DOC. DR HAB. MED.

ARTUR DZIAK

BOLE KRZYZA
Wydanie II
zmienione i uzupelnione
.. .' "'I."
.0lIl

'
111..
..hIt;,. ..

J.l

I~
f

WARSZAWA 1984 PANSTWOWY ZAKtAO WYDAWNICTW LEKARSKICH

© Copyright

by Artur Dzlak, 1979. 1984

PRZEDMOWA

Redaktor Teresa Lezanska Redaktor techniczny Ilona Kallnowska Korektor Monika Lipske

Projekt okladki i: strony tytulowej
EWiI StrumHlo

IMlllOTEK - '.

A

IQUJII U.•.• ~llynl i*..__..:.rg~~:-llI<~ ...... GI

ISBN 83-200-0832-8

PAf.lSTWDWY ZAKJ:.AD WYDAWNICTW WARSZA W A )984 Wydante Nul.d 20 000+225 eere. Obi~tott a'l<. wyd. 11,6 = IS.l5 ark. druk, papter 'lI:uSlraoyjny kl_ Y, 11g. (;lX86 COl. Oddano do skladanla we wn",;nlu 1983 r, podpf sanc do druku w maju .1984. r. 11,,,.1< ul<oltc2ono w czerwcu 19B4 r. Zllmowieni" Dr 11l·K-83 U-20 CrESZYNSKA Cena zI 180,DRUKARNIA WYDAWNICZA,

LEKARSKICH

n.

Jakkolwiek bole krzyza znane byly od dawna, to na w-yjaSnienie ich ettologii trzeba bylo czekac do lat trzydziestych naszego stulecia·. W piSmiennictwie polskim temat below krzyza poruszany byl jedYci~ marginesowo. i do chwili obecnej nie zostal kompleksowo przedstawtony, stosownie do panujqcej w tej dziedzinie wiedzy. Co gorsza, niekt6re publikacje, szczegolnie czasopiSmiennicze, powaznie gmatwaly zaqadnienie, czym nie tylko odstreczaty srodowisko lekarskie od blizszego zainteresowania si~ bolami krzyz a, ale - co wiecej - dawaly do zrozumienia, ze zagadnienie jest zbyt rozlegle i trudne, jak na wspolczesne mosltwosci , medycyny. . I Wynikajqcy z lego defetyzm terapeutyczny rt.ie maze bye dluze] toJerowany z racji narastajacej liczby chorych i zwiqzanych z tym skutkow spoleczno-ekonomicznych dla kraju. Nie do przyj~cia Sq tez szkody moralne i cierpienra chorych, kt6rzy, ostatecznie zwqtpiwszy w mozlfwosci Jecznicze wsp61czesnej medycyny, odwolujq si~ czesto do irracjonalnych metod terapeutycznych ze szkodq dIa zdrowia i dla kieszeni. B6le krzyia nie Sq czyms tajemniczym i nie zbadanym, lecz stanowiq zespol okreSlonych przyczyn i skutk6w dajqcych sie zar6wno analizowac, jak i Ukwidowac lub ograniczac wspolczesnie dostepnymi metodami. Stale poszerzanie zakresu wiedzy - tak typowe dla nasze j epoki wplywa na kapitalne jej upraszczanle, a nie, jak sadza niektorzy, na jej komplikowanie. Postep wiedzy pozwala na synteze wielu zlozonych zaqadnien oraz umozltwla wykazywanie [ednosci w roznorodnosci zjawisk i mechanizm6w zdrowia oraz choroby organizmu czlowieka. W ponad 90% przypadkow u podloza ostrych b616w krzyi:a lezy uszkodzenie krilzka mledzykreqoweqo, ktoreqo skutki mozna oqraniczec w wystarczajqcym stopniu, aby osobom dotknietym b6lami krzyia [chorym z reguly w wieku 300-50 1at) umozliwtc zbltzony do nonnalnego tryb zycia 0[8Z mozliwosci kontynuowania pracy.
• Z kolei prawda jest, ze b.61e lM7:yia stano will tYPOWi\ plagq spcleczna wsp6lczesnych czasew. W dochowanych do nasze] epoki przekazach cywilizacji niewiele jest wz.mianek 0 b6lach krzyza .. Temat ten Die by! te:i: prawie nigdy poraszany na kartach pisanych W r6Znych okresach histooycznych pcdreczntkew medycyny i chirurg.iI.

CIESZYN

3

Bolom krzyz a nie mozna zapobieqac, nie mozna tez ustalic ich przyczyny ani leczyc bez przyswojenia sobie podstawowej wiedzy ortopedycznej, obejmujqcej anatcrnie czynnosciowa, biomechanlke i patoloqie krElgoslupa w odcinku l~diwiowym. Autor postawil sobie za eel takie przedstawienie tematu, aby Czytelnik po zrozumienill podstaw i zaleznosci ortopedyez.nych b616w krzyza na-' bral przekonania, ze leezenie b616w krzyza i zapobieganie im jest mozltwe i ze w akcji tej znajdzie on swoje rniejsce. Artur Dziak Ksiazka zostala przetlumaczone na j~zyk rosyjski i ukazala sie w roku "Medycyna".

SPIS TRESel

1981 nakladem wydawnictwa

Warszawa, maj 1977 roku

Wst~p . 1. AnatoDlla czynnosciowa i fizjologia kreqosrupa W odcinku lEldZwtowym . Kn,'!iki miedzykreqowe ..........:........ Stawy nllf,ldzykrEl;gowe krElgoslupa w odcinku lEld2wiowym . Kana} krElgowy i jego zawartosc , . . . . . . . Otwory miedzykreqowe . . . . . . . . . . . Unerwienie kreqoshrpa w odclnkn l~diwiowym. . 2. Biomechanika kIElgoslupa w odcinku lEldZWiowym . 3. Przyczyny uszk0dten i patologia l~dZwiowych krazkow miedzykreqo-

712

16 21 22 23 24 31 46 49 51 53 54

wych

.

.
. .. lil:E1_:i;-

Nastepstwa uszkodzenta krB,ika mledzykreqoweqn . .' ..... Bol krzyia .,......,..,......,.. Ochronny kurcz miE);sni i zaburzenta ruch6w kreqoshipa W odcinku wiowym Olaz zahurzenla postawy ciala ,'. , ,. . Nerwobol kuIszowy, zaburzenta czucia i ruch6w , . , . Cykliczne ty:loprzemieszczenie jq,dra miaidiystego i zmiauy je\Jo scowienda ...,...........,.' Przebieg choroby krqzka miEl_dzykrElgowego. ...... Klinika uszkodzenla ledzwloweqo krqik,a mj~dzykrEl_gowego Ewolucja choroby ..,......... Pozne okresy chorobv . . . . _ . . . . . . Odchylenia ortopedyczne- stwierdzane u choreqo 4. Badanie ortopedyczne '.'....~... Orientacyjne. spostrzezenia przy pierwszym. spotkaniU z chcrym Dane personalne, . Wywiady ... ~. .,., St·an ogolny chorego ,... I Stan ortopedyczny og61ny statyczny Stan ortopedyczny og61ny dynamiczny Stan ortopedyczny odcinkowy Stan ortopedyczny miej-seowy 5. Badanie neurologiczne. .... Zaburzenla rue howe - zaniki i nstabieule mlqsnt . Zaburzenia czucia . . . '.' ,....... Zaburzenia w zakresie odruchow . . . . . . . Dol promieniujqcy, wywolany ruchem, uciskiem lub opukiwaniem 6. Badania radiologiczne, .... ZWllzenie szpary milldzytrzonowej MielogTaiia Radikulografia Dysko-grafia

umiej56
57

62
64.

.

65 67 71 71 72 72

74
74
77 77

83 93 96 100 103 .
104

108
113 115

lOB

115

5

apalne . TreDing postawy U os6b mlodych. . TreDing postawy u doroslycb . . traktowane Sq bardzo marginesowo lub w og61e pomijane. jak i neurologii sprawom tym poswi~ca si~ z reguly malo miejsea i uwagi oraz wszelkie opisy. . .. kiedy to czlowiek zarzucH tryb zyGia nadrzewnego i przybral wyprostpq postawq ctala.. Wsp6{i... noworodek czlowieka jest zupelnie bezradny i wymaga calkowitej opieki ze strony rodzlcowj poniewaz zar6wno jego kr~goslup.. w przeciwienstwie do innych ssakow... prowadzonym przez prof.. Stenozy kIfl90srupa w odeiDku IEl. Stosowanie kortykosteroid6w Stosowanie chymopapainy . Leczenie w uszkodzentach kri\zk6w mi~dzykrf. Leczenie operacyjne . niemowle musi przez pierwszy rok iycia przebywat g16wnie w pozvc]l lezqce]...... Postawa eiala pny praey. Dlatego tez miedzy innymi.. . Zesztywniajqce zapalenie stawow kIflc90stupa Guzy krllgoslupa. iewiele istnieje dziedzin medycyny.. IB4 189 190 191 197 201 202 202 203 207 212 214 224 224 Kiedy w roku 1954 w Londynie. . . Zes:pol prz.. Wyniki leczenia zachowawczego· ... W6wczas to doszlo do postawienia nowyeb wymaga6..ry wielokrotnie operowany Algorytmy w belaeh krzyia to. majqcych w ponad 90% przypadk6w zrodlo w uszkodzeniach ledzwiowych krazkow mi~dzykr~g-owych. . .dra miaz..ewlektych dolegliwosci b610wych Wstrzykn1llcia diagnostyczne i'leeznlcze ... Poczatku cale] sprawy nalezy szukac w odleglym okresie oltqocenskim. McFarlanda.. Bole krzyze stanowiq tak znamiennq dcleqliwosc dla naszych czas6w....!co-z. 224 225 226 230 231 239 241 245 252 262 265.lO'stawy ctala w domu .czeniu jij. Cwtezenta fizyc... do ktorych nie zostal on nalezycia przygotowany W procesle ewolucji. . w czasie dorocznego zebrania Kr6lewskiego Towarzystwa Ortopedycznego.. .. na panelu siedmiu wybitnych ekspert6w. pedro pytanie: ..dzwiowym... ."Panel nie rna zsdnej propozycji".... tyczqce sie zar6wno etiologii i patogenezy tycb bolow.odpewiedz brzmiala . .zne zapobiegajqee tyloprzemies:z. Leczen... 'Bole krzyza innego pochodzenid. Nie bez winy jest sama medycyna. a co wainlejsze zapobiegania im.... .. stanowiqcych ok.gUwo5ehllni eiEl. .ie zaehowawcze .... przed kreqoslupem w odcinku l~d:!wiowo-krzyi:owym.. Utrzymywanie prawtdJowej l. . 9.Ieczente.64 171 174 176 176 176 180 183 IB4 . kiedy to Mixter i Barr opublikowali na lamach The New England Journal of Medicine artykul poswiecorry uszkodzeniom krqzka miedzykreqoweqo i jego nastepstwom neurologicznym. . Choroby ginekologiczne i ci<\za . dlaczego ten odcinek narzadu ruchu stanowi taki locus minoris reststentiae. . Diagnostyka roznicowa bolow krzyz a .l9oslupa .. Postawa data a rekreacja... . jak ich ... ... mogqcymi rzeczywlscle wystepowac w przebiequ wieiu roznorodnych schorzen... Leczanle forsownym wyel<igiem .Zkiego stopma Chonyz dolegliwosciami srednieqo stopnia Chorzy z doleqldwosctemi niewielkiego stopnia .90wyeh Wskazania ... jak.' .4·7 149 149 151 153 160 163 1. Cwtczenie postawy i twiczenIa miqsnl u chorycb..dzystego Prawidlowa postawa ciahl...Nakhicie l~diWiowe .afoby tyle zamieszania........ Nauezanie utrzymywania prawtdlowe] postaWY'data . ulegla "zmniejszeniu" .... co w dziedzlnie b6l6w krzyza... w ktorvch panow. B.... co 'zrobic.. Leczenie objawowe. U :hodla wszelkiego zla lezy mylenie nawrotowych ostrych b616w krzyze. 7 6 .. .. Uwagi koileowe Skorowidz 116 1'16 119 WST~P 120 141 142 143 146 147 1.. Zaburzeniakrflgoslupa statyczne i czynncscicwe Zespol millsnia gruszkowatego Zakazerila . . Przeeiwwskazania Laminektomia If¥lZwlowa Leczenie w stenozach Leezenle operacyjne Odnerwianie staw6w mi~ywyrostk-owych Brak poprawy po leezeniu operacyjnym .. -v ' Zespo! ostrych doleqhwoscr bolowych z w:yraznymi objawami neurologicznymi ... ze wiedza nasza odnosnie do b616w krzyza jest stosunkowo sw!e'ia i ze badania tego zagadnienia zaCZElly sit:1na dobre dopiero w roku 1934.. Zmiany zwyrodniaj..Czy panel potrafi odpowiedzlec.. ze nasuwa sie pytanie. . . Postepowanie w b61ach krzyza .. .. i stawy biodrowe rue sq przystosowane do \postawy wyplostnej ciala. Zesp6! slawow milldzywyrostkowyeh.... Cho.. aby liczba chorych z b61ami krzyza. . z pobolewaniami i b61ami 0 niewielkim nasileniu. niedomowien i falszywych poglqd6w. gdyi: zar6wno w podreczniksoh ortopedii... Zasady i melody Ieczenia zachowawczeqo Chorzy z dole... rdzenla i kana1u rdzentoweqo .5tnienie wad wrodzonych 7. 30% wszystkich chorych ortopedycznych. Wady wrodzone krl. Nie nalezy zapominac.

Charnleya. 75--800. Poczynajqc od roku 1916 mnoza si~ doniesienia poswiecone etiologii i patogenezie b616w krzyZa i rwy kulszowej (EIsberg. W miarq uplywu lat doniesienia tego rodzaju stawaly si~ coraz czestsze. Po uplywie pewnego okresu doszlo do porazania konczyn dolnych oraz nietrzymania kalu i moczu. Morisa.gowego podajq: Virchow (1831). Doniesienie jest 0 tyle interesujqce.wypchniecie" krqzka miedzykreqoweqo zawdziecaamy Love. w dia~ostyce uszkodzan krqfka mledzychorobowej by to stwierdzanie Dandy'ego (1~~9). ktory w roku 1936 opublikowal artykui pod tytulem "Protrusions of..0. 1:e Goldweith zwr6cil uwag~ na polaczenie l~dzwiowo-'krzyi:owe jako czeste zrodlo rwy kulszowej. przy czym w wieku dojrzalym istnlenie prawidlowego krClzka miedzykreqoweqo nalezy raczej do rzadkosci (zmiany dotycza wszystkich jego skledowych). rozerwanie piersciema wt6knistego pierwszego krctzka h. Lindbloma i Scotta. i Younga. guz6w kreqoslupa nie byla niczym innym. przesuwanie si~ j'l. to jednak niewiele si~ czyni dla odpowiedniego zabezpieczenia kreqoshrpa w odcinku l~dzwiowym. jest wyprostna postawa ciala czlowieka. Nastepny opis uszkodzenia krazka miedzykreqoweqo pochodzi od Kochera. W tyrn sarrrym roku Middleton i Teacher przedstawili przypadak poreeenie k onczyn dolnych u ctorega. cierpiaceqc na bole krzyz a no. Krqzek ll1i~dzykr~gowy przochodzi na przestrzsni zycia kolejne zmiany morfologiczne. Von Lusehka (1858) i Ribbert (1858). Dalej idq opisy skolioz bclowych przez Cbarcota i Brissauda. ktora w procesie ewolucji trafila na kreqoslup nie przyqotowany do pracy i d±Wigania rnasy ciala w odmiennych warunkacb hiornechanicznvch. W roku 1.diyste uciskajace ogon konski.911Goldweith opisal przypadek choreqo. Spostrzezeniem ich nlestety nie towarzyszyly wnioski kliniczne. W roku 1922 Adson usuwa jqdro miaidiysi(' z kanalu kr~gowegodentysty cierpiqcego na ~uporczywy nerwobol kuL szowy. Pod wplywem przeciqzen kreqoslupa w szczeliny uszkodzenia wnikaja masy jadra miazdzysteqo i z czasem.54%. to ani on. Pelny opis krqzka mir. Sekcja zwlok wykazala. Nie dziwi przeto. idiopatyczny nerwobol kulszowy.rwszy P?'qczyl znajdowans ~ kanale kr~gowym "chrzqstkl z objawami nerwobolu kulszowego (nThlS lesion is a pathologic basis for cases of so-called sciatica. u kt6rego w wyniku zo. przez co powoduje wczesniejsze zuzycie krazkow hti~dzykr~gowych. Zmniejszonq wytrzymalosc na uszkodzenia. "De lsctiiade Nerv osa Ccmmeniarius". Salhgrena. 83% orez ponad 90%). Na podstawie zestawienia 19 przypadk6w operacyjnego leczenia tylowypcbniecie jadra rniazdzysteqo udowadniajq. wydanej w Londynie przez dam wydawnicry Thomasa Tegga. Do powiqzania rwy kuIszowej z b61ami krzyza przyczynia sir. Bartalinka.e zarowno warunki pracy. a wiqc w pelni zdrowia i zdolnosci produkcyjnej czlowieka. jako odrebna jednostke chorobowq. MHchella. Pulti). Sicard. kt6ry w roku 1898 opisal przypadek upadku rnezczyzny z wysok.osci ok. W czasie operacji znaleziono przemieszczone do kanalu kreqowego jqdro miai. zmniejszenie i105ci ruchu i zwiqzane z tym oslabienie mill:sni. ze stany te sa odpowiedzialne za tzw. Browna. zas po calkowitym przerwaniu pierscienia przechodzq w bezposredniq bliskosc korzeni i opony twardej. kt6ry podni6sl duiy ciflzar. w pracy pt. W roku 1927 Schmorl donosi 0 przemleszczeniach jader miaidZystych w glqb trzon6w kreqow. especially bilateral sciatica"). "Observations on injuries of the spine and 01 the tigh bone".. Lasaque. W miare uplywu czasu badania potwierdzHy coraz wiekszy udzial tylowypchniecia jqdre miazdzysteqc w powstawaniu objawow nerwobolu kulszowego (2-3%.dzykrr. Sji:igrista.momentem.dra rniaidiystego do swiatta kanalu kreqowaqo przez rozerwany pierscien w16knisty. Mimd ze scoliosis ischiadiea opisal Gussenbauer jui: w roku 1878 pod nazwq skoliozy nerwowo-rniesniowe]. Spostrzei. ze przez wiele Iat rwa kulszowa figurowala w pismiennictwie pod nazwa "choroba Cotugno". Friberga i Hulta oraz Hirscha i Nachemsona. W 66% przypadk6w chor oba zcczyna sie mi~dzy30 a 50 r': z. kt?ry pi. po odpowiedntm jictenczenlu plersctenia. skutek obrazeri vodniesionych w b6jce.:dzwiowego oraz przemieszczenie jadra miai:dzystego do kanalu kr~gowego. uwypuklajq sie w stronq kanalu krr. przy czym znajdowane w kanale kreqowym fragmenty jadra miai:diystego najczesciej opisywano riadal jako "enChondroma" kenatu kreqoweqo. Craiga i Walsha. ktory opisuje charakterystyczne sylwetki chorego. Wprowadzenie okreslenia . 89%. oraz pierwsze zmiany wsteczne i pekniqcia VI tylno-bocznej czqsci ·pierscienia wl6knistego pojawiajq si~ jut ok.gowego. Lucasa. Pierwsza ilustracja przedstawiajqca tylowypchni~te jqdro miazdzyste krazka miedzykraqoweqo ukazala si~ w roku 1824 w ksiqzce Charlesa Bella pt. 30 metr6w na nogi. 8 9 .enia te uzyskaiy potwierdzenie w badaniach Keya. the intervertebral disc (fibrocartilage)".Jakkolwiek krqzki miadzykreqowe zostary opisane po raz pierwszy juz przez Vesaliusa w roku 1555. Prawdq jest. Armstronga. W roku 1933 i 1934 Mixter i Barr potwierdzajq spostrzezenia Dandy'ego i uzesadniajq. ie wi~kszosc tzw. Roafa.z. "i. W roku 1903 Krause i Oppenheim opisali chorego. jak i tryb zycia wspolczesnego czlowieka. lancke.dzykrp'goweqo.gno opisal rwe kutszowa. jak wypchnretymi do kanalu kr~gowego fragmentami pierscteni wloknistych i jqder miazdzystych. ' k r~gowego jako odrebnej jednostki Przelom0"':"Yrn. Love. ani jemu wspolczesni nie lqczyli tego stanu z choroba krqzka mip. lakkolwiek przyczynq wszelkiego do. a nastepnie wspolnie z Andreae zwracajq uwaqe no. to dopiero 2 wieki pozniej (w roku 1f64) Domenico Cotu.bieg6w leczniczycb z powodu skrqcenia stawu biodrowo-krzyzoweqo doszl:o do uszkodzenia krqzka mtedzykreqoweqo na poziomie Li-S1. Burnsa. Mandry'ego. 20 r.

115. 350. 25. 129.. a czego nie wolno. Amer. otylosc Up. 1. London 197:5. Nan. Diagn-osis of soft tissue lesions. Mosby Co. Philadelphia . Modern trends in disease of the vertebral column. Philadelphia-London-Toronto 1910. 1939. Lumbar spinai stenosis.: Soft . Munksgaard. S. Nord. .. H. Edito{ial comment. ponuje si#l mu to sarno w ramach porannych gimnastyk przez radio.[. NashoJd B. Vol. 943. cwiczenia miesnl brzucha. W ksiq:i:ce: Clinical orthopaedics and related research. gdyz cwiczenia usposabiajqca do below krzyz a przesladujq mlodego czlowieka w wojsku. N. W. 37.tzw. .Crainq W.976.Toronto 1. Davis Co. nie tylko nie .: Prognosis sciatica. trybu zycia i odpoczynku przyczyni si~ wydatnie do zmniejszenia przypadkow b6l6w krzyza. 1972. Regucud M. III. Lippincott Co. F. Pismiennictwo Arcl W_. Lippincott Company. dotykanie koniuszkami palc6w iqk podlogi.. Minnesota Med. kt6re odpowiadejq za zdrowie i sprawnosc spoleczenstwa. London 1959.Philadelphia 1975.: The Spine. Acta orthcp. 1..Love J. na uczelnr w ramach zaj~c wf.. .' Acta orthop. A. N.. ie swiat lek'arski nie dotarl do oqotu spolecznosci z propaqenda odpowiedniej profilaktyki b6l6w kIzyza. \\-arszawa 197-2WIlliams P. nie majqcemu pojqcia 0 prawidlowej postawie ciala I a tym. Tylma. M. Bill Neurol.Cyriax J. Sjoquist 0. U os6b dorosrych cwiczenia te magi! szybko doprowadzic do pojawienia si~ dolegliwoscl. H. Philadelphia 1977.Epstein B. vel. J. . 100. zachowywania si~ w zyciu codziennym. G.22.polegajqce na sklonach do przodu z ulozonym na\ plecach partnerem itp. and S... Hake/ius A. jego wylrzymalosci na obcrqzenia oraz profilaktyki i laczenla jego uszkodzenia. A twenty-year. . Lea and F~bige. 1912. A. R.. 29. Ruge D. council. Istnieja dane ku ternu. plecach. treningu postawy. kr~osh1pa.. ze na przestrzeni 50 lat. Rothman R.: Low back pain. clinical follow-up study. Cailliet R. Sprawa niestety nie konczy sie na zabiegacb czynionych w szkola. Jezewska E. Simeone P. Philadelphia 1977.tissue pain and disability. Inst.St. Wiltse L. L: Spinal dlsctders.Newman P. B. Risberg C. co mu wolno. W ksiqzce: Clinical orthopaedics and related reseerch. Saunders Co.. Teoria. HIUbeC Z. Clin..-. Lea and Febiger.. poleqajqce na wykonywaniu gl~bokiego sklonu ku praodowi z pozycji lezenia na. to czynniki. 115. Butterworths. W.gi -0 . aby twierdzic. B.: Contrlbution t. Wobec trudnosci leczniczych rozwiazania problemu dopatrujq si~ wszyscy w profilaktyce b6low krzyia. The Spine. Louis 1911. Surg.: Sciatique radiculaire avec peratysts dissoclee des muscles antero-extemes de Ia jambe droite. Saunders Co.. .. V.Armstrong J. neurol. dlscusston. I tak do chwili obecnej pokutuje w spoleczenstwte wiele falszywych wyobrnzen na ternat prawidlowej postawy ciala orez wykonywania cwiczen fizycznych. Galante J. ie uszkodzenie krqzka mi~dzykr~gowego stanowi objaw "zu:iycia i zdzierania' z indywidualnym progiern wytrzymaloscl na sumujqce sie. oraz innych cwiczeil nie ujawniajq si~ netychmiast i w przypadku dzieci i mlodzieiy dajq 0 sobie mac dopiero po latach. W..: Lumbar disc lesions. R. 1946. Suppl. Copenhagen 1967.: Lumbar disc dlseasa.: The extradural Central chondromas [ecchondromes) their Iavortte srtes. 19.1ed. Chir.. Paine K. The tniervertebral disc. root symptoms they produce and their surgical treatment.: Patom(. New York 1966 10 11 . 2. Observations on their normal and merbid anatomy in relation to certatn spinal detormaties. "scie· -zek zdrowia" itp: zablegow zalecanych w imi~ utrzymania lub przywracania zdrowia i sprawnosct fizycznej.: The intervertebral disc. ktore uptyn~1y od opisania uszkodzenia krqzka miedzykregoweqo. PZWL. vel.. Co wi~cej. Levin P. istniejq przekonywajace dowody na to. Baltimore 1977. ze prawidlowo wykszlalcona I utrzymywana fizjologiczna lnrdoza l~d-twiowa zabezpie.: Backache. aplikuje si~ solidna porcje cwitzen przeciazajacych l~dzwiowy odcinek kreqoslupa.: LoW' back pain. 142. roznorodne "wahadla" . ktorych szkodliwosci w zsdnym przypadku nie pominqc.. . .: Clinical features of lumbar spmel stenosis.j tn.chapilhi l:ocznych skrzywieil. Copenhagen 1910. scand. B. CwiczeDia te -powodujq szkodliwe rozciaqanle wi~zadla podluzneqo kreqoslupa oraz mechaniczne wyciskanie jqdra miazdzysteqo krazke rnlqdzykreqoweqo ku lylowi....bOiachIkrzyia. Keim H. mlodemu czlowiekowi. Medical research. J.: Lumber disc heraiatiou.. The Williams anti Wilkins Co..: Zesp61 b6lowy rwy kulszowej. The C.SprangJort E. E. . Livingstone Ltd.: Tensile properties of the human -lumbar annulus fibrosus. Wyd. Naturalnie szkodliwe nastepstwa tycb. 51!. ... Edinburgh and London 1965_ • I Beadle O. majacych przeciez sluiyc utrzymaniu zdrowia i sprawnosci ciala. Walsch M. Philadelphia 1969._na przestrzeni zycia naciski i obmozna clazenie. Rev. 1975. 1939.: Low back and sciatic pain. ze wdrozenie za mlodu odpowiednich zasad cwiczen miesni. Ruchu Ortop. H. jako dojrzalemu czlowiekowi pro.: Diagnosis and treatment of low back and sciaticpain caused by protruded intervertebral disc and hypertrophied ligaments. Philadelphia-Toronto 1976. Pathoqenasis and treatment of low back pain and sciatica. Prawda jest jednakze ito. Casell. Pol. Anestneste dans le terrttotre de S. Special report series. V.n D. ale takze zbyt powoli dociera do tych kr~g6w zawodowych. Supp!. Cwlczeniem powodujqcym szkodliwe riastepstwa sq_wszelkie sklony do przodu . 23.: Text-book of orthopaedic medicine. Integrtte des jambe anterior. 1972. Muuksgaard.znajduje og6lnego zrozumienia. 1. A. tbe spinal cord and. McGrand Hill. Rothman R.De-Panna A F. Acta orthop. wykonano setki prac badawczych i klinicznych zmierzajqcych do ustalenia anatomii i fizjologii krqzka. New York 1931. Dejet tne J. His Majesty's Stationary office. B.cza czlowieka przed dyskopatia.. 3. London 1931. Bole krzyze stanowiq chorobe cywilizacji i prawdziwq plag~ spolecznq. Warszawa 1958. Ciba Clinical SympOSia. C.. PhUadelphia 1955. scand. SuppI. 503 (wg HakeIlusa]. MacNab 1.: The lumbosacral spine. scand . 28B. Nic tez dziwneqo. PZWL.. Mimo ze etiologia uszkodzenia kr'lzka nie zostala do konca wyjaSniona.~. Poczynajac od zaj~c wychowania fizycznego w szkole. Qg6lne uwa. The back and its disk Syndromes: Lea and Febiger. Val. 197.

I awidok z gory.nym.ldZwiowego.GOStUPA W ODCINKU LF. 3 Pierwotne i wt6rne krzywizny kr~goslupa. ) _ Rye. 1.gi poszczaqclnych odcinkow kreqoshipa roznia sit'! w zeleznosci ad przezn_aczenia i Iunkcji typowych dla poszczeqolnych czlon6w czynnosciowych .<':' Rye. wtorne jadra kostnienia w obwodowych czesciach plytek 'granicznycb..PIZDdowygi~eie szyjner b ~ tylowygi~cie pterslowe: C ./ .ywizny plarwotne (a) uzaSIl od ksztahu kH:g6w.owy: 12 13 . Kreqi skladaje. lqczq_cego si€) z majaca przeciwlegte wygili. waleowatego trzonu oraz cienkiego i zroznicowaneqo luku kr~gu./ . 3. Odcinek lE. 2 Rye. przez co przypominaja dwuwypukle soczewki.. W miare uplywu czasu trzony si~ splaszczajq i w wieku dojrzewania. (wyzszy od przodu). Zadaniem l:uk6w jest mechaniczna oslona [z trzech stron) rdzenia krEigowego oraz zapcwnicmie porqczen stawowych poszczeg61nych krqqow. spelnia Iunkcje podporowq. ./ . kolczysty. Fizjologiezne krzywi. . w ktorym przebiega rdzen krE)gowy. . Kn:.J(".1.~ __ 421> .mionami dzwigni dia miEisni kreqoslupa (zwiekszenie momentu sily). ze powierzchnie staw6w mi~dl./ .zeg6lne czlony kIl\1goslupa zwiqkszajq si~ w miare zblizania do podstawy.!de kosdq krzyzowa. posrednfcsq w wymianie plynow miedzy trzonami a krqzkemi mif. 4. ksztalt wygiE. Rye.:dzykr~gowymj. 2.ldzwiowy kr€)goslupa sklada siE. KoSt ta rna. si'1l z dw6ch podstawowych czesci: masywnego. przeto 5'1 najwieksze w dolnych kr~gach odcinka lE~dzwiowego .J. Krqg l~diwi. Kazdy luk rna siedern wyrostk6w: od ·tylu wymstek.zony krf.l z 5 krr::. Rye.tylowygiqcle krzyiowe Iwg Tyhnalla). Pionowe ustawienie wyrostkow stawowych powuduje. Trzon ostatniego krf. kt6ry ulega zrosruectn z trzonem w wieku 16-21 lat. tworzy siE:ipiers cien. Po urodzeniu trzony krElgowe mejq zackrqqlone g6me i doloe powierz.:g6w przystosowane do dzwiqanis masy data spelniajq role podporowq. bwidok z baku .1 ANATOMIA CZYNNOSCIOWA KRF. Euki .zny krqgoslupa i ich przecietne wartosci katowe (w. Chrzestne ptytki graniczne chroniq istote gqbczastq trzon6w kni'g6w przed nadmiernymi naciskarni oral. Ieznione Rye. zas krz'ywizny wt6rne (b) od ksztaltu kIqtk6w mi~dzykrEN"owyeh lwg Aa:mstronga.zes od gory j dolu parzyste wyrostki stawowe g6rne i dolne.ldzykHi9Qwych oraz f1.lgow Sq mocne. po bokach wyrostki poprzeczne.:gu lE. Kr~goslup calowleka z podziatem na odeinki: [J. o ksztalde owalnym tub trojkqt.chnie. Obic czesci tworza kanal.g6w 0 masywnych trzonach . Kosi: kn:yzowa ~ ostatniczlon kreqoslupa ~ utworzona jest z 5 krqg6w krzyiowych.krE. Obciqzenia dztalajace na poszc.. 1 b Iii> ".Sq miejscami przyczepow wiE.. Wyrostki ko1czyste i poprzeczne . zas otwory miedzykreqowe duze.przodowyqiecie l~dz*iowej d . zmodyfUt .g Humpry'eqo]. kt6re ostatecznie zrestaja s1E) ze soba dopiero miedzy 20 a 25 rokiem zycia.lgowyeh przebie'gajq w pJaszczyiniestrzalkowe-j./ .ykrE. jest ksztaltu klinowatsqo. ktorq jest miednica.. niezupelnie zarnkniety od tylu./ . Krli. stanowiac centraJnq os ciala. T.ltego ku przodowi klina.DZWIOWYM I FIZJOLOGIA Kreqoslup./ a Rye./ . kiedy pojawiajq sili..l:zadet miE. .

krazek mi'ildzykr~gowy. b 2 J Rye. Ka-zywizna l~d:iwiowa kr~gostupa.n (CZt:lsl: mledzystawowa). 5 .zadlo kn:yio·wo-bio. 19 . Zwr6t. uwaqe.willzadlo i6.trzon V kIIlgu l!}d:i:wiowego. miejsce osadzenia i przyczep6w kosct.wit:lzadlo podruzne przednie. 2 . 9 -. 22 . i mi~sni konczyn oraz ochren~ rdzenia krE::gowego_ Aby sprostec zadaniom. 1p-n:otlowygi~eie pra. stanowiElcq.hlaszka. Wraz z dwiema koscmi biodrowymi tworzy ana miednice.kosc krzyzowa (powierzehnia stawowa): !) ~ widok od tytu: 15 wiezadto podluzne tyme. 10 . drowe. 16 . z ktorych naleZy wymienii: dfwiganie gomego ·odcink. 14 15 . 3 ..widlowe.zbyt male. 6.wi~7!adlo miqdzyk 0 Iczyste .wyrostek stawowy dotny. 135 korzen l~diwiowy.lte.8 .wiezadlo kr:i:ytowo-guzowe. 4 . J2 . J4 . Glowne obciqienie kr~goslupa na miednice przenosza 3 game kr~gi krzyZ owe. b .WiE. ie luqzki :mi~dzykH:gowe sit wyisze otl przodu. 7 . Kr~goslnp stanowi centralna skladowa calego narzqdu ruchu.des. kI~goslup musi bye jedncczesrue wytrzymaly i: elastycmy oraz ruchomy w wielu plaszczyznach. 30° (a). 6 . rusztowa.Iuk. 21 . Rye.rome u.wi~zadlo krzyiowo-koleowe. 1. ·5. Kqt na przejsciu odcinka kr~gosl:upa l~dZwiowego w krzyibwy wynosi ok.I Rye.wplyw ustawienia miednicy na wielkosc fizjologicznych k.willzadlo blodrowo-ledzwtowe. Kilt l~dtwiowo-la:zyiowy (zawarty mledzy Hniq r6wnolegl<\ do podloza a linii:\ przepr owadzonq przez g6rnq_ powterzchniq koscl krzyiowej) wynosi ok. ktore w zwiqzku z tym Sq najmocniej zbudowane.nie i podstawe dIa kr~goslupa. 2 . tote'z spelnia wiele funkcji. g . Przekr6j kr~goslupa w odeinku l~dzwiowymi a .rzyw:izn kreqosrupa.a ciala. poprzeczny.zadlo nadkolczyste. 7.1 .widok z bol{u: 1 . 30°. stewowyqerny.wyrostek kolczysty.wyrostek.nadmlerne.wyr ostek.wyrostek poprzeczny krequ. W g!ownym procencie elastycznosc zapewniaja krqqoshipowt kIqiki miedzykreqowe. 18 .stawienia powierzchni stawu mlqdzykreqoweqo. 2Q will. 17 '.

Istniejq dane przemawiajqce za tym. 9 . 4 .powierzchnia stawowa.gostupa. na drodze dyfuzji przez chrzestne plytki graniczne.gEl! na obw6d kola (trzon kr~gu) chronlony. pierscienie w16knistego i i4dra rniazdzysteqo.di:wiowych.wyrostak poprzeczny. Lewa tetnica biadrowa wsp6lna przebiega w bezposredniej stycznosci z 4.:g6w na calej dhiqosct krfilgoslupa. Zyla g16wna dolna rozpoczyna si. 9.ze od przodu). [edynie. Plytki oddziela ad siebie luzne tkanka wlokniste. Zarcwno od przodu. Najwazniejszyrni strukturami. Rye.wi€ilzailo podlnzna tylne. Po tyro okresie krqzek staje si~ calkowicie awaskularny i odzywia sip.g Ip.sklada si~ z 3 element6w: plytek chrzqstnych pokrywajqcych go ad g6ry i dolu. 5 Rye.dzwiowy. Dziqki specyfkznej budowie (wysokie w szyj. 3 .wlezadlo podhizne przednie. Od tylu przvczep pierscienia Iqczy wl6k- 16 11 . przy czym z 'przodu i od bok6w stykajq sill. Pierscien wl6knisty sklada siEl Z 10-12 keneentryezuie utoznnych warstw. z tym. z wyjqtkiem dw6ch g6rnyeh krfilg6w szyjnyeh oraz kreqow sktadajacych sif.m podluznym do trzonu krll. przez wiEl!zadlo pcdhizne przednle.-S.: na kosc krzyzowl\.!rys.-::na g6rnej powierzchni V krElgu ledzwioweqo i styka si~ Z 4 krqgami IEldf:wiowymi. totez niezoacznie wychodzq poza ich ol. jak. kt6rych wlokna przebieqajq skosnie od przyczep6w do plytek chrzestnych i piersciani nasadowych sesiednich krE:g6w.oral! wiElzadto' podluzna tylne.ksztalt wiE.!entioe. ZaS w odcinku lqdzwlowym przecletnie 10 mm. w wyniku czego krqqoshsp przybiera ksztalt bambusa. zaS jej rozdwojenie przypatla na IV krp. ktore SCI najbardzie] zbite i sclenczate od tylu. Zwr6c uwaqe na stopniowe zwezanle sie wl€ilzadla w mlarq zblizania do kosct krzyzowe]. zas cienkie i pasmowate od przodu i od lylu. kt6re Sq grube po bokach.piersclen wl6knisty. ze krqzki Sq wyZs. W16kna zar6wno piersciania. przylegajqcymi bezposrednio do tej soiany. umozItwiajace wypuklanla siEl! lub wypadanie chorego jl\dra miezdzysteqo (0): 1 wyrostek kolczysty.blaszka tylna. 5 .luk krequ. 8 . a takZe okreslajq jego ksztalt (przodowyqtecte szyjne i lfidzwiowe zwiqzane jest m. zas od tylu si~gajq az do krawedzi trzonu. Jezqca niece po stronie lewej. Dhigosc wszystkich krqzkcw wynosi 114dluqosci kr~goslupa. 7 . jak i jqdra miazdzystego biorq stqd sw6j poczatek. przy\ega do trzech gOtnych krp'g6w Iedzwiowych.KR~tKI MI~DZVKR~GOWE Krqzki mi~dzykr~gowe spelniajq potr6jnq tunkcjq: lqczq poszczeg61ne trzony krqqowe. Boczne partie l~dZwiowych krqzk6w miedzykreqowych stykajq si. 2 .-::z mlqsniami l~di:wiowymi. Zwr6c uWa. in. Krazki majq roznq wysokosc .krqzkiem miqdzykreqowym. 6 . kt6re biorq sw6j poczatek na przednich powierzchniach wyrostk6w poprzecznych oraz bocznych powierzchniach trzon6w kr~g6w lp. Krqzki miE:dzykrt'l. Od gory'i od dolu krq±ki miedzykr eqowe stykajq SiEl z plytkami granicznymi. Tam.w odcinku szyjnym ok. KrElg ledzwiowy widziany od gory. z kostnym pierscieniern nasadawym. i od bokow pierscten wI6knisty jest siInie przy- mocowany '2 8ulc krzvza ~i~ z wi~zadlc. Po obu sbronach wi/ilzadla tylnego znajduja si~ locus -minol(s 1esis. Plytki chrzestne pokrywajq srodkowe czesci trzon6w. najczescre] doehodzi do uszkodzenia krqzk a mledzykr eqowaqo. wchodzq w sklad staw6w miqdzytrzonowych oraz przenoszq mase ciala. Sq duze naczynia krwionosns. I tak tE:tnica gl6wna. Schemat budowy k:rqzka miedzykreqowego.nym i l~dzwiowym odcinku kr~goslupa. L.[adra mia:idZyste.).gowe Sq niece wip. separujqcymi je ad istoty gqbczastej trzonow krp'gow.ksze od samych trzonow. plvtck. 4 mm. Krqzek miedzykreqowy' 11 osoby doroslej . W odcinku l~dZwiowym plerscien wl6knisty sklada si~ Z 10-12 • KrqikimiEl!dzykI/ilgowe oddzlelajq trzony kn. Przednie czesci krazkow miqdzykrqqowych oraz trzon6w krqqowych stanowiq tylna sciane jamy brzusznej.lzadla podluzneqo tylnego (10) w odclnkn lEl!dzwiowyIll. gdzie ma on najwiE:ksztl ruchomosc) umoiliw'iaj'i okraslonq dynamike krp. ze az do konca 3 dekady zycia krazek miedzykreqowy rna siec naczyil krwionosnych. gdzie wiezadlo jest najw/ilzsze (L4-L". Plersctenle wJ6lOIiste w odcinku lp'diwiowym kr'igoslupa skladajq siEt z koncentrycznie utozonych plytek.gu. b . przy czym przednia cz~sc pierscienla przednim. 8.

rna miejsce stopniowy wzrost skladowej mukoproteinowej.ieil i nacisk6w. Zawartosc biarka poz.lai'lcych na ka. 2) amortyzuje napiecta i naciski i przenosi je r6wnomiernie na wszystkie strony . z plytkami curzesfnymi.na caly pierscien w16kniS1y i na plyt. [ak sqdzq niekt6rzy. genu.twetowatq. Ma one konsystencje p6Iga. przy czym wl6kna w poszczeg61nych warstwach przebiegajq bardziuj rownoleqle: mniej tei jest substancji spajajacej. niewielki zreszta zakres ruch6w mi~dzy kr~g. J'ldro mlaZdzyste zajmujeSO-6Q% objetosci krqzk. wiE:. C.dzy jqdrem a pierscieniem w1'6knistYll1. W wieku 12 lat jadro rniszdzystezbudowane jest prawie calkowide z tkanki chrzqstnej i w!6knistej.naeznie zmniejsza one sw6j ksztalt i objqtosc.zmiana ulozenia i naprqcfa wt6kien wi'l. Ruchomosc zapewnia z jednejstrony rozCiq. jak i innych skladnik6w. Pierscien wJ6knisty rozwija sie stosownie do dzialajqcych naprli. gdyi na skutek utraty wody pod wplywem silnego nadsku niez. Gl~biej polozona blaszki pierscienie przyczepiajq si~ do granicznych plytek cbrzqstnych trzonOw oraz okrezneqo pierscienia ko. przez co nie stwierdza sil} wyrai:nej rozniey mit.::.hanizm amortyzacji nacisk6w clzia.!c or sz w zachowanhr postawy pronowe] ci:iia /a-'-e}. W tylnej czesci pierscienla w16k. Pierscien spelnie tez role hamulca bezpieczeustwaw przypadku zamiaru wykonania ruchu 0 nadmierne] arnplitudzle. gdzie warstwy wl6kien sa w~zsze i jest ich mniej. Wl6kna warstw polozonych wewnstrznie wnikajq w jqdro miaidiysle i lqczq :. Pierscien wl6knisty otacza [adro miezdayste i tworzy obwodowa elastycznq cz~sc krqika miqdzykrqqoweqo.i~ z jego rni~dzykom6rkowym rusztowaniem.ra miazdzysteqo. Pierscien w16knisty jest najwaini~jszymelementem staoilizujqcym kreqoslup. Jqdro miai.on mocno zrosniety z wiqzadiem pcdluznym tylnym. pierscienie umoiHwiajq pewien.gowycll).d. Zw]:oc uw-ag~ na zmla» PEl uloz!'lnia wlokten . aby potqczyc sie. zmodyfik. Procea zastepowania sluzu przez tkankq chrzestno-wloknista trwa przez cale zycte.z. Z wIekiern zmianom ulega zilr6wno zawartosc wody w jqdrze.z&cych jqdro z pierscieniem w przvpadku ubciqzerria mlmcsrcdk oweqo (wg·Calve i GaUillld2.dzy pierscleniem a jqdrem. Jadro miaidzyste stanowi najbardziej wyspecjaUzowany i czynnosclowo najwezniejszy element kr!'lzka miedzykreqowsgo.W miara uplywu lat dochodzi do coraz wie. blyszczqce i przeswiecajqce. 2' 18 19 .6w miedzykr eqc w ych .zadlach. mer.nistego jest slabszy.zenia.rola w przenoszeniu s i] i napi!.stnego. W obrazie mikroskopowym sklada sie 000 z drobnej siateczki tkanki wloknistej.goslup. Mechanlka i dynamiKakrqzk. W16k. przy czym poczynajqc od konca 3 dekady zyda zawartosc wody me ulega dalszemu zmniejszaniu.].ptersetenla w16knistego pod wplywem obciq. po przekroczeniu "crterdziestki" zawartosc. W miare uplywu lat zawartosc w nim wody ulega obnizenlu z 78 na 70%. jest bie le.ami. Elastyczncsc pierscienia zapewnia takze wlasciwe polozenie i ksztalt jq. ponadto nie jest. _ Zadaniem pierscienia w16knistego jest Iqczenie poszczeqolnych trzonow kr~gowych w [ednecalosc czynnosciowa.nistego zawarte 5'1: pozbawione otoczki mielinowej wtokna nerwowe. Nie jestono zupelnie niescisliws. mukop:roteid6w ulega obnizeniu. Oczka siateczki Sq nieregularne i lqczq sie w pl}ezki.gliwosc pierscienla.ki chrzestne trzonow krt.kszego zatarcia roznic rniEl. okostne] i tylnych stawach mi~dzykrEl.a w wymiarze poprzecznym i polozone jest niece asymetrycznie .na te unerwiajq tez wi~zadlo podluzne tylne (nerwy czuciowe majdujq si~ tez w powiezi.blizej tylnego odclnka trzonu krli:gu. Jadro mlezdz yste p~o urodzeniu zawiera sluz przetykany chrzqstno-wlokuistymi nitkaml. Powiqkszenie jqdra odbywa si~ na drodze rozrostu element6w wt6knistych.:gowych. natorniast mnie] wiecej do 40 r. nalomiast zwi~ksza si~ zawertosc kola- l d c e Rye. e . 10.skosrry i spiralny uklad [eqo wl6lden. Przednie i tylne odcinki plerscienia w16knistego Sq dwukrotnie grubsze od odcink6w bocznych.. jqder i specyficzny .d'lyste spelnia 3 funkcje: 1) stanowi 000 punkt podparcia cUa krequ lezqcego powyi:ejj utrata tej zdolnosci stanowi poczqtek calego hiilcucha patologii kr~goslupa.ostaje prawie na tyro samym pnzioniie.

zwi~szenie uwodnienia jqdTa powoduje (e) obnizente ctsnienta wchlaniania i powr6t do . jesli jqdro jest zupelnie uwodnione.i. mianowicie: ze stawu przedniego.di. wiezadla miedzykolcowe.el [qdre moi. Przyrasta ono mocno do trzon6w kreqowych. Jak widac z zestawienia. krazke IDlEidzyluEigowego (bJ. .ywianie jego oraz usuwanie produkt6w przemiany mnterii odbywn siEi. zawartego miedzy trzonami krE!gowymi. kledy nacisk przekrecza ciSnienie wchlaniania i dcchodzt do 'i'lycisk ania plynu z. ale jednak po przekroczeniu pewnej granicy dochodzi do zapadania si~ ptytek granicznych i wgniatania jqder w masyw trzonu (naturalnie jesli nie jest uszkodzony piarscien wI6knisty).ZVKR~GOWE KR~GOSlUPA W ODCINKU L~DZWIOWYM Stawy te skladajq siE! z 2 wsp61dzialajqcych ze sobq jednostek. G Pierscien wl:6knisty z kolei zawiera 78% wody.ystego. 11.miedzy parzystymi wyrostkami stawowymi. odi. kt6ryz racji swej budowy umozlrwia tylko niewielki zakres ruchow.dzykrQ. Funkcja staw6w przednich uzalezniona jest od krazka miE:dzykrE!gowego. W warunkach prawidlowych cisntente wchlaniania wody jqdra miai.gowych zlewa siC:!z przednia czesciq pierscienia w16knistego.r6wnowagi (wg Armstronga zmodyfik.3) posredniczy w wymianie plyn6w mi~dzy krazktem a trzonami kragowymi. STAWV MI~D. wiezadla miEidzy~ poprzeczne. pozostaje na tym mniej wiece] poziomie ai do pozne] starosci. Od przodu krazki miedzykreqowe wzmocnione S(l przez wlezadlo podluzne przednie.wiezadlo zoUe. w wyniku czego jadro magazynuje wode. Torebki stawowe tych staw6w S'l cienkie i wiotkie. miarEi starzenia siq organizmu dochodzi do uposledzenia zatrzymywama wody w wsrunkach ucisku.e wytrzymywat jedynie przeciatne naciski dzialajqce na kreqoslup. Mechanizm uwodniania [adra mia:i:di. po czym. a takze wykonywanycb zaj~!':. Z racji tego. Rye. W miare wzrastania ucisku dochodzi do momentu przewagi nad silq wchlaniania i jqdro traei nieco wody. ze u osob dorostych krq. Tcoretycznie kr~goslup m6glby zniesc: nieograniczone naciski. aby w wieku 17 lat spas!': do poziomu 69%. zmniejszente sil nacisku powoduje okresowe przewag~ cisnienia wchlaniania iw wyniku tego dochodzi do zW'i~kszenia zawartosci plynu w jqdrze [d].70 /u. oraz ze stawu tylnego . Jesli nacisk siE: zmniejsza. Wi~kszosc badaczy jest zgodna. Starzejqcy sif. IGuczem do tego mechanizmu jest wykazane przez Charnleya wychwytywanie wody przez jqdro miazdzyste mimo dzialajqcych ria nie nacisk6w. W. 20 21 . W okolicy ledzwiowej wiE:zadlo to stanowi mocne pasrno poszerzajace sle. Zdolnosc t"l_ t1umaczy siEi. bltdqcego punktem wyjscia do zespo16w bolowych krzyia. zas w rniejscu szpar miq. wiezadla nadkolcowe. w wyniku utraty prynu dochod:zi do zwiEikszenia cisnienla wchlanianiu i POWTotu do rowncwaqi (c). w6wczas przewaqe bierze sila wchianiania. po pewnym czasie sila wchlaniania obniza si~ i r6wnowaga zn6w powraca. ale same stawy zabezpieczone Sq silnyml wiezadlarm .y sHy sciskanta w czasie prawldloweqo uwodnlenla jqdra (a). w mtare zwiekszeula si~ sit nacisku dochodzl do momentu. Zawartosc wody w krazku miedzykreqowym zmienia si~ w zaleznosci od wieku. ku dolowi.ystego rownowai. pod koniec 30 r. w miare uplywu lat roznice w uwodnieniu jadra i pierscienia wl6knistego ulegajq stopniowemu wyr6wnaniu. ze zmiany uwodnienia jqdra stanowia poczqtek laIicucha zmian prowadzqcych do definitywnego uszkodzenia krqzka mi~dzykr~gowego. W przypadku nadmiernych nacisk6w na krqqoslup dochodzi do szybkiego wycisniecta wody z [qdre. tasclwosciami w zelu.). rozciaqajace si~ od potylicy az do kosci krzyzowej. nastepnie do zwlekszenia sHy wchlaniania i powrotu r6wnowagi.iek miEidzykr~gowy pozbawiony jest unaczynienia. W warunkach normy sila wchlaniania zelu jqdra rowncwazy sily nelsku. Wcdlug badan Puschela przy urodzeniu jadro miazdayste zawiera 88% wody.na drodze dyfuzji z trzonami krE:90wymi. i. Wyrostki stawowe majq okreslony ksztalt i ich powierzchnie stawowe ustawione Sq pionowo. w wieku lat 18-BO%.

iyly i. Razne ksztalty kanalu krElgowego. 22 23 .:zadJem z6ltym.: pojawily.a]qW Iinii s~odkowej 1 stykajq si€l Z wi£. okrqgly lub liscla koniczyny.. Zyly pr. Podt~ard. Korzenie nerwowe po opuszczeniu opony biegnq na pewnej przestrzeni w kanale krqqowytn. KR~GOWY I JEGO ZAWARTOSC Zazwyczaj kanal rna ksztalt tr6jkqtny. 13.losunku do dlugiej OS! krEi90srupa.zedme lezq boczme na tych powlerzchntachtrzonow krE::g6w i krqzkow ml~dzykr~g?wy~h po . 12. od tego momentu stosunki sill" zmieniaja. zas w lEld1:wiowym . OTWORY MI~DZYKR~GOWE OLwory te.aS 6smy pod 7 krElglem s'l.przed~: 1 tylne lqczq Sl~ ze soba. Tetnice odchodzqce od tyJ'. w kt6rej przebiegajq tetntce.u . przeto wolny koniec tego wiezadle tworzy CZ€lSC tylne] gramcy otworu. Zyly tylne Pl'Zebl.sploty zylne stanowiq cZ£.zadlem z6ltym i lukami. Korzenie powy- Rye. ~ t iej 5 krequ Iedzwioweqo wychodzq ponlze] i nie stykajq si£. 'naprzeciwko kt6rego sif. 14. jak r6wniei: ze splotami wewnqtrzoponow~ml 1 zewnqtrzoponowymi.:z krazkami mit:dzykrt::90wymi. Rye.Ylnym.: z 1/3 boczna tylnej powierzchni krazka nU€ldzykr€lgowego powyiej kr~gu. ale czasto tez przybiera ksztalt owalny. Opona twarda stykaj"lca si€l ze sctanami kanalu otoczona jest Uuszczem i luznq tkank& lqcznq.g6ry.nych galqek tetnic ledzwiowych wnikajq do kanalu przez otwory miedzykreqowe.6wkowe.kl stawowe.pionowo. w osi strzalkowej: 1 . 7. i dolu przez nasady luk6w od przodu przez tylno~)oczne powlerzchme. gdyi korzeni szyjnych jest 8. Rodza] ruchomosci: zqlnsnfe i prostowanie. 'vV uocinku pierstowym powierzchnie wyrostk6w stawowych ustawtaja siEl horyzcntatnie. po czym zaginajq na zawnqtrz ponizej luku w celu wnikaiqcla w otw6r mledzykreqowy. kt6rych ksz:tait i wielkosc jest ihdywidualnie zmienna Sq utworzona o? . Po skrzyZowaniu si~ z krazkiem mi~dzykr~gowym przebiegaJq wzdlui:gornej czesci tylnej powierzchni trzonu polozoneqn nlze]. a krElQow tylko 7. Rodza] ruchomosci: ruchy obrctowe i zqinania do boku.:gawych Lor-L~ oraz Ls-Sl jest stale i znajduje sit:: nieco nad krqzkiem.stronach tylnego wil:l. Wit::kszq cz~S<':: analu kr€lgowego zajmujq k opony i ich zawartosc: plyn mozqowo-rdzeniowy oraz nerwy ogona konskiego.zadla podlu:inego. Przekr6j MEj90srupa i· rdzenle kreqoweqo z ~yehodzl\cyml zen korzanlaml.o~.te z: stawarni. W zwiqzku z powyiszym przebiegajqc wewnatrz kanalu krt:9owego karzenie stykajq sif.!zadel i:6ltych nie sa zros~l:l. Boczne odcinki w1t.r l ] 5 7 B 9 10 11 Rye._ wyrostki stawowe kreqostupa W odcmku pierslowym. nerwy.g(jwe. Pierwszy korzen SZYloy wy~hodzi ponad 1 krElgiem szyjnym.tY. Rodzaj ruchomosci [klarunek ruch6w) poszczeg61nych odclnkow kr~goslupa wyznacza ustawienie wyrostk6w stawowych w .:gowymi.lU przez wyrost.eg. Zyly . zas d. KANA!. zenim QPUSZCZq go przez otwory mi~dzykrl:l. 2 wyr ostki stawowe kJIi:90sl:upa W odcinku lEld:iwiowym. trzonow kr~gowych i krqzki mi~dzykrE::gowe. Korzenie bieqna ku dol:owi niece bocznie krzyiujqc sif.:dzykr£.:SC splot6w kreqowych.: bazposrednio z krazkerni mi£.Miejsce wyjscia Z opony twardej korzenia 5 l~dZwiowego i 1 krzy:iowego w stosunku do krazkow miE~dzykr£. Od Lyiu kenal jest zabezpieczony wil:l.

Ryc. Zwroc uwaqe.5-1 mm przechodzi przez otw6r mir:dzykr~go_wy do kanalu ktr::gowego. Rozmieszczente (S) korzenia w16kien jego przechodzenia przez otw6r wy (wg Caillieta zmodyffk. A. Kreqoslup jest unerwiony na gl6wne. Edqar. uklad wit'):zadtowy krqgoslupa oraz trzony kre• Opracowano na podstawie praey the lumbar spine . Od przodu od korzeni wnikajacych w otw6r znajduje si~ trzon krequ i korzen styka sle z tylno-bocznq powierzchniq krqzka miedzykregowego po opuszczeniu otworu.p. M A. Polqczony nerw grubosci 0. UNERWIENIE KRI. (M) i czuci:owych 16.dzykrfigowe. ktore mogq bye draznione przez uwypuklajqce si~ larqzki miedzvkreqowe . ich stosunek do korzeni nerwowych. paj~czyn6wka dochodzi tylko do otworu mledzykreqoweqo. przechodzac nastepnie w perineurium i epineurium.Korzcnle ncrwowe przechodzq przez otwory nieco skosnle od g6ry k u dorowi.) Opona twaraa .]. ruehowych w momencie miedzvkreqo- Ryc.(wg Caillieta zmodyfik.GOStUPA W ODCINKU L~DZWIOWVM· W sklad wrazliwych struktur krElgoslupa przyczvniajqcych sit'):do b616w krzyza zalicza sie: zawertcsc kanalu krEl90we9o. sinuvertebrales i tylne ramio- 'Nervus sinuvertebralis doczekal sit:::nalezne] mu uwagi dopiero w latach ostatnich. 18. W pozostalych jest duzo wolnego miejsca (a).-PajeczynOwka Pertneurium Rye. Uwaga! 2adna z opon nie przylega do otworu (wg Gaillieta zmodyflk.l. 17. fe jedynie ostatni otwor jest prawie wypelniony przez korzen. ".]. b przekro] kr~goslupa w odcinku l~dZwiowym (wg Denwortha i Wilson a zmodyltk. 15. gdzie ule- 24 ' 25 .I Q /J Rye. Ghadially. Innervation of gowe.i. Ks71l:ait ot~or6w miedzykreqowych W cdcinku l~dZwiowym krtlgoslupa . ptsmienntctwo. krqzki mit.OI<I. Worek oponowy Widok oa t ytu wtao« zb. J. Nerw wychodzi z przedniaj czesci korzenia obwodowo od zwoju rdzeniowego i po przebieqnieciu 2-3 mm lqczy si~ z galr::ziq wsp6lczulnq z ramus communicans. przez IU1. stawy miedzywyrostkowe.. Opona twarda towarzyszy korzeniom poza otwor mi~dzykr~gowy. Korzenie wnikajqce do otwor6w mi~dzykr~gowych okryte Sq mankietamt opony twardej (unerwtonymt przez nerw Lusehkij.

Tylne wir.:zadlo podluzne. b616w dyskogennych (dyskopaUa). 4 . poziomie krqzka miedzykreqoweqo. sastednie tarcze nuedzykrqqowe. piersclenta wfoknistego ora:z przednlej czescl opony twardej. ktore dochodza az do okolicy kretarza duzeqo.g16wnych z g6rnych trzech poziomowledzwtowych oddajq galqzki sk6rne.z qrsbtetowo. Galqzki boczne tylnych ra'mlon. Krqiek mir:dzykrr:fjowy. Wir.Rye. 4.nasada luku krequ. Struktury te zaopatrywane Sq przez galC!zki biegnqce od pokrywajqcych je mie. R . UnerwienJe poszczeg6lnych 1. Przekro] kreqosbupe ""'''ptaszczyzrne czolowej ukazujqcy przednia sciane kanalu kr~gowego j przebieq korzersi nerwowych. 3 . tkanki nadoponowe oraz opone twardq. Powif. 5. ze wi~zadlo to jest miejscem wyjscia tzw.dzykr~gowy. tylne wiqzadlo podluzne.krazek m. 2 wiezadfo podluzne tylne.c:. Opr6cz tego daje ona drobne galqzki do g6rnej czesci torebki stawowej stawu miedzywyrostkoweqo poloi:onego nize]. Tutaj przebiega ona w rowku utworzonym przez ztaczenla tych struktur z g6rnym wyrostkiem stawowym i jest pO!qCZOna z pasmem w!6knistym utworzonym przez przySrodkowq czesc wi(i]zadla mtqdzypoprzeczrreqc. Nerw ten przebiega bszposrednlo od tylu kr. Nervus sinuvertebralls zaopatruje tUOD krequ. sinuvertebralis. '26 27 . Wir:zadlo podluzne przedtiie. W pr~padku krqzke uleqleqo zwyrodnieniu zakoilczenia nerwowe moqq wen wnikac wraz z tka-nkq ziaminowa. luki. na doglowowej stronie umiejscowionego na tym. W rowku tym oddaje male odqalqziente do dolnej czesct torebki stawowej stawu m:i~dzywyrostkowego. wchcdzaeyeh w otwory rojlidzylu~gowe (dla [asnosci obrazu porninteto rdzen kreqnwy]: 1 . S .kcrzen. 3.\zka micdzykreqoweqo lub przechodzi pizez otw6r miedzykreqowy w bliskosci nasady luku. dochodza don galqzki 11.. ga podzialowi. B61 ten promieniuje do g6rnej czesci posladkow. zstepujqcq i poprzeczne. Wszystko wskazuje na 1'0. G16wna nic nervus sinuvertebraJis biegnie doglowowo dookola nasady Iuku w stronq wiqzadla podluzneqo tylnego. Tylne ramie glow-ne wychodzi z korzenia nerwowego tuz za otworem miedzykreqowym iprawie natychmiast ulega podiialowi na galqzk~ przysrodkowq i boczna. struktur Rye. W pobltzu tylnego wi~zadJa podluzneqo n. Galqzka przysrodkowa przebiega nastepnie doogonowo i daje odqalezienia w mi~sniach grzbietu. 20.k orzen. Zdaniem Kaplana ucisk nerwu w micjscu -jego wnikania do kanalu kr~gowego moze dawae bole krzy:i:a i objawy rwy kulsz. Unerwione jest przez galqzki ukladu vspolczulneqo wzdlui: powierzchni krazka tniedzykreqoweqo.:zadlo zoHe ornz wiezodla mi~dzykolczyste i nadkolczyste. sinuvetiebrolis daieli si~ na 3 qalezie: wstepujacq. Jest one niestyehanie bogato unerwione. 19.owej. Galazke przysrodkowaschodzl ku tytowi do wyrostka poprzeczneqo. 2. . w tym przez n. slnuvertebtalls. wewnetrzny splot kreqoslupowy. W warunkach prawirllowych unerwiona jest tylko zewnqtrzna czt=:sctarczy miedzykrqqowej (annulus fibrosus). gdy± nno pierwsze staje na drodze tyJowypycbanego krazka poza obrabkiern wloknistym. Nerw ten moze wy_kazywac takze rozne wariacje.nego. Otrzymuje Dna unerwienie z tylnej galClzki glOwne]. Nervus sinuverlebraIis i jeyo odgal~z:iepja do tyln€go wi~zadla podlu .nerw wspolczulnyj L "\ pierscien w16knisty. Dlatego tez nerw ten ulega podrainieniu dopiaro po tyloprzemleszczenlu krazka miedzykreqowaqo.sni oraz galqzki nerwowe z przestrzeni nadtward6wkowej. D opona twarda.

W ksiazce. .. Oprocz tego istnieja dowody na to.Breiq A. Springfield! 945. 7.. . scand. E. Moi:1iwe. . 1967.: Tensile properties of the human lumbar annulus fibrosus.dzywYll'ostkovtych. Acta orthop.:goslupa inn.: Biomechanics of the central nervous system.:k~ szuc podraznienie daueqo korzenia. Davis Co. Otrzymuja gaiqzki z ukladu autonomiczhego oraz ze splotu okolokreqoshipoweqo oraz z nerw6w zaopatrujqcycb miesnie (luk krequ). B. V. H.4. Zwr6f:. J. 8. i In. Temu tez nalezy przyplsac trudne umiejscowienie wiekszosci przypadkow below krzyza oraz ich sklonnosc do promieniowania. F. 492. Thomas. J..: The intervertebral disc. bolu z powodu zrnian zwyrodnieniowyeh stanadal pozostaje nie wyjasniony. 115. sinuvettebtalis oraz tyine rami~ gl6wne zeopatrujq co najmniej dwa poziomy i powoduja zachodzenie na siebie stref unerwienia . Unerwionesq przez tylnq galqzkt. i.: Lumbar 'disc lesions. K. Stockholm 1960. Bone Jt.: 'The Spine. dowodza. _ Crock H.ingstone Ltd. Opona tworda. Philadelphia-Toronto 1976. Uwaga! Kazdy n. Neurcsurq. rzecza ciekawq. Unerwiona jest przez n. A.. Edgar M. Lippincott Ce. J. sinuverlebrales chronia tkank~ nerwowq . Liv. J. Ilbrosus.. ze tylko przednia CZf:i. Podraznienie zakonczan tych nerw6w moze wiec wchodzic w gr~ w stenozie kraqowej. 115.. sinuv ertebralis moze wywolac bol i IW~ kulszowa..ka- na. Neural.6. Jena 1911. Bole krzy:ia rnoqa pochodzic z wielu zrodel.ebraliB. Prawdopodohnie w czasie laminektamii dochodzi do ich odberczenia . Philadelphia 1970.. Ghadially J. J. vol. Stawy mi~dzywyIOstkowe. B. i in.z nastepczym ustqpieniem bolu. Hirsch C. B. zbytnia aktywnosc ruchowa nasila objawy bolcwa. Acta urthop. Acta orthop.. scerid. Czy mechanizm taki przyczynia si~ do chromania w stenozie kanalu kreqoweqo na tIe zwyrodnieniowym _ tego nie wiademo... . Lippincott Co. Galanle J.. Huberdeau R.:· glow. Hirsch C.: Some mechanical test on the lumbosacrel spina with particular references to the intervertebral disc.:ie kazda gafllzka stawowa unerwta dwa 5... Bone Jt.. Surg.: The blood supply of the lumbar vertebral cclumn. w kt6rych wyst£lpuje' hoi na tle nszkodzenia tarczy riliEldzykre::gowej ezy pochodzqcy ze stawcw miqdzywyrostkowych.moqa zwir:. 19n. Cailliet R. Nalezy zazneczyc. wow miedzywyrostkowyeh Zakres i rozmieszczenie Pismiennictwo Armstrong J. A..: Lumbar intervertebral disc degeneration. Jot u: A. oraz Ficat i wsp. Na tej 28 29 . I. ka:i:da z wymie~io?ych wyzej struktur moze bye jego przyczynq. W zwqzeniu bocznego wyrostka taka hipoteza wymaga wziecia pod uwaqe. Sr:hajo'wicz F. galqzki ze splot6w nadtward6wkowych. czy tez ucisku przez sarna kosc .. i in.. 2) Soft tissue pain and disability.ndy S. Clinical orthopaedics and related research.Edgar M. Philadelphia 1977. Surg. 1952. 184. and S. A. Philadelphia 1962. 54-A.: 1) Low-back pain syndrome. vol.: Handbuch die Anatomie und Mechanik der Gelenke. Davis Co.: Innervation of the spinal dura mater .S¢ opony twardej jest wra:i:liwa na bol i draznienie jej daje rodzaj bolu zblii:onego do pochodzqcego z tylnego wiezadla podhrinego. 1135. ze sam podrazniony n. F. sinuv ertebrales oraz przez tyIne galijzki .\siadujace stawy. W ksiazce: Clinical Orthopaedics and related research. ze wewnqtrzkostne nadcisnienle iylne moza doprowadztc do uclsku na zakoriczenia nerwowe w KoSeL Zakonczenis te prawdopodohnie Sq koncowymi wypustkami n. ze tyine elementy krr:. Nu. Spurling R. G. 1957. S. Studies on the pre-enca of sensory nerve endings in llgamenWus capsular and . Lea and Febiger.. Unerwienle staw6w miEl. Philadelphia-Toronto 1976. sinuverte. Lippincott Co. .. W ksiqzce: Clinical orthopaedics and clinical reseerch. scand.: Studies on Structural changes in the lumbar annulus.mtervertebral disc btructures in the human lumbar spine. 22. voL 115.:goslupa powinny miec rozne unerwienie ' od reszty kLt'igoslupa. .. J. 25..e bol lypu ehromania przestankowego moze powstawac w zwiazku ze stawami miedzywyrostkowymi. Parfan H.Hoiitnshead W. Dommisse G.w wyniku obnizki cisnienia zylneqo. Pomijajqc uclsk korzeni nerwowych. chyba drodze dochodzi nalu kreqoweqo. W stenach zwyrodruemowych. lub ty1nego ramienie g!6wnego. Psychlat. uwagEl.. Arnoldi i W5p. do zlagodzenia bolu w przypadku stenozy ..I. '530.Epslein B. sinuveI:t. R. PhiladelphiaToronto 1976. Hensen R. A. Okostna i koBe. Dubow H. Gustav Fischer. Edinburg and London 1965: Bradford F.: The anatomical basis [or low back pain. 0. 33. pathoqenesis and treatment of low back pain and sciatica . Alquist and iNiksell.. Suppl. KapI~ zasuqerowal. Jest. 100. 21. ze impulsy dochodzace do korzani nerwowych przez nn.: Innervation of the lumbar spine. Newman twierdzil:. 39-A.: ArterieS' and Veins of the lumbar nerve roots and cauda equtna...Brown T. 1966.Pick R. ze tyine galqzki Sq zwiqzane ze stabilnosciq krr:. J. . . 1963-64.bra}is. F. :.: Anatomy 01 Ryc.

Acta morph.ber A: Elastlzitat und Pestigkeit der Knochen. .. neerl. 12.wra~ z rwyrostkami poprzecznyml i kolczystymi tworza belkEj. J. 123. J. Beitr . Engelman. 1966. F.: Anatomia ssak6w. . Spurling R. Surq.955.. Leipz ig . Bone Jt. 1968.Wiberg G. Philadelphia 1975. Springer Verlag. .PiiSchel J. . WinkeJa:unn spine..: The Intervertebral disc. w nonnalnych warunkach nie biorq udzialu W sytuacjach wyroagajqcyclr duiej odpornosci rra sciskanie. De Palma A. Kazmin A. Bone Jt. 928. 109. F. New York 1970.: Der Wassergehalt nonnaler und deqenerterter ZwiscbenwirbeJschelben. 33-B.jq tez krzywizoy strzalkowe. 15. L. Saunders ce.. Bone Jt. Sti-A. 38-A. dzialajacym w roznych plaszczyznacho Wbrew powszechnym poglqdom poszczeqolne jego sk1adowe [6znie reagujq na dzialajqce sHy.Wytrzyroalosc 11')wyznaczajq. H. Surq . 1956. W por6wnaniu z belkq' prostq wytrzymetosc jej zwieksza si~ 17-krotnie. oie przystosowene do znoszenia sil i nacisk6w.. W. 2 BIOMECHANIKA KHf. . 1937.Per mal G.W przekroju poziomy. Surg. np. 343. BieleJikij W. Lewin T. Philadelphia-London-Toronto 19l0.re-latioJlIto the nerve sU'p'p-ly of the dnltervertebral disc. 1962.. 1958-50.. 1'.krzywizn. i in.Zschakke]. 1876. Vlrgin W.: The back disk syndromes.6S. .Murphey P. 607..pa (sila nosna) czlowieka dorosleqo wynosi ok.B. co wi~ccj . Pan/abi M. G. Lea and foebiger.: Sources and patterns of pain and disc disease. Morris J. 84. B.Roaf H. J. scand. 1972. E. Lea and Febiqer. 214. J. W. 4. The Willfarns and Wilkins Co. Rau. K.... E. 1965.. .. Kempe I. Philadelphia 1977. 40. 1972.uleqaja przerostowi i wzmocnieniu.: Motion Studies of the lumbar spine. J. MacNab I. H. Bone Jt.Poplewskl R. G.ocznych skrzy wier. Jackson H..rn kreqoslup przypomina hter€l T. Pederson H.: Experimental investigations into the physical properties . M. B. McGrand Hill... 48-A.. anat. Neurosurg.: Hypertrophy of the ligamenta Jleva as a cause of low back pam. points of interest of orthopaedic sUJrgeoils. J. 42-8. Kon I.: Patomechanika b. Warszawa 1972.R. JAMA. RtJlllman R. Moskwa 1981. a W1€lC uklad znany w technice ze swej wytrzymalosct (w przypadku usuniacia jednego z prostopadle polqczonych elementoW\wyrostk6w kolczystych . Knmoslup w odcinku ledzwi owyni podda wany jest na przestrzeni zyci'a> roznorodnym naciskom i obciqzenionr...: Vertebral qrowth and its mechanical control. I . Wytrzymalosc ta zmienia S1€)w zaleznosei od odcin- PO? e~u )0 31 Ryc. . C.. Stawy mi~dzykr~90we. F. 675. Bone Jt.. . 209. Philadelphia 1.. Belttmore 1977. 22.: The lumbosacral spine. kI~gi nie doznajq zadnych uszkodzen wplywem sil nie przekraczajacych progu ich wytrzymalosci.of the invertebral disc. While A. C. Nar/..: Morphology of the lumbar synovial intervertebral [ornts. J. co potwierdza znana w technice wytrzymalosc belki esowatej.: Back pain in r. T.wytrzymalosc kreqoslupa ulega szesciokrotnernu ~mniej~zeniu .GOStUPA W ODCINKU Lf. Gardner E.: Nerve endings in the human lumbar. . 80m3 Jt. CUn. 1272. 16-19. Bickel W. 350 kg.: The anatomy of lumbos'acral posterior rami and meningeal branches of spinal nerves (siau-vertebral nerves).: Backache.Williams P.: The Structural components of the intervertebral disc. 1974. Bone Jt. lippincott Co.: Clinlca-l patnmechantcs of the spine.. Medicina. 47-A.. M. Surq. II. scand. . Blauek L. 1930.Ruge D. Surg. SUIg. Simeone P. Przecietna wytrzymalosc kr€lgoslu.oJd K. Istotne znaczenie z punktu widzenia mechaniki rna wytraymalosc kr~gosiupa na nacisk osiowy . Sztokholm 1948. Acta orthcp. I. 299. 371.DZWIOWYM w.. wielkosc i ksztal:t krE:g6~ oraz ukl ad .: Skolioz.42. path. 1960. J. New York lnc. Philadelphia-Toronto 1978.. Spinal column and related structures.. ..Levin P. Tylman D. i in.\lIki kreqow . L. Zwiekszenia wytrzymalosci kreqoslupe na nacisk oslOWY zapewnia. J. 1951.. A.: Operative neurosurgery. PZWL.. 4.. To samo dzieje SI€)z wiezadlamt. Saunders Co. New York t9.: The spine. Surg. kreqostupa. . Wiltse L.: Spinal disorders. Czytelnik.Rothman R. ktora '/II" przekto]u pronowym przypomtna many w technice uklad T [wg Tylmana). I:.

Z kolei przy rozciqqanlu mimoosiowym jednostkowe odkszta1cenia krq:ika wynOSZq az6--8 mm (rozciaqanie rzedu 50 kg). gdy'i: wraz z tulowiem ka krqqoslupa. Czynnosci. majq wytrzymatosc wiEj:kszq 0 ok.z.odych.0.!zki miqdzykreqowe wywiera tez tonus miesniowy. zas prawie zniesione w pozycji JeZqcej.20 kg. Najwieksze zmiany napiec i obciqzeri zwiazane Sq z wykonyWaniem roznorodnych czynnosci. rqk. w kt6rych rucby Iqcz4 sie z dodatkowymi sitaml i naciskami zewnetrznvtni. 23. 30%.siry 1.lg6w na obciqzenie jest bardzo duza j dla odcinka l~dzwiowego wynosi az 900 kg. piersiowym .CZE:SCprzednia. kt6rymi przenoszq si£: sHy padajqce na odcinek If(dZwiowy. zas przy 100 . kt6re nie przekroczyty 20 r. tulowia i konczyn g6rnycb. I tak na poziornie szyjnym wynosi ok. zas w pozycji Iezqce] (w uspieniu) .. . 24. S1~nita •. . pomnozone przez podnoszone ciezary.ok.lpa 50 kg wynosi 0.t.nle naclskach si~ krqika (zm1ant. Wytrzymalosc pojedynczych krt.ok. Po przekroczeniu progu wytrzymalosct pierscien wt6knisty PElka. zas jq_dro miafdzyste ulega wypadnif(ciu. 25.ki miedzykrqqowe najwieksze naciski dzraIajq w pozycji siedzqce] ciala. Rozciqgliwosc ta jest rozna w okreslonych miejscach pierscienla. W p'ozyc<ji stojacej i siedzqcej ciata diwigajq 'one rnase glowy. piersiowym .lje rozci'!gliwosc 0 30% wieksza. Jesli przy sciskaniu krazek splaszcza siEl 0 1-2 mm. Punkcjonalna jedncstka kr~goshlpa SOl 2 kT<)gipolaczone krazktem mledzy'kirE:gowym: 1 . zeniu krElgosll. Odksztalcenia krqika na sciskanie i rozeiq_ganie S. Wytrzymalosc wlezadel jest takze bardzo duze .5 mm. zes J~dzWiowym . wyprostnej ciala Sq znacznie nizsze od maksymalnych i wynosza w odcinku szyjnym ok.wiEj:zadlo podluzne przednie ulega zerwaniu dopiero po przylozeniu sHy 2. sterujqca ruchami. w pozycji stojqcej 99 kg. 400 kg.ok. wozenia plersctenda wl6knistego) _ przy 33 .! 'rozne. Odksztalca.2 Ryc. ichprzesuwania itp. Staly nacisk na kr. kt6re przekroczyly 50 r. Na kreqi J~diwiowe i krqz.ldzykrEl90we (zmniejszenie wysokosci krqzka z jednoczesnym uwypukleniem pisrscienia wI6knistego). I tak U osoby \hzqcej 70 kg w pozycji siedzqcej na 3 kr~g ledzwiowy dziala sila 142 kg. SHy nacisku dzialajqce na krt'lgostup znacznie sie zwiekszajq przy uzyciu mechanizmu diwigni na skutek uiywania.r Ryc. 5.:.75 mm.~". dZwigaj<tca mase clala. 50 kg.SC tylna. Typowe odksztalcenie krazka miedzykreqoweqo przy nacisku osiowym. '~1. 75 kg.typu sciskani e kreqow. 24 Ryc. 2 . Normalnie dzlatajqce obciazenia krqqcslupe w pozycji.: Dzialanie sily ciezkosci zostaje nieznacznie zmniejszone po przyjeciu pozycji siedzqcej ciaIa z podpartymi rqkarni.z. to przy rozciqganiu powieksza siEl 0 4-5 mm. Krqzek lLlegJy zwyrodnieniu wykaZl. zas ledzwiowym . 113 kg. 210 kg. zas wiqzudlo podluzne tyine . Napiecie prostownika grzbietu dodatkowo sciska krqzki mledzykraqowe: napiqcie to nie ustqpuje calkowicie nawet podczas snu. I tak rozciqqliwosc pierScienia wl6knistego przy obcia- 32 ~\m"'EKA lEKAtt.23 Ryc. 125 kg.58 kg/mm2 przekroju. s4 przyczynq najwiekszych obclazen ledzwiowych krqzk6w miEldzykrElgowych. od wiEl_zadelos6h. Kazdemu ruchowi nieodlacznre towarzyszy zwiqkszenie napiecia miesnioweqo oraz wydluzenie dZwigni.ok.CZEl.1 3 B61e k<ovh mel.12 kg/mm2. Wiezadla os6b ml. Ryc. !frqzki miedzykreqowe podleqaja wszelkim silom i naciskom wywieranym na kreqostup .. Obciqzenie osiowe przede wszystkim odksztalca krqzki miEi.

:hamzmu kompensacyjnaqo. szyi.IUpa: 1 . Badan1~ wyk~zaly. Stosunek przedniego ramienla dfwigni do tylnego wynosi ok. prosty brzucha. 45 kg daje naeisk na ktqzek mitldzykrEl:Yowy rzedu 8/. istnieje wielka rozni.m. prz_y czym wyniki ich byly dosyc zaskakujqce.pod wplywem '. 15 : 1. ie miedzy naclskam! wywieranymi na kr. 4 . Fizjo~ogiczne . W wyni:ku tego podnoszeme cit:zaru nk. 3 . Rvc.masa glowy.a krq_zek mi~dzykr~gowy Lr-::-SIdziala nacisk 1 tonyl Kyc. l~diwiowo·biodrowy. 2 .23.pcdpterajace dziatanie Uoczni brzuszne] . w kg 2 kg . 'l.7 kg. kt6rym okazaly si~ mtesnle.t:dzi pracy (a) megq bye .u l?l~t~ gr~IDc. Z kolei wynika.prostownik grzbletu. prostownika qrzbietu."ce z~sadnicz<i role dla statyki i dynamiki kr~go.ls. dzialajqcego po drugiej stronie na bardzo kr6tkim ramieniu dZwigni. postadkowe. Ciezer podnoszonego przedmiotu zostaje zrownowezony skurczem m.masa podnoszonego cifl!zaru . z~ po ~arciu nacisku krytycznego najpierw ulegajq . '6 . 28 ~. r~ inu7. ' 2 tworza one dluqie ramiq dzwiqni.6 kg.erSClen wlokmsty.file~ p'?lllJ~ce w jama~ cial~ :. 26. 5 . 2 .s:talcanie 5i~ krClzka mifl!dzylm19owego: a . 27. nad 3/4 tony.masa tutowie . Na krqzek mi. 4 . W przypadku podnoszenia cie'lam 0 masie 45 kg musi bye on zrownowazony skurczem mi~sni grzbietu 0 wartosci 675 kg.13.napiflicie mlfliSnl 652. Miesnie ~grywaj.mm.). 3 .ca.inny przyklad dzialania dzwigni: 1 .Vi ~statnich czasach zagadnienia stahilnosci i wytrzymalosc! doczekaty wielu bada~. jakie maze on zniesc.owanie" kr~gostupa W odcinkn IflidZwiowym przez (. nastepnie same trzony. 4 '! J 4 OdksztaicBrrie w mm b I 5 Odksztatc~nie w mm Rye. P'ny precy fizycznej w pochyleniu dala ku przcdowi sUy dzialajClce na przedluzeniu tulowta.612.obclazenie 5 krqika mit:dzykr~owego .~ a J JOG 400 JOO 5 10 35 40 sita IN 4~ SUa. b .r6wnowaZone skurczem m. a ne koniec dopiero l<l~O 1 pl. 5 . osto- B 2 Rye. B .5 kg. ??-k.. Rye.6 kg.. szyi i rqk .'lC[fO obcl!jzarua..W przypadku podnoszenia ci~zaru 0 masie 90 kgo.pod wplywem mimoosiowego Jozcillgania .nJszc~em. prostownika grzbietu. tony (Al.szyn. 29. dzidiajllcego na kr6tkiej dZwignl (b). Stosunek tych dzwignl·wynosi jak.mm.5 kg.82. • Rxc:.90 kg.:::dzykr~gowy dziala w6wczas sUa po.m. 29 34 35 . 15: 1. W zwiqzku z tym zeczeto poszuktwac tstnienia dodatkowego me.:::goslup a silami.wspomagane od przodu przez stablnzujaee aZlalarue ml~sDl kreqoshrpa 1 ml~sru tulowta (wg Armstronga zmodyfik.zne.

ala lru przodowi (wg Nachemsona zmodyfik. Gl6wnym antagonistq gl~bokich miesnt grzbietu jest miesien prosty brzucha.ksymalnego zgl£:cia i wyprostu. w zwiazku ze skurczem odpowiednich mililsni.gos~pa.Iednakze w przypadku przedhizajqceqo si~ wysilku nie moze ono bye dalej utrzymywane z racji koniecznoscl zaczerpniecla powietrza. re nalWlf\lksze nacisk! dzialalij. dzwigni dztalania WIn . i mm.. prostych I Kreqoslup moznarozpatrywec jako wteloczlonowa elastyczna kolumne wspieranq przez miesnie przyknmostupowe oral przyczepione do niego 2 komory . Skurcze mll:i.rsiowym zostajq zmniejszone . Cisnieme wewnatrz jamy brzusznej podnosi si~ pod wplywem skurcz6w miesni brzucha oraz przepbny.~ <> ~ ]... Ryc. ~ 7J~ . w pozycji stojij.. ale bardzie] stale. 30.. Zasadniczq role w statyee i dynamice kregostupa odgrywajq gl~bokie mlesnle grzbietu (zwane prostownikiem grzbietu). Wykres mana). Zwroc uwage: na szkodltwe dzialanie zgif\lcia ~ wypychanie jqdIra miaidzystego w stronq kanalu kreqowego mechanizm wyciskan1a pestki (wg Glanturgo zmodyfik. W czasie wysilku fizycznego ciSnienie wewnatrz klatki piersiowej jest nizsze od cisnienie W jamie brzusznej.cej i s1edZ4cej z [ednoczesnym pochyleniem cl.~ r-'1 'Il '" 75 50 25 .f?50 D " q. SHa~iiltaJIl~" na 3 k~tl:z~k h:. zas prostownik grzbietu . obreczy barkowej oraz przepony.? i "" .J5cm ~Okg scm ( brzuche (wg Tyl- Rye. 36 37 . gn:bietu. przebieqajqce po obu stronacb wyrostkow kolczystych i rozciaqajace sie od podstawy czaszki ai do kosci krzyzowej. ?v1i~sieil prosty i wsp6lrlzialajqee z nim mi~snie brzueha majij dlugie rami~ sHy (zebra).sni miqdzykostnych oraz mit. kt6rej punktem podparcia jest jqdro mlazdzyste kr'lik6w mi~dzyk:r~gowyeh. 30%. 32. ~ f lJ . Obie te przeciwstawne grupy mlesniowa dzialaja na przeciwstaw.jamlil brZUSZDq klatke piersiowq. dochodzi do podparcia i stabilizacji krEl.).ramie bardzo krotkie (wyrostki poprzeczne i kolczyste. W podobny spos6b odctaza ledzwiowy odcinek kreqostupa jama brzuszna. natomiast clsnienie brzuszne moze bye utrzymywane przez dtugi okres. W wyniku tego nadski dzlalajqce na kr~goslup w odcinku pie. Meehanizm ten jest w stanie zmniejszyc naciski padajace na krqzki miedzykrqqowe ~-Sl 0 ok.. SHy dzialajqce na k-rqzkt ml~dzykr~gowe oraz stawy mi€)dzywyrostkowe w pozycji ma. Gl6vine dzialenie wywierajq miqsnie ·poprzeczne brzuchaj miesnle proste przeciwdzialajq zwisaniu brzucha.. Ctsnienle w klatce piersiowej wzrasta pod wplywem skurczow miesni mi~dzykostnych.isni obreczy barkowe] usztywnlajac klatkEl:. Kazda asymetryczna zmiana napiecia ezynnego aparatu r6wnowagi powoduje zmtanq ksztaltu krqqoslupa (i odwrotnie).~ o I Pazycj a Clo70 Rye. . kt6ia usztywnia si~ w wyniku skurczow przepony I rni~sni brzusznych.nyeh koilcach dzwiqni dwuramiennej.:dz~jowy w zalemoscl od pozycji Cirua1 zwr6c uWagf\l. ... zwany inaczej zginaczem grzbietu (poplewski). Z chwila wzrostu cisnienia i w jamie brzuszna] i klatce piersiowej._ 'J " 200 175 750 ( . 3l. .225 (f .).:1. ~ 125 c ~ " 100 t ~ -. kqty zebar). 0 50% .piersiowq umozliwiaja przejqcie przez niq czesci nacisk6w padajqcych na kreqoslup w odcinku piersiowym. Ponadto na ko- kg 300 275 '.

W piersiowym odcinku kregoslupa stosunek wysokosci kriJ:i:ka do powterzchnl poprseczne] trzonu jest 0 wiele mniej korzystny.:clem siebie. Co sil'!: tyezy powierzchni poprzecznycb przekrojow trzon6w krE. Przy obciazeniu ekscentryeznym odpornosc krqzka miedzvkreqoweqc jest najwieksza w pozycji wyprostu. Naturalnie wszystkie ruchy W zakresie kolumny krqqowcj odbyv.. prostownik grz. zes poprzeczna powierzchnia trzoi16w kr~gow ~ niewielkie.:diwiowy vvyrostki stawowe np. W.z.y aktYWDe 5<} miE:jimie brzucha {Sucas i BasIes.W pozyeji siedzace] cisnieme w kr<!. Praktye.przesuni'ilcie ku tytowi przy mchu zgt~cla. ze duze] ruchomosci w tym odcinku sprzyja dub :srednica kanalu rdzeniowego i otwor6w miEj:dzykrEj:90WYcb.zujll" ze W pocz.:q6w w przypadku zwyrodnienia krazka mledzykregowego. w pozycji stojqcej obnizalo si~ 0 30%. plcrscien tyczne i jego 38 39 . a plaskie.. ogranicza to znac:znie rucb. ponadto powierzchnie trzon6w nie Sq wy_ pukle. Naturalnie ruehomosc ta nie uwzqlednia ruchomosci tymego czlonu . krEi90slup sklade sif:l:wlasdwie z 2 kolumn. Jqdra mrezdzysprzy menu wy- • Badania elektromiograIicznewyka. . Os ruchow pojedynczych Ja~g6w .omosc trzon6w krE.rEj:goslupa. c . W wyniku tego na krO!'i:ki miE:dzykr~gowe dztala olbrzymi nacisk osiowy.85-119 kg. I tak w okresia wzrostu zawertose wody jest duze. krqili nUEj:dzykrEj:go.wego. 24°/1). do jej zmniejszenia doehodzi jui.. mogqcy W odcinku ledzwiowym sillgac 400 kg.oryzontalne przernieszczenia krE. kiedy to suy dzla!ai<lce na kr'ilgostup Sq najwi~ksze.rajij. Talie ustawienie stawowyc.kt6rymi jest na stalezwlazana. ze elsnleDi€ panujace wewnatrz ~rqzka jest najwyzsze W pozycji siedzacej ciala. stanow] czlon podporowo-nosny. ~pelnia role d ynamicznq . ~. przednie.tkowym etspie podnoszenia Cill'i ar OW. Ponadto i<tdro miezdzyste traei W6WCZilS wlesctwosc! hydrosteNic tei Pul!fcfQ poSred. to w oddnku szyjnym.!gosrupa.lI. Zakres ruch6w zalezy od usytuowania przestrzennego plaszczyzny stawow mi~dzyW'yrostkow-rch oraz od wysokosei i elastycznosci krq:i.alkowej (rucby zginania i prostowanie). w wyniku czego uJega obnizeniu' wysokpsc krqzk6w. Nalezy dodac [eszcze. Staw ten jestzwarty i posiada bardzo maly zakres ruchow.ika gr:z.b .ozgodnie l prawem Durchmessera poszczeqolna 'kr~gi majq oznacznewychylenie wzgl'ldem slebie.ie-. \ cisnienie wewnetrzne ulega obnizeniu. Ryc.znie biorqc w odcinku tyro moiliwe Sq jedynie niewieIkle ruchy w plaszczymie ~trzalkowej. Badania radiologiczne potwierdzajq zwiekszone h. kwadratu powierzchni poprzeczneqo przekrojn trzonu. Przypuszcza si~. wg Gelarda). podczas gd. z.:gow. 33. Na podstawie zasady D'tlIchmesseramozna wi~c wyliczyc teoretyezny zakres ruchomosct poszczeg61nych trzon6w kr~gowych na przebiegu ealego kr~goslupa. a wiE.m:a .w granicach 99-171 kg. a wi~c luk6w i.:dzykt~gowego .majduje si'il w srodku tego (a).:gow wzgle.wyrostki stanowia ramiona d:i:wigni dIa mi~sni p [zy kreqoshi powyc h. a ponadto uzaleznloaa od rosnorodnych czynnik6w. wyniku tego w16knisty narazonyjest na wieksza obciqzenie. jest najmn1ejsza.nilkluwanie krqzk6w mi~zykr(j:gowych specjalnq igl:q wyposazooq w manometr.:gowych. ilktywnosc prostown. W szyjnym odcinku kr{.:dzyknmowyeh zapewnia to odcinkowi szyjnemu duzq ruchomose zer6wno w 'plaszczyante strz.zku mi~dzykr~gowym waha sit:: . zas w pozycji stojace] . czqsci dala bezposrednio na lE:dzwiowy odcinek kr~goslupa. Noszenle gorsetu obnizalo cisnienie 0 ok. ze aby zroWllowazyc dzialanie miqsni brzucha. utworzona przez hik oraz wyrostki. SHy i naprezenia padajace na krE}goslup byly mierzone in vivo . jak i poziomej (ruchy obrotowe].!dzytrzonowy utworzony jest przez krazsk mi€.. 'na kt6re z kolei wplywa stopien zawartosci wody. po 25 r.rzysc mi~sni brzucha dzlala zawartosc klatki pierslowej i jamy brzusznej. Wysokosc krqzk6w [est zmienna. czolowej (ruchy na bokij." Jak juz wspomniano.os ta przemjeszcza si~' WTIlZ z jqdrem ku przodowi prostu.!dzykrc:gowy oraz ~[zony sqsiednich kr~g6w.!gow Sq' wprost proporcjonalne do kwadralu wysokosei krazka i odwrotnie proporcjonalne do. dziwnego. zas w pozycji lezqeej 0 50%. Wychylenia trzon6w kr{. si~ jednoczesnle w trzeeh stawach.bieru.weSq wysokie. Wykazal'y one. 0 wysokosct krazka decyduje jqdro miazdzyste. 350 kg (Bradford). Na przejstiu odcinka piersiowego w oddnek IE.aS najmniejsza w pozycji zgiE1:cia ku przodowi. ze spowodowane jest to spadkiem clsnienie w Jamie brzuszne] w pozycji siedzace] i podaniem masy g6rnej. Dlate"Q. utworzona z trzoncw kr~gowyeh i krqi:k6w mi~dzykrE.k.. a wi~c sila wystarczajqca do rozerwania pierscienia wl6knistego i wypchniecle jqclra rniezdzysteqo (czemu przeciwdzlala Uocznia brzuszna}'. Krqzek zmieniony zwyrodnianiowo ulega wi~kszemu odksztalceniu pod wplywem nacisku osiowego i jest mniej odporny na zgniatanie. piersiowym i l~dzWiowym stosunek liczhowy jest nastepujacy: 225 : 64Q : 784.h Wytoslk6w w pJaszczyiDie czotowej utrudnia ruehy obrotowe. tylne.ka kre9o. Podobnie w'raz z wiekiem zmniejsza 'si~ stopien rozciqgliwQsci krazka mie.:Cw stawle miadzytrzonowym oraz Q:w:6ch stawach mi~dzywyrostkowych . W polqczentn z korzystnym ukszlaHGwaniem staw6w mie.bietu musi rozwintjc sif'll rzqdu az ok. Wpe!:nym zgi'ilciu tuiowia dochodzi do calkowitego zwiotczenia Jl"Iostownlka grzbi~lt1. Staw mi€. wyrostkow.

pIci i wieku. I tak zginanie ograniezajq. z. a tekze wi~zadlo podhri:ne tylne i tylna c1. sklon6w na boki i rotacji. Nadmiernq ruchomosc: . kt6rychplaszcZY1.4 mrn).: wiEizadla z6lte.cza po wypuklej.lodwrotnle). ponadta zalezna ad rasy.maja swe polozenie z ustuwtenia czolowego w strzalk owc. Ruchy' krEl'90slupa W odcinku Ip. Poniewai.. zadziwiaj4:cy zakres ruchomosci. Dlatego lekko zwtotczete wt6kna wybrzuszajq sill na zewnqtrz w miar~ ibU'i:.. .gni~cie krq. Jq_dro miaidi:yste lezqce nieco ku tylowi miedzy trzonami krEl'96w znajduje si~ w osi odcinka It::di:wiowego lcr£. natomiast amplituda ruch6w obrotowych i ruch6w na boki jest niewielka.!.6knistego (a takze :zaryglowanic wyrostk6w stawowych.plaszczyzna stawow mip. jakkolwiek gorszy niz W odcinku szyjnym.as skutek tych ruch6w na struktury zwlazene z kreqoshrpem. 40 41 .gosfupa zmlenia sie na przestrzeni lat.yjny i ledzwiowy). Jednoczesnie wszystkie ruchy i ich amplituda jest kontrolowana przez miEl. o tie kierunek tuch6wzalezy od uksztaltowania powierzchni sta wych.i~dzywyrostkowyeh. ruchy zginania i prostowania.~c piersctenla w 16kniste go .lCla. Zakres ruchomosci knl.ania trzonow krt. Z uwagi na ustawienle staw6w mip.dzwiowym sq uzalei:nione od 2 poteznych grup miesniowych: dztatajqcych bezposrednlo na kreqoslup oraz dzialajqcych posradnlo . a szczeqolnie na zawertosc kanalu krp.jd. mi~ciz:ykolcowe i nadkolcowe. jak na takq masywnq strukture.jg6w~ . gdyi nie majq_ ani odpowiedniej wytrzymalosci.m.i£. Do eelu tego nadaje sie jedynie jqdro miazdZyste z racji swej stebtlnosci i wzglt::dnej niescisliwosci.res ruchcw. zapewnia to wzqlednie duzy zakres ruch6w zqlnanla. wysokosciq k.ik6w mir:dzykr~gowych (kazdy krqzek 0 2. Jak juz wspomniano.~ przy przej.~kiu z ~elnego zgt£.edniq. W tym sarnym ruchu calkowita wysok. jednak jest bardziej korzystny niz w odcink. ill. zelezne Sq od tego co rucby zginania oraz od plaszczyzny stawow m.dzywyrostkowych stanowi wycinek kola.ykr£. Wypyehanie pterscreata wl:6knistego 1: przestrzeni mit. Wielkosc krzywizn kr£.ne oraz torebki stawowe (w odcmkn piersiowymzebra). Nie nadajq siEl:do tego stawy miEl:dzywyrostkowe. do Innych czescl koscca.l90slupa jako calosct i ulega jedynle nieznacznym przesunieciom do przodu i tylu. ie zblizenie kraw~dzl trzonew przewyzs.dzwiowego wzrasta 0 1.inicy trzonu kr~gu.lQ"oweposzerzaja siEl.yzny staw6w mi~dzyWyrostkowych. przy czym zmiennosc ta jest indywidualna (najwiekszy zukres ruchow majq odcinki przodowyqiecie kr~goslupa.mm. Wbrew powszechnemu mniemaniu przy ruchach kr£. Stawy.osc tylnych powferzchnffrzonew kreqoslupe W odcinku ledzwiowym ikrqzk6w mip'dzykrr::gowych obniza si~ 5 mm (na 1 krqzek przypada 1 rom).za skrocenle wl6kien plerscienle. Co siEj!tyczy piersclenda wl6knistego. a WIElC ruchy w plaszczyznie strzalkowej. umozliwiaj1l du±y zak. tym ze szpara otwie:ra s. lr:di:wiowy. przyczepiajqce sill. krEl. :ie cafkowlta wysokosc przednie] powierzch~i ~rEl'90slupa lr:. . Podobnie daleje si£. a wiec ruchy odbywajace si~ w plaszezvmie czclowej. 'las splas1. cz~c pierScienia wl.lgoslupa jest wzajemnie uwarunkowana 1. Rueby na boki (skiony).l w pozycji zgiij:cia (1.2. podobnie jak w oddnku szyjnym . ani lez nie Sq ustawione w odpowiednle] plaszczyznie. 34.l9oslupa (nawet w kraitcowych ich odcinkach) dochodzi jedynie do niewieJkiego przesumecia krr:g6w. to wybrzusza sfEj!on po stronle wklEl:sIej kn::goslupa. Na wysokosc te sklada SIr: rOZClq.Prostowanie ogrankzone jest przez wi~za~ dla podlu:i:ne przednie i prz. wiEizadlo zaUe (po stronie wypukIej) i wiezadla miedzypoprzec1.gosrup w odcinku lr:di:wiowym rna. zachodzqceprzyzakonczeniu nacisku.kszy zakres maji. Ruchy poszczeg6. uwagi ad zachowanie srodka ciEl_zkosci ciala. od przodu i zWElzajq ad tylu jedynie w niewielkim stopniu.do pelneqo wyprostu. umozltwie wiEl'c stosunkowo dui:y zekres ruchow. wyproscie knmoslupa. boczne cZElsci pier~cienia wloknlsteqo.wiqzane1. Ruchomosc kreqoshrpa W odcink:u lr:di:wiowym ma wielkie zneczenie kliniczne. I tak w pozycji krancowego wyprostu przestrzenie mied1. Do pierwsze] grupy zalicza sir: prostownik g:rzbietu. czworoboczrry lEl'dtwi I m. Z"""\ Rye. Dzieje sill tak dlarego. ' Ruchy obrotowe (rotacyjne) zalezCj .s1.ginania i prostowania krElgoslupa. 0 tyle ich zakres ograniczajq torebki stawowe i uktad wi~zadlowy. wyrostk6w kolczystych i luk6w). co jest bezposrednio 1.dZYWyrostkowych W· ptaszczyzale strzalkowej najwip. Obliczono. brzuszne.przede wszystkim od plaszcz. W odcinku l~d'i::w"iowym krp'goslupa stosunek wvsokosci krqzka miedzykreqoweqo do srsdnicy trzonu.na stanowi wy~ cinek kola.lnych krElg6w przebieqajq dookola okre'sionycb starych punkt6w podparcia. Ruchy .zytrzonowej przy zgi~ciu i. Rucby na bob ograniczejq oba wi~zadla podluzne. uzalei:nione Sq gl6wnie od stosunku wysokoscl krqzka do sre1.r<l!Zk6wmiedzykreqowych. Ruehy obrotowe ograniezajq pierscien wiokmsty oraz torebki staw6w mip'dzykrEl'gowych.m. wi~zadla mi~dzypoprzeczne. do drugiej .snie.gowego.u piersiuwym.

Ruehy na boki oqranlcaone 51\ przez gl'tjboki\ powitlz l~wioWq OHl'Z10ichki stawowe. • Zginanie ogrl'illi~~one jest przez wi~zad1a miQdzykolcowe. mierzona od ruchu pelnego zgiE)cia do pelnego wyprostu.<"iod przednle] sciany kanatu rdzeniowego. W pozycji wyprostnej ciala krElgoslup w odcinku ledzwlowym ustawia si~ w lordozie. Przodowyqiecie jest roine indywidualnie i iWi~ksze u kobiet niz u m€l:i:czyzn (prawdopodobnie w zwiazku z przodopochyleniem miednicy]. b. c). Zmiana ustawienia 1 kre:gu Iedzwioweqo w stosunso do kosci krzyzowej. ruchomosc pcszczeqolnych krfj:g6w l€ldZwiowych zwiE)ksza sie ku dolowL Calkowity ruch wyprostu kr~goslupa IE)dZwiowego jest mnIejszy niZ ruch.J1liast brak jest ruchow . Zwr6c uwagtl. 42 . 35. .]. 36. Zwr6c uwag~ na oddalanie si~ wyro5tk6w w pozycji zginania i ryglowanie wyrostk6w w pozyc. Wi~zadlo po- Rye. Rye. Rye.).-qiosci ok. 37 Rye. ze z uwagi na wieloczlonowosc kolumny :-cf!igowej poszczeg61ne ruchy kraqoslupa przebleqaja asynchronkznie na jego przeblequ {wiele w kazuje na to. miEf. 05 ta przebieqa przez 1/3 tylni\ kri\ik6w nUtjdzykItjgowych (wg Almstronga zmodyf1k. wynosi 60-70°. gdyz lezy tuz poza punktem obroIu ruchu. Os ruchomosct krEl'goslupa w odcinku ledzwiowym jako catesei przeI)iega w linii biegnqcej przez 1!. w1Qzad!. 5 rpm od przodu od opony twardej) .nibrzucba oraz ryglowania wyrostk6w kolczystych".Jest rzecza prawdopodobnq. W warunkach prawidlowych najwi~ksze przodowyqiecie przypada na III i IV kr~g I£:dzwiowy i w wyprostnej pozycji clala as pionowa kr~goslupa przechodzi przez polqczenie plerstowo-ledzwiowe i ledzwiowo-krzyzowe.)... ze ~ ~ c i t '" .o zoHe oraz przez torebki stawowe hamujl\ce p05lizg poWierzchni stawowyeh. zgi~cia z powodu napreaenie wiezedla podlu±nego przedniego. ie fizjologieznie kr~ostup W odcinku lQdiwiowym ma wieksza amplirudq wyprostu. .ji przeprostu (wg Caillieta zmodyfik. 36 Rye. K:rzywizna piersiowa Die ulega zmianom w zadnej l'ozy~ji (wg Caillieta zmodyfik. zaS w pewnych (wyjqtkowych) pozycjach stykanie si~ kr€lgow. <lluine 'I yine nleznacznte ogra:nicza zginanie.zczeqolnymi krElgami I. Os -obrotu kr~go5lupa W odeinku l€!di:wiowym przebiega wzdtuz HnH potozone] ok. Zmiany ustawienia wyrostk6w stawowyeh w zaleznosct od ruchu zqinania i prostowanla lfi]dzwiowego odeinka ktr~goshlpa (a. natorotacji z powodu poprzecznego do 05i ruchu ustawienie powierzchni'staw6w miedzywyrostkowych. Zmiany ksztaltu krtjgosrupa It:dZwiowego przy ruchach zglnania i pro-towanie. 31. tylnq krqzkow miEldzykrElgowych (w odl. sq to serie rucaowe rniedzy po. 5 mm ku pa"'Zodo. kr€lgoslupa oqreniczajq plerscienie wl6kniste i wi€lzadl:a kreqoslupa. Sklony do boku zachodza swobodnie w kreqostupie l~dZwiowym.

Poniewai przednia . Heldelberq . Sprih.siOl7..Cyrlox. W ksi~:ice: Clinical orthopaedies and related research.e biemie j posr ednio. ktore ulegajq naplnaniu lub roeluznia- niu w koncowych zakresach ruchow. C. Pseudoclau. 22. Jt... Davis Co. GhadiaUy J•.: The role of the abdominal pressure in 'rellieving the pressure on the lumbar invertebtral disc. Philadelphia .. G. 1952.Eps. 30-B.:kiana kanetu krqqoweqo p. Jt . i in. 115. Bone Jot Surg ..J. Wyd. C.krzywiefi kr~gosiupa. Galan/e J. . bocznycb skrzywleli kr~gO"sl:upa. Przy przejsciuz petnego wyprostu do pelne go zgi~da dluqosc sdany przedniej wzraste jedynie o 5 rnm . 21. Saunders Co. zbytnio napiete. scend.. Ruchu. K.go jej napiscie . Neurogenic intermittent claudication. Surg -r 1974. Lippincott Company. Morrjs J.. 1. J. 50·B. Boyn/on D.! Ioad on lumbar disc In different position on the body. Edgar M. . Lumbar spinal stenosis.: PhysIology of motion. J. B. ~ Jones R.: The narrow lumbar canal. 1970.'lzawie... 115. . 1951. Do nich nalezq rdzen kH::gowy. Bone. Philadelphia . opona twarda.: 1) 'Low-back pain syndrome . 1968. 11B812) The mechandcal response in normal and de gene· rate.Kozorin L. B. Chir . L. A. . 595.tls.: Text book of orthopaedic medicine. J.a elinlcal and Iradiplogical review. Wockenheim..rzebiega 0 wiele blize] osl ruchu uii sciana tyIna.London .l1k D.. an D. .. Philadelphia .. 242 . Lumbar ste: nnsjs] an electromyographic evaluation. I in. Spinal disorders. . Barleli. 339... 1%7. Orthop . 607. 541. Surq. Tylman D.of the human vertebral column..g. F.gUeld 1955.. Ruchu. DIsc. Copenhagen Univ.. B. 1965.. Thompson J. przeto wydluzenis tyInej sciany kanalu krE. . Hensen R. J. F ...k D. Sprin..: Etlopatogeneza i patomechan:ika dystonicznych hocznych s. ~ Tyl. Surg. J ... . oe przodu opona twarda jest bardziej nepleta i scisle przylega do tylnych powierzchni trzon6w krE. Munksqaard. A. Surg. London 1962.. vol. A.dzwiowym oqraniczaja w r6zny z nim zwiazane.. 146.Toronto 1910. Acta orthop. to inne struktury uczestniczq w tych ruchach jedyni.: Roentgenological examinations of the function of the lumbar spine. 101. Bone Jt. B. J..Ce: Clinical orthopaedics and related research. 1974. Coilliet R. Nan. R. .!gowych. RdzeiL kr~gowy i nerwy ogona konsklego poruszajq si~ swobodnie w stosunku do kanalu kostncqo w czasie zginania i prostowania. 2) Soft tissue pain and disability. E.kaJd}. Jjjrsch C.. elm. SchafoWicz P.. korzenie orez nerwy ogona konskiego.: An introduction to btomechanles.Evarts P.. M. 1961... Berlin. M.. 31·A.zadlowy czynnie kontrolujq zakres i stopien ruchomosci. A Davis Co. 0..: Tensile properties of the human lumbar annulus fibros. Surg. . Edinburg and London 1965.. Frost H. H.. LJippineott Co. vol. EdItorial comment. Markoll K.gowego 0 11 mm. ~ Kj. IB4.0 wiele mniejsza. Lea and Febiger. B. scand. J.dzykrE. 115.. Thomas Publ. Ch. 30.: Studies on Structural chahges in the lumbar annulus Iibrosus.: The hack and. J. J. De Palma A.Wilson C. 1135. Clln.n T. Philadelphia 1970. Rolhman R. Bone Jt. Duchenne C. The Williams and Wilkins Co. F . K. laic i korzenie adaptujq si~ do teqo niewielkiego ruchu bezzbytniego napinania. Bnne Jt. 1951.•118.: Innervation o'f the lmnbar spine.~ Lumbar. Wiltse L. 48-B. Nan. A.ciu iwyproscie nie zostajq.: The spine.: Patomechanika. scend. C.Jacobson R. Plimiennictwo Albroo. 21. Copenhagen 1912. Jackson H. PZWL. J.. and S. Kesuial} F. scand . Philadelphia ~ Toronto 1916. W. Munksgaard. Babin B. Bdltimotre. Schailffilzek M.: Nerve endings in tbe human lumbar sptnalcoluran and related structures. staje siEl' W odcinku ledzwiowym kr~goslupa wiotka. Zar6wno opona.: The intervertebral disc.Hitsct: C.Sieindler A. Lewin P. 1212. Posture and pain. S. Thomas. J. P. j in.: Th1.!gowych.ger-Verlag.D. vol.• Aarkus 1958. Diagnosis of soft . . under nermal and pathologlca:l condlttons.. f6rl . Springfield 1961. Bo-ne Jt. Saunders.tein B. J.. Lippincott Co. Acta orthop. Warszawa 1912. Cassell. London 1959. 1151 2) Badanta dcswtadezalne wt~zadel podlu:inycb ?"~go~lupa majqce na celu wyjasnienle Ich udzialu w powstawaniu b616w krzyza. 1955.New York 1980. Wk. Bone Jt.dication syndrome produced by compresston of the cauda equina. A.Ruchomosc krlt90s1upa sposcb struktury w odcinku lE. its disk syndromes. Chlr. 39·B.: Badania nad wytrzymaloSciq poszczeqolnyeh elementow kr~goslupa. . ktora normalnie jest twardq i malo elastycznq wl6knistq blona. KovoIUlaugh G.: Stress and Strain in bone . 675.: KiDC'siology of the human body. ill.. C.: 1) Tensile properties of human lumbar longItudinal ligaments. Sll'Tg. Bone. Neurosurq. 56·A.6J1. Lea and Febigier. A.WejslIog G.39·A. Philadelphia 1977. 33-B. 21. J. 1958. n: 44 . L.: The narrow lU)D. Philadelphia 1~55". Tkoczuk H.• 1968.: Dynamic response characteristics . Sur. . 3S·A.zachodzqce w pozycji petnego zqiecie. Jotra A: Some mechanical press on the' lumbosacral spine with particular references to the interv>ertebral disc. Thomas. LlvingS'tone Ltd. Acta orthop.Brow. OSirodek Wydawntczy AM w War. Pathogenesis and {treatment of low back pain and sciatica... Ruga .Armstrong J. Jt. Philadelphia 1969. Bone. splna] stenosis. Opona twarda.. 1956. Dodatkowo zakotwiczona jest ona wychodzqcymi z niej korzeniami bieqnqcymi do otwor6w miE. Philadelphia 1911. Suppl.. . Orthep. Lea and Febiger.Romotowski W. JAMA.90WYch i krqzkow mi~dzykrE.barcanal. Suppl. B...: The Structural components of the intervertebral disc. 1956.. i in. J. vol. W ksiQ:ice: Clinical orthopaedics and related research. . .. W. Naehemson A..Toronto 1976.·WJlUs W. 0.: 1) The reaction of Intervertebral disc to compression force. . H.: Lumber disc lesions. Nerwy· ogoua konskiaqo przebieqajq lusno.tissue lesions. 4.• SuppL 100. 99. Surg. przy czym ruchy te stajq Si~' coraz rozlegJejsze w miare odda1ania si~ czaszki. Springfield 1957. jej ekskursja ruch6w jest .: Movements of the lumbar spinal colum. P.. IB. Die powoduje zbytnie. 45. Warszawa 1970. Virgin W.d lumbar disc. ]952.. 1951. Copenhagen 1967.Kendall H.Toronto 1976. 1966. 0 He miesnie i uklad torebkowo-wiE. 11. totez nawet w kr ancowym zgiE. Clin.: Experimental investigations into the phYSical properties of the Intervertebral disc. 'Aota orthop. 24n.

ze . czyli tam._ locus tninorts reSislenl. W przypadku dztalanta du47 46 . Mirno stalych baden nadal nie wiadomo doklednie.~1. Wszystko wskazuje 'na to. gdzie znajdujq si~ wt6rne krzywizny kr~gosiupa. to uszkodzenie Rye.cl ciaja u malpy czlekok5"'tai:tne' kO~YCJl 'wyprostne]) i 11 :Z1owieka. .mimo odpowiedIe] ewolncjl k~scca czloWleka . Umiejseo. neandertalcZ}"ka (b) i czlowieka wsp61ezesnego (el. U Die ~:t Rye. 41 Rye. Badarua doswiadczalne wykazuj<l wielkq odpornosc zdrowych krqzkow mi~dzykI~gowych na obciqzenie. s:ztaltna pr::~lada ched cz. Wt6me krzywizny krqqoslupa Sq nastqpstwem przyjecta wyprostnej postawy ciala i zwtazane Sq ze specyficznq budowq krqzk6w mledzykragowych .! hydrostatyczne wlasciwosci."iKDw MI~DZYKR~GOWYCH Rye. 40 c '10 R~c. ie najczqsciej uszkodzeniu uleqajq krqzki miedzykreqowe w dolnej o1&oHcyszyjnej i l~d:Zwiowej.iae. ze kr~goweg. Jeszcze nic tak dawno uszkodzenie krqzk6w ml~dzykr~gowycb uwazuno za bezpcsrednle nastepstwo urezow.cdcinek le:dzwlowy nadal jeS'lcze stanowt .enia odcmka le:diwiowego oraz tego. ze szkodadle swej roli W czynnosci krqzka miedzvkrqqoweqo.:"oronozny nad dwunomy w celu unikni~ia [I 0 ~snego p~e~ilz. ~rqZk6W najcz~sciej poprzedzaja rozme nasilone objawy zWiastunowe onadto u ok. 1:8 zwyrodnienie jqder rniazdzystych krqi.Ciekawe jest. Zwilikszona ruchomosc kn..wienle srodka clElzkos.wyzsze ad przodu. kt6re stanowiq cene.nar aza krqzki miedzykreqowe 1'1a dzialanie wi~kszych naprezen i nacisk6w niz gdzie indziej.:g6w w tych odcinkach . na podlozu zdrowego krqika. Jodno nie uleqa kwestii.uszkodzarria krl\zka rzadko] u ZWieIZl\t domowych. jakq placi wsp6lczesny czlowiek za przyjecie w procesie cwoluc]i wyprostnej postawy ciala'. dlaczego zel jadra mlezdzysteqo ill stad ni zowqd zmienm SWq chemiczna strukture. 3? . Uklad k:r~gosh1pa i koliczyn pomina most wiszl\cy (wg Tylmana). az nii.o spotykane podobnie Sil (jakkolwiek czworonoinego ssaka mi~dzy. 38. zas krqiki mi~dzykr~gowe Sq najgrubsze (przez co umosliwiejq duzy zakres ruchow].kow rnledzykraqowycb krl'l90slupa w odcinku ledzwiowym nale'ty do tej grupy schorzen. Poqlad ten nie wytrzymaI pr6by czasu. zazwyczaj uraz6w tyPu naprezenia zgi~iowego kreqoslupa.3 PRZYCZYNY USZKODZEN I PATOLOGIA L~DZWIOWYCH KR. (wg Haddona). . urazu. jak u czlowieka . '40Ofct chorych Die stwierdza si~ w wywiadzie :i:adneg~.Roznlee wygilic kre:goshrpa 1 )ego ustawienia w stosunku do koliezyn dolnych u goryla (a). 40. gdyz jakkolwiek u chorych z b61ami krzyi:a prawie zawsze stwierdze si~ W wywiadzie przebyty urez. dlaczego malp~ b Ie o. Sehemat ten dowodzi.

zaS z kolei wadom wrodzon~m dolnego odcinka kr~gosfupa..: weale nie tak rzadko. ze tOWIIIZ)'s"ZqCe chorobie krllZka zmianyzwyrodniajq_ce staw6w mi.obecnoSi: wszystkich krzywizn (wg Caillieta). Totez ana decyduje 0 przedwczesnym wystqpienil:l.: d {-" . ze kaz~e oslabienie naturalnej wytrzymalosci tkanek na obciazenie szybko daje a sobie znae. a roe od roz48 Rye.stan zejsdowy.o wskazuje na to.w krazku l~dZwiowym po zaistnialym urazie Die wyklucza zmian poznych.zapoczqtkowane zmiany stopniowo tak oslahiaja krazek mi~dzykr~gowy.. doprowadza do szybkiego jego uszkodzenia... 49 . . Zwr6{: uwag. jedynie wyjqtkowo towarzyszq b6Ie krzyia. 43. 42.. Poniewaz odcinek lEldzwiowy krE:'goslupa stano".powstanie lordozy szyjnej . Jest lei rzeczq oczywistq. kt6re Sq spowodowane bezposrednip tyiowypchnlecie jqdra rniasdzysteqo.. zdarzajqcym sit.krqrek zdrcwy . Oczywiscie wszystkie przecbodzace bel. ~ Q q --f_. ze uszkodzenie krazke mi~dzykr~gowe~~ stanowi nastepstwo l.. na. Zdeeydowana wi~kszosc uszkodzen krqik6w mi~dzykr~gowych wystepuje w kr~goslupach zU1!elnie zdrowych. r. _ 1: b •• .~ zroian wysuwajq slE! te.ystk.i charakteru naclskow.::.pows~anle IOld?zy l~dZwiowej .::dzykr~gowych zmniejszajEl swiatto otworu mt~~zykrfl:gowego (wg De Palmy t Rothmana). ze obclazenie.mlar: . Wsl. b w miUIJ: postepu choroby dochodzi do zmniejszenja wysokosci krazka i uwypuk lania na boki pierscienia w!6kJJistego. Raz. ~t6r: wy· z stawiony jest kr~goslup w oddnku l~d±wiowym na przestrzeru ~yclar zalezy od WIodzonej wytrzymatosci krcrfta mi~dzykrt. zmian zwyrodnieniowyeh i nastepczym uszkodzeniu krazkow ml~dzykr~gowych. ktore w stanie zdrowia znosi!by bez zadnych ujp-mnych I\astltllstw. c . 'c.d:iwigame glowy..:::: : NAST~PSTWA USZKODZENIA Z kliniczneqo punktu widzenia nicm krqzka miedzykreqoweqo wotne PIZBZ KRJ\iKA MI~DZVKR~GOWEGO wtorna zmiany powodowane uszkodzesq co najmniej rownie waine jak pier- " '~ Q~ . mozna utrzyIllac sklonne do tytowypchniecia fragmenty [qdra na naleznvm miejscu. Jakkolwie"k w przypadku uszkodzenia pierscienla wl6knistego oie rnozna nie zrobic dla polepszenia stanu. b .kifoza totalna.k krancowych i trzoncw kIE.stawanie na Dog11 d . odtworzenie wypadniqcia jqdra mlazd~y~tego w w~runkach doswiadczalnych jest prawie niemczliwe. W przypadkach.y tez nie.g6w..:.pelna postawa wyprostDa Clena .) i prawdopodobnie odgrywa tutaj pewna role wrodzona ~r~dyspozyq~ organizmu. ---. l. w ktorych dochodzi' do rozleglego uszkodzenia tylnej czesci pierscienia wlOknistego Na. e wytrzymalosc na roznorodne obdqzeoia.. to jednak ograniczajqC i kontrolujqc dzialajqce naciskri i obciazenia. nuarn . .. krazka miedzykrqqoweqo.. czolo C = Rye. Ewolucja postawy wyprostnej clala: a ~ pozycja plodowa. Etapy choroby k:r~a mi~dzykr~gowego: a .? ]ed~o z ~aJbardzie] przeciazonych miejsc caleqo koscca..zycli sit przcde wszystkim dochodzi do uszkodzcn ~l-v:te. Wypehniqty fragment jqdra wcnodzi w bezposredniastycznosc z oponq i korzeniamL Z tego wzglt')du tak duzej wagi nabiera ksztaU i wielkosc powstaiej przepukliny or ez wieJkosc i ksztalt' kanalu rdzeniowego. cl. 1\ II a. ze brak natychmiastowych. jest ~c~ste.:gowego. Wydaje S1t. efektu patologiczne nacis_ki na kr~zki zdrowe mogq po: wedowee szkodliwe nastepstwa w przypadku krqzk6w chorych [rodzaj uszkodzenia zaleiy od fazy cyklu chorobowego krqzka mi~~zyknmow~go).uzywania tkanek ("wear and tear phenomenon.

jest typowy dla podraznienie korzenia nerwowego przez wypychane' jqdro miaidiyste .ama". ZWt. 5 . Objawy uszkodzenia It. W tych przypadkach dochodzi do uClsku. 51 . . po~az~e obja:'Y ~curologiczne moie dac jui niewielkie tyloprzemleszczeme JqdIa miazdzystego. Typowy bol wifilzadlowy /ub bal glfilboki. 2 . Mechanizm powstawama nlestabilnoscl kr~goslupa w :przeblegt1. nawet ~o~czas. pozostale] Z chwilq utraty czesci tkanlH jqdra cZElsci na skutek odwodnienia a Ryc.wu lJUt.kr'lzek mi'l:dzykr~gowy .ltylub ucisniety co mani.laS VI okresie p6iniejszym dochodzi do zw16knienia i cz~ciowego . Ucisnieciu moie ulec jeden lu~ dwa korzenie.festUje si~ odpowiednimi objawami.:.~zystego i zwiazansgo z tym przeciezenie tylnych.' kledy ~eJ. I. wiezadet kreqostupa .tward~J oraz w16kien nerwowych.kraw~di tylna trzonu k. 1 korzen. Uszkodzenie krazka miedzykrqqoweqo daje zasadniczo 4 radzaje b616w krzyia.doslownie unieruchomiajqcy choreqo.. korzenia do przepukUny jqdra miazdzysteqc. Powst~le w ~ku. nadmierne ieh rozciagniecle doprowadza do zgrubienia r przerostu.l . Pod.gni~te w zespet ucisku lub usidJeuia korzenia. Ponadto istniejace dolegUwotsci mO!Jq przybierac r6iny charakter. miasdsysteqo oraz obkurczenia l w16knienia dochodzi do zw~zenia szpary nriqdzytrzonowe]. z6lte. a nastepnie bezposrednle l uh posr ednie dzialanie na otaczajqcc tkanki. Dzialaniu nadmiernych uciskow pod legajq tez stawy mi(}dzywyrostkowe. Zaburzente normalnych stosunk6w W stawach mlt. Korzen moze zostac naClo'l9Dlt. opony . 44.kr"zek: zdirowy.. przypadk6w.ldzykI!lgo~ych ~t9nowl jedno z najwainiejszych wt6rnych nastepstw u~zkodzema ~rqzka mlqdzykreqoweqc. ie maze zn~czllle ~WElZlC swiatlo ka~alu knmowego. B61 ten trudno zlokalizowac.ldiwiowego krqzka miedzykreqoweqo odnoszq 5i~ gl6wnie do b616w krzyZa oraz nerwob61u kulszowego w zakresie jednej lub obu konczyn dolnych. ale jest on 0 roznym natezeniu i trw a nieprzerwanie. Jednoczcsne uszkodzenie dwu krqzkow wystqpu]e w 10--20%. Jesti kanal krqqowy jest W~SkL. w pierscieniu wloknistym. ktate na zasadzia dr odynamiki rozklada je r6wnomiernie na calq powie~zcbnit.wiezadlo . Istotne z punktu widzenia klinicznego 'jest zjawisko "przyklej. Z momentem rozpadu jqdra docnodzi do utraty tej czynnoscl.k:r(lzek zmszczony pr chorobowym (wg MacNaba zmodyfik. Przyczynq ich jest zwyrodnienie jqdra miazdiyste:go i zmiany.:powac bole w okolicy tale)zy kosci biodrowych.wplywem draznienia i ucisku korzen ulega obrzekewi. 2. W warunkach prawidlowych dzialanie masy cials oraz sil kompensacji przenosi si~ na jqdro miaidZyste.haruka sta. pt. . co z czasem doprowadza do wystqpienia w nich zmian zwyrodnieniowych. za wartosc ulegnie zwapnieniu i zmniejszeniu do rozmrarow Dl~szkodhwych.lc. Opr6cz tego mag£! wyst.Ir~gu polo zone go wyiej.. 801 ptomieniuiacv do sk6IY okoIicy krzyia .. '*rcrz c~:~:~BOL kRZY2A W przypadku ucisku na korzenie dochodzi w nic~ do r6i~ie zaawansowanych zmian z powodu niewielkiej przesuw~lnoS:l k~rzeDl po op~s~czeniu rdzenia knmowego.ido rnasywnega przemieszcaenie jadra .4 . Najczesciej uszkodzeniu ulegaj1l 5 i 4 krazek mi~ykr~gowy. 45. . B61 ten typowy jest dle proces6w zwyrodnieniowych jqdra miai. Struktury anetorniczne wciCl. w wyniku czegu nier6wnomierne obciqienie dO~)To~adza do zmian struktury kostnej kregow. 3. Zaburzeniu ulega nie tylko ~ec. i pierscien wl6knisty.z<ldJo 'i:6ttel 3_g6my wyrostek stawowy krfl:9U 1ezl:!cego poliliej • . trwajqcy od kilku sekund do kilku dni (pod warunkiem polozenia 50 . b .). Eo/ nagly 0 duiym na!~ieniu .ldzytrzonowego.lienie szpary miedzytrzonowaj uposledze i zaburza Iunkcje stawow miedzywyrostkowych. I Rye. zrosty wiqiq "na stale korzen z przepuklina. gdyi rozpad jqdra miaidiystego powoduje prz~suDl~cle ruchu ku tylowi.wl'l. ale dochodzi tei do wt6rnych uogolmonych znnan ?w_yrodnianiowych. Zmiany te wplywajq lei ujemnie na wi~zadla tylne kr~goslupa. ka mi~dzykr~gowego: a . co z kolei przyspiesza zuiycie staw6w miqdzywyrostkowych .miaidz~~te_9o: wytworzona przepuklina jest talc dusa. wlezndta mtqdzykolcowe i nadkolcowe. '.zk6w nerwowych.

potocznie okr~slanego. jest .a jq<ka mia:l:dzystego I ucisku rdzema (rzsdkie. Wszelkie intensywne ruehy powoduja nawr6t doleqliwosci. 5i~ do lozka). ale powaine nestepstwa neurologtcznel). B6le Sq latwe do zlokalizo- I Ryc. . ze mijajq one po og61nym "rozluznieniu" ciale hqdz polozeniu si~ do Iozka. W pierwszY_lll przypadku . Mimo obronnego "usztywnienia" kr~g051upa W ostrym ruchy rotacyjne sa tylko nieznacznie oqraniczone. 52 53 . Chary sksrzy siEl na nastlente bolow po utrzymaniu przez jakiS czas przymusowej pozycji ciala (np.) oraz podaje. centralneqo tytowypchni~ci. Rozleqlosc kurezu stanowi wyznacznik ciezkosci istniejqcego 'uszkodzenia krazka.czesto wsp6!istnieje [eOektoryczna skolioza..iEl' lago~ni~j i chory mO. .uclsk ko rzenia ukazany na przekroju poprzecznym kr~goslupa! d. 47 Rye. Ma on znaczenie ochronne odruchowe unieruchomienie odcinka bedaceqo siedliskiem bolu. kiedv to W stawie miedzytrzonowym i w stawach rni~dzywyrostkowych do-· chodzi do zmian zwyrodnieniowo-znieksztalcajqcych. 2 .zeklinowanle sI~ czqsci uszkodzonego. W pozniejszych stadiaeh chorohy krazka llUEldzykrElgowego. ze zginanie i prostowann. ciaia odbywa si~ jedynie d.lo p?dl~zne kr~gosrupa. Odruchowe "nsztywni<lnie" kr~goslupa w czasie ostrego Powoduje. doleqliwosci przybierajq charakter typowy dle tego procesu.Ia) w~~iSka:ne [qdro miazdiyste napina ~ilnie u~i~s~one tyIne wu~z?d.'l<ko ~azdzyste (lub plersclen Wlo. 48. ~Ianie z Iekko pochylonym tulawiem lub tp. mianem "lumbago".kn:l5~Y~ wchodzi w bezposredniq StyCZllOSC z korzeruem (rwa kulszowa) i C . . Przyczynq tego bolu. I. tu16w jest pochYliony i jedna noqa zgi~ta w stawie biodrowym i kolanowym.e go znosic pod warunkiem przymusowego unieruchomienia tulowia: ~lespelnienie tego warunku powoduje napady ostraqo b61~ przy wsz~lklCh ruchacn tulowia. ~qd:a (co nastepuje powoli) lub jego powr6t na nalezne miejsce w ple!Sc:eruu wl6knistym (lub tez wypadniqcie do swiatla kanalu kr~g~wego). B61 ten maze tez rozpoczynac _s. 48 Rye.i. 47. W ~lerwszym przypadku b61 'moze ustqpic r6wnie szyb~ol Ja~ wy~~~pil. Rye. kt6re moqa utrzymywac siEl jeszcze przez roznv okres po przerwaniu cwiczan lub pracy fizycznej.rowych i w szyjnyrn odcinku kreqostupa. b Q OCHRONNV KURCZ MI~SNI I ZABURZENIA RUCHOW KReGOStUPA W ODCINKU L~DZWIOWVM ORAZ ZABURZENIA POSTAWV CIAtA Ochrnnny kurcz miElsni grzhietu towarzyszy wszystkim zespolom b'616w krzyza.Przyrnusowe postawy c1ala w przypadku ostreqo ataku b6lowego: 1 sp.krawadzfarni trzonow kreqowych. 4. Ulg~ w dolaqliwosciach przynosl dopiero obkurczenie i zrnniejszenie si~ wypchni~t~go fragme~tu.fb) l.p'fZykl~d masy~nego. ataku boloweqo w stawach bioataku bolowym Rye. Jq~r~ rniedzv tylnymi . ale w przypadku wypadniecia jqdra do kanalu kreqoweqo moze dojsc do poweznych objaw6w neurologicznych.Jycel1ie Iordozy l~d:i:wioW'8j lub jej cetk owtta znfesierue. 49 Rye. 49. R 46 Mechanizm qolu krzyza i rwy' kulszowej.ws nia i nasitajq si~ pod wplywem ruch6w. W ptzypadku druqim .

Nawroty doleqltwosct powodujq U pacjent6w nlewiare w mozliwosct wspotczesnej medycyny. 2.·W gr~ mogq wchodzre: L. kt6rych szybkosc przewodzenia wynosi 0. Obrzmiale jadro Irzescie] jego' czesc) ulega zaklinowaniu miedz y tylnymi krawedziami trzonow.lkszosci uszkodzeil If. skolioza powstaje jako odruch ochronny na bezposrednie draznienie kdrzeni nerwowych. unlemozllwlajqc ruchy w stawie . a nawet znieczulice). oslabienie miqsnt. . Rwa kulszowa niekoniecznie musi wystepowac w n okresie choroby ).5-10 mikrona.lubl zw~odnienie w16kniste}..zabLok~wa~e ruchow w stawie mledzytrzonowym moze spowodowac wkhnowaroe sie fragmentu jqdra. sto-uwania si~ do zalecen lekarzy itp. sprawa nie jest niebezpieczna.ragmentu jqdra. .natychmiastowe ustqpienie b6lu w przypadku zwolmema naClqgnu~cla konenia przez wypadnielte jqdro miazdZyste. ! zwiqzanego z tym "prz. Przerwaniu pierScienia wloknisteqo i przemieszczeniu jqdra miazdzysteqo zawsze towarzyszy zr. klucie.!ciem. W przypadkach powazniejszvch dochodzl do duzego stopnie zanik6w miEl~. Pewnego rodzaju . Co wiElcej te zaostrzenia. kt6ra stanowi jeden z najwczesniejszych obj~w6w draZnienia korzenia.podraznieniem korzeni lub ogona k onskieqo przez uszkodzone Jqdro miazdzyste i pierscieil w16knisty.np. dajqcemu b61. Wszystko wskazuje na to. uClsk na nerw kulszowy na po. 54 55 .yklejenia" korzenia do przepukliny.sladku daje zdn~twienie i niedowlad. spOWOdow ana je_st jego napiE. Napiecm k orzenia. jakkolwiek ChOIZY skarza si~ okresami na uczucie "jakby ich nogi do nich nie nalezaly".lu.skiego. kt6rymi sq: b6I. a tym samym wywolywac b6L Napadowi ostrych below krzyza z reguly towarzyszy zrniana postawy creta w postaci sp'laszczeriie Iordozy. kt6ra wynika jedynie z zaburzenia mechaniki stawu mlEldzytrzonowego. Oc:zywiscie w przypadku catkowitego przeIl1icszczenia si~ takiego fragmentu do kanalu rdzeni.spol b6lowy. nieraz 0 drarnatycznyrn przcblequ. Grub~ ich wl6kna Sq przewaznie nerwami rucbowymi lub proprioceptywnYl~.zylegajqcego do niego wtezadla podluinego tylnego i zwiqzany z tyro bol ogranina ruch zgi~cia kreqoslupa na drodze odruchowego napiE~ci<:lni~_sni_ r Zar6wno zqinanie.owego moze dojse do ci~ikich powiklail. najczesciej Sq trudne do wytlurnaczenia z racji przestrzegania PJZCZ zdecydowanq wlekszosc pacjentow odpowiedniego trybu :i. W przeciwienstwie do splaszczenia lordozy. jak 1 prostowanie kr~goslupa potaczone jest zc zrnianami cisnienia w obrebie krqzka mi~dzykrElgowego. Jesli na -kutek obkurczenia siE.6-90 metr6w/sekund~. Nagle przemieszczenie jqdra miazdzvsteqo. Z wyjqtkiem belu gl~bokiego wszystkie wyntienione objawy zwi~zane Sq z. Korzenie l~dz-wiowe skladajq si~ z wl6kien 0 qrubosci 0. ust'lpienie dolegJiwosci b~dzie r6wnie pjorunujqce. czesto towarzyszq zaburzenia czucia proporcjonalnc do sHy dzialajqcego urazu. zaburzenia czucia. Chory z reguly dokladnle parniqta date i charakter ostrych dcleqliwosci.nia. kiedy doc-hodzi do cbkurczenia. mosci. j8k ich wystqpienie. Istnieje coraz wiecej 'dowod6w na to. wl6knienia i wapolenia jqdra miazazystego. kt6ry po kilk. Napinanie uszk odzoneqo pierscienla w16knistego oraz pr. wcale nie musi towarzyszyc istotna zrniana proces6w chorobowyeh.dzwiowego krqzka miEldzykrElgowego towarzysza oojawv ze strony konczyn dolnych. :vlozl-'ona z powodzeniem wystqpowac tez w III okresie cboroby. Zablokowaniu takiemu z reguly towarzyszy atak ostrych b616w krzyza.Najbardzicj bolcsnc i ograniczone SCi ruchy zginania i p[Qsto~ania k:ligoslupa w odcinku l~dzwiowym. zas u lekarzy znlechecenie do stosowanych lek6w i zabieg6w . Jcdnq z najbardzie] cheraktej ystycznych cech uszkodzenia krazka miedzykreqeweqo jest epizodycznosc wystqpowenla ostrych objaw6w ohoroby. Tak wi~c rwa kulszowa.czucie temperatury i "wolny" b61. Drainieniu korzani towarzyszq z re-gu]y zaburzenia czucia W odpowied!lim obszarze sk6ry (dratwlenie.nio_wych oraz niedowladow. ale naClqgm~cle korzeroa daJ€ objawy bolowe. oraz wystrzega sie ruch6w mogqcychwypychac krqiek. ze nie ucisk.u !ub kilkunastu miesiqcach od ostatnieqo ataku zapomnia! 0 swej chorobie. Z tycb ostatmch duza qrupa przewodzi gl~boki ucisk i "szybki" b61. zas wl6kna male . oper~cyj~e -:. Jak dlugo dotyczy to jednego tylko korzenia..! lub zastosowania wyciqgu fragment ten cofnie t~/ powrotem do piecicienia. Zaklinowanie lub odklinowanie f. Zaburzenia czucia 6be. zas mniejsz~ . totei r6me S-q objawy .ni~ da_je b6. Lckkiego stopnia oslabienie sHy mlqsniowe] oraz zaniki miesniowe wystepujq zazwycza] W przebiegu dlugotrwalego draznienia korzenia (rczciaqniecie . Skolioza jest najczescie] skierowana wypukloscia W strone rniejsca drainienia. NERWOSOL KULSZOWV.ycia.:r'lzka miqdaykreqoweqo hrb pojawiac si~ na skutek za. ZABURZENIA CZUCIA I RUCHOW Wil. ale . ze pojawieniu si~ ostrych atak6w bolowych U chorego.nerwami tzuciowyrni sk6ry. a tym samym pociaqa za soba mniejsze lub wleksze uwypuklanie sie jqdra miaidiyslego do kanalu krElgowego. zas . Z chwilq pewstania W nerwie zwloknien utr ata czncia staje siEl nieodwracalna.. Reakt:ja tych w16kien na bodz1_e: ~e~haniczny i chemiczrry jest rozna (r6iny pr6g b6Iowy ora: wrazliwosct na ucisk i niedollenienie).jmujq tez zaourzema czucia proprioceptywnego.w niekt6rycb powstania skoltozv. co ¥esztq potwierdzajq spostrzeze.miedzytrzonowym.istnialego ucisku. zaniki miesniowe oraz odcbylenia w zakresie ruche. w kt6rej nie zwieksza sie cisnienie w krqiku. z powodu ucisku korzeni lub Qgona koD. W zwiqzku z tym chory stare siEl utrzyrnec takq pozycje data.

Korzen . w wyn:iku czego podraznia przebiegaji\cy w tym. 51. 56 .jdzykro.ni opoue t warda oraz 'kcrzenle bie-gtliloo zarowno wewn'ltn-. tropizm wyrostk6w) . Krazek zdrowy amortyzuje dzjalaj<lc.ania siE.a iZ"W~zenia szpary mil:. Zanim jednakza do llego dojdzie.zadlo.~ sily bez szkody dla bmych alememew \. Fakt tsnma wplyw na ewolucje b610w lazyia. gdyi: plerscten :w16kilisty nie zawsze cofa si~ miEldzy trzony (wg Armstronga zmodyfik.'ladl:o podluzne tyIne lub przemieszczenia pod wiE:l.lgowej ntoie dojst do dzia:lania zbytnich naciskow nil stawy miEldzywy:rostkowe: jaSH ustawtone SIl one nleeo hcryzontalnle (tzw.~az Rye.. uniesione uprzednio od miejsca swego przyczepu do trzonow krE:l. 0 zmianach ulozenla korzeniasygnalizujq objawy neuroloqiczne i ortopedyczne. jqdro miazdzyste rnoze zmniejszyc ~Wq objetosc 0 ok.ksza.tkcwo jqdIO przemieszcza si~ centralnie i masywnie. niem napiecia korzenia. Do zrnian umiejscoWienia [adra dochodzl w razie jego przebicia przez wiE.do ntestabllnosci odnosneqo segmentu czynnoscloweqc (2).ciu jqdra miazdzysteqo zazwyczaj towarzyszy miejscowy obrzak. Nawroty doleqliwcsci z. d. nalezy zdac soble sprawe z dw6ch fakt6w. przebiegajqcym na przestrzeni lat.?aleznosci od wystepowenia i utrzymyv.CYKlICZNE TVlOPRZEMIESZCZENIE JAORA MIAiDiYSTEGO I ZMIANY lEGO UMIEJSCOWIENIA tyloprzemieszczenia j<tdra sCi zwiazane ze zmianami cisnlenie w jednostkach ruchowych jUE:l. Wplyw choroby krqZka mU.dro mia±dzyste wypukla si~ (1) prrez puncrus minoris resistentiae.o odcinka kr~goslupa i natychmiast reaguje objawami b61owymi. R vc.pod wplywem rozdqgania . 52 0. jak i Z'€wn". kiedy trzony kreqowe zostana odpowicdnlo stahilnie polqczcns tkanka wl6knistq (zrost w!6knisty). Po pierwsze .wi..rElgu (1). jak i sam korzen.ldzykrl:. it nestqpnie zrostowi. Najez~5cieJ j4.itystego (u) lub pierscienla wJ6knistego (b).uszkodzony krqzek podlega 'posl~pujqcym 3-etapowym zmianom. PRZEBIEG CHOROBY KRPtiKA MI~DZVKR~GOWEGO Aby rozumiec patoiogiEl krazka miedzykreqoweqo.lSC pierscienia wlokrristeqo i tym samym maze doprowadatc do jego przerwania w uprzednio juz zmienionym chorobowo odcinku.moze taz ulec pewnerq. O· wyzdrowieniu albo . w przypadku zwytodnlenia kr"ik. anawet rozr-ywa niedojrzalq tkankq !qC:m1q. odcinek zawarty mill:dzy will:zadlem podluznyin tylnym a hrklem h~gu. Wypchniil.Gstkowy.__-_ Rye. Ponadto w_ rniare trwania choroby korzenie adaptujq si~ do stanu rozciqgniEicia. obejmnjqcy zar6wno chorq okolice.. czyli. Rye.). Pod wplyw ern dl:ugotrwalego ucisku i rozciqqniecia dochodzi w rum do nieodwracalnych zmian zwyrodnieniowych. chary slaw miedzytrzonowy jest szczeqolnie podatny na wszelkte mazy.lgowego zawarfosi: tylowypchniete] pIzepukUny maze skfadac st~ gl6v.kszenie napiEl. 51 Rye .wyzwals DOWy rzut dolcqliwosci b61owych.YWY.9oslupa i z ruchami kreqoslupa . W tym ostatnim przypadku unieruc. co eutomatycznia odpowiednio "wydsza" objawy korzeniowe. 250/". o_Q:fzEl_ku ksztaltujq sie objawy chorobowe.). Jednoczesnie na skutek zniszczenta w16kien czuciowych maze doise do paradoksalnego ustapienia dolegliwosci.przy czym kazdy nacisk Iub obciqzenie rozciaqa. 50.nasada luku klro::gu (wg Buchanan. a co za tym idzie . miejscu kOifzenl wyj<l.:gowego na slaw' mi~d7. i w6wcz·as drai.trzoponowo~ 2 wio.c i naciskcw dzialajqcycb na tylnq CZI. Kazda zqiecie krqqoslupa ku przodowi powoduje zwiE.:nie z element-6w jqdr~ miai. W mierq uplywu czasu.0' wygojeniu uszkodzenia mozemy mowic tylko wowczes. W przypadku uszkodzenia krQika mi~dzykrt.a zmodylik.90wych. o czym bedzle mowa dale]. 52.w p6iniejszych okresach moze zostac doslownie "obmurowany" kostniej tkanka wI6knist<i. Korzen napiety przez dluzszy okres nad przemieszczonym jqdrem miazdzystym ulega sklejeniu z nim.homiony korzan Cykliczne jest niezwykle wrazlrwy na wszelkie zmiany ulozenia It:d'iwioweg.:zadJo podJuine tylne: 3 .lIzane s<j z dalszym przemieszczenlern jadra izwiEl.-.\ 57 . W .lepioj .u wydluzeniu. Korzen moze zmieniacswe ulozenie na przepuklinie jqdra i uzyskiwac w tenspos6b zwolnienie ucisku i napiecia.. w nastepstwie proces6w zwyrodnieniowych.

lub tez proces ten moze byc znacznie przyspieszony przez uraz niszczqcy oslabione wl6kna. 0 tyle skladowa wielocukrowil lllf'ga podwyiszeniu az do 4 dekady zycia.ne tyli nil 59 . lecz zostaje trwale u{'isni~ty. kt6ry -utrzymuje je na naleinym rniejseu. to w mierq uplywu lat uleqajac odwodnicniu staje sifl mnie] elastyczne i wyr azniej odrozniajace sifl od pierscienia wl~knistego.pekenie i rozkawetkowywenie na roznq Iiczbe wolno lezqcych fragment6w. Towarzyszq temu zmiany wlasctwoscl bydrofilnych sLarzejqceg. Zrniany zwyrodnieniowe w tym przypadku zachodzq na dlugo przed patologkznym przemieszczeniem siEl. W niomencie ostatecz.ly czas I lek:ko rozciqga pierscien wl6knisty.. Catkowita zawartosc bialka jest stale. 2 . 53.eno58 . ze protruzja ji:!dra miazdzy:. W jqdrze chorym cykl :.J. 0 ile w wieku mlodym [qdro miazdzyste ma konsystencje potptynnq. prowadzace w koncu do jego przerwania. ze nie stenowiq one calkowicie oddzielnych tworow.zwyrodnieDie i<ldra mia:idzystego. a nawet po odciazeniu. Rozpad jadra ma powazny wplyW na mechanikq krqzka miedzykrecJowego. dSnieniem przez ca. Zwiqj7. pierscienia w16kn:istego do jego przerwania dochodzl jedynie na niewielkiej przestrzeni. przy ezym nacisk pada g16wnie na jego tylnq cz~sc.z momentem do stanu normy.zadto podlui.ek wieloeukrowo-bialkowy rozpada sifl i ulega 'przemianie w kolagen.ksza niz w jadrze zdrowym.\j wypelnionej skladowq wieloeukrowo-bialkowq. Zmieniqny chorobowo pierscien wloknisty moze ulegac rozrywaniu stopniowo. _J Mimo rozmieknienia '! oslabienia tylnej czesci .o si~ jqdra. Tyioprzemieszczanie jadra przebiega najczesciej powoli i stopniowo.gowego~ . Rownolegle dochodzi do stopniowego obnizenie zdolnosci wchlaniania plyn6w (w zaleznosci od czasu trwania objaw6w) i ieh zatrzymywania K warunkaeh nacisku. proces chorobowy zaczyna sifl od jqrlra .ilzadl:a podhizneqo tylnego i przemieszczenie doka.1 przerwanie wil.rpukla si~ w powstalq przerwE. Okres II przemleszczema si~ jildra miazdzyslego.przemteszczenie centralne w gJqb srodka trzonu (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik.wejscie pod wiflzadl:a podluzne przednia. Ryc. megle rozpadowi jadro miaZdZyste rom si~ sklade chemiczn. Od tego momentu rozkawalkowane jCldro miazdzyste utrzymywane jest na miejseu jedynie przez tylne wiqzadlo podluznc. 4 . jqdra miaidiystego. Od tel pory pierscien w16knisty przestaje bye poddawany zmiennym naciskom w r6inych plasaczyznach. Z nie wyjasnionych powod6w ulega rozpadowi skladowa wielobielkowa zelu [adra. 3 przemteszezente pod plytkfl koncowa. n przebiega zupclnie inaczcj. jedynq tamq na jego drodze pozostaje wiEl. Jqdro zdrowe zbudowane jest z siateczki kolag. W rnlerq postepowania procesu chorobowego' jadre lylna cZf. pi zy czyrn jest ona dwukrotnie wif.mia staje si~ one bardziej podatne na mazy i ma COIaz wieksze trudnnsci zatrzvmywenla wody.siro:Lych zmian nigdy nic powr6ci choroby maze bye tylko wl6kniste polqczenlc sqsiadujqcych trzonow kIf)gOwych.ym od jadra prawidlowego. r6wnolegle ze spadkiem sily wchlani.nego zniszczeuia pierscienia wtoknistego rozpad [qdra jest roznie zaawansowany. Okres I . Kiedy pierscien ulega przenyaniu.lpgo nastepuje nagle w wyniku urazu przerywajqcego plerscien w16kmsly. Czas trwania tego ckresu moze bye r6zny i bledem jest sctdziC. [qdro -v. Kierunki przemieszcrania sil.rlosc bialkc1 Die zmienia sifl na przestrzani zycia. Ai do Illorncntu zaawansowanego zwI6knienia jqdra ma miejsce szybki rozpad kompleksu wielocukrowo-blatkoweqo oraz zwiekszenie Ilosci kolagenu. od ktoregoS Z bok6w. lezacych W p6lplynnym srodowisku.). Zejsciem ". po czym powolnie zmniejsza ~I<i. Jest sprezyste i elastyczne. a rownoczesnie wzrasta zawartosc kolagenu. Najwczesniejszq zmianq jest rozmiqkczcnie jCjdra miazdzysteqo oraz tylnej czesci piarscienia w!6knistego. -Iqdro miazdzyste znajduje siEl pod dodatnim. Ucisk pierst:ienia jest gl6wnym czynnikiem wywolujqcym zmiany zwyrodnienioWC'. Jqdl-o nie jest w stanie wchlaniac tyle plynu jak normalnie. nie moze ono ' tez dluzej symetrycznie rozkladac nacisk6w na pierscien wl6knisty i plp:ki koncowe irzonow krflgu. rozpoczqcia po drugie . W zwiqzku z obnizeniem siEl wchlaniania wody przestaje one stanowic podporka dla ruchow kreqow. Iecz w pewien sposob lqCZq sie ze soba.il chore go i uleqleqo zwyrodnieniu krazka mifldzykrE. 0 ile zawa. Lalwosc przechodzenia 'lillian chorobowych jqdta na pierscien wl6knisLy wyjasnia fakt.sC pierscicnia w16knistego podlega coraz wiflkszym zmtanorn. dby'w koncu PElknq:c i tyro samym umozliwic (pod wplywem nacisku] przcmieszczenie siEldo tylu zmienionego jqdra.natOwe. ulega oslabieniu.

zazwyczaj tylko jeden z nich uzyskuje wi!. czy tei.IQSU oznacza przewage: procasow w16knienia ned procesarni r ozpadu jqe m i pierscienia w16knistego. Nierzadko. jadra. Przede wszystkim dochodzi do odepchaiecia wiEl:zadla od trzonu i powstania przepukliny [adra.i przamieszcza sie rlo tylu. jqdra.vem skurct. ze wytworzona wyrosl moze przylgnqc do korz.nieniem (zwiEl:kszenie ruchomos. z rownoczcsnym jej odpowiednim zrnniejszeniern (nie przeszkadza Lo.. Poczatek lego ok.:::cie jttdra. czasu tr acq one elestycznosc. kiedy jeqo r[:sztki ulegnq takiemu zwI6knieni. Nadmierny V'l miarE:: upIywu .ci krf.<:zlise jqdra i pierscienia ulega typowym zmianom wstecznym. Wywolany stalym naciskiem i draz. Zmianom 60 61 .:sciami) przez powstaly otw6r.wiowy kn:c9oslupa znajduje siEl w usta:" wieniu neutralnym).l mi(l:dzy krawEldziami trzon6w krElgowych. twerdnieja.!kiej. . Nawet w przypadkach zaawansowanego r ozkawalkowania . Cz~sciowo wycisni!. zginania lub prostowania kre:gos1upa W odcinkll lEl:dtwiowym or diwigania dEl:zar6w itp. Cisruenie wewnqtrz pierscienia zwiElk5Z8 siEl P wpl)'.6w mi'Ei'sni na skut.:::dzytrzonowego. Najczesciej wypuklajqcy si€!.e do kanalu rdzeniowego.osc od rniejsca wyjscio wego . umozliwiajqc . II okres choroby krqzka miedzykregoweqo moze trwac roznie dlugo. a tym samym unieruchomieniu TIa slupa miojscu.enia nerwowego).!boki znieczuleniu. a nawet wapniejq (czesciowo z powodu utraty wody i czesciowo z powcdu w16knienia oraz nlszczenia przez tkankq zlerninowa). gdyz centreln CZEl:SCierscienia wl6knistego jest wzmqcniona p najbardziej wytrzymal cz~sciq wiqzadla podluzneqo tylnego.• IAac:rej m6wi<l. Okres ten kODCZy tez chirurgiczne lIsuni. Korzystny ten Iakt moze miee miejsce. Konczv sif. w wyniku czego tworzq pewnego rodzaju wyrosla kostne. jlj:dro rue moze jui: powr6dc d wn~trza pierscienia. dSnlenie to jest najmni.C stawu mi.najdzi sit.ejsze u chorego po glf. jakkolwiek madal trwa proces zwyrodnienlowy calego krqzka miedzykreqoweqo. fragment jest szaroka podstawe. Raz rozpoczete przemieszczenie sie. Nlekiedy okras ten moze zostac ominlqty.dra uwypukla si!. Jqdro przebija si~ z reguiy z boku od liriii srodkowe]. kt6rego odcinek It. spt szczeniu i przesuniqciu pod wi!.: w kanale kreqowym. Uszypulowany guz. cZf.lkszq ruchomosc .! on z cbwilq wy· pchDif. do kanalu kn::gowego moqq wraz z jqdrem drqzye jego strzepy. Sklonnosc do przemieszczania jqdre wzr asta wr az z postepujqcyrn jego wyrodnieniem i rozkawalkowywaniem.wykonywany w celach leczniczych) rnoze uwolnie ow fragment. Fragmenty takie rilogq nawet zsuwac sie: po korzcniu i ulegac zaklinowaniu w otworze miedzykreqowym. aby w koneu. Rozkawalkowane jqdro i p61plynna tkanka otaczajaca je bardzo latwo mog<j zostac wyciSni!. Ostatni okres choroby jqdra miazdiystego stanowi etap naprawy. kszlalt i usytuowanie wypchnietej czascr go sa rozne. w wyniku czeqo [ad przesuwa si~ ku tylowi cal:q SWq powierzchnia (tzw.. na . a' w koncu zwl6knieniu.wl6lrnifmie k:r<tzka mi~dzykre:gowe90". ze jqdro miazdzyste rzadko ulega w calosci tvloprzernleszczeniu. [qdra mlazdzysteqo trwa latami. protruzja masyw'na) Moze miec miejsce takze protruzja obustronna.nia.scienia rna zasaclzie zawiasu) Z cbwilq dui.jest do pewnego stopnia ' zakotwiczone na tkanki wlokntste].w zalezuosci od stopnia przamieszczsnia . zablokowanie trzonow krf)'gowyib. a to W wyniku bezposrednicg.lzadlem podhrzrrym (niekiedy na d znaoznq odleqlosc) zgodnie z przebteqiem wl6kien wie:zadla lub boc wzdluz korzenia w strom: otworu misdzykreqoweqo. po czym w miare niszczenta pierscieni wtoknisteqo przechodzi na dru9Q strone (niekiedy postronle przeciwnej dochodzi do niezale:inej protruzji).. w sprzyjajqcych okolicz:oosciach.podluzneqo. kt6re moze przesunac sil'l ne pewna odlegl. Objatosc. ze traca wszelkq ruchomosc".przede wszystkim wyrodnieje tylna jego CZE::SC.lte (czt. zmniejszsja swe wzmiary. moze tak:ie dochodzic do kosctotworaenia i na koniec do zwapnienia calej zmiany. myszka kanalowal. i stac si~ cialem wolnym (tzw.lte fragmenty jqdra mogq klinowae sif.Dlateqo w przypadku przeciecla pierscicnie jedynie CZ!.l na zewnatrz. Olues III . W tym miejscu nalezy dodac. w miejscu oderwania wiEl:zad1a. powstajacy na skutek wycisniecia cZ~~ci [qdre moze calkowicie przebiC siE:lprzez wi~zadIo. dajqc pra . prawie zupelnie zniknqc.lSC Jg.u.l odpowiedniego leczenia. Od tego momentu nast~puje stopniowe ograniczenie rucbomosci trzon6w.ego tyloprzemieszcze.lg6w) praces wlOknienia do· ptowadza do obkurczania i twardnienia pierscienia. W takiej sytuacji kazdy ruch kre:go~ swym rniejscu przez stateczkq Zdrowc jqdro miazdzyste (przypadkowy lub. powr6t na nalezne miejsce w pierscienlu wlokmstym. kt6ra lqczy si~ z plarsrlcniern i plytkami koncowyrni. kt6re w wyniku lego sklada sie z pojedynczych IragmEmt6w Iuzno lezacych w bezpostaciowej p6lplynnej masie. Uwypukleniu mo:ie te:i ulec pierscien wl:6knisty. jesli chary zoo stunie odpowiednio wczesnie wlasciwle leezony (gdy tylko pojawia sle pierwsze objawy chorobowe). Najczescie] jednak wypchniety fragment jqdra ulega zawinieciu. wstecznym uleqaja tez przemieszczone fragmenty jqdra . . PozostaJa .!cia calego rozkawaI'kowanego [adra lub. Niekiedy docnodzi nawet d przemi!~szczenia dose duzych kawalk6w pier. w wyniku czego z. zenim doszlo do uszkodzenia pierscienia w16knistego. gdyz przeszkadza temu ciSnienie tam panujqce (j .c'ly to jego calkowite wypchni~ci. [eslt nie! podejmie sif. Zaczyna silf ona ' zazwycze i tYPOWD po jednej 5tronie . Po przerwanlu piersclenie w16knistego wiezadlo podluzne Lylne nie jest w stanie zbyt dlugo powstrzymywae uwypuklajaceqc . jesH zmiarry w pierscieni wloknistvm rozciaqajq si€j na wiekszej przestrzeni. juz wspomniano.!di. .ek kaszlu lub kichania.Ieduoczesriie.o zwloknienla chorego jqdra. Zmianom wstecznym ulega tez chory pierscien wl6knisty :.

jak to niestety rzadko Ina mlejsce.-" go przed przerwaniem piersclenia w16knistego.!<osci krazka mj. kt6ry nie ulegl jeszcze zrostowi wl6knistemu. .wypchnil}cie cz~sci miasdzysteqo nie pociaqa automatycznie za soba zwezenia szpary tego. a ustepujq po lezentu.<>n'7Ul"r<..eruu moze zejsc ponize] 1/~ normalnej wysokoSci. proces ten przebiega powoli . szvm dla niestabilnego ostateczoemu stawu miedzytrzonowaqo. Skutkiem tego Sq zmiany zwyrodnleniowo-znieksztatcajace tycb staw6w (zwlil:ienie.bole ostre. 1. Tvp pierwszy . Kazdy.n .' kH. Odruchowy kurcz mil:. Dolegli wosct zaostrzajq sie po siedzenru. jeSli jednaknie dojdzie do USZI"':O"". a KLI~IKA USZKODZENIA L~D2WIOWEGO KR~iKA MI~DZVKR~GOWEGO Charaktervstyczny zespol kliniczny rozwijajqcy sie W n. w16knistego staw6w miedzytrzonowych.lz. ich przellleg kl~Dlczny Jest czesto dramatyczny... stopniowo narastajqcy. okresie tym dochodzi do stopniowego zw~zania si~ szpar trzonowych... W.. j~szcze przez wiele miesie lub lat.ucisk pociqga tez ze soba zmiany W trzonach kreqow. 861 krzyza .knistego (b). Okolo 60% chorych zglasza w wywiadzie przebyty uraz. zas w okresie p6miej 62 IJ b a Rye. 54. moze ulee zak1inowaniu Ill!i~dzy tylnymi kraw~dziami ttzon6w kr~owycb (c) oraz moze wypasc do kanaru rdzentoweqo (d). 55.ast~stwje dzenia krqzka miqdzykrqqoweqo przebiega bardzo zmlennie i w czasie. i ZWEl:zenie szpary rnledzytrzonowe] odbija si~ zawsze ujemnie.nr •.lslosciq w strone draznioneqo korzeniai b .jest to objaw najczestszy.to bal t~py. ze [qdro stanowi mnie] niz 1/4 wyso. staniu oraz po ruchach tulowia [szc g6Lnie zginanie tulowia). na sta wach raiedzywyrostkowych. wyst~pujqce nagle. okolostawowe zwI6knienie). Pierwsze doleqliwosci mozna podzielic na 3 grupy.lsni unieruchamla cZl}sto tul6w w Iordoskollozie. nawet najmniejszy ruch ?r~gi 63 .16w krzyia . podchrzqstna sktarotvaacja. Okolo 40% chorych neguje wszelkie urazy przyczyne choroby. moze cotaac sil'l W obrqb pierscienia wl6.~d. definitywnego wl6knienia krqika szpara u1ega wernu zWl:.nieprawidlo we ich obciezanie. co za tym idzie . Mechanizm pow:stawania skoliozy w zaleznosci od podrazrueIlia korzeniar a draznienie od strony przysrodkowa] powoduje ochronna skolioz~ skierowanq wkl£. Dobrze zebrany wywiad prawie zawsze ujawnia istniej uprzcdnio doleqliwosci.jesli Jwrze. Ten typ b616w charakterystyczny jest dia okresu zwyrodnienia krqika m. Usztywnienie ustqpienie doleqliwosci b6iowych. szpara miedzytrzonowe zachownje SWq prewidtowa szarokos Dopiero w miare.Typ._gosIup odebyla si-E: w strone przectwna.H~ nia krazka rniedzykreqoweqo na innym pozi omie.. Rye. Rozroznia sie 2 rodzaje 16w krzyza. b6. Pozostaje to w zwiazku z cyklicznym przebiegiem choroby owolucjq zmian wt6rnych ne skutek okresowego tyloprzemieszczani jqdra miazdzysteqo. rozlany. Przemieszezone jqdro mlazdzyste [a].zykrEl:goVireQrO Nawet po calkowitym wypcbnteciu jqdra. kosci rzenie. Procesy patologiczoe zachodzace w III okresle zmierzajq nienia . gdyz pociqga za sobq zaburzenie normalnej kongruencjipowierzchni stawowych. ale tyl u 10-20% zwiqzek mie:dzy urazem a doleqliwosciami jest natychmias wy i ostry. wyrazajacc sklerotyzacjq tkanki kostnej ponizej ptytek -granicznych.drainiony jest od zewnatrz..

semotstma przechodzs.~em p ruchow kr~goslupa w odcinku ledzwlowym ale . nawet blahy uraz moze spowodcwac nagle i masywne wycisniecie zawartoscl jqdra miazdzysteqo przez schorowany pierscien do swiatla kanalu kre:gowego.~zeruu. . ~p. IS rueJqcego stanu. yrzechodzerua doleghwo. moze stanowit pierwszy sygnal uszkodzenia krqzka mie:dzykre:gowego. ze scisle przestrz~ a'. Pod wplywem Iezenia ostry bol ustqpuje dose szybko.jest od szybkiego chirirrqicznego odbarczenia rdzenia. . przy czym Ich nasilenie jest rozne. ezas trwania b616w Draz 1eh nate:zenie jest uzalei:nione w wielkim stopniu od zacbowania ehorego i natu·ralnie od stosowanego leczenla.. glowny .~ I' . Rokowanie w tyeh przypadkach uzaleznlone. . . . . ze calkoWICle urueruchaIrud chore go. '" • __ ego u zYCia 1 pracy W okresie tylow chill cia II~dra mlazdzystego pociqg~ za sobq coraz czestsza napad-y o~ryCh \6~o9qcych wyst~powac bez zadnej istotnej przyczyny. najczesciej po jakimS ostrym przeciazeniu krqqoslupa. ~ owygoJenm. 9 Jti 0 powled. 0 Wle w 1lliar. jest silrry. Rzadzie] zespol ten narasta powoli. ... . . W I okre~ie choroby pozostajq one w zwiqzku z siedsenlem i staniern "r. 2. Niekiedy. iJol .~ij. .o:'/cymd bI . hit d· I .sze i zaburzajq tryb zyeia na przestrzeni miesie:cy. gdyz nawet kUkugodzinna zwloka moze geozie powaznymi powikJaniami. a .miuruchomlema I lagodzi cierpienie r 'zesto . okolicy stawu skokowego i stopy. W p6in!c:.. '-' .bol rozchodzqcy sie: tylko wzdluz nerwu kulszowego. k . B61 pojawia sj~ natyehmiast. Y p~la (:hE)tenia d . . P6Zniej w ill ~~ rcsrs choroby.~ wyrodnienia nerwu ostre _ e uste:PUjq..Sq ..I a l. ale..' ..z rozleglymi zaburzeniami czucia i ruchow. T?po~e dla I~ okresu e~oroby ostrc i wylqczajqce z normalne 0 tr bu :~~la ~ole krz~za pozo. nasllaJijCY Sir: gl6wnie po .nawet i lat. ostre bole wystlWujq gJ6wnie w lin k ..11 0 65 . uplyw u '. ~-~'. ay 0 rzyza. w oIZeDlu 1 zWlqzanych z tym zaburzeil czucia 1 ruchomoSCl konczyny Jakk 1 . ~ 0 :czY. Bol krzy±a i rwa kulszowa jednoczeSnie·wyste:pujq jedynie u 8-16%' chorych. Jeszcze gorzej.czneJ. Niekiedy bol jest jednak tak siIny. te . nan dolegIiwosci powoduje. ~cz· y chor~ch 1 ich meWlary w mozlhvosd leczenia. bez zednych innych doleqllwoscl. CnarakterU"'TI'j·e J·e trw I b'l k· . ale bole 0 mniejszym nieco nasileniu pozostajq przez okres 2-3 tygodni. d-lu ~trwal . objawami zwtastut c i _ . nie ustepujqcymi w zsdnej pozycji data. istniejqcej nadal ciqqtosci pierscienla wloknistego. r b.l~o~n~c:e szuka. Mogqsi~ W6WCZilS pojawle obj~y ucisku ogona kcnskieqo .krot.e. .nk·l. nas aJil Sl~ wy· t . Dzieje sie: tak gl'. jednak chary odczuwa stale pobolewania w konczynie. ' . 0 za 0 owama stawu milildzytrzonowego BoIe Ila i . . posladkow i na tylnej powierzchni uda.h okresach uszkodzeilia krqzka mi~dzykregowego objawy S" rypowa. zorientuje i poloty . Rzadziej rwa kulszowa zaczyna sie: ostro.bq Prowadzenie -czvnn tryb·. B6le wystElPujq cze:sto bez 'ladnej wyrainej przyczyny i wywoluje je Dieraz zupeloie niewinny roch IUb wysilek. pr owa. ' Paine okresy choroby I'oglad .. dlui. .' Y1ll ~~ea okres . aNo>. POiWledzlano.sze I.tulowia przynosi b61.' .0 ewarua tr~ajq ~hro~cznie. am " '< a w mlar~. .. zas jego przyczynq jest peknlecie pierscienia w16knistego i wypchni~cie czesci jqdrd miazdzysteqc... r. . w przypadku rozpadu jqdra miezdzysteqo. Rwa kulszowa . gdyz dalsze mazy chorego krqzka mo 0" rfJwaHowne zaostrzenta dolegliwosci i pogorszenie g~ ~ c~qgae zaso. ma me gorszego mz dqze .rzadsze i do ich wywolania trzeba ~razl ·90 ur~z~. Ostre napady bolow SCI typowe dla rozerwania piarscienia wloknisteqc. orat staniu.. Przyczynq b6lu jest bezposrednie podrazntenie korzenia. atak jest poprzedzony a'!"~. '-ZilSU Ewolucja choroby Historia ehoroby pacjenta z uszkodzeniem krq:ika mie:dzykr~gowego jest typowa i charakteryzuje si~ naprzemiennymi atakami b616w i wzglEldnego spotoju. metody "szybkiego wyleczenia" sposobem fiz. a nastepnie dla okresowego wkleszczanla si~ fragment6w rozkewalkowanego jqdra miqdzy tylne krawqdzie trzcncw mi~dzykr~gowych.ki samowyleczenia zdarzajq si~ rzadko i zayczaj "wyleczem crerpiq okresowo ataki below zas widm 11' cych. Niekiedy chary jest niezdolny do przybrania pozycji siedzace] ani stojqcej. kiedy dochodzi do powolnego wvciskanie w strone kanalu kreqoweqo zawartosci [adra miazdzysteqo. .kowant .' . .9. -. JUZ. 0 rE'SIe.zez~dzajqcego trybu :iycia. ym sl.nIcgo. 3. jesli eho w t me . _napady.a~ ust~uJC} po. do lotka. W ~llar~ wlokmerua krq'lka zaoslrzenia stcrjqsi~ rzadsze ale ope po . Od ezasu do czasu pojawiajq 51e . w tych przypadkach. zw ze~zYWlstos'Cl g. I'll ezemu ':'dPrzypadk:u pon~wiajqcych si~ objaw6w rwy kulszoweJ· dochodzi do wraealnych Zilllan k-' . oparty jest gl6wnie na znikaniu chor ch z . Iezeniu. B6Je zwiazane Sq ze ~wyrOdnieruern krqzka oraz rOZClqgaruem ruedoj'rzaleJ' tkanki I" . . .e o . ._ ".rotera~ noxa itp. ze usz k 0 d zerue kIqzka Inie:dzykr<>gowego uleg . kt6te nast@nie mijajq po kilkudniom-..Tz~pad. Najczescie] doleqlrwoscl rozwijajq sie: podstepnie i narastajq powoli tepe bole w okoliey krayza. \Vldz€ma leczqcych ich lekarzy. ostrych baLow.. owrue z powodu znie\V r ~zeJ. Jak . .stajq w zwiq~~u z p~kni~ciem pierscienia 9wJ6lnigo 1 przemleszezemem zewartoscr krazka mi<>dzykr d'. l1~ry w po~~ ~l~.!laki.. ( boroby. W przypadku nieleczenia napady ostrych below slajq sie:: coraz ez~stsze. d IJ lzw.. tyrn sam ]<lsi. 1 JeslJ NI·e .' w 16i:ku. . Nastqpnie b61e nasilajq sie: i schodza ponizej kolana do lydki. '< e:gowego. W' tym z zaburzeniami w oddawaniu moczu i kalu. Podobnie i w tym przypadku rodzaj nasilenia i zakres doleqliwosci mogq sie: znacznie rqznic.ki. naglymi bolami.

ciu do przodu na skutek zqiecia staw6w biodrowych."k' 1 ow "tate]' przepukliny (b). a . Cborzy ci..mimo pozor6w zdrowia . Caly tulow ulega przesunif. Bbl nasila (1) a pefnym [lub nawet pochyleniem wywoluje) pozycja tulowia (3). d newer chorobowego dochcdzt do pow1~ szema 5 ElP s. Prrymusowa pastawa eborega w ostrym ('<I si~ przodopochyleniem miedn1cy. 60. lordozy l~dzwjowej WYTdZa]'I1 skGlloZI\ wypro- Rye. mi~dzy 66 £7 ... 60 okresie dclegliwosct. 59 Rye. . ze cala jego uwaga jest ~kierowana na to..Sq dotknieci trwalym inwalidzI we m i w wiekszoscl przypadkow Sq zrnuszeni do prowadzenia odpo. . pOciqgajqcych za ".. W zaznaczonej skoliozie dochodzi do wystawania barku i biodra. aby uniknqc zmiany przymusowego ustawienia kr~go. Odchylenia ortopedyczne stwierdzane u chorego Postawa i chad. ~l' przecueszczs ne mh:.d . Chary dot kniety ostrym atakiem bolow krzyza przybiera {'hurakterystycznq poslewq ciaia z powodu splaszczenia fizjologicznej lordozy l~dZwiowej oraz odruchowego usztywnienia. 59. '<" . b rr .~ wir dnio ograniczoncgo trybu zycte. ~tpm \' Rye. . d' te napina wi~zadlo tyIne i zblH:ajilc Rye.01)'1 napinanie chorego korzenia..giEl:cia (2). tego odcinka.przy czym bole nasllajq si~ po wysi1kach fizycznych. .:dzykIElgowego moze si~ zdarzyc. Przemteszczajqce Sl~ J'l ro miez zys ( ) W miare post"powaniaprocesu . p6u.. spiaszczeniem l transpozycj<l tulowia.. zas w przypadku jednoczesnej rwy kulszowej zaatakowana noga.. . .. ~7 Samoistne wyzdrowienie llsz1todzoneg~ k!rqzka R ye. t de i d je ob]'awy oponowe a. zqieta w stawie biodrowym. do przerwania w1~zadla (c) i zaostrzenia dolegUwosCl. . 56. Chory porusza sif. kolanowym i skokowym dotyka podloza jpdynie palcami.! lypowo z uwagi na to. Rye. • SIEl do opony war e]. je 1 diu' fragmenty odwarstwily jedynie wiElzddlo po zne ale go nle przerwaly (wg Youugil'.

ktore przesuwa 1JO nogach od kOl~n w gorCl. Skolioza ma roznq wielkosc.: Diagnosis and treatment of dow back and sciatic pain r.wpychajC\cyjlldro w obreb .hory pomaga sobie rekami. jest on roznie widoczny i wyczuwalny.rzon6w kr~gowyoh. zas w tylowypchnieciu jqdra miaidiystego z oporem i skokami -' przy czym ruch W shrpa Die. NasHenie doleqliwosci wywoluje kazds zmiana pozycji ciala ~. Ruchy kr~gOSlupil W od~inJru l~diwiowym. pomaqajac sobre rekami.25. W niektorych przypadkach skolioza jest zmienna .ZID wkleszczenla s!~ przesunieteqo jadra ty nY~1 k.: The intervertebral disc. Pathogenesis and treatment of low-back pain and SClatlc~.: Isolated lumbar disc resorption as <l :ause of nerve root canal stenosis. ~. _ Craig . W warunkach zdrowia zqinanie i prostowanie kregoslupa odbywa sic:: gladko i harmonljnie.Beadle O. 61. a czesto zupelnie niemozllwy. M. ~uchy rotacyjne Sq tylko. Niekiedy pacjeut porusza -s-i~ powoli. bye moze dlalego. Stepien ograniczenia ruchow zginania i prostowania tulowia zalety od rozteqtosci uszkodzenia krClzka mi£ldzyknmowego.nagle moze przejsc z jednej strony na druqa. vol. Lordoza ledzwiowa mega znacznernu . uwazwspierajqc si~ jednq r~kq na biodrze. Livingstone Ltd. 2.. siadanie lub kla:dzenie si~ do low. Co si~ tyczy prostowania tulowia z pozycji zgH~Cla.w pozycji w kt6re' ". H. . . Ograniczone bolero Set' ruchy zginania i prostowante. W ksiazca: Clinical ortopaedics and related ~"~earch. prawte nigdy' w przypadku centralneqe ·przemieszcze- 68 H_': LO~-b~~.-v:'lstrong :.Crock H.w zaleznosci od tego czy korzen jest dreznionv od strony wewnqtrzne].tidzystego :i€ prze rostu k[ osluPielscienia w~gkniS. .r. splaszczeniu. W II i In okresie choroby stwierciza si~ niekiedy okresowq skolioze ledzwiowa z powodu rozciagniecia korzenia przez P.. gdy± pozwala odreznic uszkodzenie krqzka miedzykreqowego od innvch stanow. and S. The Inhlhitron of fhrid as a cause of bernation 01 the nucleus pulIlOsus. Objaw ten prawie ZdV{sze zwiqzany jest z "przeskoczeniern" korzania nad przapukline jadre. • Skolioza rue wysll. czesto jest on bardziej zaznaczony po jecInej stronie. J po przekrocaenm mil.Jzemieszczenie ku tylowi jqdra miazdzysteqo. Skurcz mtesru gnbietu jest starym 'objewem bolow krzyza.warunkac:h . . 1.lpuje nla [qdra miaidzystego. 115.Ryc. -:. W ostrej fazie bolowej ruchy te zostajq maksymalnie oqraniczone i jakakolwiek proba ich wywo!ania powodnje ostry bol. pcdczas gdy ruchy na boki sCj wzgl~dnie niebolesne.Bun J. Surg.Medical research councul. Philadelphia 1970. Bone Jt. czqsto R)L. .unteruchamta jqdro mcze ono dawac ostre objawy oponowe lub korzeniowe. N. His Majesty's Stationary «Hice. jak ~dyby dzwigajqc tulow na rekach. pain syn~roUle.. W ostrym okresie doleqliwoscl stwierdza si~ charakterystyczne ograniczenie ruchomosci kr~goslupa W odcinku ledzwiowym. Jest to objaw stilly i zawsse dobrze stwierdzalay.tkie ruchy kr~goslupa w odcinku lE:diwiowyro zostajq praktycznie zam}ozone. J. S. Prze~rost kr£l90slupa Je~t takze ogramczony bclem. ze zachodzq .Toronto 1976. Walen M. 1967.: Lumbar disc lesions.: Posterior protrusion of the lumbar intervertebral disc. S" MIxter W. EdinhUll'gh and London 1965.. Special report series. to cz~~to c.50. Davis ce. 6~.glownie na przejsciu odoinka piersiowego w l~diwiowy.' I~C na. ! odctnku Iedzwiowym. E. wstawanie. jesli jest niewielka. Lippincott Co. nareme mu mleJscel.: Evaluation of end results in treatment of ruptured lumbar intervertebral discs wi.. Lancet. 1941. Qbser\ at~ons on ~eu normal and morbid ana:~omy in relation to certain spinal deforDlLt.th protrusion of nucleus pul~osus. i In.' Skolioza moze bye skierowana w dowolnq strone. Objaw ten rna duza wartosc diaqnostycana. _Niekiedy ruchowi zginania towarzyszy na IleDl~..raw~d~l~mi t. nieznacznie ograniczone. ZW'l'OC uwag~. daje si~ wykryt dopiero w pozycji sklonu do przodu. A.Barr J. 1. 44.' . Surg~ry. Philadelphia . P: zez J4ru-o IIllazdzyste pewnego punktu krytycznego ruch iJ:g::(aW w~ormalnyclh . .3. _ 1. w przebiegu ktoryth wszys. J. 124.harnJey 69 . Zmiany mlejscowe. J. Cailliet . Czesto po chwilowym utrzymywanlu data W pozycji p61zgi~cla tulowia chory nie moze sj~ wyprostowac i czynl to powoli.le'i. F.ldzy ?ach~dzi glownie w stewach biodrowych oraz w odcinku piers~YJny~ k:l'l~~slupa. czy zewnetrznej. 1952. "ginania mi. London 1931. Sklony na boki Sq zezwycza] nieznacznia ograniczone. Mechani. V. B. lu? wystaprento skohozy. ~lo"_VYI~ 1 Pismien nictwo ) .

. scand. Stan o~topedyczny: a) og61ny (statyczny i dynamiczny). Williams P.: The clinical apearance of low back disorders in the city of Gothenburg. 1955.: Etiology and pathogenesis of low back pain. J.zce: Instructional Course Lectures.: Spinal disorders. C. Lippincott Co. porusza") D ~ _.czynnoScio":. Acta orthop. Israel J. 362. Surg.London 1979. 28. Philadelphia 1977. VoL 1. 1948. W ksi<l. London 1962. Baltimore 1977.. oj wyraz twarzy. Junghans H. Clinical orthopaedics and related research. 7. ::. Acta orthop. c) miejscowy. Mosby Co. 327. F. 1967. . 115.zce. 107. ane personalne. V. Gtune and Stratlon . . Suppl. . Louis 1977. Orthop.. 45. St. C.cborego.Nashold B. W ksiflzce. t) wiek biologiczny (kt6ry p6zrueJ' por6wn . Wyd_ 3. B.Toronto 1976. Levln P... Wiltse L. St. Diagnos'is of Soft tissue lesions. scand.17. New York 1965. The Williams and Wilkins Co. b) odzYWleniej c) stan narzqd6w wewn~trznyC'h. V. B. Schajowicz F.) odchylema w budowie (symetria.: Anatomical studies onlumbar disc degeneration. 1961. L. 1966. zamieszkania. d) stan neurologiczny.Hltsch. Verbiest H.:!e~~iajqCe 4. warunki bytowe i wa- f) ~~~~iu. 5111.. Mosby Cc.: The back and its disk syndromes. Philadelphia . "/o' wym). K.Selby D. Pierwsze sposlrzezenia dotyczqce zachowania llla Itp. . Lea and Febiger. scand. 22. 2. The C. New Yruk 1950. . The C. Minnesota Med. 4 BADANIE ORTOPEDYCZNE _ 1 '.: The Spine. Copenhagen 1969. VV. ORJENTACYJNE SPOSTRZEZENIA PRZY PIERWSZYM SPQTKANIU Z CHORYM lizyskuje sj~ je obserwujqc sy1wetkli: i twarz chorego ZWracamy uWag~ na: .: The intervertebral disc. Scl. Friberg S.: Text-book of CXI'thopaedic medicine. Louis. 22. The C. St.Hotel J. Clin.. Current practice in orthopaedic surgery. 1952. Cassel. 37-B.. LOllis 1971.caused by protruded lntarvertebral disc and hypertrophied ligaments.. Vol. dziedzicznosc.. -si~. Philadelphia 1969. Nachemson 'A. 3) sta~ . H... lumbar annulus Iibrosus. rozw6j. 100.: The lumbosacral spine.Lumbar Spinal Stenosis. M. Ruge D. Saunders Coo. przebyte choroby.: Tensile properties od the human . Schmorl G. med. De Palma A. uJemy z wiekiem kalenda2) odzywienie.:' The load lumbar disc in different positions of the body. Bone Jt. vet.Cyriac J.: The human spine in health and disease.Moms J. vol. 184. McGran1:l Hill. . S.. C. Sweden Mimksgaard. Bone Jt.~. A twenty-year clinical follow-up study.. WYWiady: "ce pracy.. Lea and Febiger.: Backache. Galante J. Philadelphia 1955. 1%8.. . b) odcinkowy. Acta orthop. J. propcrcja). V.' W ksi<l.224. a) b) c) d) e) przyc~yna zglos.: Lumbar disc disease. J. S.zenia sili: do badaniaskar qi zasadnicze.: The problem back.. Rol'1l1l1an R. . ' MacNab 1. Philadelphia 1975. Mosby Co. . dotychczasowe Ieczenia. Stan og61ny: a) oc:na :wieku biologicznego. Epstein B. ~) sposob p~ruszama sie (rodzaj chodu).. ' poczqtek i przebi~g choroby. nJrsch C..Pheasant fl.. .: Role of the trunk instability of the spine. Toronto . . i in.: Conservative care of the industrial back.: wiek zaw6d rniejs 3. Editorial comment. 1979. 576. .y ~zdolnosc rschowej. 43-A. Lea and Febiger. Hutbec Z.: Studies on structural bhanqes in the lumbar annulus flbrosus.: Further experiences on the pathological influence of a develop' mental narrowness of the bony lumbar vertebral canal. 1933. Surg.

WVWIADV Rozmowa przeprowadzona z ehorym zglaszajqcym si~ z powodu b_616w krzyza moze dec tylko w6weza's rzeczowe wnioski.enia doleqliwosci z wypadkiem w praey) oraz agrawujl'!. uczucia palenia. uroloq. •. parzenia itp.snienia etiologii czesci b616w krzyza _ np. ze' nie kazdy poswieca dostatecznq uwag(ji swym doleqliwosciom. nlakiedy zas podrywajqee autorytet specjallstow. Jakie thoroby paejent przebyl. wymieniajqc swe doleqliwosci i zauwaione objawy chorobowe.pytania. wa:i:nym zadaniem jest zdobyeie zautama ' paejenta 1 wzbudzeme w mm przekonania. Zglaszane doleqliwosc! mogq miec rozny cherakter . bolami krzyza nie uzyska siE:. mieszkaniowych. _ S~ezegolnego znaczenia w b61ach krzy. Niakiedy chory zmienia fakty. Ocena waznosci zglaszanych objaw6w nalezy do lekarza. radiolog itp. ktore mog. celowo podeja Iatszywe dane (np. Jesli chorcba maze umemozllwlsc wykonanie zawodu'lub przyszly zaw6d bE. czy chory roznmie eel proponowanego Iaczenia i_ h~zie ~spo!dzia!a! w jeg.zy pomoc. Wypytujqe 0 doleqliwose] Chorego. sprawdzajqce u wielu lekarzy opinie poprzednik6w.przebieg e~oroby. psychiczny chorego gwarantuJe systematyeznq 1 rzetelnq wspclprace. (Rodzaj wykonywanej praey moze miec podstawowe znaczenle w ustalaniu planu Ieczenia". ze od dokladnosct zdobytych Intormecji za. sImq za podstewq dla porownania wieku biologicznego ~ kalendarzowym. a zglaszajqcych si~ bez skierowania od prowadzqcego lekarza. Wielu chorych z b6lami krzyZa to osohy neurastenicme! Wi~kszose chorych z b61ami krzyza to osoby jIri: leczone w ten lub inny spos6b. Mlodziez 0 sprecyzowanym. Podobnie wielkie z:naczenie dla przebiegu leczenia chorych cierpiqcych' na bole krzyza rna to. podkreslajq jedynie najbardziej dokuczliwe i klopotliwe. skargi na bole w okolicy stawu biodrowego itp. Nalezy wystrzegac sill cborych juZ leczonych.). zaburzen Ll. Dlatego zbierajac wywiad nalezy m. u ktorych si~ leczq. tyro bardzie] ze zaburzenia czucia lub oslabienie sHy miesniowej dotyczq oddalonych odcink6w clale od miejsca toczqcego si~ procesu chorobowego (np. niekoniecznie swiadoruie. Adres. twiczeil ltp. Chaotyezne zebranie niedokladnych danyeh lub danych falszywych da blqdny obraz choroby: spowoduje niew~sciwq interpretacjq objawow i w rezultacie moze doprowadzic do niewlasciweqo postqpowania diagnostyczno-terapeutycznego.c: lekarza z chorym. lub tez wr~cz symuluja istniejqce objawy i dolaqliwosct. prseczulicy. oslabienie lub zniesienis czucis b6lu. dotyku. kt6ra moze bye przesadzona i wyolbrzymiona·'. Uzyskane spostrzazenia kontrolujemy z danyml zawartyrni w kareIe ambu\atoryjnej lub w historii choroby. W przypadkach leczenii! w innych zakladach leczniczych 11<dezywymagac skierowania lub opisu dotychczesowsqo leczenia. nalezy si~ liczytz zawodnosciq pamiE:. mozliwosciech przeprowadzenia Ieczenia i doleezania itp. Bez zdobycia pewnoscl zrozumienia przez chorego celowoscl stosowanych ograniczen.le. obok funkeji zapewniajqcej lqCZllOs. lecz nalezy wyliczyc te. scborzenia ginekologiczne i urologkzne.bolu.llcia (c4~twienie. Nierzadko chorzy zainteresowaru w korzysciach materialnych Up.pozadaneqo efektu terapeutycznego. Czesto chorzy. Zaw6d informuje 0 wymagania·eh. Z reguly nie wystarcza zapYtac.ia nabiera poznanie warunk6w zyciowycn.in. spelnta czynnosc informujqca 0 srodowisku badanego. jakie stawia zycie nerzadowi ruchu badanego (niekiedy trzeba bllse] spreeyzowac rodzaj wylwnywanej praey). oraz bez uzyskania zapewnienia wsp61pracy u wi~kszosei ehorych .o realizaeji oraz czy stan. jakq od nas moza otrzymac.).Jderunku nauki powtnna byl: traktowana jak chorzy z odpowiednim zawodem. lepiej zaWC7asu zmienic klerunek naill .). rharalher oraz inne szczeg6ly. gdy jest systematyczna i wyezelpujqCa. . WyPytujqC 0 pierwsze ' objawy chorobowe. Po ukonczeniu badania podmiotowego przecbodziUly do badania przed11l1otowego. . a nestepnle ustaIajqe chronolog~czny . nastswienie do Iekarza oraz ocenq doLychczasowego leczenia. 8) 7) reakcje na zadawane DANE PERSONAlNE Obok danych 0 znaczeniu identyfikujqcym (imi~ I nazwisko) data urodzenia itp. W przypadku 'pctwierdaenta naszych przypuszczen konieczne jest zasi~gni(jicie opinii wlasciwego specjalisty (ginekolog. Niejednokrotnie objawy pozomie drugoplanowe maja -wi~kz znaczenie diagnostyczne nn skargi g16wne. ich ewolucjq w czasie. •. Z reguly sC}to osoby z zaburzo!Hj. srodowiska i rodzaju praey choreqo.cI ludzki~j ~r~z z ty:n •. 'Jest to niezwykle wazny czynmk w przypadku chorych z bolami krzyia. Iqcz.! bye przyczYDCiistniejacych doleqliwoscf. 13 . psyehikq. gdyz rubryka "zawod" w karcie chorobowa] zazwyczaj nie ~ystarcza do wyrobienia sobie pogl'ldu 0 wymaganiachstawianych narzedowi ruchu pacjenta. przypisuja im r6znq wag~. wstrzerniezltwie oceniac wypowiedi ehorego. ktorzy z tych lub innyc~ wzgl~dow sq osobami znenricowanymi. trudnosci w poruszaniu si~.:dzie szkodllwie wplywal na narzqd ruchu. uczucia zmeczenia 111b oslabienia konczyn. Wtadomosct 0 przebytytb lub aktualnie leczonych chorobaeb mogq miec duze znaczenie dle wyja. temperatuxy.

ie opuszczone. nie zawsze ucbwytnych czynnikow.STAN OG6LNY CHOREGO Mimo specyfiki b6l6w krzyza DIe mOZDa na dluzsz<i met~ rea lizcwac ca-' krestoneqo proqramu leczenia bez poznania stanu oqclueqo choreqo oraz wydolnosci ukJadu krq:zenia i narzqd6w wewnetrznych. f) zarys6w liniibioder. 3) przyczyny prowadzaca de asymetrycznego i nieprawidlcweqo nacisku na rozwijajqcq siEjo tkanke kostrJ. Oglqdajqc od tylu j przodu zwracamy uwagEj:na odchylenis w symetrii: d) usta.biegu linii wyrost. dJonie zwr6cone ku przodowi.k6w kolczystych. Krzyiyki oznaczaj<l_ punkty ocntestenia przy pomiarach ko.badany leZy na plecach na twardym nio uginajij. pochodzenia neurogennego.gl. h) ustawienia kolan.enia barkow i iopatek. moze byczaburzone przez wiele czyimik6w. pomljajac doleqllwosci w przebie. od tylu.{iu ruchu.cym si~ podlo:i:u. W prz.eprowadzamy szczeg6lnwe badania: kreqoshipa w odcinku 1~d:iwioWyt:il.wienia giowy i szvi. miednicy i konczyn dolnycb. abjawy nerwobolu kulszowego) bada si~ w pozycji zasadniczej leiqcejna plecach.owy. i dohrze oSwietlony [lekarz powinien znajdowac sie od strony zrodla swiatla).czqca oba kolce biodrowe g6me przednie). kontrolowaneqo ' przez osrodkowy uklad llerwowy. e) tr6jkq tulowiowo-ramieniowych. przeclazenia stop.!ty. Przede wszystkim orientujemysie w stosunkach anatomlcznych i czynnoscicwych' Ciala jako calosci. od ktore] nalezy zaczynec badanie (je~li mozna]. proporcje (stosunek dlug:oSci po~zc~eg6Inych odciakow do siebie . Czynniki wewnqtrzpo·chodne to: 1) nieprawid-lowe rozlozenie napiecie rniesninweqo. bokow i przcdu. Postawa poprawna ciala (prawidlowa) Jest pojeciem umownym..e de osi dluqie] ciala. a nastepnle prz.noiic". 63.ypadku odruchowej skqIiozy bolowe] pohrczonej z transpozycjq lulowia oraz splaszczeniem lub pogl~bieniem lordozy ledzwiowa] ulozenie chore go moze bye :(6zne_ Postawa. zalezoa iest tei od czynnik6w genetycznycb (typy somatyczne). c) prze. Chorych nie chodzq- Ryc. i) ustawlenia stop (szpotawosc.!kszycb . poniewaz jest ceche cbarakterystycznq kazdeqo czlowieka. Zwracamy uwag\'!: na budow\.Badanie og610ego stanu statyczneqo to ogiqdanie cborega stojqcego w pozycji zasadniczej. koslewesc piE'. 2) przyczyny powodujqce miejscowe zmeczenie narzq. W przeciwnym razie mozna przeoczyc wazne szczeg6!y i diaqnostyka moze potoczyc si~ w niewlaSciWym kierunku. Rqce ulozone Sq wzdluz ciala. Pozycja zasadnteza stoj. Czynniki zcwnqtrzpochodne to: 1) zle warunki zyciowe powodujqce chroniczn.~ po jednej stronie dahl. Badania postawy przeprowedzamy oglqdajqc sylwetkq czlowi. szyi.e przeciazenie.prz. kolana wyprostowane. Celem badania ortopedycznego ~ abok poznania objaw6w chorobowych .cza Slojilca. rasowych i wielu r6inych. zbltzdna jest do pozycji przyjmowanej przez zolnierza na komenda "bacz. przodu i boku. procesowinwolucyjnych u osob starszych oraz odchylen psvchiczrrych.g) okoIic kretarzy wi E'. . Postawe. postawa.!:. d) ustawlenia ramion. Prawidlowe dzialanie neplecta miesnioweqo.gu below krzyi:a. zmienia si€) z wi. podobnia jak os poprzeczna mlednicy (linia iq. Pok6j bedau powinien bye przestronny.C). b] ustawi. 2) obnizenie napi~cia miesnioweqo w wyniku zaburzen hormonainych.zeprowadza si~ na chorym zupelnie rozebranym. dlonie zwrocone do przodu.ekiem i uzalezniona jest od czynnik6w zawodowych. wad WZIOku.\ca. kmlczyn g6rnych i dolnych do tulawia) oraz symetrie (stosunek strony Jewej de prawej). Llnia barkow powinaa bye ulozona prostopadl.y czyro badany stoi swebodnie. 'stanowi zewnqtrzne odbicie budowy i stanu czynnoscioweqo na-: rzqdu ruchu .itczyn dolnych. Stan ortopedYClny 090lny statYClny Budanle pr. np. przebytycb chor6b. prace wvkonywane w nleprawidlowe] pozycji ctala.jest tez wykrycie etiolagicznego czynnika przyczynowego bolow krzyza. dluqosct clloreg-~ tOw 14 75 .eka od t ylu. Keilczyny delne utozone w przedluzeniu tulowia. 'lIp. Pozycja zasadnfcza 1ez'lca . Pozycja zasadni. aby chory m6gt swobodnie si~ poruszac (badanie chodu). stopy ustawione rewnoleqla obok siebie. rece maswobodn. cych lubnie mogqcych utrzymae pozycji stojace] [ostry nut b616w krzyza ow. proces6w chorobowych toczacych si.

Krzyzykami 07P. d) faza oparcia piety . dotyczace dluqosci. Asymetrie. stronq prawa z lew'l.s rnch6w czynnych i biemych wszystkich stawow . Asymetrie niewielkieqo stopnia wyst~pujq w poronnych postaciach chorob lub w poczatkach rozwijaj'leych si~ chorob. lewostronnego wygi!jcia boczneqo kreqoshipe z '[ednostronnym zaburzeniem rozwojowym 'Chipoplazja.' gdy linia ciezkosci .' W obrebie konczyn dolnych mozne stwierdzic niewielkiego stopnia zwiekszenie obwod6w i dluzszq stope po ~tronie. proporcje w obrebie odc. a = 40%. W. przyczyny. OgJqaajqc syJwr:tk~ od baku sprawd. 65. Pozycja zasednicza leZilca. dfugos-t uda. Lillie pionowe obelazenla sterycznego przy r6wnowadze stetyczna] eiala: 1 . b) odbicia. e) przenoszenia (wvkroku).przypadku ogolny dynamiczny . d) ustawienie bark6wi lopatek w stosunku. f) ustawienie staw6w biodrowych. klatki piersiowej. oszczqdzanie bolesnych staw6w.p.jako nastepstwo -wif)kszego rozwoju i roboczego przerostu mif)sni strony prawej u praworqcznych . unieruchomienie. ezy badany potrafi swobodnie stac boz p.zakre. nieprawidlowy j patoloqiczny.l[1>en badamy oglqdajqc chorego w czasie -chodu . tu1: 6-w . Obok wiqkszej masy~ mi~sniowej oraz powi.' Stan" ortopedyczny odcinkowy \\1 stanie w gor~ ortopedycznym odcinkowyrn mierzymy zauwaione w czasie i)udania stanu ortopedyczncqo og61nego odchy\enia w budowie. Badanie przeprowadza siEl w zasadniczej pozycji I1. b} wielkosc lordozy szyjne] i l~dzwiow(!j. jak nabyte (pourazowe. ~:onczyny gome. Por6wnujemy odcinek blizszy z dal-zvm. barku [w iekszy ci~zar prawej konczvny i czqstsze noszenie przedmiotow w "mocniejszej" rece).h. b = 10%.mic.~kszenia obwod6w ramienia i obreczy barkowej spotkac mozna nizsze ustawienie. obwod6w.. Rye. e) wysklepienie klatki ptersiowe] i brzucha.porezeniami wiotkimi . 76. Jednoczesnie z badaniem postawy zwraca si~ uwag~ ad' symetrie w budowie ciala. 'rye. nym odcinku pierstowym. Porzqdek badania odcinkow: glowa.iiortopedyczny i tYI~. podudzia i stopy).yn. Sti. proporojech j symetriac.iJcej. MogE! one bye zar6wno wrodzone.przebiega prawidlowo . bokow odchylen od prawidlowego sposobu poruszania si~ ~zukamy -ieh.Lmiesnioweqo mo:iliw€ jest. Rzucajqee 5i~ W oezy i latwo wytlumaczaloe asymetrie powstaja u cho[yeh z jednostronnymi sprawaml chorobowymi . Stanie kosztem tylko statyeznego napillCi. W przypadku zgi~ciowego ustawienia kolan i stawu biodroweqo pozycja stojace moze bye utrzymana napieciem miesni antyqrawttacyjnych lub.ink6w [np. d = 10%. pochyleniem tulowia 'ku przodowi. ' C~6d moze bye' poprawny (Jizjologiczny). Moiliwosc tez niewielkiego. zachowania sklepienia podlu:imego W czesie symetryczueqo nego obciqzenie oraz w ezasie stania na palcach).os poprzeczna ciala. Asymetrie fizjologiczne mogq bye nasilone w zawodach wymayajqeych ciezsze] jednostronnej pracy fizycznej.unkty odnlesienia przy pomtarach cUugosci konczyn dolnych. Asymetrie paloJogiczne uwtdeczniajq sifl wyrainiej nit fizjologiezne. prawej.odrutbowy przykurcz. wady wrodzone i rozwojowe}. 76 77 . i spestycznymi. Prawidlowy chad skJada . szyja. Jednoczesnie sptawdza siEl stan dyna. c = 40%.~. ustawienia i czynnosci poszczegolnych sktadowych narzqdu ruchu.n8go udziatu pIaey millsni antygrawitaeyjnych. Nastepnie sprawdza si~. odruchowe wylqczenie Iub ograniczenie funkcji miesni). Stabihzacja konczyn dolnyeh moztiwe jest dzieki napieciu wi~zadla biodrowo-udoweqo oraz wiqzadel krzyzowyeh. dla przeniesienia linil srodka clezkosci przed os obrotu kolana i jednoczesnym zwiekszenlem napiecta miesni kuIszowo-piszezelowych (stabilizacja tylna kolana).na miejsca pomirur6w obwod6w konczyn. S. kolanowyeh i stop. pozapalne. .os strzalkowa. pobocznych i podkolanowych.Rye. e) nachylenie miednicy. zlamaiIia. kifozy piersiowe].zbiega si~ z faz'l odbicia drugiej stopyr Trwanie poszczeqolnych [1'IZ.. Z osymelrij IizjoJoglczIlych nalezy wvmlenic asymetrie twarzy oraz asymetrie w obrqbie tutowta i konczyn gOinych .od przodu.zamy: a) nachyleDie glawy i sZY'i do przodu.0 i. Okr~ine lime r iqgre w:Skazuiil . porai:enne). .>i~ z szeregu rytmicznie po sobie nastqpujqcych Iaz: aj faza podporu (obctazenie). kOl'iCZ¥DY dolne. w przypadku ich ostabienia. 2 .zny . 64. z jednostronnym uposledzeniem funkcji {urai'y.llCZOOO j.

Badanie tulowia ulatwiajq lzw. Th3.'polozony 1-2 em ponizej poziomu wyrostka sutkowatego.oSci szczytu rzepki] oraz dlugoSc podudzla od szpary stawowej do szczytu k ostki . odcinek piersiowy 50%.odcinek szyjriy Qt".Iinia c1qgta . nalezy go utozyc. do chwili gdy linia grzebieni hiodrowych lun kolcow biodrowych ustawi sie horyzontalnie. L4 . kt6ry stanowi trzon tulowia.dtugosc bezwzgl~dna. a podudzia od podstawy rzepki do kostki przysrodkowe] lub bocznej. ad wielkosci wygit)c kre slupa itp. kr~g IX . Dokladniejsze Sq pomiary dlugosci bez.na wysokosci podstawy wyrostka czvkowateqo. Konczyny dolne.. Powtarzunie pomtarow odbywac si~ na tej samej wysokosci i w podobnej Iazie oddechowe] kla ki piersiowej. Linia odniesienia przy wykonywaniu pomiar6w dlugosci i wienia W obrebie konczyn dolnych jest linle lqczqca kolce garne przednie.. gdy obie ko:ri. W . kr~g ledzwiowy II . typu somatyczncgo i cdzywienia. Kszralt I wielkosc tulowia rozni sie w zaleznosci wieku. Przy tym sposobie unika sie blEldu spowodowanego duzym wygi~ciem osi koilczyny.5 em. Roznice w dluqosclach ud i podudzi mozna latwo wykryc chorego w pozycji Iezace] na brzuchu po uprzednim prawidlowym wieniu miednicy. 66: Mierzen. bocznej. Pomiar6w symetrii dokonujemy mierzqc obustronnie obw6d piersiowej (ewentualnie brzucha) od!inti srodkowe] przedniej do ne] .Tul6w (I szyja).zyjny .na wysokosci kolca biodroweqo g6rnego tylnego. W przypadkach znieksztalcen kolana [duze szpotawosc lub koslawosc) dokladniejsze dane mozna otrzymac mierzeniem dluqosci uda do podstawy rzepki. borientacyjne sprawdzanie dtuqosc! konczyn dolnych w pozyeji lei<lcej chorego. kr~goslupa.y staw6w biodro~ip' 78 19 . t. Podobne pomiary dluqosci odcinkowej obowiqzt1jil po stwierdzeniu nierownosci koIiczyn . podkladajqc pod stope krotszej konczyny deseczki grubosci 1 i 0. Szczyt kr~. S2 .dlugosc wzgl~cf. kr£:g piersiowy II . Badany zgina kolana pod kqtem prostym (pod w kiem symetrycznego ustawienia staw6w kolanowycb biodr w zqieclu.g6wguzicznych lezy na wysokosci guz6w kulszowych. rostek poprzeczny VI krequ szyjnego . na. ria Iedzwiowv 19 ern. Kolejnosc kreqow okresla sie orientujqc sie polozeniem r ostkow kolczystych: . Wartosci te zneczenie por6wnawcze ze strona przeciwnq. w przypadku skoliozy Iedzwiowe] tulow nie rnozna ustawlc prostopadle do linli dwukolcowej.na wysokosci grzebienia lopatki. z ezego na odcinek szyjny pada !2 em. W przypadkach przykurczu stopy w ustawieniu konskim skrccenie czvnnosciowe moze bye przez stop~ wyrownane (moze dojsc nawet do czynnoscioweqo wydluienia po stronle znieksztaleonej). R6inka w dhrqosciach wzgl~dnych.ostek najbardziej wystajqcy u podstawy szyi.na linii grzebieni biodrowych. Os anatomiczna konczyny dolnej przebiega od biodrowego g6mego przednieqo przez przysrodkowy brzeg rzepki lucha.czyny b Rye.Dlugast bezwzglt:dnq' mierzy silil od szczytu lub podstawy kretarza wiekszeqo do szczytu kostki boeznej. drugosc bezwzqlqdnq mierzy sit:: odcinkami: dlugosc uda od szczytu krliltaq:a do szpary stawu kolanowego po stronie bocznej (znajduje sie na wysok. przy ·syrnetrycznym ustawieniu k oIan. Dluqosc kreqoslupa. na piersiowy 29 em. Gdy jest to nfemozllwa (asymelryczne znieksztalcenie). kreq VIII .ie dhIgosci :df~~ II koilczyn dolnych. przy prawidlowo ustawionej miednicy).. aby Iinla dwukolcowa przebiegala prostopadle do osi dlugiej k zotkt. a . Okreslajqc proporejami . na kt6rej dokonuje si~ pomiar6w.na wysok osci najnizszej czesci zebroweqo. Kazde odchylenie od symetrii ustawienia daje bledne wyniki. gdy kosc po jednej stronie jest znacznie dluzsza niz po drugiej. 60 ern.ll_. odcinek ledzwlowy 30% dluqosci s lupe.qczna . Th.znajdujacy si~ na chrzastki pterscieniowatej. u mezczyzny wynosi srednio ok. Skrocetiie czynnoscfowe (pozorne) konczyny dolnej oznacza silil w przypadku trudnosci w oznaczaniu dluqosc! wzqledne] i we wszystkich przypadkach przykurcz6w lub zesztywnien w patologicznych ustawieniacb. . . 1i~1I~ p~zerywana .~ wzglEldnej. jak i kolanowych. przy symetrycznycb dlugoSciach bezwzqlednych.w celu okreslenla ·w skroceniu udziehr uda i podudzia._ ••L"" czesci kostncj kr~gosluptl wyncsi aJ~. Dlugosci wzqiedne konczyn doJnycb mierzy silil od koloa g6rnego przedniego do szczytu kostki przysrodkowej. spowodowana jest zrnianarni w okolic. Jes li op.mrl 20%. a dluqosc krazkow mi wych II. nie nadajqce sie do interpretacji.usytuowany na k osci wciqcia 5zyjnego (incisura jugularisj.n. ustawic symetrycznie zar6wno w stawach biodrowych.na oznaczonych wysokosciach.na WYSOkosci dolnego kata Iopatki. Pomiary przeprowadza silil w pozycji stojqcej. punkty orientacyjne: pierwszy !.na dolnego kata Iopatk i. C1 wyr.czasle pomiar6W miednica powiona znajdowae sie twardym podlozu.

na wysokosci najwiekszeqo obwo lydk~ .informuje 0 stanie mi€lsnia posladkoweqo najwillkszego. :zgiodC. one [ednostronne. 3. ro:inica mledzy dluqosclami bezwzqlednyrni jest nastqpst zrntan w obrqhie trzonow kosci. Badanie poszczeqolnych Ryc.. Badaj stare si~· utrzymat nogi przywiedze niu. zwlaszcza gdy Sil. Ohw6d kolana przez srodkowq cz~sc rzepki daje obrez znteksztetcenla kalana.szy abw6d podudzi . gl6wnie czworoglowego. przy rcwnych dlugosciac:b bezwzglE. Obwod uda 5 em Dad [. . aby zrozumiec rod znieksztalcenia. Badanle sUy mID. 69.Dad kostkami ~ rna znaczenle w ocenie dynamiki oorzekow po zlamaniach. 4. nose do 1 em}. Ba~anie 'stly miEj:smowej koilczyn mi~ni przedstawteja rye. 70. 6. \ Rye. 5. Obwod uda.dokJad. Ryc. Najmniejszy obw6d podudzi . Najvii. zas roznica w dluqosciach czynnosciowych. ria wysokosci kr~tarza wif:k~zego .od Iinii srodkowej przednle] do srodkowe] tyInej.wych. nowym)" okresla wlelkosc masy miesnia obszerneg:o przysrndkoweqo. I tak: 1. Badanie sily m. 68. jest nastepstwem tologicznego ustawienla miednicy lub stawow konczyny. Badanie sHy odwodzacych uda. badajqcy przeciwdzlala uncszeniu wyprostowanej nOgi. czworogtoweqo uda. W przypadkach zeleznosct bardziej zlozonych przeenalizowac trzeba odchylenia w us wieniu i dluqosciech poszczeg61nych oddnk6w. Badanie obwod6w w poszczeqolnych odcinkach koiLcxyn dolnych informuje 0 dynamiee zanik6w mh:sniowych. 2. Ryc. 80 6 B~!e krzyia 81 . Obwod polowy miednicy .dnycb. 61--:-75.zepkq (przy braku wysillku w stawie kola.. badajCjcy przeciwdziala presto- waniu podudzta..:zy stawu btodrowego.okresla mase mi~snia trcjqlowsqo. mierzo{lY 20 em nad rzepkq. 67. dolnyeh.t':k. Rozpoznanie odebylen powinno bye dokladne. Badanie sily DlID. ~nlorllluje 0 stanie ~~sni. przywcdzacych uda i badaj~cy stara si~ utrzvmac rwgi w od wtedzenlu. Obwody koJiczyn dolnych.

Kazde odcbylenie w ustawieniu..c 5tol>.budowie.zroiany w obrebla kreqoslupe wplywaj. Badanie sHy mID. prostownfkow pale ow .lgoslupa (i na odwr6t . U dzlect rozpoczynajqcych [(l KU " .___ /~ . 'zg1najacych staw kolanowy.ie sHy mm. i boryzontalnej. 75. Badanie miednicy przeprowadza siq. Rye. Mlednlea. badanie prostowania kolana i odwracania stopy k orzen L. 71..Iowl u dziewczynek chodzanie miednica ustswiona jest pionowo i w miawytwarzania si~ krzywizn fizjologicznych kr~gostupa zw~ksza si~ nachylenie przodowL W okiresie pokwitanla Iizjclngtczne nachylenls miedoicy ku przozaczyna bye wi~k5ze niz u chlopcew.. .- a Stan ortopedyczny miejscowy Tul6w.. Punktem wyjsdowym badania tulowta jest wzajemny stosunek kregostupa i miednicy. Badan. i funkcji miedmcy odbija sifil na budowie i funkcji kr(.. badajqcy przeciwdzra la prostowamu. Rye. "t2.1• • podeszwowo. Ustawienie miednicy okreslerrry sposobemi klinicznymi 1ub radiologicznymi . Badanie sily mill. strzalkowej. --~ . Badanie sily mm. .Tl'V.! na powstawanie zruian w obrqbis miednrcy).. 73. Prawidlowe pochylenie m. naezy podeszwowyeh . badej'ley przeeiwdziala zgiDaruu. Badanie czynnego zginania stawu kolanoweqo i odwracania stopy korzen L~ (a). sprawdzajqc jej ustawienie w plaszcsyznie czolowej. Rye.. (b)._ badajqcy stara 5i~ zgi<\c s grzbietowo. 05iCl tulowia wsrunkujqca jego budcwq i czynnosc jest kr~goshlp wspierajqcy si~ na miednicy. 74. )1 Rye. J .~n...1edrricy ku przoCiowi waha sifil w zaleznoscl od wieku i plci".Rye. naczy gTzbietowyeh stopyr daj<\cy stara si~ zgl1j. 82 83 .

tac.linia !qcz'lca g6rny brzeg spojenia lonowego z kolcem bindrowym g6rnym. kf! mniejszy nii 60° iii zmniejsza (pionowe ustawienie miednicy).ienie srodke cio. 3) niewyr6wnane do tyro [nachytenie tulowia do tylu przy horyzontaIoie ustawionej kosci krzyZowej).dzykrEj:gowych. Zwillkszone przodopochylenie rniednicy moze bye pochodzenia: 1) kostno-stawoweqo.::howanie si~ kostnych cz~sd· miednicy mniejszej.lub zesztywnienia lawn biodrowego w wyproscle". mi~ni posladkowych najwi~kszych i mlesnl kulszowo-udowyeh. U astenik6w.e w przypadkach w<ldliwego ustewienle miedDiey i ledzwioweqo odcinka krEl:goslupa "szybciej nii w prawidlowych warunkach dochodzi do zmian zwyrodnieniowych krqzk6w'mi~tizykr~gowych.. Hiperlordozy llldiwiowe mozna podzielle. kt6ry powinien wynoSlc 140°. strzalka l~dZwiowa odleqlosc milldzy srodkiem trzonu krequ szczytowego lordozy a liniq lqczqcq srodk! trzon6w I i Vkr~gu l~dzwiowego.ej jest typowe d~ pyknik6w. PomijajqC uszkod. lub tez usposebiae do b616w krzyza. . l 1 Klinlcznie ustawienie miednicy mierzymy kq_tomierzem Wilesa lub cyrklem potozniczym ' polqczonym z kqtomierzem lub tasmq eentymetrow. linia srodka ciezkosci przebiega prawidlowo).koscl Rye. niedowlad lub porazenie . prxykurcz symetryczny "mi~ni grzbietu. wg Wellingera. .zenie krqzk6w mi1:l. (Jesti przodopachyleniu miednicy towarzyszy odchyleoie tulowia do tyIu. na: 1) wyrqwnane. Prawidlowe umiejscow. 2) mi~niowego --:' niedowlad lub porazenie miesni brzueha. 84 85 . Zwiekszenle fizjologicznej biodra wywoJuje b61 lordozy l~dZwio·w. 2) niewyr6wnane do przodu. Przodopochylenie misdnicy oznecza si~: 1) kqtem krzyzowym (kqt mi~dzy linlq podstawy kosci krzyzowe] a Ilnia horyzontalnct). w otylosci lub clilzy. Jednoczesnia z badaniem miednicy obowiazuje badanie per rectum (za. 76. Jesti zlamanie potaczone bylo ze zwichnieciem Iub nedwichnieciem stawu krzyi:owo-biodroweqo. w przebiegu chor6b niszczqcych rzony dolnych krEl:g6w lfl. Znieksztakenia miedDicy. majtlce· powodowac. :i. a wielkosci lordozy l~dZWiowej informuje tzw. tylnym tworzy z liniq horyzontalnq kqt 50-69°. 3) statycznego . guzy miedniey). Test Gaenslena. Wykooaoie sllowego przeprostu w przypadku zmian w stawie krzyzowo-blodrowym. Najdokladniej okresllc mozna ustawienie miedniCJy na radiogIa1J1ie wykonanym w pozycji stojqcej. kt6ry powinien wynostc 30-40°.diwiowych (gruZlicaJ.nacbylenie tulowia . Wyko- R yc. 77. badajqc stosunki anatomiczne stawu... po zgifl.zas kreqoslupa w odcioku l~dfwiowym przede wszystkim.ciu. w celu przeniesienia srodka cifl:zko§ci przed os obrotu kolan oraz w przypadku nadmiernie wypuklonega brzucha. Nalezy pami!'. K"It nachylenia wi~kszy nit 60° nasila Iordoze ledzwiowq (hlperlordoza). np. Obie s Y: tuaeje zaburaajq statykq-t mechanike kr~goshtpa .q .. znieksztalceDie mesne zobaczyc i wyczuc dotykiem.wego). Staw krzyzowo-biodrowy bada sie prostujac udo przy unieruchomionej miednicy lub przy maksymalnie zgifl.i miednicy do przodu w przypadkach przykurczew kolan w zgifl. u reumatyk6w.Ciowych zlama~iach tych krEl:g6w oraz w przypadkach przykurczu .:iciala oraz parcjalneqo srodka cl~Zkosei gOTnego odeinka tutowia 'w jednej osi pionowej.tym udzie strony przeciwnej.. np. 2) katem ledzwiowo-krzyzowym (kqt miedzy osiq V krllSU l~diwiowego a ostq 1 krqqu lazyzo.zmniejszenie Iordo_y iedzwiowej spotyka si!'. s4 najczesciej pochodzenia pourezoweqo.

wypuklenia. jak i krzyiowo-lt}d±Wiowym..a si{l w kostnopochodnym wrodzonym skrzywteniu kr~goslupa i w nerwiakowtokniekewatosci: czasto polqczone Sq one z kifozq. Bolssnosc chorego krequ mozna wywotat przez opuktwanie wyrostkow koIczystych.ala stwierdzic bolesnosc wi~zad]a miedzykolcowego.. Przy ruchach nozycowych konczyn dolnych (w ulozeniu na plecach) bo'lesnosc moze wystqpic zar6wno w stawie krzyzowo-biodrowym. nadmierne uwlosienie. U chorego lezqcego na brzuchu. Kre::goslup. Bol umiejscowiony w stawie krzyiowo-l~d±Wiowym pojawi sit} dopiero w czasie zginania miednicy w tym stawie. Zywa bolesnosc wystEiPuje w sprawach urazowych (naderwanie.b61 okoJicy chorobowo zmienionego krt}gu TN czasie nacisku osiowego na kr~goslup (nacisk na glowt:. lnne sposoby krzyzowo-biodrowego. symetrie i zachowanie si~ krzywizn kI~gostupa poznaje sie:: w czasie badania stanu orlopedycznego og6lnego.. jak objaw Lasegue'a. mozna zauwazyc brak wyrostka kolczystego. jego zmniejszenie.-. wypadnieete jqdra mlasdzysteqo. sposobem rozchylania miedniey. wrazliwosc na dotyk. przytrzymujq. drobne wady rozwojowe). np.. 00wotwor}. Roznicowanie umozlfwia badanie podobnym I~koczynern. Sposobem tyro mozna wyczuc drobne odchyJenia (niewielkiego stopnia przesunlecia lrnii wyrostk6w kolczystych. przerwanie. ze slabo rozwtnlqtymi miesniami": mtWiej • U os6b szczuplych mOZna tet przez powloki brznszne wyczuc bolesne a nawet zgrubienia l guzy trsonow dolnych kr~g6w l~dZwiowych. Podobny sposop pozw.owych mozna rowniez wy'krywat uciskajqc talerze kosci biodrowej od bok6w IUD od strony kolc6w biodrowych przednich. Objaw szczytowy wywolany jest bolesnosciq ndzielonq . naciqgni~cie). segmentamej. Chory lezy na plecach. miekkie uwypukJenie tej okoliey (spina bttida}. kifoza przy zachowanej wysokosci wyrostk6w stawowych) lub zwEj!zone (lordoza. [edna r~kq unostmy wyprostowanq konczynEl dolna. Odstepy mi~dzy wyrostkami kolczystymi rnoqa bye poszerzone (obnizeuie wysokoSci trzon6w i krqzk6w miedzykreqowych. Trudno uchwytne oglqdaniem zroiany wyrostk6w kolczystych mozna wykryc dotykiem opuszkami palcow lub przesuwajqc po wyrostkach kolczystych lokciowa stronq dloni [sposob Tumera). a takze przez zgiE1icietulowia (bolesnosc udzielona). zas palee drugiej ukladamy na wyrostkach kolczystych: dolnych kr~gow l~dfwiowych i kosci krzyiowej. . zanim zacznie siEj!ruch w stawie krzyzowo-h:dzwiowym. zas lukowate . I tak w Unii wyrostk6w ko1czystych mogi'! istniec kqtowe lub tukowe zagi~cia w plaszczyinie czol:owej i strzalkowej. Kr6tkolukowe wygit¥:ie linii wyrostk6w kolczystych spotyk.:te w stawie biodrowyro udo. nadwichniecta. Moina rowniez wykonac nadwyprost uda strony badanej. Przy badaniu miejscowym zwraca si~ uwag~ na szczeg6lo .0 przewleklym procesie patologicznym trzon6w (choroba Scheuermana.nowotwer. okolice. osteoporotyczne obnizenia wysokosci kilku trzonow. Wyrostki poprzeczne i stawowe dostepne Sq dla badania ~otykiemjedynie u os6b wychudzonych. a tak:i€ rucby wyrostkiem na boki i w kierunku wyrostk6w sqsiednicb sprawiajq bol w przypadkach proces6w ehorobowych toczacych si~ w krt:.-_/ ~ ~ Rye. we odchylenia budowy i ezynnosci od stanu prawidlowego. poraienia rniesni grzbietu. uszkodzenie wyrostk6w stawowych. rue znosi doleqliwosct w okolicy stawu krzyiowo-biodrowego.go (lub kilku) moze swiadczyc 0 ostrym zagi~du 051 krqqostupa [zlamanie trzonu urazowe lub patologiczne. kifoza starcza. Ruchomosc patologicZnq i bolesnosc staw6w krzyzowo-biodl. Ucisk na wyrcstak kolczysty w jego osi. ' Bolesnosc stawu krzyiowo-biodrowego od podraznienia le::d:iwiowych korzeni pozwala odroznic proba Steindlero ostrzykniecie rostworem nowokainy najbardziej bolesnej okolley krEl. S1 w dyskopatii.goslupa w odcinku l~dt. a takze w przypadkach bolesnoscl udzielonej. Wydatniejsze wystawani~ wyrostka kolczyste..'t. wgl~bienia. przebarwienie. W dolnym odcinku l~dZwiowym l g6rnym krzyZowym. 78. gruzlicze.__. bolesnosc wiezadla L. wywolania ' belu odleglego w przypadku chorohy stawu I nywaniu tych ruch6w towarzyszy przesuwanie si~ powierzchni stawu krzyzowq-biodrowego i w razte zmian chorobowych pojawia si~ b6l. 86 87 .wiowym.boku wyrostk6w kolczystych na kr6tkim odclnku wskazuje na jednostrcnne podwichnrecie kr~gu. ehondrodystIofia).:gu i najbltzszym sasiedztwie (gruilied. rzadziej w innych.c drugq r~kq miednice po stront€ nie unoszonej koilczyny (unoszenie obu koitczyn do gory wykrywa bolesnosc stawu kIzyZowo-l~dZwiowego). zlamanie patologiczne) . a zwlaszcza postawy.:lub barki). Proporcje. zespol Baastrupa).-C --~\. a takze rotujqc na zewDCltrz i odwodzac zgil. w przeciazeniu przyczepu wlezadla do wyrostka (distcnsio cbronica}. B61 w stawie krzyiowo-biodrowym wystElPuje przy mniejszym kqcie uniesienia nogi. Przesuniecie do.

entujqc zakres zgi~cja do przodu i sklonu do boku krllQ"oslup1t najlepiej jest zenotowac odleglosc czubk6w palc6w od podloyi (a) oraz cd rzepJd (b). lqcz. c .cza]q rbwmez ruchomo~c kregoslupa os6b dnrnsryeh.!.nie 30--60°. Dokum.' z wiekiem. tomiczneqo.np. "zmniejszone". 79. Mimo ze okreslania zakresu ruch6w kr~goslupa nie moze bye precyzyjne. Rye. Sklony na boki powinny bye symetryczne. aI C Rye. u nie wycwiczonych 10 cm od podlogi. Badanie ruchomosci kreqoslups moze ujawnic lub uwypuklit': anomalie i stany patologlczne. Uclskajqc okolicq rniedzy wyrostkaml poprzecznymi lub nieco do boku od nich mozna niekiedy.. gdyz opisowe sposoby oznaczania ruch6w np. skolioza) oraz wykrye odcinki rue biorqce udzialu w ruchu zgi~cia (usztywnienie organiczne lub czynnosdow:e . CZI. zaburzejqce jego ruchemosc i funkcje. Statyczna skclioza: . naleiy [e badec i zapisywac (dle ce16w porownawczych i dokumentacyjnych). [pcnize] Thill)' xninimalny ruch w pozostalycb odcinkach piersiowycb. w przypadkach podreznienta lub ucisku korzerd. 89' . zmienia si~. Jedncczesnle przy zgi~ciu do przodu mozna usta lic zakres rozchcdzeara silt wyrostkow o~ci!ltyeh.ego Ruchy czynne Zgiftcie sklon db przodu w pozycji stojqce] z opuszczonymi W d61 rekami. 81. wi~kszosc natomiast odbywa si~ w odcinku ledzwiowym i dolnym piersiowym. zakres ruehomosct kr~goshIpa w odcinku lildiwiowym u do- a b dostepne Sq W pIZYJladkach bocznych skrzywien kr~gOslUpa prz. W tej maks:ymalnie zgi~tej pozycji najlatwiej jest zauwaZyC skrzywienie (kHoza. . Wyprost :_ sklon do tylu odbywac si~ powinien przy kolanach wyprostowanych. 'las inol przyjmujll za norme zakres rucb6w modelu ana.znych zali.skrzywienle odruchowe.ebie~ajqcych z. niedokladne i nie mogq. wywolAi: b6I. :.0 . Prawidlowy rosleqo. Rye.z powodu skrooenfa ikOllczyny. "ogr anicz one". KOIke palc6w u sprawnych fizycznie powinny si~gae podloqi. rodzajem zawodu oraz stanem sprawnosci fizycznej. W duZym stopniu 'laleiy on (w pozycji stojqcej) od wlelkcscl przeprostu w stawach biodrowych . b61). 80. Ruchomo§l: kr~goslupa. Badanie ruch9w odcinka plerslowo-l~dfwio... b przykurczu stawu blodrowego.i:nych tr6dlaeh podawane Sq rome wartosd z~esu ~:h6w. Ramice te pochodzll. bye podstawq dla okreslenie ewolucji choroby'. z powodu. wynosza one okolo polowy kqta prosteqo.I '. torsjq i rotacjq kr~g6w. Ruchomosc poszczeg61nych odcink6w knmoslupa jest rozna. stad.i:enlekt6!rzy do flzjologic. • W ~6:.lSC ruchu wyprostnego zachodzi w stawach biodrowych. Sil subiektywne.

r- --~ . J I r------.i. skontrolowac trzeba . miejsc :i:ywej h oiesno sci. Badanie ortopedyczne powlnno skladae si!} z: a .zakres.naptecta milil~P-iowaqo. b .badania prostowaoia kntgosrupa. 82.e. bolesnosct u.zowg aye.badania objawu Lasaqua'a. 90 I 91 . tEttna na t.badania budowy i postawy ctala. Po pewnym ezasle wskntek przykUICZU m. 84. otylosci lub zaawansowanej e. proporcji [wazne w krfilgozmylml). powstawania ataku b6low krzyza (wg Caillieta). ostrym 'Ruchy bieme Ustawienie i zakres ruch6w biernych najlatwiej jest badec w pozycji lezqcej.czy nie ma deformacji. paehewej. czynnosct m. c . czy nie ma bolesnosci w stawaeh krzyzowo-biodrowych.:gosrupa. 'Meehanizm tworzenla sifil biperlordozy w przypadku zwiotczenia miE}sui brzucha. Meehanizm. zmietzenia dhiqosci i obwod6w koticzyn dolnych. 82 Nerw ku(:. a drugie remie r6wnolegie do badanego odcinka (i~dZwiowego. sphlszczenia lordozy IE}dZwlowej przy unossenfn nog (nap:rzemieri'ne i obu naraz] . knlszoweqoj naleZy' ucisOIlC te:i: grzebienie biodtrowe w cslu spruwdzenie. Pomiar6w dokdnuje si~ przyktadaiqc jedno rami~ katomierza do bocznej osi miednicy (r6wnolegle do kosci krzyZowej).a grzbletowego stopy i paluch6w (chodzenie nil pietach]. piersiowego) lub oba ramiona r6wnolegle do badanych odcink6w krqqoslupa.qzy. czy nie ma szmer6w w okoUcy aorty brzusznej i t. I I I Jbj »1) d Rye. symatrte talerzy kcsci biodrowych oraz badac w kierunku ... tr6jglowych lydek (chodzenia na pelcachh Cbadania rnchomo5ci krlil90slupa W odcink:ach lE}dZwiowym i pieTsiowyDlj d badania udruchow ze sci~na Achillesa 1 czuda W obreble lydek i stop..badania zginani. dzi~ki zmnlejszonemu nepieciu miesnlowemu: w przypadkach ruezbyt nasilonych przykurcz6w odruchowych ujawnic mozne wi~szy ich .~ . ptszczelowe] tylnej i grzbietowej stopy. 83. ustawienle miednicy i wyrostkow osclstych kn. Ry. objawu Goldflamma i przeprostu W stswach biodIowych (wg Keima). llloplloas hiperlordoza staje sifil uli1:walona... sHy miE}snl ko Iiczyn . .Q o· . I . reflektorycznej skoliozy obronnej W e f Rye.

H..: The intervertebral disc. przy opartej miednicy i udach. 93 . '.. umiejscowienie oraz wielkosc zrmany okresla si~ na podstawie badania neurolcqlcz . The Williams and Wilkins Co. 0 tyle poziom. B. neqo. Wyd.-$j) - M---#--=-""'_-~ tern. F. przypadku centralnej protrnzji [adre objawy mogi! wystepowac w konc~ynach dolnych naprze'rniennie. objawy sa zawEl. Dziak' A: Propedeutyka ortopedii.zaburzeniq_ czucia i oslabienie sHy mi~sniowej . w zwiazku z ucisIdem jedynie matej liczby wlokien nerwu. hory zeuwaza szybko. W.. Ruchy zginania i wyprostu mozna tez badac w pozycji klElktL .zone. pasterior Rye.: The Iumbosacral spine..odzenia krqZka miE:dzykr~90wego stawia siEl z regu1y na po~staw~e ba. C... Zuk T.l2" Lt) N. Pismiennictwo MacNab I. L: Spinal disorders. Ruchy rctacyjne przy wykonywaniu tego badania mogq ujawnie zmiany chorobowe i b61 jednego ze stawow llliEldzykrEl90wych_ lub jednostronne podrazntenie korzeni.: Backache. !lolhman R. w stawie krzyiowo-l~diwiowym sprawdza sie w pozycji lezacej sposobem zgiElcia konczyn dolnych w staw{ich biodrowych i _kolanowych az do zupelnego zetknlecia siEl kolan z klatkq piersiowa.. Wiltse L. Mimo wielkiej roznorodnosc! objaw6w zazwyczaj Mie krzyza poprzedzajq objawy netwob6lukulszowego. C U1_ coccygeus Npudendu5 P/P)(uS inf (L5~5~) (5. Wyprost badamy w pozycji lezqcej na brzuchu. 85. Rwa kulSZOWa z reguly dotyczy jednej n09i (objecie obu n6g zdarza sie: bardzo [la~o)..przy opareiu IClk 0 podloze (unoszenie i obniZanie tulowta). Ruch'Y. 5 BADANfE NEUROLOGICZNE o lIe rozpoznanie uszk...Saunders Philadelpl!.Ll) N obturator ius (Lz. Baltimore 1917. suoc ost oti« '"'" N_iliohypogas N. n. Philadelphia 1917.miednica skreca si~ w strona opartej na podtozu. ilioinguinalis Iric us (L1) fTt'. De Palma A. New York 1965.tat (L.Lf) N_ gluteuc. McGrand Hill. ograniczenie rub zaham~wanie ruchu. wyprostowanej koiIczyny. . Pierwsze objawy . N. Ruchy skI~tne bada si~ w uloieniu na plecach przy ustebllizowane] miednicy i wyciqgniEltej konczynls g6rnej w strona wykonywania skrqtu al. Ruge D. W miarq na- Vf .bo przy ustabilizowanej klatce piersiowej .rzyZowy..~ania ortopedycznego. Warsxawa 1977. unoszac uda wrez z miednica ku g6rze alba unoszac gfOWEl i klatkq piersiowq ku g6rze. Splot l~dZwiowo-k. PZWL. Istniejqce wygh:cie bieme mozna badac w pozycji Iezacej na plecach podkladajqc pod ckollce lEldiwiowq rElkEl i unoszac t~ okolica ku g6rze.L]) N genilofemorolls (L. Lea and febiger. Wllliams P. Na poczatku..cutaneU5 tem.ia 1975. mimo ze 54 one tylko zaznaczone. . W przypadkach oqranlczen ruchowych wystqpi bol.

dochodzi do rozleglych zaburzen czucia i ruchomosci konczyny. W pn:ypadku podraznienia korzenia chory odczuwa bot krzyza lub promieniujqcy do koriczyuy dolnej (wg Ma. oplera na swym ramieniu i uciska dol podkolanowy.:t:_--iI'"DO a 90" 1(r.niu tutowia (b) {wg Ca illiet a}. uneszentn o b c Rye.ie bolu z przeniesienia warte jest dui. Pola bolu' z p. Ruebomose korzenl w otworzemi~dzykre:gowym towalzyszllca wyprostowanej nogi (a) i 1. wyprostowana noge: aZ do momentu rzekomego wystqpienia bolu. W miar~ uplywu czasu maltretowany korzan podlega zmianom wMknistym. 86.-' ]-noJw'~ k~'O -rtH'llel:S··W '. -t-~==========:s.cNil~a).~. Cholemu unasi sit:. Rye. . ktore jest bardza bolesne. 87. .g1oa.rastenia tyloprzemieszczenia jqlira. Unerwlenie se.L]-LI._.i macznego podraznlema korzenia i moze bye pomocny w diagnoslyce poziomu nia.ciwie jego oslonki].£Zf!'nlE nierl.e - odmtany. W przeciwieiistwie do rozciqgania korzenla {a wlas. 69.)cho_m~ ~ Beak rucnu a'2mm LI.gmentame kbitezyny dolnej (wg Keegenil zmodylik. W tym momencie bada. b. 88. 94 95 .nienieWi~ksze: c .r1na s Ry.nteznaczne pndlaznienie korzenia moze objawiac sill b6lem w okoliey posladka.-zeniesieoia: a . 90. ucisniecie korzenia w kanale rdzeniowym Mill nie wywoluje.jqey lekko zg10a nogl. gdp od jego zlokaHzowania zalezy prawidlowose diagnozy.eLIU10"40 90" : . 90" z9'no.e.bot promienilljqcy do stopy dowodz. gdyz chory wlasdwie Die wie dokladnie. B61 tElPY. czemu lowarzyszy wyrazne zmniejszenie below na rzecz zaburzen czucia i ruchomosci konczyny. B61 ostry.ej dozy cierpliwosci i dokladnosci. Obiektywny sprawdzian tstnienia podra:i:nienta kO!l'renia ucisk na dot podkolanowy. i (a). kiedy uctsk koraania przewa:ia nad jego rozciaqaleclem. powierzchowny zlokalizowec jest latwo. . .).. Badan. Rye.L -51-u. gl€!boki jest trudno zlokalizowac.! W kolanie. . gdzi'ego boli.. 3-5!nm L5 2 L3 b 90" Rye. Objaw Lesequea .om oSC:t ~--~--------~~~r-L . b ~ podra:Z. _:-- . «orzer» '1 R ocr. L.

zarowno m." oooesrwoweoo slopy pot ucric . BrJl i ~<fr~1 wienll.dtwiowy lub 1 krzyzowy._'..prostowanie. skrqcenla do wewnqtrz orez przywodzenta. W warunkach zdrowia korzen nie ulega przesuwaniu. Sl~S2' Segmenty rdzeniowe zawladujqce ruchami w stawie biodrowym to.z.L4-L5. . i s. 92 Rye. Stepien ograniczenia zgiElcia orez natezenie b6Iu Sq proporcjonalne do ucisku korzenia i [eqo rozciq_gniElcia.calkowicie oqreniczone. strzalkowe (namacajqce) przez L. EMI i aretwtente OsTabienie prostowonsa kotara (zrmik tn. jak i m.:. Korzanie majq mozliwosc poslizgu i wydluzania w granicach ad 2 do g rom. W wyniku teqo 4 segmenty zawiadujq ruchami stawu biodrowego.e uniesienie jednej nogi powoduje nieznaczne neciaqniecie korzenia po strnnie przeciwnejJ.!qm m pis. 7 BOle kr~yz" 96 97 . gdyl: napiety korzen natychmiast -reaguje b6lem. Uwaqal Brak -edehyJen w zakresla odruchow (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik. . W warunkach prawidlowych wyprostowsna koIiczyn~ mozne bezbolosnie 'lgiqq w bicdrze prawie do kqta 90°. za§ mm. I.! :. Ruchy stawu skokowego g6rnego Ll-r. stopy ustawione 5q w pozycji zgi~cia _pode-szwowego. ZANI'KI I OStABIENIE MI~SNI Kazdy ruch stawu w obrebie konczyny dolne-j jestzawiadywany przez 2 segmenty.gina:nie podeszwowe.bi en ie Ivb brot« oaruchu skokoweqo Rye.).bienie Lginan.atu wymykajq sill' ruehy w obrqble stawu skokowe·go dolnego (nawr6cenia i odwracania stopy]. plszczelowy przedni [odwracajece) Sq unerwione przez L4.zginanie grzbietowe. l zcni« m. kqt uniesienia konczyny 111ega wyraznemu zmniejszeniu. Obraz kliniczny w przypadku ucisku korzenia S. piszczelowy lylny.._.). W przypadku ty!oprzemieszczenla jqdra miaidi. Chory lezy na plecach. L4-L5prostowania (i praeprost). Rye. 91. zginania. 93 Rye. i. _ Osfo.ej30-40o. gdyz. Objaw ten pozwala tez ocenic d~zkosc i rozlegl:osc ucisku. stawy skokowe. 92. staw kolanowyL3-L41 L5-S1. Ir6jg(awegol o 5[obH~nIfE! zg inania 'lrztnerow.} I Pojawienie si~ objawu Lasequa'a po stronie zdrowej tlumaczy si~ bolem z przenlestenie (Woodhall i Hayes dowodzq. Obraz klmlezuy w przypadku ucisku korzenia Ls. czworog lowe'}!. zas proba pokonania progu wywoluje ostry bol w okolicy krzyza lub nogi. ' / \\ ~~'~ palucba I< slopy 'L. dop6ki konczyna nie zostala zgh~ta powy±.. L2-La.c.. W przypedku uszkodzenia krqika mif:l.). .w atawach konczyny uiozone sa w przedluzeniu tulowia. Obraz kliniczny na zmodyfik. Badajqcy unosi do gory wyprostowanq kouczyne.:'. Rye.efowBgo plzedn/~gqJ ----------- Osfo. 93.ega t . (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik.Jednq z najprostszych pr6b klinkznych wykryw--ania uctsku korzenia jest uuoszenie nogi. W przypadku ucisku korzenia It (wg De Palmy i Rothma- ZABURZENIA RUCHOWE. Ruchy stawu koJanowego Sq zawiadywane przez: Lr-Lt . S1-52 .d'lykr~gowego. Z podanego schem.ystego unoszenie nogi b~dzie zupelnie lub prawie . w kt6_rym j<tdJ::o miazdzysta uciska na 5 korzeu IE. przy-czym kazdy nastepny staw jest unerwiony a 1 segment nize] rdzenia kr~gowego. skrecenie zewnEl-trzne i przywiedzenie. wyprostowane. kolanowego i stawcw skokowych: staw biodrowy'L:I-L3' L4-L5. L~-S! zginanie.

trzeba chorego bardzo dokladnie zbadat. gdyz w6wczas miesnie sa napiete i latwo jest zauwaZyc nawel malq roznice. mieszczenieru j<\dra miezdzysteqo na poziomie L4:-LS podrezniony zostaje 5 korzen ledzwiowy.7od fleig.W celu okreslenle poziomu uszkcdzenia korzenia nerwowego konleczna jest znajomosc dzialania miesrii koIi.uneIwiony jest przez L3-L4• Miesien plaszczowaty (m.staw biod!owy. ledzwicwo-biodrowy (m. jednakZe przechodzq .jak to rna czqsto miejsce .mtanowicie tyloprzemieszczenia duiego fragmentu jqdrs miatdzystego do kanalu rdzeniowego. na udzie i w obrebia lydek. intermedius) . zan'. Trzeba zeznaczyc. aby bylo zauwaione przezchorego.prostujqcy staw kolanowy . . iliopsoas)." mm id!J9To- "yr. ze u chorych z tyloprze- ° _8611 dr~'wienie.j. 94.. 95. piszezelowego prz. Poro z en+e pt. Wt6kna ruchowe korzenia Sq mniej dotkniete ni:i w16kna czuciowe. oslabienie mi~snj musi bye wystarcaajaco powairne.n T} ak«. bopadanie stopy przy pcrazenlu mm. Duzeqo stopnia zaniki oraz oslabienie mi~sni stanowia p6Zny objaw uszkodzenia krqzka mi~dzykrE.eszczenia jqdra mia:idzystego jest rozciaqnfecie korzenia. extensor hallucis longus) jest unerwiony przez Ls'co jest tyle wazne. Posladki trzeba badsc w pozycji stojqcej. Miesien posrednl (m. b .ednieg_o (Q). zginajqcy staw biodrowy. przeto zar6wno ostabienia. w nestqpstwie czego oslabieniu ulega prostowanie palucha. nledol.aby je wykryc . . Obraz kliniczny w przypadku masywnej prctruzji jq~a miaidi!stego na poziomle L3-L(-L~. Zaniki mi~sniowe wyst~pujq w trzecb okolicacb. a b Rye. bezposrednieqo przylegania korzenia do jqdra oraz budowy kanalu krE!gowe~o w ksztatcie li~cia koniczyny . a nie jego ucisniecie.czyny dolnej. e ~ staw skokowv' gorny. ze lekkiego stopnia zaniki i oslabtenie mililsni rnajq miejsce jui we wczesnych okresacb choroby. gdyZ.cherZQ lodbytu. mianowicie: na posladkacb.stew skokowy dol- ny (wg Keima). zaopatrywany jest przez L2-L3. strzalkowych. Ryc. qdzie . W przypadku rdekorzystneqo splotu czynnik6w.Jne zazwycze] nie zeuwezone.:gowego.staW d kolanowy. Szponowate ustawienie palc6w w pora:i:eniu m. Tam. 96. koilskiego (wg De PaJlUY1 Rothmana zmodyfik. I tak: m.nastepstwem tyloprzemi. Segmentarne unerwi~rue ruchow konezyny dolnej: a .oslabienle' i zaniki mi~sni pojewiac si~ mogq bardzo szybko. jak i zaniki miE!sniowe sq mniejsze nii b61 i zaburzenfa czucfa. Duzeqo stopnia i iatwo wykrywalne zaniki miE!sniowe sa poznym objawem. Miqsnie uda najlepiej badac w pozycji lezace] chorego na 98 99 . Ucisk ogona. sprawa przebiega inaczej. . \ b Rye.jest unerwiony przez S1-S2' Miesien prostownik palucha (m. d. soleus) -zginajqcy podeszwowo stope w stawie piszczelowo-skokowym .

Najwieksze zachodzenie na siehie dermatom6w rna m ie]a . a nastepnte. Zestawienia promieolowania belu i zabuirzan czucta w tylowy!JchlliE. 99. b). orez IOl_ . Mysl jego podjat r lne w roku 1914. Rye. ze dolne korzenie po stronie ·przeciwnej wysuwajq siEl Z otworow miedz yk repowych i zbliiajq siEl do Unii srodkowe] fa. oral L5-SdS l~dzwiowy i 1 krzy:i:owy). . w przypadku uszkodzenia krqzka mtedzvkreqoweqo ruch ten nasila napiecie korzenia (e).-L. juz po 1 wojnie swletowe] Head i Foerster Deje- . jest to spraws niewykonalna. Niestety.Rye. . kiedy sil one rozluznione: podobnie bada sie miesnie lydek. 98. C -. b . 1.].d miaidzystego po przysrodkowe] stronle korzenia (e. w6wczas na podstawie zaburzen czucia mozna by ckreslic poziom uszkodzenia krq. Uuies ienie nogi (a) pcwoduje przasuniecte korzenie po stronie przeeiwnej ciala ku dolo wi l do srodka (bi.ciu [qdra miaidzystego DC! nastElPujqcych pozlomech. Wplyw unoszenia nogi po stronie zdrowe]..LJ-L~.ika.L~-Sl' Uwagal Rycina ta uzupetnia tab. W przypadku tylowypchatecte jqdf. ZABURZENIA CZUCIA Zahurzenia czucia ctotYCZq okreslonych p61 zaopatrywanych prze z poszczeg61ne d. Nejczescie] dochodzi do uszkodzenia krqzkow miedzykrqqowych na poziomie Lt-L. Si!~ mlesniowa okresta si~ wg skali Lovetta. gdy:i. Gdyby mozna bylo wykresltc pola poszczeqolnych dermetornow i gdyby hy!y one stale.~ E c c plecach.u 1893. d) uniesienie nogi po stronie zdrowej napina korzan na przepukllme (wg Armstronqa]. a . Unoszenie nogi powoduje. Pierwsze proby poczynil Sharrington juz w rok. (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik.L. wlelu innych 100 a± do naszvcb czasow. W WiE}kszosci przy jql si~ wzor Foerstera.ermatomy. 97. d Rye. Do tej pory poczyniono wiele prob sporzadzailia takicb kart i niestety niewiele z tego wyszlo. b a pi'C[ IJ ~1~ ~I--i\~ ~-. wykonane przez poszczeg61n yen badaczy bardzo sit=: roznia".

103 .~ Zsburzenia czvnnosci korzenia na skutek ucisku lub rozciqgania wplywajCj na odruchy scieqnowe w okolicy kolana i stawu skokowego. Tylowypehnl~te centralne j£ldro miaz. Podobnie tylowypehni~te do baku jqdro na poziomie L. Ucisk 5 korzeuia przez tylowypchni~te ji\d!ro miaidZyste na poziomie L. W celn uzyskania najbardziej wiarygodnych wynik6:" lCZU~i~ b~dal s~!{ dwoma sposobami: za POIDOCqklaka waty oraz ostra Ig q ( a ame e • kiego dotyku). ego badania nalezy analizowac razem z lokalizacjq balow z przewesleDlem w:yn~ oraz z zahurzenierni ruch6w.mcczu i kalu tn.). podudzl i stop orez w okoliey kroeza mogq bye rozleg1e oslahienie odruch6w skokowyeh Rye. zgodni. ze kt6re sa najczqsciej ucisniete.' L5-51 (ucisk na 11korzen k:rzy:i:owy) patrz [yeo 99 c treiglowy tydki osiablenie odruchu skokowego . .odruch.rodne (zarowno w obIElbie ud. Zaniki Odruchy poziom tylopn:emieszezenra L3-LI (udsk ne 4.dtyste na pozlomle L. 101 Rye. 102 Rye. zazwycza] uciska 5 •.6w rniedzykreqowych. jak i stop). La oraz 51' badacze sa. Odruch ten prawie nigdy nie glnie w uszkodzenlach lqdzwiowych krqZk. Pona d to wszyscy istniejq duze roznice indywidualne. podudzi. korzen lEldiwiowy) LI-L~ (ucisk na 5 kOIZen uda m. 102 see w liniaeh osiowyeh. (tylo- wypehnif. - ! d . Odruchy skokowe dotyczq 1 i 2 korzenia krzyZowego.-L:: moze Iteisn~c korzenie od 5 l~d±wiowego w.akoliey lEldzwiowo-krlyzowej ud. a nie -4 korzen l~dtwi. I dra mra Bol i zabur:mnla czucla patrz rye.-L. oslabienie ndrucbu kolanowego • patrz rye. 101.przebiegajqey zbyt boeznie i atakuje korzeii wychodzqcy st>gment DUe J. Tylowypehnlete do boku jqdra miaidiyste na poziomie L.). L~-L. a nie 5 lEld:i:wiowy (wg Keima zm 0 d yfik.. moze miee miejsce nietrzymanie . na poziomie L~-L5 oraz L5-51> odruch ten nie ulega zadnym zmianom. 99 b lEldzwiowy) zginajqeyeh grzbietowo palee (chary ma trudnosci z chodzeniem na piqttachi moze _dojse do opadniqcia stop~) zginajqeyeh podeszwoWo palce i stope (choremu trudno chodzit na palcaeh) r6ino.:cie centraIne) mogq bye rcmorodne i umiejscowione w . Z chwilq utraty tego odruchu zdrowienie pr-zebiega powoli.' Z tych wzgl~dow nawet najdokladniej wykonan~ badanie za~~7-z~n czucia nie daje pewnosci co do poziomu uszk~dzeDla. korzeni wplywaja hamujqco na te{l.-L. Nawet w najbard-ziej sprzyjajq<:ych okolicznosciach odruch skokowy nie wraca wczesniej Iiii przed uplyweDi roku.zyiowy. Wi~ksze Z\1burzenia czynnoSci tych. Szczeg61nie dotyczy to korzeni L4. przeto I. Zaburzenia korzenia SI' zdarzajqce si~ w uszkodzeniach kn!zka mi~dzykr~gowego na poziomie L5-S" poeiqgajq za soba oslabienie lub nawet calkowity zanik tego odruchu . 99 a Osiabienie DliElsnl m.owy. Rye. :i:e wypchni~te jqdro miaidZyste amija wla. tj. tyloprzemieszczerua .Tabela Objawy • ZABURZENIA W ZAKRESIE ODRUCHOW 1 kliniczne tdtyslego <I.-Sl uclska 1 korzen kr. 102..sny korzen . (wid ok z boku). lOG. czworoglowy . Ryefua udowadnia.go. nawet w przypadku calkowiteqo uwolnienia ucisnieteqo korzenia sposobem operacyjnym.doll nigdy <1 korzea l~diwiowy (wg Keima zmodyUk. ezWOTOglowy . Badanie odruch6w wnosi duze wartosci w Iokalizacje uszkodzcneqo korzenia. Rye. W uszkodzeniach typowych. . Rye. Odruch kolanowy dotyczy 3 i 4 korzenia l~dZwjowe.

1 . miec tzw. Ustalenie drogi i zasi~gu rozprzestrzeniania si~ bolu korzcniowego umoiliwia dose dokladne zlokalizowanie objeteqo choroba segmenlu. Badany spoczywa na brzuchu na kozetce. okol~cy kOSCl krzyzowe{ I narzqd6w pkiowych oraz zaburzenia zwieraczy i impotencja odnoszqsi~ tez do uszkodzenia 4 korzenia l~dzwiowego.. brak lub oslabienie odruchu ze sciqqna ~ehlI~esa. . opony. dodatn. oslable~le m. 1 korzenia krzyzowsqo.:dzykostka zewrietrzna a sci'lgnem Achillesa (8). oslableme m. b61 jest odczuwany w posladku oraz na tylno] powierzehni uda.najczqscie] uJegajqcych uszkodzeniu. 2 . UCISKIEM LUB OPUKIWANIEM W oslrych stanach b6lowyeh silny ucisk. 103 Ryc.ruchowych. strzalkcwv . W zaleznosci od zaj~tego korzenie ".W przypadku jednocze:mego podreznienia 1 korzenia krzyzowego dochodzi przeczulica w zakresie 4 i 5 palea.palueha. dodatntobjaw Lase. dermatomy me Sq ~pecyhczne.gue a.s badajqcy ujmuje ze. rniejsce wok. pr. SOIl) przypadk6w i objawia si~ b61ami krzyza promieniujqcymi douda i kolana. bo jedynie wok. mm. 104 Rye. wg Bmga. 3 .ldoczulica nil grzbiecie palucha (Ls) . doloy w faldzie posladkowym w polowie odleqlosci rnledzy kretarzem wiekszym a YUzem kulszowym (5). a wiqc 2 krqzkow . ruedoczulica dermatomu L . P?drazn~eni~ 5 k. W przypadkn uszkcdzenia krazke mi'ldzyknmoW"ego pojawi sill bol kTzyia • •• W przypadkaeh uszkodzenia krcrZk6w lezqcyeh Wyiej bol promieniuje na bcczOq powterzchnle uda oraz na przednto-przysrodkcwa powterzchniq Iydki. tibialis ant.. 1~4.az Ill. ntedoczultca podeszwy I hoczriej powierzchnl stopy. a nawet W pachwinie. rdzen. kichania lub defekacji. Ueisk na 4 korzen rna. Pu~kty uc!skowe Valleixa w przypadku rwy ku!szowej. Kliniczne ..blen. Najczescie j tkllwoS~ st. na grzbiecie stopy lub na tylnej powierzchni lydki. Rye. podudzia. Znamienne jest oslabienie ID. zi. piszczelowego przed• Pomocny jest tutaj objaw pcnrzqsania kreqoslupem.objawy korzeniowe wykrywane badanlem neuroloqicznvm. posladka. oprocz objawow bolowycb. 40%. 1~. 5.VIerdza SlE: przez punkt posladkowy g6rnypooad otworem kulszowym wielkim (4). stronie szyjki k.. kolanowego (6). trzed korzen ulega uciskowi rzadko. Ponadto brak tego ohjawu nie wyklucza istnienia podraznienia korzenia przez tyloprzernieszczone jadro miazdzyste. j Reasumujac. I goleolOwy zewnetrzny ID1E. prostownika palueha.od~chu ko~artowego.ecylIczny~h zaburzen . tibuilis 11111. Bo1 usadawie si~ w okoliey grzebieni biodrowych.gc odcinka kr~gosl:upa l~diwiowego maze wywolac przeniesienic bolu wzdluz nerwu kulszowaqo'. Wystqpujqce niekiedy b6le odbytnicy. 4 _ osla. ni'. strzelkowych o:az m. strzalkowaj (7). Jesli uszkodzony krazek lezy poniza] 4 korzenia l~d:hViowego. 60% przypadkow i wowczas.le m. posladkoweqo sredniego.na boczno-tvlnaj. korzenie). cz:voroglowego: o~lablenle . gasllo~nemhls . odru~b~ w norrrue . notuje si~ ostabienie ID. Niestety objaw ten wystepuje jedyoie u 1020% chorych z uszkodzeniem krazka miedzykreqoweqo polqczoneqo z rwq kulszowq i czesto tylko w okresie ostreqo podraznrenle korzcnia. 104 105 . ruch lub opukiwanie dalne. bolesne miejsca uciskowe w przebiegu nerw6w przvkreqowyeh i wyrazne pola przeczuliey b6lowej na skorze. jak to najczescie] rna miejsce. ie korzeri ten jest silnie podrezniony. wszystko to razem wziete Die upowainia do Iokalizecji (dokladncqo wskszanie segmentu rdzeniowega) ogniska chorobowcgo (k:F~go51up.rue ma sp. uda i lydki i przez grzbiet stop¥. stopy jego konczyny dome i potrzasa nimi. szczeqolnie w ezasie kaszlu. BOL PROMIENIUJJ\CY. Ponizej kolana bol odczuwany jest na bocznej powierzchni lydki w okolicy stawu skokowega.i zginaczy. . cstabrenle m .objaw Lasegue'a ujemny.i objaw Laseque a. Czqsto tez bol odlegly maze bye odczuwany W okolicy grzebienia biodrowego. mozliwa dysfunkcja pecherzc In:0c~owego. Zblizona wartosc rozpoznawczq majq laue. Niestety.Zmiany odruchu skokowego slanowiq najbardziej uz ytcczny objaw roznicujacy uszkodzenie 5 korzenia l~diwiowego z uszkodzeniem 1 korzenia krayzoweqo. niego or.objaw Laseque'a ZdZWrCZ?J ujemny.. WYWOtANY RUCHEM.orzenia zdarza si~ wok. dochodzi do palucha. Ten typ b61u wystepuje w przypadku rozciqgania 5 korzenia lE:dzwiowego lub.ostow~jka .. Niece inna sytuacja zachodzi przy diagnostyce b6l6w promieniujqeych. Rye. podkolanowy w srcdku dehi pod. Wystqpienie bolu stanowi wertosciowy objaw potwierdzajacv uszkodzenie krazka z uciskiem na korzen nerwowy oraz dowodzi.3. w okolicy pi~ty i na podcszwiestopy.

: A redtcnlar syndrome from developmental narrowing of the lumbar vertebral canal. W. Dejerine J. 1970. U osoby symulujaca] lub agrawujqcej ostre b61e krzyza. Kava. ob. MacNab I.. 55. 606. Surg.: Lumbar spinal stenosis: Clin. 288. 2477. F.neurl. Warszawa 1969. . W. Warszawa 1973. Philadelphia 1975. Pomocne w tym jest sprawdzenie wyst~powania objawow... prostowttika palucha j mm.'Schotzker J. 50·B. pod red.. TaUznrd R... vol. P.: Neurologia kliniczna w zarysie. Loheac R.mpla . W. Philadelphia 1975. Supp]. Warszawa 1974. J. Acta orthop. uciskowi okolicy bolesne] towarzyszy czesto zaczerwienienie' twarzy.Hil. B. liczne strefy przeczulicy. J. r\rnoldi Ryc.Juae: J..: Zespol b6lowy rwy kulszowej. Pbiladelphia 1915. W przyPadku jednoezesnego podraznienie korzenia 5 Iedzwioweqo i 1 kr..mledzywyrostkowego. patoloqicznq postawq (skolioza. Hakelius A.De Palma A. 3.: Pr6ba okreslenla zespot6w nhiekty-wuych objaw6w orlopedyeznych I neuroloqicznyeh u chorych leczonych operacyjnie na skutek ucisku korzerii nerwowych przez zmlenione chorobowo [adra miaidiyste w dolnym jrdctnku krE. zazwyczaj towarzyszqcych odczudu bolu. J.pewlerzchnia s_tawu. W. i in.. Verbiest H. H. 58. PZWL. McGrand . pzWl.. K. Roy-Camille R.Herman E. 1970.. nawr ace jecych stope.: Struktura . BrUhla.: Neurochmrrq a bole kII:.: Rola neurologa w dtaqnostyce i terapti b6low krzyza. 106 .. rzwt. lntegritte des jambier anterteur. Rev. Aneesthesie dans le teritoiro de S.! nogE} czynnie (normalny odruch polega na przyeiskaniu drugJej vogi do podloza I). i in. . Lippincott Co. Pennal G. 98.ucisniqcie bolesnego miejsca w momencie odwr6cenia uwagi choreqo.68. pod red. Regnrud M.Dowienko A (red.: Spinal stenosis.Toronto 1976. 5 trzon kr~gu.Przy badaniu neurologicznym niejednokrotnie konieczne staje si~ upewnienie. 1980.Maury M .Skoda A. czy rzeczywiscie okolica wskazywana przez cborego jest miejscem b6lu.korzea. zezwycza]: drugl wywiad chorobowy.: Hernie discale et syndromes du cone de la quene de cheval. lezllC manifestuje iywy objaw Laseque'e. Ruchu Ortop.Erbsloh P. 115. Rotbman R. Tkanki stanowiqce miejsce wyjsci. 11.: La forme lombalqique pure des hernies dlscales Iombaires. Warszawa 1972. PZWL. . . CJ1Usid J. WJlliaIJL5 P. chod uty• 'kajllcy na palcach (chad sztywny Up. W.: The Spine. 106.. Philadelph'ia 1977. Bone Jt. znieaienie odruchow. objaw Ptu iota .: Zespoly korzonkowe. 30. L. WilJse L. I. G. B.zy. H..scand. Jeiewska ·E...a. W ksiazcc: Clinical I orthopaedics and related research. 36-B. I. Breitenfeldere. . 105.: La forma pseudotumorais des hernies dlscales 1ornbair es. 1972. Pre sse med. . Lea a-nd Febiger..pod red. pod red. Bone Jt. Emmett J. stwierdza siE:.a w przypadku Ich podrainienia: 1 . W ksiazce: Clinical orthopedics and related research.aw Mannkopha-Ru..ucisk miejsca bolesnego pociqga za sobq rozszsrzenie zrenicy.nnaugh H. The Williams and WHkins Co. 1974.: Sciatique radicular avec paralysis dissociee.. 6.: Lumbar spinal stenosis and nerve root entrapment syndromes.]: NeuroIogia kliniczna. ale bez transpozycjt tulowia!). W. Uppincott Co. Orthop. Warszawa 1972. Rev. 4. 51 L Paine K. M. Warszawa 1973. H. W kstazce: Clinical orthopaedics and related Il"esearch.Sicard A. BreitenIeldera. Philadelphia . Narz. de Chir. PZ-wL. objaw Miillera . W kstazce: B6le krzyia. 1960. .: Spinal disorders.. 1964. 50.. Saunders Co.Toronto 1976. Haslett J.-C. Ryc. . Philadelphia . a cause of ceuda aquma compression. vel.: Low back pain with femoral neuritls. PZWL. 3 wil'lzadto podluine przednie. PZWL.yiowego stwierdza sie oslabienie m. . Ponadto przy podnoszeniu przez badajqcego (chory leZy na plecach) nogi cbory: unosl dIUg. Soper J.z. 129. B.udskowi bolesnego miejsca towarzyszy przyspieszenie t~tna. ( Pismiennictwo C. New York 1965.. 23. c.: De Ia sciatique vertebrale Cornmuns au: syndrome de 1a quene de cheval. Baltfmore 1977._ ze. ale w pozycii siadzace] tego objawu nle wykazuje. W ksiqice: Choroby nerzadu ruchu. J. 99.: Clinical features of lumbar spinal stenosis. Chory. Urista. 19. 4 wi~zadlo podluine tylne. reumatoloqia kliniczna. dolegliwosci i ograniczen rue ma zanik6w miqsnlowych. 247. these Paris 1970. 45. . UroL. Lippincott Co.Pia H. dans muscles antero-exterieres de la jambe droite. Love J..: Vesical dysfunction caused by protruded lumbar disc. Surg. M.: Pseudoc-laudication syndrome produced by compression of the Cauda' equina.: The lumbosacral spine. F.532.i funkcja w neurologli. i in.). 2 .goslupa l~diwiowego. Warszawa 1958. de Chir. 115.: The intervertebral disc.: Prognosis in sciatica. Orthop. J(jrkaldy-WiJl1s W. 78. G. WMszawa 1973. Rev. . 105. Jakimowicz W. Saunders Co. 1912. 230. B. b616w krzyi. Simeone. E.. Ruge D. Rolhman R. Orthop. Chir.: Backache. J.Mielnik Z. Poll. 1971.. W ksiazce: B61e krzyza. B. J.: Atlas kliniczlIY chorob ukiadu nerwowego. JAMA. Mimo drugiego wywiadu oraz WW'. PZWL. 1954.

Ryc.. 134 .ra. Dzieja sili: tak " powodu obkurczenia piersctenta wl6knistego.c pracowni wykonuje zdjo:::cii\w poz:ycji lezqce [.ika mi~dzykrElgO"\\l"e90powoduje niestebilnosc segmentu czynnosclowepo krO:::!joshlpa. Objaw Hadley-a (krzywa S) w przypadku choroby Ik. 1 tak Gillespie doniosl 0 zWElzeniu szpary miedz'ytrzonowej u jedneqo z pacjent6w juz po uplywie 4. 109 Ryc. Jakkolwiek zwezenie szpary miedzytrzonnwe] jest prawdopodobnie na.cz8'lina.!zenia szpary miedzytrzcnowej dochodzi bardzoszybko po usunieciu (lub wypednieciu) jqdra miazdzysteqo. patoqnomonioznedla choroby krqzka mif.zawsze dochodzt do zw~ienia szpary miedzytrzonowej. "KIr~gos:i.!natychmiast po operacji. Glown'! ZW~ZENIE SZPARV MI~DZYIRZONOWEJ Zwt:. to nie nalezy jednak sqdzit. ze rnoze. tygodni od oparacji usuniacia jqdra mi azdzysteqo. 108 Rye.rE:g6w zbytnio sil:l zbUiyt (hI· Rye. IJtlrata elsstvczncscf kra. aby w ciqgu okolo roku 05i'19nqc sw~. •• W tim miejscu naleiy zaznaczyc.str. oraz skoliotvczne wygif.ziej wartosciowyrn dowodem uszkodzenia jqdra miazdiystego.!dzykr~90wego.). Po chirurqicznym usunieciu j. niekiedy na rzecz klfozy. Naturalnie istnisjq okreslone objawy radiologiczne. 101. W niekt6rych 'przypadkach do zWf. z niezrozumialycb przyczyn wit<kszos. a tyrn samym doprowadza do inkong-ruencji staw6w miedzywyrostkowyeh (wg MacNaba zmodyfik.qdra miaidzystego dochodzi z reguty do zwezenia szpary mledzytrzonowe] (chociaz istniejq wyjqtkij. ile od samych zrnian w jego obrebie.e w wif. kr~gozmyk ku przodow:i. tyiozmyk krE'.apogeurn. Nlestaty.patrz badaure r adlolornczna w stenozach .!cie tego odcinka kreqoslupa pod wplywem odruchu boloweqo. Jednak."'TI''l~ajqce rozpoznanie kliniczne niz [ako 9·16wny dow6d chorobowy. ktor y kompensuje brak jqdra i nie pozwala trzonom k. wartoscia badania radioloqiczneqo kr~goslupa jest to. 'vV wsrunkach [lormy krzywa S schodzi z dolne] krawedzd wyro stka poprzecznego t boczne] po· wlerschni dolneqo wyrostka stawowego na boczna strone przylegajqcego g6me· go wyrostka stawowego (a). W przypadku uszkodzenla krqzka miedzykreqoweqo zwezenie szpary miedzytrzonowej jest rozne w zeleznosci nie tyle od przernieszczenia [qdre rrriazdzysteqo.:zenie 5zpary rniedzytrzonowej stanowi tnastepstwo choroby i tylnego przemleszczenia jqdra miezdzysteqo lub jego chirurgicznego usuniqcta.6 BADANIA RADIOLOGICZNE nastu tygodni staje sie zupetnie wyrazne. ono potwierdzic lub wykluczyt inne stany chorobowe moqace symulowac uszkodzenia krqzka mledzykreqoweqo". 108 Rye. Badanie rentgenowskie najczesciej ujawnia jedynie zniesienie Iizjologicznej Iordozy If.!diwiowej. W przypadku tytowypehnio:::cia j'l. 109. W przvpadku zWEjzenia szparv mledzvtrzonowej i pcdwichniecta stawow dochndzi do przerwanra krzywe] S (b).zka mtedzvkreqowego i nestepczego podwtchnlecia staw6w miEjdzywyrOSltkowych.i.dra mii"lzdli:ystego (n) nie. lOB.!kszosci przypadk6w jest to sprawa wielu miesiecy. Prawdopodobnie zWEl. ze jest to objaw staly.Lepiej jest jednak objawy te traktowac jako potw.lgowy . ze zw~zenle szpary mledzytrzonnwa] ujawuia 5i'l: najwczesniej na radloqramech wykonywanych wpozycji stojace] chnreqo. zas po uplywie kilku lub kilku. jesli nie lat".zenie rozpoczyna 5if.jbard. 109 . .

CZdsem p.!dopiero na zdjeciach warstwowyeh: a . Ubytki w trzonach kr~gowych przylegai<ieyeh do zw~±onej przestrzerii mi~dzykrEjgowej widoczne S<..!dzykrf. nego (b) jest rzadktm objawem. zas mechanizm ich nie zostal do konca wyjasniony. Objawy te zostaly opisane przez Magnussana.gowego znajdujesif. graniezne. Maze ana bye np.eniu szpary miedzytrzouowej moza towarzysayc nlestahilnose krll:g6w (b). Ponadto znacznego stopnia zw~zenie szpary mi~dzytrzonowej w g6rnym odcinku Iedzwiowym krqqostupa stwler- ~za sifl czesto ~ os6b starszyc~.! one z uszkodzeniami krazka miedzykregoweqo. w qrupie 160 chorych zwezenie szpary miedzytrzonowej znalazl jedynie IJ 31. W przypadku heryzontalneqo ustawlenla powterzchnl stawowych zw~2. Wyst~puje on~ w przebiegu p<:ura~owego zesztywniai<.. 112. Moze to si~ wyraiae uoqclnionymi zmianami zwyrod- a c Rye. 111 110 . ze l<.spondylodiscitis. ze UBZkodzenia krqzka rrllfldzykrEl.pie l~dzwlo". Wydaje si~. wldoczna jest bezpcsrednlo W obrazte rtg. wynikiem zlego ulozenia chorego do bedania radiologicznego. szpary miedzytrzonows] na po- w zwiazku z objawami Czesto spotykane wady rozwojowe krE)!goslupa z regaly nie pozostaja uszkodzenia hq:ilka miedzykrqqoweqo.. Tytowy'pehni~cie krazke mledzykreqoweqo moze prowadzic do pows!ania kostrrlejacych kelc6w.rzyczyna jest Die . odcinkowy wyprost. b . Jei.! na innym poziornie. ZWE:zenie szpary miqdzytrzonowej jest takze jednym z wczesniejszych objaw6w gruzlicy kreqoslupa.do ustalenia (wg Dihlmanna).-y:m powierzebnie stawowe k.ldzwiowego odcinka krflgoslupa wykazujq w obr~bie jqdra miazdzysteqo struktury okreslana jako "baitki powietrza" lub "objaw proznf" -. nieniowymi krE)!gostupa lub -zwezenlem xiomie uszkodzenia. Cz~sciowe skostnienie wi~zad!a podtuznego tyl . e). jakkolwiek zd~niem niekterych mogq bye spowodowane znacznego stopnia zwleksaeniem zwalniania i wchlantania plyn6w przez chorobowo zmienione jqdro miezdzyste. Sq to zjawiska rzadkie i zmienne.i miseczek na tyLnyeh krawedziach trzonow (a. przeto zWEilzenieszpary miedzytraonowe] nie powoduje mestebflnosct krl(g6w. Samuela i innych badaczy. 111.. W wieku starszym zwezenie wystepuje typowo.!czq if. Badanie wa.discills zWEjzerue przestrzenl miEildzytrzonowej. Dalej zWE:zenie szpary milid-zytrzonowej wcale nie musi oznaczac uszkodzenia krqika mledzykfl::cgowego. Rye. klamer .Cytowany juz Gillespie. malo ostra plytk.2% chorych. Normslnts w krll:goshJ. 110. wolno zapominac.rstwowe jest Istotne przy reznicowaniu discit ls ze Ifpondylodiscuis.li przemieszczona (oddzielajqca si~l cz~sc krqzkazwapnieje. a Rye. kt6re nigdy nie odczuwaly b616w krzy~a. ze objawy radiologiczne nie pozosta]q w prostym zwiazku Z objawami bolowymi i czesto zdarza sie. Niekiedy radiogramy dolnego If. Na komec rue. Zdaniem Ne ylora jedynie 30% chorych kwalifikowanych do Ieczanie operacyjnego wykazuje objawy radiologiczne zwyrodnienia krazka mif. uapizm wyrostk6w).!eego zapalenia staw6w kI~goslupa i Innyeh uszkodzen wll~zadel.!gowego. Nlestabilnosc kr~g6w w przypadku odchylen ustewlenta wyrostk6w stawawych (tzw.r~g6w przebieqeja w linH strzalkowej (0).

szczeqolnle w przypadku istnienia kr6tkiego (a) Iub bardzo wqskiego (b) works oponowego (wg MaeNaba). 115. Podobnie rzecz siEl ma w okresie III po obkurczeniu i zw16knieniu [qdrs. kiedy przesuniete w strone kanalu rdzeniowego jqdro miaidiyste przemieszcza sie pod tylne wlezadlo podluzne i odsuwa oponq twardq.\eego suqerowac obustronne tyloprzemieszezenie jqdra miaidiystego (wg Mac-Naba}. Polowlcza sakralizacja 5 kr~gu l~diwloweg? n. CZElSele] [ednak p~yezyn~. 117 Rye.MIELOGRAFIA Zasada mielograJii polega DB podpajeczynowkowym wprowadzeniu srodka kontrastowaqo w celu przesledzenia przestrzerusrodoponowej razem l jej odqalezieniami dookola korzsni nerwowych. 114 r: Ryc' 113. Zjawisko tzw..rozIanego uwypuklenia si~ pierScienia wt6knistego.:dZwlO wego. 118 Rye.'~diW~weg'o w krzyiowy: a .y jednak zapomlnec.asymetna ustawtema powJerzcllill stawowycb (wg Puttiego). Rye. Wada wyrostk6w sta~owyeh nil przejsciu od~inkil ktr~go. b . zlewiska (z powodu szybkiego przeplywu srodka cieniul'1cayo) w przypadku . Sakralizaeja polowicza 5 kr~gu l~dzwiowego.Dte dawac dOlegliwose~ zarcwno z powodu podreznieniav jek i zmiliD: zwyrodru~~~wyeb. Najbardziej pomocna staje si~ mielografia w okre. Rye. Jadro miezdzyste najczesciej kieruje sie do boku I nie styka Z oponq twarda lub styke siEj: Z Diq od ~ \ 'J a Rye.stan prawidlowy. yrostka 4 konema lE. Jest rzecza oczywistq. Rye.sie II.. krzyzoWi\. utworzoneqo s~~ Wll przez wyrostek poprzeczny i kosi:. 116. W praktyce badanie to napotyka wiele trudnosci i czqsto jego wynik uzaleiniony jest od znalezienia odpowiedniej projekcji. ze przemieszczone jadro jest mare i szybko u\ega splaszczoniu. _ Ieqliwoscl jest podrainJenie przylegajC\cego do . co umozliwia badanie roznych poziomow krEj:goslupa bez potraeby wprowadzania duze] Ilosci srodka cienlujacego. 113 b ) II I I) I' I Rye. 115 Rye. ze W okresie wyrodnlenia jqdra miaidi.ystego (okres I) badanie to jest bezuzyteczne. W przvpadku lumbatizacji L krligll krzyiowego podratnieniu 5 k orzan l~diwiowy. Rye. mou. 118. Tyloprzemieszczenie jqdIa mia:idiystego na poziomie Iedzwiowo-krzyzowym moze nie uwidocznic sI~ w obraz1e mielog:raficznym. 114. dajqc objawy czqsciej na drodze naciq:gruEj:cia korzenia niz wzez ucisk na OPODEl twardq rdzenia. Zmieriiajqc ulozenie chorego uzyskuje si~ przemieszczanie srodka kontrastowego. 116 Rye. l. 'Nie nalei.. Rola i znaczenie mieloqrafl! w diagnostyce uszkodzen krqzka miEj:dzyknm-owego zawsze byly przedmiotem sporow. Il Bole 1< rzyl:a 112 113 . Rye. 117.slup3.

Sytuacja pogarsza jeszcze istnienie artefakt6w i rueprawidlowosci prze.gil h . ktore. 115 Rye.przewezenie worka oponewego spowodowane lI'od~glym wybrzuszeniem ptersctenta kTIlZka ml~dzykIf. wewn"rtrzopo~owy '.leie j<\dra mi<lzdzystegoj b _ "odcif. 114 .y ubytek. a Die.skiego powod?J<Ic~Y ealko. mogqcych dawac obrazy symulujqce przemieszczenie jadra rnia:idzystego [hlqd 1 : 5). Chary lezy na brzuehu. i. :ie ubytek cienia przypada na poziolDlet:zonu. W warunkach prawidlowych w nude la-p uwidacznia si~ worek opo-.ym . u .l.ka mif. Badanie to jest mnie] obciazajace od mieloqrafii oleistymi srodkami cieniujacymi.JUz _ zwr6{: nwagf. Igll:: wprowadza si(l od tylu w linil srodkowe j. Nie naJeiy tez zspominec 0 rno:iliwych ubocznych skutkach samego badania. U:i:ywany w radikulografii' wodny srodek deniujqcy wchlania si~ calkowicie w ciaqu okolo godziny i zostaje wydalony przez nerki. Przemieszczony krqiek uwidacznia si~ w postaci przewqzone] smugi cienia worka oponoweqo oraz przemieszczenia korzenia nerwowego. ale rzadko maja one znaczeme k liniczne (wg MacNaba).ne ZdJ~CIiH:h bocznycb CZ~sto uwidbezniaj" sif.lgowego. pozostajac W kanale kT~gowym.lCle duzego fragme. e h DVSKOGRAFIA Badanie pol ega na bezposrednim wprowadzeniu srodka cien1ujqcego do krqzka .l przewElienla od przodu.clra na poziomie Lt-L •• d . Dlatego uszkodzeme krqzka miedzykreqoweqo nawet w II okresie rzadko daje si~ wYkryc bad anicm mie!ograficznym. Z tego wzqledu wielu badaczy zaleca rezerwowanle tego bedania jedynie w przypadku podejrzan zrniari nowotworowych w obrebie kanalu kre::gowego. \ RADIKuLOGRAFIA W sposobie tyro za pomocq wodnego osrodka cieniujaceqo uwidacznie si~ pbrysy dolnego odcinka kenatu kr~gowego" works oponowsqo oraz korzeni nerwowych w okolicy ogona konskleqo.tylowypcbnif.str ony przednio-boczne] w ten sposob. . PIZ)' czym natezenie b61u oraz jego promieniowanie stanowi wa:i:ny czynnik diagnostyczny (w powiazaniu z innymi objawami).wity blok {widoczny'najlepiej na zdjeciu boczn. 119.lcle" pierwszego korzanta z powo~n bocznegotyloprzemteszczenia jlldra miaZdiystegol c . Wynika z tego. Wprowadzeniu preparatu do uszkodzonego krqzka towarzyszy b61 promieniujqcy do jeclnej lub 'obu konczyn dolrrych.wprowadza si(l ok. dajq denie lub nawet drawq tkanki.ldzykr:llgowego. Wartost radikulografii polega na tym. g ucisk nqona koD.tylowypehnif. Do krazka . DOWyoraz tr6jkqtne cienle kieszonek oponowych. :ie w najlepszym przypadku mielografia daje 1 blqdne rozpoznanie na 5 badanych. ze ' w ponad 90% przypadk6w dostarcza dokladnych danych 0 przemieszczonym krqzku ' mi~d:'lYu~gowym. krl\i. Badanie polega na szybkirn wykonaniu 4 podstawowyeh projekcji. przezoponowo.ntu Jll. 2 em!! srodke kontrastowego. e -. :i:e staje si~ nierrioiliwe wykonarite odpowiednie] projekc]i ukazujacej ma!.strzeni podpejeczynowkowej.niEl:dzykrligowego. Najczescie] spotyk ane obrazy mielogra[j~zne. W rzutach pozostalych uwidoczniajq si~ r6wnie:i korzenio nerwowe. Badanie wykonuje sili pod kontrola promieni Roentgena.

llsztY':'n.granicl.. itp. [akkolwtek niekt6rzy badacze zwracajq uwaqe. zwyrodnieniowych .5 rnm. . .:dzykrc. NAKlUCIE L~D2WIOWE Zabieg ten polqczony z badaniem plynu m6zgowo-rdzeniowego nie wnost niczego szczeg6lnego w dlaqnostykq uszkodzen krqzka mitidzykn:gowego. lub pokaz. Arel .: Wady asymilacji Im. .tyczne. nie manifestujq si€! zadnymi objawarni kliIlicznymi. Bi~jriski P .f. marny do czynienia z tym sarnym uszkodzeniem. PZ"WL. d. istnlejace od urodzenia. zg. 1972 .c n~c. ~e znaczacs 1 sz.! przeciqzenie mi~sni. oznacza to przernieszczenie jqdra mlezdzysteqo: jesli nie przekracza 3. lub dni . Biorac pod uwaqe ryzyko zwiqzane z zabiegiem. . ~. kr!igoslupie~ stw!er~zanych badaniem radiologicznym. Chl.gow oral. ze u cierpiqcy~h na uszkcdzenie krazka mi~dzykr~gawego czescie] stwierdza si€! wady nii u os6b zdrowych (bye meze dlatego.~lica : kr~a mlr.cl. Narz.o~czas.:goslupa 1~dZw:iowo-krzyzowego. WaTSzawa 1978. zmian.:gowegoimitujqca centrelna wypadnill. napadowych b616w k. krwiak srodmiEiS~~W. kregozmyk oraz lumbalizacja i sakrallzecjakreqow. Do najwa2niejszych wad rozwojowych dolneqo odcinka k. odszkodowam. w t~ c~~czerua .y.: Badanie radiologlczne W ·ortopedii.rc. 201. jedynym wyjsciem z sytuac~l bylohy w. Najczesciej jednak wady te.U[ciu tulowta [nlepochyja.. prl. ze dla prawidlowej interpretacji ksztalttl kreqoslupa 1 _przestrz~nneJ konfi[Uracji krE. 1979 44 ? 169 _ Borejk MD' kA ' . Pol.5 rnm poza przcstrzen posredniq.(kt6re jednakza nigdy nie deja ostrych objaw6w bolowych.wapnieniarni na krawqdziach trzonu. a i w tym przypadku zawsze istnieje jakas wymiana plynu.diwiowego naJeiy niespojenie luku kr€igowego. WSP"OlISTNIENIE WAD WRODZONVCH U osob cierpiacych na bole krzyza na tle uszkodzenia krqzka mi~dzykr~90we90 nierzadko stwierdza si~ istnienie wad rozwojowych. Szerokio rozpoznawanie. Zlu . wiec .~ kr~zkl~m ml€idzykr€igow. Pol.I . . nie ma!qcych . zdecydowanie niedopuszczalne . zwyro memowyrm kreqostupa ostrych. a.zwyzka poziomu bialka nie jest wielka i nie wystqpuja stale.r€i90slupa lE. byloby niecelowe.nych. It? . p • Wlelkim bledem psycbologicznym jest informowanie pacjenta 0 zmianach "". ze wstrzYkni~cie srodka kontrastoweqo do krqzka misdzykrqqoweqo moze przyspieszyc jego niszczenie. nie bez znaczenia jest tei fakt. W przypadku niedroznosci kanalu kr~gowega prze2 wypchnlete [adro miaidiyste zmienia sie zawartosc bialka w plynie mozqowo-rdzeniowym.. jak w pczebiegu uszkodzenia krqzka mi~dzykr(l.y czYm. wyproscls. zmianami beleczkowania trzon6w orez z ustawieniem wyrostkew kolczystych. inne Iecze~le. ktoI:.a. po. gdzie w gr~ wchodzi roznicowanie ze zrnianami nowotworowymi kanalu i rdzenia krqqowego. szczelina Iuku. gd}ri.zad~~ po. Zdania na temat wartosci dyskografii Sq nadal podzielone. uogoJmonq osteoporozq.. Badaniu towarzyszy bol. badanie to rezerwuje siti wylacznle do przypadk6w trudnych diagnostycznie. oznacza to zwyrodnienie krqika' miedzykreqoweqo. stego. j iII. Jest l<jczeme uporczywych bolow krzyza ze zrnianami w plytkach . e~tezopatIa lub po prostu nie wytlumaczony.q moze ~y.ym) aiezbedne Sq zdj~cia wykonywane ". Ruchu Ortop.zdrowe nie maja tak czqstyeh baden radiologicznych ledzwioweqo odcinka kregoslupa). . wzajemnego stosunku c~ynno~cl.ynnosciowe). ~omecz:ne Sq radiogiamy boczne w4 usta"':lemach ~ulowla: w przeprosocle. wyrosli itp. . natomlast jest czesto miejscem zmian.gowego).Jesli srodek cieni uJqcy przechodzi dalej nii 3. tzw.zye]l stoJq~eJ.zykH.nalezy do~ac. ro zonynu .Chia. wl(l. CO.Cle Jqdra mtazdzystego.ywame rnu na kliszy istniejacych zwapnlen. ze osoby . .:rzyZa nler. Narz.ID1~sru. wyroslami i z. dowodza myslenia ~ "naJmmeJszeJ linil OpOTU".t6r~go doleqliwosct me rmjajq nawet po uzyskaniu renty. 37. 'Zd'j~cie.lerue "obsuwajqcego' si~n kr~gu. o . obsuw6w kr~g6w jest niepowas a '. 0 DIU lllled~llcy)! pod kqtem 30 i 60 (tzw. Jesli srodek cieniujqcy rozlewa si~ po: trzonie krequ. -. nawet na podstawte wyrazn~go zWElze~a szpary miEldzytrzonowej. bolesny sku.zazwyczaj ~cwsp6lnego z choroba podstawowq. naturalnie z wyjqtkiem koniecznosci r6inicowania z nowotworami kanalu i rdzenia krfjgowego. ale wstrzyknieciu nie towarzyszy bol.zne. Pismiennictwo W.z .gO~ego na ~od~tawie badania radiologicznego.ceJ ~a ZIa ame fat~li~.mI~~m ":Poinformowany 0 "zrnianach" w kreqoslupie pacjent najCZ€!SC1eJ staje SI~ w ~yc~~rzyPad~a~h "doiywotnim" chorym ortopedycznym.ybko przerriijajqcf. W przypadkach upodabniania siti kr~g6w do lezqcych wyiej lub niZej istniejqce zwtizenie szpary mit=:dzytrzonowej zazwyczaj nie oznacza wypadni€icia jqdra miazdzy116 W tyro miejscu . zwaiywszy na dzialarue s11y CLE~Zk~SCl przemleszczajqcej kr~g.Nalezy wyslrz~gac sie zbyt pochopnego wnioskowania 0 stsnie krqzka ~lfid. Ruchu Ortop.. a poza tym jest to zabieg groiqcy powiklaniami ze wzqlqdu na droqe podania srcdka kontrasto-wego.oWY~ jednostek krf(gosJupa (dwa saslednie kr~gi z 1qczacym J. ale jego wprowadzeniu towarzyszy bol promicniujqcy do koncayny dolnej po zaj~tej stronie (lub obu konczyn). 2. meslu~~e wyludz{)nych od s~arbu panstwe pieniedzy. Zbyt czqste jeszcze tendencje do Uumaczenia zmianami w d' . Jednakze calkowtty blok jest rzeczq rzadkq..!q~z~nych z nerwob6lem kulszowym.

' Cl inl I ·Palne K. Stuttgart ttt. vol. us. a nie pojedynczy bodziec np. W sl1\~ce: ~llca ' onhopaedics and related research... .1951.. Lumba~ : .bin E. Pryde A. . C spn:gfield ·19~4.lgfield 19~3.. 9 r~~h1~an~ ~9~~stein 'vV. PZWL. S. '1 in . 1959. . l in. [akortdpedit.: Roentgenological examinations of the functtcn o~ e . W.. Lea and Feblger. \!Vynikiem malego stopnia uswiadomienia lekarzy 0 istocie below krzyza jest to.: Abnormal myelogtrams in J. ie autorzy artykulow czuja sit'. 211.nal stenosis. US . redS/~Il~rei~en~~ krzvza Vi uj~cil1 rentgenologa.. 1968. . Ruge D. . a :radiological text Georg Thieme and atlas. . SaU'ndea:s Co. . ones .. z kt6rych na czolo wysu. ~~~PPiJc'ott PhlladelphiaTotonto 1976. vol. Wyd. L.Sutow. Surg.zce:: CUnlcal cxtth. rzekomej przyczyny below. .R.ipplDcOtt ce. J. At thop ' . .. RAe Thompson J. k .wzglE)dnie latwo sklasyfikowac i wiElkszoSC z nich mozna leczye prostymi' srodkami. 204.' h . Ch . 5 Levin P. PhilatlelJlhl~ 19: 11.: Discography 5C1Uld. R. jak doted. Zuk. . Thomas. .opaedic5 ancl related research. occuitd in relation t-o age. Wiltse L. The back and its disk Syndromes.J.: The intervertebral dtsc. 91. F' B'I tereble to )ow-back-paln. Lipptncott C ci o 'I delphia .Toronto 1976. 303. Copenhagen Univ.De Palma A.. dZwigniE)cie ciqzaru itp. B. ze nierzadko cierpiqcy chorzy ni~ Sq leczeni przyczynowo. radiodiagD.1 .Sheldon J.: Lumbar spina stenosis. die Surgeons. Philadelphia 1969.C 'Wet _ ~~:. 550 individuals Without Symptoms reAnomalies of lumho. 115. W.c a or ..1.: Gelenke 7 DIAGNOSTYKA ROZNICOWA BalOW KRZVZA _ Wirbelverbindungen.. . w... T. zanim dojdzie do wyzwolenia ostrych doleqliwosci. a odsyl:ani od specjalisty do specjalisty.. niezbyt pewnie w omawianym przezsiebie zagadnieniu. . special reference to transverse axial tomo ~ Ph W ksi"l.krqika miE)dzykrEl90we9o.: Myelography in the lumbar disc synd~ome.. 1 in'. Warszawa 1972.. podejScie lekarzy do' zaqadnienla below krzyia nacechowane jest defetyzmem..'.28. 19. The Amencan ca e0 1 975 ' . Rothman R.sYIJ1ptomatic patients. a dlr.Toronto .MclvUI G. 2) Backach The Wilpse·udospondylolisthesis. Niestety. J.. A n k'e y R. J.: Incidence 0 spina bUida. Lumbar Discography. WIlJen. w zwiezku z konlecznosciq rozleglych studiow zarowno na polu anatomii. Haftek.prof.?. J.. 59. prof..: Soft tissue pain and disability. A Davis Co... ' '. Rudnicki.' N b I' 1) SpondylolisthesiS with an intact neural arcn .0. D. Bone Jt..: Comparative study of Abrodll myelogram and operative [" dings in low back pain and Sciatica. e.roznych przyczyn i niekorzystnych czynnikcw. Philldelphia 1917.ek M. . Usprawied1iwieniem tego faktu jest.: ." b . h 1'0' teal and . Malawski. . W. Smg . It" .• S. . l.doc. A' d 1 of Orthopaeceo Instructlonal Course Lectures.. Lea and B. Verlag. 5 32 B 325. Philadelphia . t . Bu. vol.' Wbrew panujqcym poglqdom przyczyny b610w krzyZd dajq si~ . in low back pain end sciatica. zbyt male zainteresowanie spolecznosci lekarskiej tematykq bolow krzyze. Phl. gdyz po pierwsze kr~goslup jest trudno dostepny oadaniu fC 'riicznemu. . . 71. S. . 7~... Notdisuuier S.. 97. Pat a y Iiams an cy I IDS •.os·[s with. Tylman. E.W ksi'lzce' lIlyelographic changes in the major types of Ium alr spma ~ e~osls.n~y siq: Wroclaw . jak i tkanek i struktur okolokreqoslupowych. czssie ktoreqo rna miejsce choroba . J.SouthwortI1. vol. Neurosurg!. Bone Jt. D. Z requly. G. P. 28. neurologii i neurochirurgii. Iorl. . B. The narrow lumbar canal. prof. J.... Phlla~eIP~ Toronto 1976.ladelphla li:bar Schalimt'l..: 19:0' ~4. w celu wyszukania corez to nowej. . S. _ HilseJberger W:' E.Zce: $ole kirzyza. scand. F.G Tile M. _ iliff' . W kSl<l. Diagnostyka b616w krzyza jest trud:niejsza niz below w obrebie innych odcinkcw nerzqdu ruchu. Th C V Mosby Co St Louis . ~er~. radiologii. . pod : ..-sacral verte rae In. 20.. Co wiElcej. 90. H. Spri.: The narrow lumbar canal Spnnger Verlag.c~uw N. Mimo wielklch postqpow ortopedii i neurocbirurgii ciqgle teszcze.the so call. 'd1ey L H' Anatomo-RoentgenogLaphic studies of the Spme. tea and Feblqer. Friberg S. . . Ku}l 1. ze bol krzyZa maze bye -wywalany procesem. '" radiological review. s me. B -U Wackenhelm A... stenawczo zbyt czesto. 1956. istnieje pewien okres utajenia.. Kirkady-WilJjs .: The Spine. W ksiOlZW. 'OJ PhHa: Clinical orthopaedics and relatedraSeaIch. Swiderski. G.. .Ann.. Diss.~.Toronto 191. . 624. Fehiger.. P. zaqadnienle b6l6w krzyia doczekalo siE) naletnego traktowania jedynie w nielicznych osrodkach ortopedycznych kraju. Acta orthop.London 1 .rawdq jest.. B.' 28. E. J. ChUd.London . Radioloqy. " . co dowadzi..~jl1Jl B d R. 50-B. . " 119 . Warszawa . Bersnck S. lac u . Gdansk pro-f.prof. Thomd. . Szczecin . to nawet w naukowych plsmach i publikacjachciqgle jeszcze zagadnienie b6low kr~Yza jest niepotrzebnie zbyt komplikowane.chorobowym lub zabujzeniami czynnosclowymi w obrebie samego krEigoslupa.. " J . er n B tr Co _ Heidelberg - New York: 1980. 1968. \"'lk' Co Baltimore 1977.. bye moze. J.Jcal and J. A Hlavaty.: Spinal disorders. . Do below krzyz a doprowadza najczesciej splot . J. Postepowanle takie jest nie do przyjecia i wysoce szkodliwe spolecznie z racji niebywalego rozpowszechniania siE) b6low kntza. prof. Dis. Aaerkus 1958. H. B G' The normal tumbo-sacral Spine. a poza tym korelacja miedzy objawarni a patolcqicznymi zmianami w przebiegu cbor6b kraqoslupa jest plynna. M. F. . . 19 0. .L. Ro~n~genol.. .

Z reguly do czynienie mamy z 3 grupami doleqliwcsci: 1) bolem krzyi:a.. jest prawdopodobnie odpowiedzialne za pierwotnq stenczq. 3.wo-k. Zmiany zwyrodnieniowo-zapalne kr~goslupa.stenoza l~dZwiowego odcinka krflgoslupa jest [ednostka chorobOWIl uznawana od poczatku biezqceqo stulecia. nabyte zwezenie swietle kanalu knmowego. 8. . 4.to5c na r6i. 120 121'. Choroba wystepuja przede wszystkim u mezczyzn i najczesciej daje o sobie znac w 4 dekadzie zycia. Wady wrodzone: krEl. Przyczyny Inerwob6lu b6low krzyza. 120. 5.1aidZysteg:ol I . badaniami dodatkowymi oraz na padstawie obserwacji chorega i sposobem leczenia zachowawczego. Guzy kreqostupa. Zmiany zwyrodnieniowe powodujace b6le krzyZ a rozwijaja si~ bardziej podstepnle. sakraJizacja wyrostka poprzecznego ze stawem rzakonrym. Z naciskiem nalezy podkresllc.zczyzn Rye. kt6ra jest typowa dIa plci meskiej. Typy stenozy l'ildZwiowej: a . Inne. wrodzona (rozwojowa) powildana procesem zw:yrodnieniowym (wg Wfilse).iemowa. ropne zapalenie kosci. U m~zczyzn kana1 jestprzew~zony na poziomach L.-L4 oras L4-L1. 7. kr~gi przejsciowe. 6. Mimo to nadal jeszcze Istnieja problemy nie wyja. Zesztywniajqce zapalenie staw6w krflgoslupa. d . patologii i jej klinicznych iroplikacji. Wszelkie stany chorobowe typu "zaj~cia przestrzeni" czesciej powoduja objawy ucisku U os6b Z wqskim kanalem kreqowym.rzyZowym.zenie w 5Iodkowej CZflsci IfldZwiowego oddnka kr~goslupa u me.stenoze. b . Zakazenta. rdzenia i kanalu krflgawego. . STENOZY KReGOStUPA W ODCINKU LeD2WIOWYM Chociaz .stenoza wromona (rozwojowa)1 c . to jednak doptero ostatnie dzlestectclecia wyjasnUy wiele waiinychzagadnien z zakresu etiolo-. u kohiet ZWflza si~ onna przejsclu IfldZwiQ. Scharzenia ginekoiogiczne' i ciqza. Wlasnie own zwe. Uszkodzenia krqzka mi~dzykr~gowego i/lub stenozy 2. gil. gruzlicze zapalenie kosci.snione lub niezopelnie wyjasnione. Zaburzenia statyczne i dynamiczne. 9.steaoza wrodzona (rozwojowa) powikl:ana tyloprzemieszezenlem jq._goz:myk. Prawidlowy kanal kr~gowy ma r6Znq objE:.stenoza zwyrod:n.kanal prawid!owy. kulszowego nerwob61u k.dra miaidZysteg:oj e .ulszowego oraz b6Iow - krzyza 90% 1.stenoza zwyrodnleniowa powiklana tYloprzemieszezeniem jq. wada rozwojowa korzeni i pochewek.. [ak to ma miejsce w przepuklinie krazka mifldzyknmowego70czywiScie 110% Wymienione stany dajq sifl roznlcowac wnikliwym badaniem klinicznym. 2) nerwobolem kulszowym. 3) bolero krzyza i nerwob6lem kulszowym.dra m.nych poziomach. ie z wyjqtkiem nowotwor6w rdzenia i kanalu krflgowego (wystflpujqcych zreszta rzadko) oraz niekiedy zaawansowanego krflgozmyku zadna z wymienionych wyi:ej (w punktach 2-9) chorob nie daje zazwyczaj ostrych napadowych b616w krzyi:a z objawami nerwob61u kuiszowego. dlateqo do objawow ikorzeniowych dochodzi pozniej w przebiegu choroby i nie Sq one tak ostre.

czy tez uczucie jakby nogi hyly wykonane z gumy. Bole promieniujqce do konczyn. lub tez po przYJEl:ciupozycji siedzqcej. kt6re towarzyszq uszkodze. Ste-: noza w odcinku lEl:dzwiowym kr~gosjupa oznacza "usidlenie" ogona kon-skiego lub Korzeni.wszystkie stenozy wrodzone i rozwojowe. Co siEl:tyczy patologii i patogenezy.Qbjawy klbdczne Do klasycznycl'l. ale podobnie umiejscowione w dolnej czesci odcinka lEldzwiowego kr:~goslupa lub okolicy ledzwiowo-krzyzowaj. Tak wiec stenoza sa wszelkiego rodzaju przew~ienia kanalu knmowego.: qorzej. Nierzadko chory skarzy siEl na bole noene. z. jak tez w jednej czy obu ' konczynach dolnych. wewnetrznej powierzchni kolana lub lYdki i nie schodzi ponizej stawu skokowego. Dotyczqce kanal6w bocznych. stenozy zwy· rodnleniowe orez przepukliny [adra miazdzysteqo. ktore lagodzi chodzenie po pokoju (chory zazwyczaj jest po piecdziesiatce]. Dotyczqce kanalu kreqoweqo. chorego z uszkodzonym krazkiem miEl. Bot moze miee charakter trwaly lub naprzemienny. szczeg61nie w pierwszych dniach ostrego ataku. pojawiajqce siEl:nawet po przebydu nieW-ielkiego dystansu. Bole krzy~a w przebiegu stenozy kanalu krEl:gowego Sq lzejszaqo typu niz W przebiegu uszkodzenia tarezy miedzykrqqowe]. 2.e "nie Sq to jego 'noqi". Jest rzecza ciekawq. dolnych u choryeh dotknietych.p chorob'owych. Trzeba jednak zaznaczyc. D. Jatrogenne: 1. Stenozy nabyte: A. ChOroQ8 Pageta. ZWEl:zenie kanalu krEl. siEl: bolu pod wplywem stania i ustepowanie po polozenju si~ de 16zka.gowego (ezy ka. 2. zachylkow otwor6w miedzysregowych. Po'i:ne zmiany pourazowe. 3. B.nal6w bocznych) z przyezyn bezposrednich. uczucie chlodu. odczuwac w dolnej cZEl:sci Iedzwioweqo odcinka krqqoslupe. 3) kurcze i bole iydek przy chodzeniu. WnastEl:. Zatrucie fluorem. Kraqozmyk zwyrodnieniowy.dzykrEl. ktory ustqpuje po 2-3 godzinach.Pstwie chemonukleolizy. Achondroplastyczne. Natemiast jesli w przebiegu stenozy zajElciu ulegajq wyze] polozone korzenie.iejsco'wienia. Slowo "slenoza" oznacza zw~zenie. Obustronne bole konczyn dolnych wystepujq cz~sciej u chorych ze stenoza. ' Uwagal Objawy te Sq odmienne od below wystepujacych w uszkodzeniech krqzka miEldzykrEl:gowego. KrEl:gozmykowe. ZM pogarsza si~ wraz z fizycznq aktywnosciq. W nestepstwie przedniego lub tylnego usztywnienia. B6l stanowi objaw naczelny i chory moze go. 4) lalwiejsze wchodzenie pod gorEl niz schodzenier5) egraniczenie przeprostu kre:goslupa z powodu bolu. F. stenoZq kanalu krEl90we9o Sq w!asciwie podohne do tych.[~gowego ma wiele cech wsp6lnych z przepuklinq krazka miedz ykreqoweqc i w rzeczy samej zarowno stenoza. Dlatego tez bol promieniujqcy na boczna powierzchniq uda. . ie w miara uplywu dnia takze i chary ze stenozq kanalu krqqoweqo bqdzie czuc sit. claudicatio cauda equina - 123 I ' .zka miEldzykr~gowego z racji podreznienle i ucisku tych samych struktur neurologicznych. segmentalne lub uoqolniqne. Zazwyczaj chodzenie nasila b6l. Jak zaznaczono wyiej. w mlare podejmowania czynncsci dnia codziennego. 3.. Chary moze skarzye siEl:tez na ostabiente noq. objawow 'stenozy kanalu krEl:gowege zalieza sie: 1) b61 krzyza staly lub przerywany oraz objawy: typu rwy kulszowej.gowymz reguly jest bardziej ostry i latwiejszy do zlokalizowania. Zmiany zwyrodnieniowe [nejczestsze). Stenoza rozwojowa. 2) nasilenie. Objaw ten nierzadko nasuwa mysl 0 cloudicatio intermittens pochodzenia naczyniowego. B. Tile i Kirkady-WilUsa) I. Nierzadko ehory cierpi na bolesnq sztywnosc po okresie spoczynku lub 'budzi si~ rano z bolem. ze chory ze stanozq 'dobrze znosi jazd~ na rowerzevnatorniest u chorego ze zwyrodnieniem krqzka miedzykreqoweqo czvnnosc ta nasila.objawy. Przewezenia mogq bye ogniskowe. zmiany zapalne i nowotwory mogq powodowae przewezenie kanalu kreqoweqo. KlasyHkacja stenoz (wg Onkeya. E. Zlozone . 1. 2. B61 korzeniowy u .u chorych tyeh nierzadko mamy do czynienia z tzw. podczas gdy w przebiegu stenozy jest on nieco trudniejszy do um. Idiopatyczne. opony twardej lub obu z nich. Zwyrodnieniowe. 2.stenoza ledzwiowa kanalu k. Chociaz tylowypchni~cie jqdra miazdtystego. II. .. w kt6rych spoczynek przynosi ulqe. jak i przepuklina krqzka mledzykreqowego -mogq niekiedy [rzadko) wyst~powac razem.niom krq. Po przebyciu kflkudziesieciu metrow chory· musi zatrzymac sie I odpoczqc. Po kilku minutach moze on kontynuowac marsz. tyl lydki do stopy i palcow jest nierzadko nie do odroznienia W obu tych stpnac. Stenozy wrodzone lub rozwojowe: A. to nie uwaza 'si~ Ich za przyczyny stenozy. kanaI6w korzeniowycb i otworow mi€idzyknmowych. bol moze promieniowac de przedniej powierzchni uda. C. W nastepstwie laminektomii. Objawy te odrozniaja stenoze od uszkedzenia krqzka miEldzykrElgowego. Mogq bye one powodowane przez kosc lub tkanki miakkie i dotycz"yc samej puszki kostnej. 3. Rozne: 1. to w grlil wchodza 3 g16wne pro-eesy: 1. przeczulica oraz drqtwienie nog (krqzenia krwi w konczynach dolnych jest prawidlowe).

a konczqc na uog61nionych znieksztalceniach doprowadzajqcych do boeznego skrzywtenia kr~goslupa . Pamie:tajqC. ze objawy kliniczne nie dajq tak oczywisteqo obrazu.szczeqolnle ze . zas odpowlednio w~i:szy w pozycji przeprostu.!goslupa znajduje swoje odbicie w dolegliwosclach bblowych. Doprowadza to nieuchronnie do zmiany ksztaltu obszaru micdzykreqoweqo i wpuklenia siEl wi£:za· dla i61tego do otworu i do kanalu korzenia. na roznej indywidualnie wysokosci. Podobnie tez zeburzenia motoryki i odruch6w mogq w obu nogach przedstawiac siEl roznie. Unoszenie wyprostowsnej nogi ulega wiekszemu ograniczeniu w przypadku uszkodzenia krqzka miEldzykrElgowego niz w przebiequ stenozy kanalu kreqowego.!. ze nasady luk6w podpierajq g6rne wyrostki stawowe i cz~c miEldzywyrostkoWq luku. w pojedynczej resorpeji krazka mili1dzykrEl=go· wego moie doehodzit do obnizenia wysokosci krszka rzedu 12-14 mm. wy· konanym w przaproscie. ale za to reaquje gorzej na leczenie zachowawcze i zazwyczaj cierpi na stale pobolewania.nalezy uswiadomic sobie roznice anatomiczne miedzy otworem rniedzykreqowym a kanalem korzenia. Innym objawem jest zjawisko prozni Kunttsona.Trzeba wyraznie powiedziec. Stenoza w przebieguchoroby kri}Zka miE):dzykr~gowego Chore ba.!gowej. .zgiEltymi noqami w stewach biodrowych 1 kolanowyeh .ana resorpej. polegajqce na pojawieniu sie cienia czer. Dla zrozumienia etioloqii i patogenezy stenozy kanalu korzenia oraz stenozy otworu miedzykreqoweqo ~ naturalnego nestepstwe zrnniejszenia wysokosci krqzka mili1dzykrElgowego . wego W odcinku ledzwiowym kreqoslupa. czy tez upadki bez utraty przytomnosci. Zar6wno u jednych. Bole te przebiegajq r6inie i nierzadko przypominajq bole typu rwy kulszowej. Z innych skarg naleiy wymienic zapadanie si~ kolan. Anatomiezne podstawy stenozy kanatu korzeniowego przedstawiajq siq nastepujaco: ksztalt otworu miadzykreqoweqo jest w duzyrn zakresie uzaIezniony od wysokosci szpary miedzytrzonowej.przez przestrzen mi£ldzywyrostkowq blaszki luku. kt6re stanowiq pewnego rodzaju wrota znajdujqce siE. Zazwyczaj ruchomosc krt.em. Korzenie wychodzq z rdzenia przysrodkowo i ku qorze od nasad lukow.szczyt qorneqo wyrostka krqqu niiej poloionego przesuwa siEl ku g6rze na wy. Co siEl tyczy ruchemosct krElgostupa w odcinku Iedzwiowym. Objaw Lasegue'a rzadko jest dodatni (poza okresami zaostrzen]. wskazal. U niekt6rych chorych moze dochodzic do bolow nocnych. pr6ba marszu. Od tvlu korzen jest oqraniczony -idqe od gory do dolu .polegajqcym na b61ach i oslabieniu n6g po przebyciu nawet kr6tkiego.z:. W przypadkach zaawansowanej resorpcji pojedynczego krqz· ka szpera miEl=dzytrzonowa moze ulee zweseniu do 3 rom.nie z reglily nasilajq doleqliwosci bolo~e. Iz?lo:. stante i chodze. w przepuklinie jqdra miazdzystego terczy miEldzykrt.a krqzka miqdzykregowego cechuje siE): znacznym ZWIi1Z~Dlem szpary miedzykrqqowej oraz sklorozq przylegajqcych do siebie powierzchni trzonow krli1gowych. W przypadku steDOZy marsz trwajqey 5 minut nierzadko powoduje oslabienie n6g. co moze prowadzic do mylnego rozpoznawemie chorob naczyil obwodowych.neqo gazu w przestrzeni miedzykrqqowej na radiogramie bocznym. nawet jesli objawy bolowe Sq jednostronne. Bole u chorych cierpiacych na przepuklinq krqzka mil. W przypadku stenozy z reguly zajeeiu ulega wiElcej korzeni nerwowych. W odcinku ledswiowym wysokosc krqzke miqdzykreqowego wynosi 15--20 mm.yr odnienie po jed ynczeg~ krq. I tak siedzenie. a ':lastEl. ponadto czesciej objawy sij obustronne. potykanie sie. dystansu. mozna wyobrazic sobie granice kana16w korzeniowych. i:e objawy korzeniowe powstajq w zwiqzku z wdzie~aru. Ponie~~i w po.zycji zg~Elcia kanal krE):gowy w odcinku ledzwiowym jest o~sz:rnIeJszy. szybko ustqpujqeych po odpoczynku. by znow wkr6tce powr6cic po podjeciu wysilku. ale ustepujq na pewien czas pod wplywem leczenia zachowawczego. Na IstrueDle stenozy moie wskazywa¢ tzw. sokosc nasady Juku wyiej polozoneqo krequ. Ponadto stwierdza siEl sklerozq przylegajqcych do' siebie trzon6w krqqowych. wiezadlo :i6lte i g6rnq krawedz dolnego wyrostka stawowego. przeto ustawienie krt. to chorzy dotknieci stenozq zachowujq jq w stopniu wiqkszyrn niz dotknieci przepuklinq krazka miedzykreqoweqo. Tworzenie brzeznych wyrosli kostnyeh jest niewielkie. Sq one zupelnie odmienne od granic wyznaczajqcych otwo· ry miEldzykrElgowe. przy czym doleqliwosci z czasem nasilaja siEl. Na sprawe t~ zwrocil uwag~ Verbiestr kt6~y tei. w pozycji stojace] chorego. przybtera rozne postacie _ ?oezynajqc od zmian zwyrodnienlowyeb staw6w miedzywyrostkowyeh jedneqo segmentu.zrnniejsza je. chociaz brzegi kosci pokryte cienka warstwq resztek krqzka mogq wypuklac siEl do swiatla kanalu kr~gowego (Crock}.pnie. Jednakzeu tych ostatnlch ograniczenie unoszenia wyprostowanej konczyny jest z reguly obustronne.! \IV pojedynczej p!aszczyinier przebiegajqcej nieco skosnie do plaszczyz125 / 124 . La i 14 jest rzadkie w przypadku uszkodzenia krazke miedzykreqoweqo. Chory ze stenoza cierpi rnniej bolesne ataki. co pociqga za soba zmiany w stawach miedzywyrostkowych . Zaburzenia czucia Sq czesto roznorodne i naroznych poziomach w obu nogach. Wyehodzqce z rdzenia korzenie przylegajq do przysrodkowych i dolnych powierzchni nasad lukcw.ka miedz ykrElgo. 0 tyle wystepowac moie w stenozie.ldzykrElgowego Sq cit::ikie. zaS leienie . jak to ma miejsce np.i..goslupa jest prawidlowa. Jak wspomniano wyzej. jak i u drugich chorych najczqscie] dochodzi do ucisku korzenia La i SI' 0 ile jednak zajElcie korzeni rra wysokosci L2. Do resorpcji krqzka dochodzi zazwyczaj w skadlnqd zdrowym odcinku l1:dzwiowym krsqoslupri [niakiedy nawet w pozniejszym wieku). S1£:wyrostk6w stawowych do swiatla kanalu korzeniowego. Po przyjeclu wyprostowanej pozycji ciaIa chory moze natychmiast odczuwac bole krzyia i b6le n6g.

Naturalna historia choroby i resorpcji pojedynczego krazke miedzykrlilgowego rozklada silil z reguly na lala. lub Sl' U chorych tych stwierdza Silil oddzielenie traqmentu chrzasfki plytki krencowe]. moze pojawic siE:' jednostromia Twa kulszowa.. r6wnolegle z nasileniem si~ objaw6w chorobowych. sie 3 typy krElgozmyku: wrodzon y (ok.ze przestrzan mledzytrzonowa jest pusta i ze korzen jest uciskany przez fragment chrzastki plytki krancowej (Crock). Rozpoezyna silil on ku gorze od miejsca wyjscia korzenia z WOTka oponowego.rwajqcyeh przecietnie zaledwia 3-5 dni i ustepujqcych bez stadu. promieniujqce do pcsladkow i do koncsyn dolnych. k1edy nie rna jednoczesnego przerwanfa ruku nerwowego)./\ -IV /" Rye. Laminektomia w tych przypadkach daje zazwyczaj zle wyniki. i kanal korzeniowy przebiega w trzcch wymiaraeh.wiowego. kiedy dochodzi do kraricowego zwezenia szpary miedzytrzonowe] oraz rownoleqleqo ustawienia plytek krancowych krqqow. diwig1. - wyuikajqCy z po- 126 127 . 12L Podzial kr~gozmy~6w wg klasyfikacji Meyadinga dziafu trzonu kr'ilgu naiL CZ!ilsci(w9 De Palmy 1 Rothmena].tzw.. przyczap wiezadla zolteqo i qorny brzeg blaszki luku. Jest to jeden z najbardziej uderzajqcych objaw6w tego procesu chorobowego i podczas operacji w przypadkai. Sumujqce si~ mazy ruaqq nasil ac b61~. podczas wykonywania zdjecia przednio-tylnego okazuje si~.ljqcego na sobie mase calego ciate. W miare postepu ehoroby dochodzi do wydluzenia i scienczenla czesct miedzywyrostkowe] luku i do jego przerwania. Chorzy nii. subluxatio lumbosacralis]. chromanie korzenia rdzeniowego (Crock).ny strzalkowej ciala. Jego dach w tyro miejscu utworzony jest przez wewnqtrzny brzeg g6rnego wyrostke stawoweqo. 21 Ofo).k!lch za:c awansowa:nych (taltie wtedy. t. Przebieg choroby jest wyznaezany okresowymi atakami ostrych b616w krzyza. Kazdy z nicp: moze wywolac objawy stenozy kanalu kreqoweqo czy kanalu korzeniowego lub jedno i druqie". Stenoza w przebiegu kr~gozmyku Rozr6Znia. stosunkowo wczesnie w przebiegu choroby. Stap. W przypadkach zaawansowanych. zeslizguje silil ku przodowi (tylna czesc luku.. Dolegliwasci moqq silil nastlac pod wIll:ywem cwiczen fizycznych czy chodzenia . ustalona zrcstami w16knistyml. jesli sq nieustepllwe. pozostaje na miej" Do stenozy w przeblegn kr~gozmyku dochodzt zazwvcza] w przypad. W miare ewolucji choroby. ze objawy. Kr~goz:myk wrodzony (spondyloplosis. W wyniku tego trzon ostatnlaqo krequ llildz. kontrole rentgenowskie ujawnlaje zwezenie si~ [edne] szpary miedzykreqowe].l dotkniecl moqq wvkazvwac klasyczne objawy zeburzen przewodnictwa odcinkowego korzenia L. .:h takich stwierdza si~. zazwyczaj wystepuja obustr onnie. Przyezynq zeslizqu krequ jest tutaj dysplazja g9rnyeh krzyzowych luk6W nerwowych oraz g6rnych wyrostk6w stawowych. Z kolel wykonywanie obustronneqo odbarczenia kanalu korzeniowego czy segmentowego usztywnienia kreqoslupa daje z reguly wyniki doskonale. Z kol . Niekiedy. spondyJ olityczny (510/&) oraz w przebiegu zmian zwyrodnieniowyeh (25%).

W miejscu tyro dochodzi do rozplemu tkanki . nietrud. doprowadza z reguly do stenozy otworu mi~dzykr~gowego.ne rozeiqganiem. ktory przyjmuje ksztalt litery 5. 2 . 122. totez rzadko dochodzi do przewezema swiatla kanalu ·kr£lgoweg6.wlokntsto-chrzestnej. nasila je stanie. 3 .niestabilnego Iuku nerwowego dodatkowo przyczynia si~ do draznienia korzenia. gdyz unieruchomienie kreqostupa przynosi poprawq j pojawiajq si~ objawy z segment6w polozonych wyze] niz przawezenie na szczycie kosci krzyzowej.:: pogarsza tworzenie wyrosll kostnych na tylnej krawsdzi krqqu lezqcego ponize]. odruchy skokowe Sq oslabione oraz pojawiajq sie roiejscowe zaburzenia czucia. Rza~ki~. .scienczenie krqZka L5."obmurowanie" korzenia przez tkankEl wl6knistlj (wg De Palmy i Rothmana).::goslupa. Czesto brakuje tylnej chrzqstki stawowej i torebki.Postat ta zdarza sit: najczescie]. Jeslt polozenia chorego do J6zka nie prz~llIesle szybkiej poprawy. . usztywnia chary odcinek z dojscia tylno-boczneqo (usztywntenie miedzypoprzeczne] lub przedniego (usztywnienie tniqdzytrzonowe). Zeslizqiwaniu sift trzonu krligu ku przodowi me towarzyszy tutaj przemieszezanie Iuku nerwowego.a~ycz~j ~iewielki. chodzenie.sztywnosci. kt6ra deflnitywnie ustala poziom uszkodzenia. Zeslizqiwanie si!i) calego kr~gu l£ldZwiowego z nie uszkodzonym lukiem nerwowym ku przodowl powoduje speeyficzny rodzaj stenozy kr. 4 . Na poziomie tym moze rruec mlejsce zwyrodnienie zar6wno krqzka. poznie] casady luku}. schylanie si~ oraz przeprost. Kr~gozmyk na tIe kr(}goszezeliny. Od przodu od roiejsea uszkodzenia przebiega jednomuen. W przypadkach objaw6w udsku ogona konskiego czy ucisku korzeni konieezne jest wykonanle mielografii. po czym. Zes!izg jest z?eszlCl ~. gdzie k'anat kreqowy u mElzczyzn jest zawsze waski.odksztarcente kanahi kreqeweqo (a). Trzeba zaznaczyc. 2 . ograniczenie ruchow oraz w przypadkach bardzo zaawansowanych znieksztalcenie obrys6w ciala. Kr~gonnyk zwyrodnleniowy (pseudokr!il90zmyk Junghannsa). Nadmiema ruchomosc . Sprawa najcz~sciej dotyczy mezczyzn. Tyine wyros_tki stawowe ulegajq przerostowi i powiqkszeniu. Krazk! miEldzykr~gowe Sq zw~zone z powodu zwyrodnienia i czesto stwierdza siEl wyraine krawedzie wpuklajqee sie do kana1u kreqoweqo. posla1ik6w i w tylnych odcinkach ud.z jednoczesnym nadmiernym koscietwcrzeniem.ktaniem jest utrata czucia w okoliey posladkow I ty:nych powle~ze~Ill ud oraz zatrzymanie moczu.poszerzenie przednio-tytneqo wymiaru otworu mill'dzykrElgowego.b61. ktora krzyzujqC uszkodzenie czesci miedzywyrostkowe] moze przyciskac korzen do trzonu kIl~gowego. W tych przypadkaeh uniesienie wyprostowanych n6g jest oqrantczone. JesTi kr~gozmyk umtejscowiony jest na poziornie La_:_L4. 1 .gona konskleqo. W wyniku tego dochodzi do zmiany anatomii kanatu krElgowego. scu). promteniujace do koficzyn dolnych I stop. Pseudokreqozmyk najczescie] wyst~puje na poziomie L4-L~. Patologia krqqozmyku. kichania itp.r:0 128 q B61e luzvia 129 . a tyro samym powedujqc jego zwezenie. z jednej strony i tylno-qornq krawedzia trzonu 51' Obraz mi€!ograficzny jest typowy .srodsk cieniujqcy wypelnia r6wnoroiernie worek oponowy do L4. Sytuaej. lub tez jego przyspieszenia dochodzi zazwyczaj W okresie dojrzewania i w6wezas pojawiajq si~ objawy chorobowe . Powiekszcne wyrostki stawowe powod ujq nierzadko ucisk na ogon konski i korzanie. konieczne jest odbarczenie przez usuntecie luko~ nerwowych L4-LS (zniesienie rozciqgania). b .' ezy lez tylko sclencsenta i wydluienia CZlisd m~t:d:zywyrostkow~j 1t1lru. Swiadc.' po czym zagina si~ ku tylowi. wpuklajqC si~ rue tyIko kn tylowi.zednie przesuniecfe krElgu L5 wobec kcscl krzyiowej. Inny rodzaj stanowia b6le typu korzenioweqo. ue ucie . ale groinYI? powi. ze w tym typie wyrostki stawowe Sq prawidlowe i zachowujq pr~wi~lQwe wzajemne.zwiqzki. Bole majq charakter tfiPy i umiejscawiajq sie w okoliey krzyia. Stenoza kanalu kreqoweqo ezy otworu miEldzykr~gowego stanowi wskazanie do usuniecia luku nerwowego. Obluzowany Iuk usuwa siEl. objawy kliniczne mUSZq byt w przewazajqce] czesct wywolywa. jak i stawcw miedzywyrostkowych .1 tworzenie i odkladanie tkankl chrzestno-wtoknlste] W cbrebie otworu mtedzykrElgowego. w Il etapie. Mimo ze radiologicznie nierzadkn stwierdza sie ealkowity blok.zy to o usz~o~zeDlU o. powstania stenoz'yvdochorizj nejczescie] na przejsciu l~dzwlOweg~ odcmka kreqoslupa w krzyZowy. ale tak:ie wpuklajqc si£l do swiatla kanalu kn:gowego. nasilejace si~ pod wplywem kaszlu.pr. miqdzykreqoweqo. gdzi)'! na szczycie krzywizny (krequ 51) dochodzi do jego zatrzymania. Do wystqpienia zeslizqu.ny do odroznienia od kreqozrrryku na tle zwyrodnienia lub krqqozmvku wrodzonego.b Ryc. Worek oponowy zostaje napiqty w wymiarze przednio-tylnym miedzy przesuwajqcyml sie ku przodowi lukami nerwowymi L4-L. rzadziej do przewezenla ~a~alu kTligoweg-o.ny korzen (okr~ca~qcy siE: dookol~ trzonu.

wyrcsie kostne i na koniec rozlane zapalenie calego stawu..i boczne w mrejscu wyykla korze~~ ~5 ~ worka ~ponowego i przebieg'll W kanale mi~dzykr"lgowym. Zmiany w krazkach mi"ldzykrt. W wyniku tego kana I boczny.awowych (Cauchoix). zapalenie blony rnaziowej. zas drugie ~ g16wnie samych krqzkow.. deformacjq chrzastki. Usztywnienie kr~goslupa Jest rzadko komeczne (Newman). Pierwsze dotycza staw6w miedzytrzonowych oraz krqik6w mit:l.wyrostek gotny przesuwa siEl'do gory i do pirZodu.-: pic bez stenozy. 00 stanu Lego predysponuja wrodzone zaburzenia rozwojowe wyrostkow st.l~zka. Wynildem tego jest podwichni"l.os!~pe i odcaynowymi zmianami zwyrodnieniowymi 7 powodzeme. krq. Wynikiem tego wszystkiego jest centralna stanoze.dym poziomie wytwarza tylno-boczne uwypuklenie w strone swiatla kana!u krEl:gowego po kazde] stronie (doIne wyrostki stawowe) i tylne uwypuklenie kosci w strone swiatla kanalu (krqzek mi~dzykr~gowy) . kt6rego tyInl!sdan~ stanowi g6my wyrostekstawowy.C10wa. Dalsza utrata zwertosci krqzka doprowadza do jego rasorpcji.dzykr~gowych.si"l knm pociqga za . Najcz~sciejzajElty jest caly kana. stunkoweqo w Iydkach. aochodzic winny spos6b .tylny jest w~:iszy ni:i wymiar boczny (wymiar prze~rUo-tylny mniejszy ni:i 12 mm oznacza kanai wqski). Dlateg:o tez krE:. .wowych oraz na tylnej powierzchni trzonow kr~gowych w rniejscu przyczepu pierscienla w16knistego.strzalkowym i czolowym.. ?~zerosl:e . . czy te:i calkowitqartrektomit. 130 . Przesuni~cie do przodu g6mego wyrostka sta.ko do g6mego lub dolnego odcinka kanalu I~d:iwiowego. Ucisk moze nawet istniec po foraminotomii. a co wa:iniejsze .hkWlduje noszenie gorsetu. Do UClsru"l~la korz enia dochodzi 1nil'ldzy dolnym wyrostkiem stawowym krequ L~ 1 trzonem kr"lgu 1.Jadnakze w tych warunkach anatomicznych nawel niewie!ka przepuklina j4dra miazdzvsteqo lub srednieqo stopnia zrniany zwyrodnieniowe mogq dawec sUne obja"o/Y. .zy tr aktowac jako szczeqolny rodzaj zwyrodnieniowego .w miarElzw~zania si.gozmyk VI przebiegu procesu zwvr cdnrenioweqc nale. . . kt6re ustepuja po poloze~u Sl~ do .Dl dochodzi rzadko. . najczElstszym obJuwem Jest . Z€slizgujqcy Warto zaznaczyc. .w przebiegu choraby. NiEikiedy chary skar:iy siEl na Mle. na kai. Doleqlfwosci b6Jowe zwiqzane z dlugotrwalt( nlestabllno:klq~ krElg.kanal 131 . to jednak objawy chorobowe poj~wi~jq sie czesciej u m"lzczyzn. Stenozy w przebieguzmia. Zeslizg kr"lgu rna tendencje do nasilania si"l' co ~i"l. a nastepnie zlewaniu sie ich w du:i:e p~kniE/cia promieniste ~ a:i do calkowitego rozpadu krq:ika.b61 krzyza i rwa kulszowa. ktore obejmuja.cej :__ wyko~ame laminektomii i rssekcja wyrostk6w stawowych moze dodatkowo Sl~ do nieqo przvczyniac (tcgo rodzaju niestabilnosc czesciej wystepu]e u choryeh w rnlodszym wieku).sobq worek opaI_l?':Y. Do rwy kulszawej dochodzi p6zna. Stenoze rozwojows centralnego kanalu rdzeniowego rzadko daje objewy kliniczne.: na wszystkie strony i zarzyna przyporninac pilkq. Niekiedy nowa kosc odklada siEl:g!6wnie na przedniej i przysrodkowej powierzchnig6rnyc..:iek miEldzykr~gowy i przyJeg:!e t{"zony kTElg6w. Zmiany te w 3 stawacb na ka:idym poziomie sq przyczynq bo16w krzyia u chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi w odcinku l~dzwiowym kreqoslupa. Nowa kosc. co jest wytl11maczone fizjologicznym zwezemem kanalu kr?gowego na tej wysokoscl.taicenia kanal. Do wsp6listnienia krE/gozmyku wrodzonego I rozwojoweqo z kr~gozmyk iem zwyrodnieniowY. Plytki qr aniezrie trzonow kr~g6w Sq sklerotyczne. zanim wykona· si"l CZ"lS.u krElgowego nmiejszego nii normalnie.st~wYlJLi~d~ywyrostkowe wpuklajq si"l w zachylk.: urazy powodujq typowe zmiany zwyrodnieniowe w stawach nfi~dzywyrostkowych. Stenota rorwojowa Najcz~sciej mamy do czynienia ze stenozq idiopatycznq. Dochodzi te. Do zwElzenia kanal6w bocznych moze tel.: po obu stronach.palema stawow oraz stenoze kr~goslupa w przebiegu procesu zwyrodmemowego ". t~l1 chro~ama p. w wyniku czego piersci:eiI w!6knisty wypukla sit. kl6ra doprowadzd. .a scianEl przedni".ek opunow zostaje uCisni"lty ad tylu i_ baku przez przerosle wyroslki staw0v..! krElgowy I wymiar przednio. odkladajqca s ie w tych 3 miejscech.n zwyrodnleniowyc:h Gl:ownymi Ich przyczynami Sq naciski l naplecia typu rotecyjnego w obrebie dwu d'olnych segment6w ledzwioweqo cdcinka kregoslupa oraz surnujace si~ mazy typu 'kompresyjnego. .za. Objawy chorobowe niezawsze id4 w parze z rozlegtosciq zesltzqu. . W ostatecznosct krazek zostaje r ozerweny w obu wymiarach . Dlatego to stenoze rozwojowa trakt uje sift [ako czynnik predysponujqcy.lpllJe czesciej II kobiet.:e i ~Iasnie mi"ldzy tymi miejscami dochodzi do post"lPojqcego ZW"lZeOla na wysL"lIlUjqcej krawqdzi i sterroz y. napinajec go trzonu kr"lgu le:iqcego PODIZ8J. . .wowego zw~za otw6r miEldzykI~gowy. . Wor..raniczone tyl. pod konicc rozwoju koscca do wyksz.h wyrostk6w stawowych. staje si~ wqski i dochodzi do "usidlenia" korzeni.rze.:arua z !ozka i po cwiczeniach fizycznych. Z czasem sumujqce sit. ze chociez kr~gozmyk zwyrodrueruowy wystt. W rniare za·awansowania procesu zwyrodnieniowego dochodzi do podokoslnowego tworzenia kosci na wewnl'ltrznej powierzchni dolnych wyrostkow sta.El'krqzka IniEl'dxykrEl:gowego dochodzi do zbli:ienia siEl:do siebie trzon6w kr"l96w. niewieIkiego stopnia podwichniecis.m . zwiotczerue torcbki. .l90wych poleqajs na tworzenlu sie okr"l:inych pekniec pierscienie. z kt6rej wypuszczono powietrze. Podcbnie [ak w innych stenozach. Niekiedy zw~ieme jest og. Jednakze krqqozmyk zwyrodnieniowy moze wyst1j. B61e sq z reguly najbardziej dokuczliwe w momencie w~tav.".cie slaw6w mi~dzywyroBtkowych . W okresie tym berdzo waskl krazek jest wypelniony cienkimi warstwami tkanki wl6knistej.:i do pewnej utraty zwartosci krazke.

Ptzewe:zenie to 132 .ista moze obejmowac odcmek 1-10 em. .czyn6wkowa Jest przewezona najbardziej. .lenlOwych W !Doych stawach miEl:dzywyrostkowych i stawach mlEl:dzytrzonowtfch craz do powstania stenozy wielopoziomowej. W 'Y"Yniku tego_ ~odwi:hnlEl:ci~ dochodzi do bocznego "usidlenia" korzerua.OIru~ ~4-L~.kze wyrostk:a kolczystego.!dzykxEt90we9o.oboy do kosciotworzenia w wypa.:sc. L 1) prostopadte ustawienie blaszek luk6w. Istotq pato!ogii jest ucisk ogona konskiego przez poqrubiale wi~zadto z61te i wpuklanie sie:. Stenoz. ra wypelnienia srodkjem. Chociaz do I:. . kontrastowyDl pochewkL jedneqo lub wI~ceJ k~rzeni nerwowych na zajEl:tym pozioniie z powodu zro~tow. kana low bocznych.ld'zi:e mozliwosc pousztywnieniowej stenozy. to jednak badanie to maze zawiesc.nalu kr~owego.dku uniesienie okestnej trzonow kosc! dl:ugich.zar6wno pochodzenta kostnego.le] n~ pOZl.. ~as na p~ze~m~] powterzchni gornego wyrostka stawowego odklada siE: nowe kosc. .yrOdl:!..\ naVl~t z~ cene wyciecia staw6w miedzywyrostkowych (d.kszenie i wpuk. 2) rozw6j silnyeh blizn w miejscu subtotalnej laminektomii powodujqcych tylno-boczny ucisk ogona konskiaqo. predyspoo\liolcymi do l1usl~lema.zadel oraz przerost samej kosci pod.ne].nia. . rost trzeba: ' .enie znaeznie rozleglejsze. Do stenozy po wykonaniu laminektomii doc~~zi u os~b podatnych wodu pewnych anatomicznych predyspozycji [Brodski).lanie si(j1 staw6w nu<idzywyrostk_owycb. . jak od bok6w.ym poprzeeznym wymiarze kanalu kr~gowego.hwiH obeenej mielografia stsnowi najlepsze diagnostycznie pornoc.lI tyloo-bocznymi zachylkami. .go. gdyz skutecz:nie wykrywa wszelkje przewf..miejscu' tym docbodzi do przepukltny krazke miedzykreqoweqo. usztywnienia po usunieciu kr'lzRa mi(j1dzy. W ten sposob dochodzi do pojawienia sie:: zmian zw.. 133 .a wl6knista Stenoza wl6knista wyste::puje czesciej nii kosfn~ i moze b~C ~powod~-' wana zrostami podpaje::czynowkowyrni lub w16knlstym zgrubleDlem obe]mujacym worek oponowy lub tkanki polpzone ~on. rodnieniowy. mianowide: 1) podokostnowe scinanie blaszek luk6w.. Niekt6rzy chorzy wymagcaja. znacznym pogrubieniem i sfaldowaniem wiEl:iadla z6Hego.s zwy~. Badanie mielograficme w stenozach Wypelnienie worka oponowego wodnymsrodkiem kontrastowym umozliwis okreslenie wymiar6w worka oraz rozleglosci stenozy. nawet u ~UdZl mlodych. Illest~~Iino. na ]e~Dym IWziomie przeciqi:enia kre::90s1upa przenosza . Wymienic z potutaj wie:.q w miejscach. przy zmniejszon. korzem.' 6) wystepowanie wyi:ej wymienionych niepraWldlowosel ze zwiekszonq !ordozq If. '. . W przypadkach niewielkiej stenozy mozna probowac poszerzyt kanal sposobem wydEl:da podstawy wyrostka kolczystego i pogrubialego W~El:zadla . dochodzi do powstama ~teno~ c..~tr:alneJ 1 ~Ocz. Stad moze szerzyt sie w obu klerunkach. a ta.powstaJ. lest calkowicie zarosni~ty. .ldzykrf. "Usidlenie" korzeni w zachylkach boezoych oraz w otworach miEtdzykrEl:90wych jest bardz. gdzie. me:'tiedy worek. Stenozy PQ laminektomii . Ponizej miejsce zespolenia przeweaenie zazwyczaj nie jest tak duze. nalezy unikat usztywnieniavlukew ria korzysc usztywnienia mi~dzy wyrostkami poprzecznymi. Najcz~:ki:ej stenoza dotyczy koncowego odcmka worka oponowogo. zerowno od tylu. przestIzenpodpajEl.siEt na s'lsia~uj~ce pOZ1o~y. do srodka wyrostk6w kolczystyeh. ale zezwyczaj potrz.~ WqSklII. . w otwor~eh mi(j1dzykre::gowych i zwiEl:kszenia ujemnego dzialenia bocznej przepukhny krqzka mi.. GI6woq zmianq W stenozach wrodzonych i rozwojowych jest jedno\ite przewEl:zertie kanalu krflgowego na calej jego dlugosci. wiEl.yku ku przodowi lub tylozmylm krEt90we9o.wy rozpoczyna Sl~ na]CzE. Wynikajqca z tego mestab. . w wyniku czeqo dochodzi do zrnnlejszenia poprzecznego wymlaru Iuku nerwego. z przepuklinq krqzka miE. W wymku.adoponowo ".f. H6re pociqga za sobq prze4) poqrubienle Stenozy po usztywnieniu Najczesctej dochodzi w tyeh przypadkach do rozleglego okrezneqo przew~zenia swiatla kanalu kre::gowego tuz powyze] miejsca usztywnienia. Usuniecie wyrostk6w stawowych oslabia mechanicznle wydolnosc krlilgoslupa w odcinku ledzwiowvm i stanowi przeciwwskazanie do wykonywaniad(j1zkich prac fizycznyeh. Majac na wzglf.lg:owego. dotyczy zar6wno centralnegc kanalu kr~go~e.. 5) kana} kr~gowy w ksztalcie }isda kODl~zyn1!"..kr~gowego. W miejscu tym . Proces zwyrodnienio..ldi"wiow4· Opr6cz wymieoionyeh wyzej 6 czynnik6w nalezy wymienit jeszcze dWa. U nlektorych cnorych dochodzi do niewielkiego krEtgozm.la uwolnienia korzema w otworze).boczny potosony przySrodkowo do otwor~. . ktpre .' . Stenoza wtokn.i-one Sq bardziej bocznie.' 3) powi(j1. bk Najwczesniejszym objawem zaqrazajqcej wl~k~lsteJ stenozy !est . .nierzadko doebodzi do znaeznego przewezenia oqona konskleqo. przerostem i wpuklaniem si~ do srodka kanalu wyrostk6w stawowych oraz g6rnego brzequ masywu kostnego utrzymujqceqo kr El:90slup.o cZEl:ste i korzenie wymagaji'! odbar.. szczegOl~le kr(j1gu ~. ...wyczaj usstywntenie. totei rzadko w .ebne jest odbarcz.lienia ka. .zadla z61tego.cze. Kiedy p~oce. . jeMi przew~zenia mniejscow. jak i w16kpistego.s~l (nadmierna ruchomosc) lub zwloknienia (ograniczenie ruchomosci)..' 2) wpuklanie siEt do swiatla kanalu i "dzioby" gomych kraw~dZl wyrostk6w kolczystych. [ak 1.ilnosc kreqostupe jest niewielkiegostopnia i nie wymaga zaz.

Dotyezy korzeni rdzeniowyeh w kanal.). Diagnostyka radiologiczna stenoz Patologia kreqozmyku.kledy dOl.:. Zdjqcia rutynowe wykazuja tyPOWq ki• Badaaia mleloqraticzne mog". Najczsscie] rnamy do czynienia ze stenozami kombinowanymi. Przerost gtll.Iu? wielopoziomowe. Z druqiej strony przerost g6rnyeb i dolnych po134 a b c Stan prowidrowy WydTuienie czesci miedzywyrosfkowej lUku Przerwa luku wcz!?5ci miedzywyrostkowej Rye. . Przewezenie Jest najwreksze W okoUey staw6w mil:}dzyvryrostkowych i tarezy miedzykreqowe]. Wczesne zmiany wykrywa jedynie poprzeezno-osiowa tcmoqrafia sposobem ukazywania przekroj6w kanalu kr€)gowego. korzeniowych lub w otworaeh lniEldzykn:gowyeh i przede wszystkim Jest powodowany zmianami w zekresie staw6w rniEldzywyr:ostkowych. Stepien sten~z~ u~aleznI?n! Jest od zaawansowania zmian zwyrodnieniowych. 14 mm). Powiekszone takze mogq by_c blaszki iuk6w ze zwezonyrni miedzvbl oczkowyrni przestrzeniami..stan pre widlowy. dochodzi do powstama stenozy typu "szkielka od zegarka". Do chwrli obecnaj me WladOI~o. Dolne wyrostki stawowe s'l.objawy. Mielografia wykazuje w tych przypadkaeh jednolicie zwezony worek oponowy (kt6rego dolna qramca w wymiarze przednip-tylnym wynosi ok. Zmiany tego typu Sq jed~o. bwydluzenie cZ~5ci ml~dzywyrostkowej umoZtiwia przesimiqcia krEl9u ku przedowt.deh. 123. Przyczyniejq si:~ one do b610w krzyza pOSredni~ . C . sklerotyczne z nadmiernq przysr odkowa wypuktosctq wpuklajaca si~ do swiatla kanalu kr~gowe90. wierzchni stawowych wyrostk6w stawowyeh i lukow od boku i od tylu nie jest tak latwy do wykrycia na zdjeciach przeqlqdowyeh'. wydluzonego luku jest sprawa wtorn'li doprcwedze do dalszego przemteszczenta sl~ krElQU (wg MacNab a zmodyfik. przepukliny krazka miedzykreqoweqo.zwojowe.jest zwykle bardziej zaznaczo?~ w wy~ar. Slenozy wrodzone i ro. ZWE}zenie dotyezy worka oponowego i ogona kons~iego i moze byc wywolane przez: p~grubiale blaszki ~u~6w. " . prz~rostu w_yrostk6w stawowyeh (szczeg61nie dolnej powierzehm stawowej) oraz mekiedy przez przesuniecie krqqu W' prze biegu kreqozmyk u. ezy tez wyksztulcajq si~ w okresie niemowlecym lub dzieclnstwe.. zas samo przewezenle ka_nalu kreqcwaqo moze bye centralne obwodowe lub mieszane. (McIvor ~ wsp. ZWElzente szpary miedzytrsonowe] w przebiegu zwyrodmema.zlamanie.prz~ros~·e WIE}~adlo z6Ue (z powedu obkurczama na skutek zmmejszema wymiaru rmedzyblaszkowego). ze znaczny przerost lub powiekszeme wyrostkow stawowych z jednoczesnym zmniejszeniem boeznycbzatok ~tanowi zmiane rozwojowq (cz~sc procesu zwyrodnieniowego). Kreqozmyk rzekomy i kreqozmyk prawdziwy: a .. ale tylko w bardzo zaawansowanych przypadkach. pseudokr€)gozmyku i krqqozrnyku ku tylowi jest latwa do wykrycia na rutynowych zdjeciach rentgenowskich kreqoslupe W odcinku Iqdzwiowym. Typ obwodowy.zki miedzykreqowe i tylne wyrostki stawowe zna]duJ~ s~~ w tej samej poprzeczne] plaszczyZI'ti'e oraz kanal kr~gowy na pO~I. . na ktore sklada sill zwezenie wrodzone lub zwyrodnieniowe oraz przepuklina krqi:ka miEldzykr~gowego. Najbardziej kraticowyrni przykladarni stenozy wrodzone] sq achondroplazja oraz dysplazja chrzestna.korze~lOwy . Najczescie] mamy do czynienia z przewezeniami nabytymi ~ ~rzebl~gu procesu zwyrodnieniowego krl:}goslupa.dZle do r:1Cwielkieqo nawet stopnia przepuklmy tarezy miqdz ykrqqowe] ezy zrruan zwyrodnieniowych kr~g:oslupa. Stwierdza si~ zWlizenie grzbietowej powierzchni kanalu kreqoweqo z powodu powiqkszenia dolnych wyrostk6w stawowycb. . ezy st~nozy wrodzone i rozwojowe istnieja juz w momencie urodzenia. Stenozy wrodzone same w soble rzadko wywo{uj'l. gdyi 9Elstosc srodka cieniujqcego zaciemnta wczesne zmiany. Wszelkie hipotetyczna pomiary stosunk6w i propcrcji W obrebie samych kr~g6w nis przyniosry spodziewanego rozwiazania (Jones). .f'. krqzka miedzyknmowego doprowadza do podwichniee staw6w. Zmieni-one zwyrodnieniowo stawy sq gl6wnq przyczynq zwezen kanalu centralneqo oraz kanalu korzeniowego. .omle nasad lukow moze miec ksztalt prawidlowy. Ty~ centralny.. . Obeenie uwaze sie.) .myeh wyrostk6w stawowych zweza ka~al . w wyniku czego szezyt g6rnego wyrostka stawowego zweze swiatlo OtWOIU miEldzy~r~gowego. P?niewaz kr'l. 135 . wykryc te odchylenta (ubytki) w tylnej cz~sci kolumny srodka cleniujaceqo.zc p~zednio-tylnym niz w wyrniarze poprzecznym. c~orobo. Powoduje to powstanio gl~bokich tylnych oraz wydluzonych bocznych uchvlkow.

Zarowno skleroza. b .wydtu:i:enia czt'jsci nuedzywyrostkowe] hiku. Powoduje to narastanie naciskow na tyine elementy i stawy miedzywyrostkowe z nastepczq sklerozq luk6w i ich przerostem.c .krf.). cdsrodkowym zwyrodnieniem tarcz miedzykreqowych. jak i przerost sa asyrnetryczne. ujawnlajace rozchodzenie sit: czt:scl mif.krllgozmyk patoloqicznYi (wg MacNab a zmodyfik.:dZYWYTostkoweJ luku (wg Mac-Naba zmodyfik. Do przemieszczente sill: trzonu krll91l ku przcdowi moze doisc Z povi~dLl: a . Widoczne przesuniecis kr~gu spowodowane jest nadmiernymi obciazenlami z powodu zwyrodnienia krqika mi~dzykHmowego oraz zrnianq kata nachylenia staw6w mi~dzywyrostkowych (ulatwiajqcych Rye.krt:gozmyku w.:go5zezehn(J. rOZEl na przejsciu . silq u\rzymujl1cq kr~g L. Spowodowana jest z regilly postepujqcym. Stenoza na tie zwyrodnieniowym. kt6ry w danym przypadkll jest jedyn!j. Otwory miedzykreqows Sq splaszczone w kierunku przeduio-tylnym I wydluZone pionowo. przebtegu k r. do kr~goimyku Ie) dochodzt n. Rye. 125. Kr~g 4 jest gl~boko wcisniety miedzy kosci biodrowe. 126. b . Pseudok:r~gozmyk.podwtchruqcta stawow mtedzvwyrostkowyca . a co za tym idzie ~ zmniejszeniem swiatla kanalu kreqoweqo oraz "usidleniem" korzeni.:goS"Zczel1ny. w miar~ przybywania lat.).o b c Rye. 0 chorobie krazk a mitc:dzykIllgowego.wydtu:i:enia nasady luku . przednie przesuni~cie calego ~gu [pseudospondvlolisthesis). Kr~gozmyk w przahieuu kr~go5zczeliny: a.piersiowego odcinka kreqoslupa w odcinek Iedzwiowy.J. na naleznym mtejscu (wg MacNaba ZIllOdyf1k.kr~gowego. zagr~za. Krotkie nasady luk6w zw~zajq swiatlo kanalu kr~gowego w miare schodzenia ku dolo wi. 124.a skutek choroby krazk a mi~dzy.qoslupa.f. uleglych ~ianom zwyrodnieniowym. d· .JqceJ kI~g~zmY~l<:1TII vc przypadku istnienia krll90szczeliny moze dowodzlC zdJ~cle C'?ynnoscwwe <tlf. 136 137 .

na poziomie l)L.przebudowa utkania kostneqo z mtmmalnym nadlamaniem w jej czesci gorr. ktcrv zastosowal eiektwmiografifl do wykrywania przew~ze.pojawra Sl~ w przeproscle 1 znika w pozycji zqiecta._ b ckollca mi~dzywyrostkowa zWOiIzonai znieksztaJcona. Najczescia] prze~llw. najcz~sciej na tle zwyrodnieniowym. Stwierdza si~ kompensacyjny przerost I skle r oze g6mych wyrostkow stawowych. C przerwanie ciqglo. Dopiero mieloqram ukazuje.przesuwanie $i~ krequ). wr-o~onq [rodzaj rozsaczepu . Wiadomo. a b Rye. Nierzadko wykrywa siEl w6wczas dodatkowo przepuk linq krq_i.: a .sci utkanla kostnego te] okolicy .byl Jacobson.tzw. lub tez schorzeniam nabytym . ze badanie radioiogiczne nie ujawnia przerostu tkanek miekkich.. kowate nierownosct na tylnych powierzc1miacb kr~g6w. obustronne wykonywanie elcktrcmicqrsfii u pacjentow z podejrzeniem stenozy kanalu kreqowag. Szczelina luku krElgu (spondylolysis) Szczelina luku krfl_gu oznacza przerwanie ciqglosci utkania kostnego miedzy wyrostkami stawowymj .wyczaj szczelina jest symetryczna i uiniejscawla sie:: u podstawy wycostka g6roego. Dowi6dl on tez istnienia korelacji miedzy wynikami • Etiolo9ia szczeliny hiku nie jest calkowicie wyjaSniqna. Ztamania powolne okolicy miedzywyrostkowej krequ L. jak to rna miejsce w kreqozmyku ku przodowi. Trzeba wyraznie zaznaczye. Tak wiec stenoza moze bye znacznie wiqksze.schod- a. Na zdjeclach skosny~h stwierdza s-iElniereqularnosc otwor6w rni"ldzykrfl_90wych.ozmyk w prz~biegu zmian zwyrodniajqcych (a) i z powodu krQgoszczertny (b).zlamanie calko wlta . ~28. Pseudokreqoztnyk najczElsciej umiejscawia sip. stan poprzedzajqcy mOZDa rozpoznsc na podstawie scienczenia i przebudowy utkania kostnego w dolnyrn odcinku czesci miqdzywyrostkowe]./0 populacji.brak zrcsntecta silj_ luku analog]czme do splna bliJda). gdyz oznacza zmniejszenie patologicznej ruchomosci. Zaz. pozostawiajqc jedynie' slad w postaci zsqeszczenie neqo. Kr~gozmyk ku tylowi. rru"ldzykr~~owej. ze moze one: b:y:c wad".rutynowe.spondvloltza (wg Swiderskiego). natumi ast stwierdza si~ . Szczelina luku maze przebleqsc bezobjawowo i spotyka sip. w jaki sposob zwezony kanal llEl90WY wplywa na worek oponowy i zawarty w aim oqon .('ga rka. 4[.n ka~~lu kr~~ow:go . kt6re w wynlku tf'go wpuklajq si~ w bonne zachylki. czyli blize] "glowy pieska".g6rnym i dolnym krequ (pars interurticularis). moze WygOlC utkania kost- Jednym z.:wymiaI strzalkowy kregu (wg Wogassa 1 Portera). szczeliny przelomu od yory i dotu.konskl. Nierzadko natomiast widoczne sa roznie zaawansowane zmiany typu przewezenia. tylozmyk krE.ani~ si~ kr~g6w U~id~cznia siEi na zdjeclach czynnosciowych . Kr~g. luku praypomtna slaw rzekom I Y _ gladkie.zJamanie przewlekte z powodu wrodzcneqo oslabienia odpornoset hiku.o .nq uszkodzeruem tarczy. nlz wynika to z konfiguracji kosci. dajqc na mielogramie znleksztalcenie typu szkielka od 2. Szczelinie luku krequ Die towarzyszq przemieszczenia i wzajemne stosunki miedzy krqqam: oraz kreqami i koscla krzYZQwq Sq prawidlowe. W tytozmyku rue dcchodzi do utrwalonego przesuniEicia kre::g6w. pierwszych. Dlugo trwajqca szczeltne sklerotyczne brzcqi". .ej. 138 139 . I Rye. Szczelina powstajqca jako wynik zlamania przewlekJego sie. 127. Badaoie elekt'romiograHcme W stenozie Niekiedy tworzqca 5i~ szczeline luku .ka miEldzykrfl_gowego (Sheldon).goWy (retrolielhesis] Tylo~myk oznacza ~ieprawid!owq ruchornosc kreqow spowodowa. PoJawienie sie wyrosli dzipbiastych jest objawem pomyslnym. jq u ok. W ~ym osta~lm przypadku powi!}ksza siE.

Leczenle stenoz W odroznianlu od paejenta z uszkodzeniem Larczy rniedzykreqowej.. Stawy miedzywyrcstkcwe majq torebkl i Sq wyslane blona rnaziowa. Otwory rniedzykrqqowe stajq Sle: zwezone 1 dochodzi do lekkiego uwypuklenia sit:' tarcz miqdzykreqowych(Breig).wiowo-krzyzowy wykazuje tendencje zan'ikow4 pczy pseudoretrolislhesis (tendeneja asymilacyjna).go pow~d"? otwor mu~~ykrElgowy scresnia stEll).¥?'ostk~ . jak i k.2 mID. . cienkie wIo'kna nerwowe. a w nastepstwio .51 do luku kr~gowego L.cym retrolisthesi« z pseudoretroHsthesis jlri: w warunkach prawidlowych przestrzen miEldzykrElgowa 5 jest wElZoszanii 4. Szpara mtqdzykrqowe L4-5 lest zmrnejszona (wg Dihl-Rye. Pseudotettolistbesis et tetrolisthesis: a ~ oseuaoreuolistbesi« .lzadlo l. .ldzykr~gowych w czasie ruch6w krE. pozycji stojqcej dochodzi do nieznacznego powiekszenia lordozy Iedzwiowej. L5 . 140 .i poszerzeniu.do zwolnienia ich przewodzenia. Jacobson bada elektrodami iqlowyrm 5 miasnt kaidej konczyny unerwianych przez L4.Qt STAW6W MI~DZVWVROSTKOWVCH Nie . u chorego ze stenozq nasrlajq si~ one w miarq uplywu czasu.. b . _ Termin "zesp61 staw6w miE. Od strony przysrodkowe] z torebkami !<lczy siE. stawowe 5<1 przesuniete w stosunku do siebie (z te. 129.dy ze staw6w otrz.z'ykr~gowych· zwroctly uwagf.ldzywyrostkowych" wprowadzH Ghormley juzw 1933 r. Zdaniern Aruddiego zmniejszenie nedctsnrenla w zylach kIEi9os1upa rna zmnisjszac doleqllwosci bolowe.eni zachowawczo.ucanie zwiE. co wystarcza do uniemo:i:liwienia nerWorn za~artym w kanale krEi:gowym przesuwania si~ w czasie chodzenia.stualka .do ko~czyny dolnej. Zmiana ustawienia kre goslupa w odcinku ledzwiowym ze zgiE. extensor tuillu» cis. 2. 21). nieraadko Ieczenie operacyjne stanowi dla nich jedynq ucieczke bez wzgl~du na wiek.yil krwionosnych. stwterdzarrymi u Ieczonych ehoryeh. co sprswra ze doleqliwosct zmniejszaja sie: (Nelson).iE)dzykrElgo:wegoL5-81 nie Jest pewnym znakiern r6inieujq. Blona maziowa staw6w jest bogato ukrwiona i zawiera Iiczne zakonczenia nerwowe. W 1938 r. Kazda galqzka tylna zaopatmje co najmniej dwa stawy i :kal. W wymku tego dochqdzi do naciqgania nerw6w i uposledzenia ieh ukrwienia.~ bt616w krzyza i rwy kulszowej. Ponad~o perllle~lUI?. hiklem krqqcwym L5 .gu lEldiwjowego w klerunku grzbietowym ..). Zapamietejl ZWElzenie przestrzeni krqika m. Bye moza tel. stad tel. Wl6kna wiezadla zoltaqo stajq s~~ rozl~Znio~e i powi~'~sza siE. zabezpiecza przed wciqgaoiem torebek miedzy powierzchnie stawowe i wpuklaniem -do otwor6w miE.4 (odstep mtedzy szczvtaml wyrostk6w stawowyeh 51 i. w wyniku czego zawarte w nim nerwy ulegajq skroceniu . Prawdopodobnie wchodzi w grE.z~wsze zadowalajqce wyniki usuwania krazkow rnie:d.triceps surae i dlugie zginacze podudzia). 130. 129 Rye. extensor digilorum longus i brevis. fe wstrzykniecle 6% hipertonicznego roztworu fizjologicznego NaCI w mi~nie okolokr~goslupowe i wi£lzadJa mfedzykotczyste wywoiuje b61 ~rzyZ~ prom~eninjqcy .lkszajq przestrzen w kana Ie -kre:gowym.. S1 . Kellgren wy. W.objawami srodoperacyjnymi.lcia w wyprost (lordoz.:gosiupa (L.miEldzykro::gowy lo::d:l.in. kiedy bole nie Sq tak silne.prawdziwy ty!:~zmyk L5 (niefizjologiezne zb1iienje szezyt6w wyrostk6w stawowych .ne przez. manna). Ogalne cechy tylozmyku w obrebie It. ustqpienie b6lu jest zwiazane . Na kliniczne znaczenie tych stawow w b61ach krzyl. chorzy mogq bye lecz. . Spostrzezania te zostaly na"tf. . Tyiny dolny brzeq trzonu kreqoweqo przekracza polotony ponizej tyLny yorny brzeq trzonu 5 krll.61te. u ktarego w miara uplywu ezasu dochodzi do ztagodzenia doleqliwosci._strzafkal. W stenozach niezbyt zaawansowanych.Rye.~me potwlerdzo. Ls i S1 (L. rue me wiadorno.ldzywyrostkowych) oraz Mooneya j Robertsona. by wymagaly leczenia operacyjnego.nie zroniejszyl siE)).tibialis anlerior.' "\ ZESP.a) pociima za SO~q jego skr6cenie 0 ok.adductor magnus i quadriceps.diwiowego odcinka lw. _ . _Ja~ do~odzi do powstania botu w stenozie kanalu kr~gowego. Bye moze niedokrwienie tych nerw6w stan?w} pn:yczyn~ bolu . peroneus.ne~6w rdzeniowych sarno w sobie jest bogato wyposazone w. 130 Rye. Zarcwno siedze~:lie. co m.kazal.lniedokrwienie nerw6w z powodu u~isku zaopatrujqcych je malych nacz.ze zwolnien!em ucisku na siatk€} nerwow Luschki. (wg Dihlmanna].a zwrccilo uwag~ w nastepnych latach wielu autor6w.lgoslupa.y'muje unerwienie co najmniej z 2 segment6w (rye.Hlrscha (kt6ry wstrzykiwal hipertoniczny roztwor NaCI W okolice stawow miE. badaczy na tyJne struktury kreqoslupa jako potencja1ne zr6dl. 141 elektromiografii a . W.lich przekr6j.lwiE. oprocz tego krqzek . doklad.

jak i 0 wiele groiniejsza spondylolisteza kr~gu stanO~lq rzadka przyczyne b616w krzyZa.dzialanie u ok. kt6re mOQil pawodowac uciskanie blony maziowej lubfaid6w torebki. Gdy zdjecie wykazywalo jednostronne zmiany w jednym stawie. kt6rzy wymagajq specjalnych krzesel [siedzenie na krzeslach tie dobranych przysparza im doleqliwoscf].~ciej hunb~lizaCJa ~)l~rwszego krli. do niedawna jeszcze byly zbyt czesto . 'Niekt6~y .gosIupa.o-krzyzowy. Metoda ta w chwili obecnej znajduje wielu zwolennik6w. kr~gos!up wykazuje r6z. Dowodzi to.najczli.norodne odchylenia krzywizn fizjoloqicznych oraz zwiqzane z tyro zachwian~e r6":. 20% chorych dotknietych b61ami krzyza {Mooney I Robertson). nestepnie przychodzi bolo duzym nasileniu. chyba ze mamy do czynienia z wYlqtkowo duzego..gosrupa. Nie dziwi to zwazywszy.6wnie: krEl. Nic tez dziwnego. ze odcinek ledzWIO:". 3. Slany zwyrodnieniowe kIf:goslupa w odcinku l~diwiowym. roanorodne wady.dzywyrostkowych: l. zmieniajqc biouiechenika dolnego odcinka kr~goslu a _magq dop~owad~ic do b616w krzyza jedynie na drodze przyspieszenia ~~ zycra ~rq~~ IDl~dzykr~gowego.". :nastrzykiwano tylko ten st e w. Co si~ tyczy sakralizaeji 5 krli. ~o wYJiltkowo doprowadza ona do b6I6w krzyia. kt6ry t~orzy staw z kosciq krzyiOWq. przez co zaburze os ruchu krqqu. w mmejszym stopruu uklad wi~zadlowo-toIebkowy. .Nil podstawie powyzsz ycn spcstrzczen Mooney i Robertson stworzylt postqpowanie diagnostyczno-terapeutyczne. a przez to zwi~kszajqca obciqzenia i naC1S~1 .n. W zaleznoscl od istniejacej sytuacji biomechanicznej. przypuszcza sili.na staw l~d~iow. rodnyml wadaml kn. . Biorqc pod uwaqe wielopoziomowe unerwienie staw6w miedzywyrostkowych. Wstrzykniec dokonywano przy uzyclu fluotoskopii. segmentalna struk• Badan~a epide~iologiczne ujawnily. rutynowo nastrzyklwano 3 dolne stawy.zejsc przez zycie hez takich ezy' innycb d~leghwOScl z~ strony krzyia.PA STATYCZNE I CZYNNOSCIOWE Niewi~Jeo~6b rna szcz~scie: pr. ze efeki blokady jest podobny jak przy wstrzyknieciu korlykosteroid6w i nowokainy do stawu kolanoweqo z niewielkimi zmianami zwyrodnieniowymi. Przew!ekly odczyn blony maziowe] illub lorebki stewu nu uraz (C'lynnoscrowy J.kowego. Mimo to ustqpienie bolu umozliwia podjecie leczenia fizykaJnego i ewiczen oraz -stanowi wazne ogniwo w caloksztalcie leczeni a wielu przypadk6w b610w krxyza. Niestabilnosc kIl?. ze w stawach miedzywyrostkewych stwierdza sie nierzadko obecnosc cial typu lqkotek. 2.9oslupa staje si~ czestym miejscem zmian patologicznych z powodu mikrouraz6w i przyspieszonego zuzycie tkan.prz:ywi~jq duZq wag~ w patologii b616w krzyza do tzw. Prawdopodobnie sprawa ta jest skutecznie leezona przez chiropraktyk6w. co z kolei daje sI~ wykryt badaniem klinicznym i mozna l'atwo potwierdzic badaniem radiologicznym..wyrostk~ poprzecznego. a nigdy ostry b61 typu pod. ze ok.gu krzyzowego zwi~kszajqca ramiq dZwigni odc~nka lli. ze odcinek lli. Co si~ tyczy dzialania leczniczego wstrzyknili. stopnia przesuniqciem krequ."Y kreqoslupa z mechanicznego pun:ktu widzenia stanowi najslabsze o~n~wo narzqdu ruchu. Podobnie hardzo rzadkq przyczynq .:. a ponadto w miejscu tym dochodzi do zmiany kierunku sH przenoszonych wzdluz osi kr~goslupa.razmema korzeni l~dzwiowych. Z niestabilnoscia mamy prewdopodobnie do czynienia u tych chorych.uwazane za przyczyne h616w krzy:ta. ~o ~ad ~ych zalicza:my gl. Naturalnie nie jest to leczenie przyczynowe i dlatego wynik iniekcji jest przejsciowy. obciqzenie mechaniczne i sHy dzialajqce w tym miejscu sa wieksze nli gdzie indziej.dzwlOwego kr~goslupa. z~ 142 143 . Obecnie przypuszcza si~. Zar6~no spondyloliza. w kt6rym elastyczne. stawu lEldzwlOWo-krzyzowego. dajace si~ wykryc badaniem radiologicznym. mrqsme.b610w krsyze jest ukryty rozszczep kr~goslupa (spina bifida occulta]. polegajqce na wstrzykiwaniu do stswow miedzywyrostkowych (u os6b dotknietych bolami krzyza.np. Pierwszym sygnalem przeciqzenia miesni jest b61 typowy dla fizjologlcznego zm~czeni:a mi~nia.gu l~dZ:wlO~ego. charakterysty~n! ~a odruc~ow:go przykurczu miesuta. chyba ze dotyczy jedynre polowy kr~gu . Same w sobie wyjqtkawo S<J przyczynq doleqliwosoi".agi ciala: ?rlchylenio~ tym przeciwstawiajq siq przede WSZY~lkim.giprzejsciowa .o". Prowadzone w ostatnich czasach szeroko zalaojone badania epide~ rniologii b6l6w krzyZd obalHy ten pogJqd. Tutaj trzeba zaznaczrc.c dostawowych. czy tez w okolica nadklykcia zewnetrzneqo-kosci ramiennej w przypadku epicondylitis itp. populacjl dotkniilte jest r6to{}- WADV WRODZONE KR~GOSlUPA Wady wrodzone kreqostupa.dtwiowy kJIi. Leczenie to . Prawdopodobnie zwyrodnienie stanowi nastepstwo przewleklego podraznleni blony maziowej oraz niestabilnosci. lstniejq 3 mozliwe wyttumaczenia anatomiczne leczenia b61u krzvze sposobem wstrzykniqc do staw6w mili. przerost i upodohnienie siEl.przynosi dodatnia.. nie zawsze jednak dokladnie przestrzegajqcych zasad ustalonych przez Moqneya j Robertsona. ZABURZENIA KR~GOSl. zwiqzanej z postawq przy pracy lub w czasie odpoczynku. 501/. ze w pewnych pozycjach ci?la zawodzi zwartosc i stebilnosc staw6w rniedzywyrostkowych oraz dochodzi do powstawania bodic6w h61owych. 1I kt6rych przypuszczano istnlenie zaburzen W obrebie tych staw6w) 10Ztwor6w kortykosLeroid6w z nowokainq (1 ml Depo-Medrolu + 5 ml nowokainy)..

bianie wszystkich krzywizn kI~9oslupa (nie wylqczajqc lordozy szyjnej). st6~ plaskich nabytych. kifozy dorastajqeyeh.torych sam Iekt wielogodzinnego bywama w pOZyC]1 wyprostnej creta stanoWi wystarczajqcq przyczyne podostrych b616w krzyze. Ba:daniem wykrywa s1€. (np. Utrwalone spfaszczeme fizjologicznej lordozy ~~dZwiowe moze bye tez spew J. '.I: ""' . .Niekiedy . warunkach przejscia JE}dzwiowego odcinka kr~goslupa w odcinek krzyZowy wszelkie mechaniczne qbciazenie przenoszone Sq przez trzony kI~gowe I krqzki mtedzykr~gowe.•. szczeqolnie w koncowych.._.y ~suwajqcy na czolo przyczyn b616w krzyia tzw. j dowane przez uszkodzenie tlrzon6w kt~q6w l~di:Wiowych.wi~c dochod~im~ do.dzykr~gowego.). a. Hiperlordoza najcz~sciej' TZuca 5i€! W oczy. konczqcq sie z regu~ .. .koczytly k:r~qllIskle. kr~yz~.I e krZl'ta 145 . Zapominajq oni 0 tym. zmian zwyrodnieniowych doleqlrwosci= bolowe stajq si~ coraz bardziej dokuczliwe.z.gowego.wzmozone naplecie mi€. . Netu= ralnie w tyro ostatnim przypadku wystqpienie skoliozy poprzedzaja objawy typow.ci~ia. Objawy _rddiologic~e choreby Baastrupa (a)) b wyrostki kolczyste w pozycji przednio-tyLnej (wg Dihlmanna). guly po 25 r. Auto. 131.. Hiperlordoza stanowi najczescie] kompensacje tzw. 5q przede wszystkim osoby zmuszone do dlugotrwalego st . Wi!iksze znaczenie przywiazuje si~ do nieprawidlowych postaw ciala.. •. pociqgajqceg'o za soba pogl~. moze wystqpic jedynie w przypadku patologicznego (rzed- 144 10 B'. wtIany patoloqlcZne . zwvrodnieni h . Nalety wyrdinie podkre~lic. NaieZy jednak pamiqtac. zeburzenie zw:artos~l krqzkOwo-kr~gowego segmentu ruchoweqo zapominajq_ ie chodzl tuta] 0 typowe . zachodzaca najcz~sciej ku ty(krE}g polozony nad ehorym krazkiem mi~dzykr~gowym przesuwa ku tylowi).IDledruey stanowiq jedynie potenejalne' czynniki wywotujace b6le krzyza (zazwyczaj Sq one doskonale kompens~wane). . Poqlqd.z.e.e zaburzen statycznych ~a ruewlelkiem~c~eni~ terapeutyczne (raczej profilaktyczne.~szkodzeDlem Jildrn mlazdZystego i pterscienie wl6kni5tego ze ~ZystklDll lego ka. druqa przyczynq jest uog6lniona wiotkosc miesni oraz niepraWidlowa nawykowa postawa clata.r-zyiowa uzyskuje niezalezna (svmetrycznle lub asymetrycznie) ruchomose w stawach knyiowo-biodrowych.. kiedy to tyloprzemieszezenie jadre miai:dzystego podraznia korzen. totez nigdy cbciqzenia te nie dzialajq zbyt dlu go. Naleiy zeznaczyc [ednak. do k~orej one predysponujq. ze zaburzenia statyczne w dbr~bie konczyn dolnych 1 .sni przyla~goslupowych oraz nasHenie doleqllwosci w laaJicowych odcinkach ruch6w kr€. Niestety w okresis tym leczeni. czesteqo zaburzenia okresu wzrostu.nsekwe-ncjami (mozliwosc podrezntenia bogata unerwionvch struktur wI~zadlowych kreqoslups).ldzykr€. p:~~~ Po. sp~zedawcy sk!epoWi itp. • Sl~ . Niewielkiego stopnia skrzywienia l€!dzwiowe w przebiegu wad postawy sa czqsto mylone ze skoliozarni wyst~pujqcymi w II okresie uszkodzenia krazka rni€. Doleqliwosci pojaWiajq si~ z re. }l k.bia.iego stopnia) za klasyczny przyklad uznajq b61e Hkwidowane wkladka'mi korekcyfnymi w przypadku _ Ryc. ze stoparni plaskimi dotknu~le.gpwe-go.kosi: k. przeto Istnlenie hiperlordozy upraszcza diagnostykEl rozniCOWq". W miar€. kiedy to uk1ad wiezedlowy kreqoslupa zaczyna trade wrodzonq elastycznosc z powodu postepujqceqo zw16knienia. jakoby skrzywienie krqqoslupa prowadzilo z reguly do below krzyze. T~ I~Wl zwane p~eIhleszczanie si~ kr~g6w. . jesli chodzi ~ pozostale krq~l Illl~dzykt€.e dla n okresu uszkodze-nia krqzka mi€. ze tYPOWq cechq • uszkodzenia krazka miqdzykreqoweqo jest splaszczenie przcdowygiecia ledzwioweqo. ie ruchomose ta jest przecenlana.koby "nastawianle" stawu krzy_Zowo-biodrowego. imitowac objawy wystepujqce w I okresie uszkodzenia krij_zka mi<:. Zwolenntcy tlumaczenia b616w krzyza znieksztalceniami i dystunkcjarnl konczyn dolnych (nieldedy bardzo niewielk.lgowego. SHy te dzialaj<\ bezposrednio na wi~zadla miedzykreqowe i miesnie przykreqoshrpowe jedynie w czasie ruchu. Doleqliwosct te magq.jq_cych si~. szczeg61nie w sferach fizykoterapeut6w wykonujllcych r(l.goslupa lub nawet ograniczenie amplitudy ·tych rueh6w.dzykr€. kt6rych celem jest ja. ze w prawidlowycb. -z kt6rych na pierwsze miejsce wysuwa si~ hlperlordoza ledzwiowa. odcinkach ruchow. uptywu czasu i pogl€. poruszajqcej si~ jedynie wraz z miedniCq".lgowe) i Jeczenie rnust bye skierowane glowrue na petoloqtq krqzka mi~dzykr~gowego. okazal si~ niesluszny-(badania Hulta). Do~~~: ehoroba krqzka ~r€. daje prawe b6le..tura biochemiczna kr~goslupa w odcinku l~d±wiowym lclCZYsi~ ze sztywnym ukladem kcsci krzyzowej.. konkluzji. U os6b dotkniqtych hiperlordoza bole krzyze nasllaja siE} pod wplywem ruchow i ustepujq po spoczynku.' wiec ch OIO ~ krazka. .

gruszkowatego wystapuja z reguly u kobiet (6 : 1). nione linie pomaqaja oznaczyc miejsce na5trzykni~cia m. Stany. ZMIANV ZWYRODNIAJJ\CO-ZAPALNE ios teoattbri Us) Zapalenie kosci i staw6w maze imitowat b61e krzyia i nerwob61 kulszowy bardzo rzadko.dzywyrostkowe . Co si~ tyczy objawcw ko10' • Jakkolwiek rzadko. z posledka 'przez otwor kulszowy w strom: palca w odbytnicy. przeto daja b6I. bedacy rotatorem zawnetrznym stawu biodrowego.90rnycb kn:. poniawaz zmiany te gl6wnie dotyczq stawow miedzywyrostkowych. Unoszenie wyprostowanej nogi moze wywolywat b61. Charakterystycznq cecha b616w krzyza powodowanych przez procesy zapalne jest to. Miesien kulszowy oraz bolesne miejsce rnozna tez wymacec badaniem ZESp6t MI~SNIA GRUSZKOWATEGO per rectum. ' W zespole tym do b6lu krzyZa Z objawami rwy kulszowej docho~~i z p?wodu ucisku i "usidlenia" nerwu kulszowego przez/Iub w m. IgllOlwprowadza sie. stawaw . unikajac jego' bezposrednieqo naklucia. ograniczeoie ruchomasci kreqoslupa w odcinku l€id±Wiowym oraz napiecte miElsni okotokreqoslupowycb. Odwodzenie i rotacja zewnqtrzna moqa bye oslabione. gnlSzkowateqo (wg Caillieta zmodyfik. te jednakze wyjqtkowo doprowadzajq do objaw6w korzeniowych./jqtkowych wypadkach moze takz: powod?wac tzw. a to moze przypominac typowe bole krzyze. przeto ieh rozntcowanie nie [est-zbyt trudne [szczaqolnie w zaawansowanych przypadkach. nstawione s~ pionowo w plaszczyznie strzalkowej i zw~ze~ie szpary ml~dzytr:o~ow:J moze jedynie powodowac ich gl~bsze osadzeme (ruch w plaszczyznte gora-dot]. to jednak powierzchnle..osneqo ustawienia plaszczyzny staw6w miftdzywyro~tkowyc~·. Patomechanizm sprawy jest prosty.ej. KosC gr.l pelny zakres ruchomoscl knmoslupa w odcinku l'i:dZ-Wio" . gdy:i fizjologicznie lqdzwlowe stawy miEl. Wymie. Proces qruzliczy rna przebieg bardziej podstepny i w zwiazku ze slabiej wyrazonymi objawami . Jest rzecza oczywistq. Podobnie imltowae uszkodzenia krqzka ruiedzykreqoweqo mogq procesy zapalne staw6w krzyzowo-biodrowych. kon~a~towe ~wyrodnienia wyrostk6w oscistych kr~gow (zespol Baastrupa. ze doleqliwosci nie ustepuja po polozanlu silOldo 16zka. Zespnl m. Mif. tego sameqo krEj:Qu (tzw.. kiedy pojawiajq sit): objawy og61ne oraz objawy radioLogiczne). Nerw ku1szowy wycho· dzt spod m. Iniekcji dokonuje si~ pod kontr ola wprowadzonego do odbytnicy palea wyrnacujaceqo bolesne miejsce.kiego) sk.l. W przeciwnym wypadku nie moze dojsc do zCldnego przemles. il~ w obrebie . ZAKAi. 0 :tyle w krt::gach niiej potozonych mog4 przebteqae prawte horyzontalme). 132.przebiegajl'! ODe zawsze pionowo w liDn stIrzal~owe).JZiCZrlQ Guz ku/szowy Nerw ku/szO'''l' Rye.ENIA Wymienit nalezy tutaj krwiopochodne zapaleoia nleswoiste oraz gruzlice. Nlekledl' tez ustawienie stawaw moze bye raine w obr~bie. Kissmg spine syndram). k rz yzowo-bi odroweqc. ma swo] przyczep poczqtkowy na wewnetrznej czesci kosci krzyiowej i stawu Leczenie polaqa na ostrzykiwaniu mi~snia gruszkowatego nowokainq. 146 141 . zas przyczep koncowy na kr etarzu wiekszyrn k osc! udow. ym. Brzusiec mi~snia w czasie przechodzenia przez otwor kulszowy krzyZuje siEl (lub obejmuje) z nerwem kulszowym.og61nymi moze bardziej imitowac pocz€!tkowy okres uszkodzenia krqzka mledzykreqoweqo. a i w6wczas jest latwe do rcznicowania.. qruszkowateqo w polowie odleglosci mil}dzy kosciq ogonowq i kolcem biodrowym ty1nym gornym oraz kreterzem wi(lkszymi guzem kulszowym. .1 i 2 .gow .zczen1a. mi~dzywyr. w wyniku czego zsburaeatu uleqa plaszcZyPB ruchcw kr(lgu. B61 nasila tez wykonywanie odwodzenia zrotowanej na zcwnatrz konczyny wobec Z6stosowanego oporu. Obmacywaniem udaje si~ nierzadko wykryc tkliwe miejsce ponad olworem kulszowym. zwlaszcza przy jednoczesnej rctacji zewnqtrznaj konczyny. ze zwezenie si~ szpary mi~dzytrzonoweJ W w. tropizm stawow nllEldzykr(lgowych).ostk?wycb w ledzwiowym odcinku knmoslupa mogl'! bye zmienne {o. ptsliosmis.2sieit ten. Srodek znieczulajqcy nalezy rozproszyc dookola oerwu. Badanie'll k.linicznym stwierdza siE.

rozrastajac si~ zewnatrzopcnowo. 134.s~l1n.z.wyrosla. Procesy nowotworowe kreqoslupa oraz rdzenia krqqoweqo w odcinku Iedzwiowym zawsze polqczono 51:1 z bolami krzyza.y Slaw biodrowy lub niewyr6wnane skrocenie jednej z konczyn dolnych. aczyniak (haeman. Rye..aWld. . P~:. a~e nasilajq i chory podaje. ze dopiero po "rozruszamu Sl~ w C.nymi.. w por6wnaniu Z odcmklem w~szym. po wstaniu z 16:ikai zaostrzenia dolegllwosCl zwiazane sq zs zmianami pogody. . Choroba towarzyszy czesto takim stanom..oarthritis jest chorob~ neqo wieku. Kostnienie wh:zadel biodrowo-krzyzowych to jeden z plerwszych obja.sie:. }akko)~e~ objawy rentgenowskie nie pozostajq w prostej zaleznosci z ob)awanu klinicz.GOSlUPA (spondylitis ankyJopoeUca) Choroba ta moze lmitowac bole krzyia jedynie we wczesnym okresia. ze hal nie ustepuje pod wplywem spoczynku oraz nie nasile sill: pod Wplywem ruchu (b61 pojawia si~ najczesciej w nocy).gowyeh . plue i tarczycy. Poniewai. jakkolwiek wielu autor6w til: nipoteze neguje. 0 . p~ czym obecnosc tych zmian nie wykl ucza lstn:~ma. mostki kostne itp. nerek. ze korzenie lE:dzwiowe mo~q ~yc p?drazruo~e. .jq . Na .noey. Leezenie chirurgiezne 'lazwyczaj znosi caJkowicie dclegliwosct. przypisujac bole prormeniowaniu below narzqdowych (Armstrong). jakkolwiek i w6wczas czynnikiem roznlcujqcyrn jest to.dzykrll:90wego to doieghwosci ludzi mlodych. Choroba dotyczy g16wnie mezczyzn.SIll:t~pymi b61ami w odcinku l~dZwiowyrn kr~goslupa. . W okresie poczatkowym badaniem radioloqtcznym stwierdza sill: drobne ubytki w stawach krzyzowo-biodrowych.. pov:o~U" jqce asymetryczne neciski i obciq:ienia krll:goslupa w OdCl~U .dzykr~gowych ?b]. szczeqolnie dokuczliwymi rano. Zmiany Sq latwo wykrywalne badaniem r..lq. ze bole pojawiajq si(l zazwyczaj nocq i ustepujq po zazyciu aspiryny. W dalszym przebiegu choroby uwidaczniajq si(l skostnienia wlezadel nadajqcych kre:. ZESZTVWNIAJPtCEZAPALENIE STAWOW KRI. d' k 1 st ·"dzykrpgowe z powodu obrzeku torebek I WIE. Nalezy jednakze pamietac. a jedynie tll:pe pobolewania konczyn.. .wttego unleruchormenia kr~ow. 'las uszkodzanie krqika mie:.. to oste.goslupowi ksztalt bambusa. Guzy ztoslrwe mogq bye pierwotne . t szcw odcinku lll:di:wiowym..p~ze 0 wszysfko wskazuje na to. Wyci(lcie guza likwiduje doleqlrwoscl. .. Inne gUzy lag-odne niszczace rdzen kre:...· h t korzenie moqa bye draznione przy przechodzeniu przez IzeDlOWYC. 0 0 os ao t wory ml .g~dn~a czuje siE: nieco Iepie]. doprowedaajaceqo 2 czasetn do cabko. GUZV KR~GOStUPAt RDZENIA I KANAtU RDZENIOWEGO.przyktsd kostniak kostninowy (osteoid osteoma) umiejscawia sie w luku Jub blaszce kr!:lgu i daje silne bole krzyia. b Sq w~zsze. .entge~o"..wow zesztywniajqceqo zapalenia staw6w. Co sill: tyczy dlaqnostyki roznicowej. Ryc. Cechq charakterystycznq jest to.Z znnan zwyrodnieniowo-wytwQrczych na brzegach trzonow krl. · -c • •k . a rw prerwsze] fa· zte choroby mogqeego dawac roinle nasilone bole ktrzyd:a.:. 148 149 . (wg Keima zBlodyfik..zae. otwory mi~zykregowe . Ponadto bole ni~ tylko nie zillniej~z~. Jest to jedna z najczestsaych przyczyn ~616~ ~rzyza po 50. Zwyrodruajqce zepalanie staw6w mie:.gioma). zas orzerne gru • wowyc h .).dzykr~gowy'chOO'II. qruczolu krokowego. podobnie jak rosnqcy wewnqtrzoponowo oponiak (meningioma). Zwyrodnlajace zapadenie st?wow i koscl doprowadza w obrebie kr~goslupa do zwyrodnie~a krqikow mi!l. . ~zkodzerua krqzka miedzykreqoweqo (stany te czqsto ze soba wspolistniejq). Ostrych nerwob616w kulszowych wlascrwie SlE: nie spotyka.nie u dzieci i mlodzieiy -lub osob staI~~ . 133. w . jak zesztywma!. r.wychodzq_cc z koscca lub z tkanki nerwowej oraz wt6rne .gowy dopr owadzajq do trwalych zaburzen.. ze wyst~pujq one gl6w.przerzuty raka piersi. rnoze uciskac na rdzen 1f:rll:gowyi dewae b6le krzyia...l~d~owym. .

nerek. nastepne 4 potwierdzajq je. Po pierwsze..:zczyzn po 40 r. 4. bezsolna dieta i diuretica 151 \ Tzw. gdy 0 nie zapyta lekarz j' jedynie 2z nich nigdy nie mialy tych' doleqliwosci". Po . Zasadnicze znaczenie diagnostyczne. . pruc.agodne•· krzyta ZloSliwe' pierwotne przerzutowe raki: stercza. Polozenie chorego do 16zka znosi (lub lagodzi) b61 na tle tyloprzemieszczenia jqdra miazdzysteqo. wady wrodzone cltugi (wywiad kilkuletni) 30-50 LZ. srodkowy i gomy segment lEldzwiowy • Aby zmiana uwidoc:mUa si~ na kliszy rtg. sztywnoscpJec6w (skolioza) Czas trwania dolegliwosci Wlek l Guzy.z. naczynlaki. f kt . wewnCjtrzoponowe (np. przernieszczenia maciey dajq siEi'najczesciej Iikwidowac za pomoca krazka: zapntenia przewlekle leczy SiiEl_ typowo.Guzy macicy i przydetkow. bole krzyza lub doleqllwcsci do nich zblizone najczqscie] . . I Tabela 2 NowohVory lako przyczyna_b616w t. Choroby te przedstawiajq s~El' nastepujaco: 1." mamy do czyruenia ze Z pierwotnych guz6w z!osliwyc h najczesciej .. sZ~~:te umiejscawianie sie przerzut6w w okolicy lE'ld~lO~O-krzyzowe] um:cz sie obecnosciq w tej okoliey Ucznych s?lotow zylnych . tarczycy Przerzuty rake piersi dajq zar6wno niszczenie. 4 skadq si£: na bole krzyza.d. haemanqioma. Najtrudniejsze do zwalczenia Sq ztcsliwe bole krzyi:a na tle zaburzen czynnoscrowych tpelveopainia vegetaUva) i u kobiet cierpiqcych na zesp61 przedmiesiqcikowego napiecia. boow okolicy' samej kosci kr zyzowej. .0 z kilku wzqledow.jq okreslona cyklioznosc . •.bole przedmfesiqczkowe i w -czasie miesiqczki. I Guzy kanalu rdzenioweqo moqq bye zewnqtrzoponowe (np. Przemieszczanie maciey. potrzeba znfszczenia ok. Na tI y .anaru rdzeniowego W obrezle. 0 lych ostatnich dodatni dzialanie przynoszq oklady borowinowe. . endometriozq likwidujq leki hamujqce jajeezkowanie. Najczesciej b. 'Is krflgul w przypadkach guz6w wychodzqcych z tkanek miflkklch konreczne jestbadarue rnielograficzne. rtg Umiejscowienie zespotv korzeniowe 50-70u/o dysIunkcje ogona konskteqo 30% nie rna 4 j 5 segrn€111 lEldzwiawy w guzach zlcshw ych w 30o/~ . ktore zg-laszajq si£: do ginekologa. rna pozycja ctata. Haemnngioma (kosc! i kamllu (l"dzenio~ wego) F ibroblasl omc szpiczak mnogi Meningioma Ependymoma Schwannoma TabeJa 3 R6tnlcowanie proces6w zw~taj'lcych jwiallo kanafu wy ze strony ogona koilskie_go i korzeni nerwowych Wypadnil. e bole krzyi:a wyprzedzdJq znacznie objawy uwaqe zasluquje a z przerzutu·. 5. kr6tki 'reguly p6ine lata zycia z reguly nie rna objawow przedmiotowych Z Ubytki VI zekresie nosci nerwow CZYll- Poszcrzente l.rugie. 3. . iibrobtastoma). tumor Osreoid o'sleon!a iilum terminaJej. w przypadku uclsku rdzenia lub korzeni przez proces nowotworowy pozycja ciala niczego nie zmienia.}cie jqclra mia:i:dzystego rdzeniowego daiilcych obja- CHqROBV GINEKOLOGICZNE I CII\iA Mimo s1yonego powiedzenia Martiusa. a 1. tarczycy I nerek majEj zazwyczaj osteolityczny charakter i w zaawansowanych stadiach kreqostup przypomina rzeszoto. sprawa nie przedstawia sie wcale tak dramatycznie. Niekiecly mogq uleqec zezlosliWlenlu. meningioma). Tak zwana pelveopathia vegelativa. leczqc wywolujqce je schorzenia ginekologiczne. Endometriosis.. . odrozniajace ostry bol krzyza pochodzenia nowotworowego od bolu spowodowanego tyloprzemieszczeniern 'jqma miazdzystego. -Przewlekle stany zapalne narzqdu rodnego. . I tak: guzy macicy z powodzeriiem leczy siq operacYJrue. a nie dolnego odcinka krEi'90s1upa 1El_dzwi owego. jak i nowotworzenie kosci. pieTsl. Przerzuty raka pluc. Idem mnogim (szczeg61nie u mE. ze liZ 10 kobiet. z reguly bole krzyZa u kobiet daje si£: stosunkowo lalwo Iikwidowac..wyk&ziJ. 2.61e te Iokalizujq si~ typowo. 150 . . lub tei srndrdzeniowe (ependymoma. blokady nowokainowe przymacicza i wi~zadel krzyzowo-mactcznych.): .

2 . zaS w gorsecie ortopedycznym jest niepraktvczne.przypa u ~yc I oe~ lW(O Cl e~e~le w l. Choroba z reguJy dutyczy osiJb w starszrn Wleku.:goslupa wgorsecie gipsowym Die wchodzi w r achubq. CbarakterystycZIUl cech~ b616w krZyZB ci$amych jest to.Iakkolwiek wskazane jest zawsze ograniczenie aktywnosci ruchowe]. Bole krzyza w okreste ciilZy.. ~') Bole pochodzenla urazowego.1ik I nadmleI~Y Jegu IPTzeprost duw{Jd'Zq istnienia niesta·biloosci. u kt6IY~ uszkodzenie kr<jikd mi~dzykr~g<lwego oalezy do rza:dk(]sc~ Ro~zname ulatwld ba'dan~e radiologiczne.przodopoehylenie zerowe tub ujemne.bOlow krzyza ml~o wyra._ srqce Clqzy). 1..czerua czesto ciezarna.[przyczyna duzej czesci below 5q zaburzenia bormonalne pociqqajace za soba retencje wody w tkankach).JCI.O~ku jest jedynym moZliwym spoS? em. Wplywpochylenia miedoicy u cil}zarnej na ksztalti htornechanikg l¢twiowego odcmka kr~gosrupa: 1 . ' spine Rye . 136. ze nie towarzyszq im objawy korzeniowe. dza. a nie o_wiele wytrzymalsze od nich krqzki rnir.:d. bolowe ustajq po porodzie.przodopochylenie prawid!owe. Wskazane jest wJaiiciwie stale przebywanie w 16iku· w elk h d 1 Ii s' 1" . Zarowno nadmterne zgi~cie dolneqo odcinka kr~gostupa It. T~kze zl?l~ania k~mpr~syjne kr~goslllpa podobnls rzadko doprowa. . .). ponadto nastepstwem ~1!'.. .eJ: SIIil tak. a ponadto uszkodzen~u ulegajq trzony krlil96w.4 . .h.dzwlOwych.. wykazujqce twowe sklinowacerna trzooow kI~owyc. objawy chorobowe ustepuja bardzo powoli.d6w die~e~ycznyeh (dleta niskobialkowa) oraz towarzyszy zawsze ogranle~oneJ ~ktywnosci ruchowe] czlowleka.bolowe (zwazywszy na olbrzymiq liczbe dotknietych nim 'osobr. 3przodopocbylenie nadmierne (wg Dick ins 0na zmodyfik.o~ni~ zresztq z~zeszotnienie kosci jedynie wyj'ltkowo daje doleghwOSCI.Znycb niekiedy zmien radiologicznycb do (dzl.. W przypadku uprzedniego zwyrodnienia krazka mledzykreqoweqo istnieja wszelkie aane do wystclPienia ostrych objaw6w chorobowych i nierzadko wlasnie w tym okresie dochodzi 'PO rez pierwszy do wystq- pienia below krzyZa na skutek uszkodzenia pierscienia wloknisteqn. Poniewaz leczenie ostrych bolcw krzyia w drugiej polowie ciqzy jest bardzo utrudnione.wego. polqczone z utrata alastycznosci i rozctaqnleeiem wililzadel miqdzykrlilgowyeh i ledzwiowo-krzyzowych oraz nadmierne naciski i obciazenia kreqoslupe w odcinku ledzwiowyrn zwiqkszajq podatnosc na uszkodzcnia dolnych krqzkow miedzykreqowych".".:~osl~pa w oddnku l~Zwiowym wyjqlkOVf? rzadko mogq powodowac silne 1 przewlekle bole krzyia oraz nerwobol kulszowy. Kissing (b).. a ole z hipotetycznym rOZeII'wa:niem wi~zadla (a) ezy z tzw. . ie nawet leienie w 16zku przez wi~kszq cz~sc dnia rue poctqqa za soba odciqzenfe chorego odcinka kr~goslupa. .ze ustal proces cborobowy krClzka i z czescm choroba prZYJmllJe normalny przebieg.must spedzac w 16iku ostatnie J---. 135. • Uklad wi~zadlowy odzyskuje utracone elastycznosc dopiero po uplywi. . 152 153 . rrue 51 '1 w~~kszosci przypadkow ostre dolegliwosci.. ze po p~erwsze dotyczq one g6rnych kr~g6w li.wi<l!Zac2 choroba kqzka mjqdz~l}go.e Idlku miesi!. to _jednak. . Uoy61nione zrniekczenie struktur w16knistyeh kreqoslupa w odcinku 1~diwiowym i miednicy w drugiej 'polowie ciqiy. i Rye.zwi'owego (a). : Zrzeszotoienie koscea jest tyrP0wym objawem paklimakteryeznym. to ciezar macicy wywiera na kr~g05lup w odcinku lfldiwiowym tak duze obctqzenie.Pod. e. . dlatego.cy po porodzie. DoleglfWOSCI bolowe . Y" B6LE_ KRZYiA INNEGO POCHODZENIA . Unieruchornienie krr. Nie oznacza.nalezy w tych przypedkach .:dzykr~gowe). Wbrew powszechnemu mniementu wszelkiego rodzaju skrecenia i urazy krr.

Z innych.typ miedniczny). bye moze. reumetyzm pcz astawowy itp . Autorem zarzuconego obecnie poqlqdu.. kifoza starcza. W dwu ost~tnich przypadkach choroba z reguly dotyczy m~zczyzn po 50 r. trzustki I choroby nerek. Trzon z wyrostkiem poprzecznym krequ L. Istota choroby polega na bclesnosci calych grup mlesnicwych. 138. h6l Jest nieki~dy bardzo silny. Wbrew mylnym poqlqdom boIami' krzy:i:a objawiai: si~ moze zaledwle kilka scbor~e~ wewnatrznych.dzy tym pasmem a wi~zadlem kosci knyzowej przebleqe korzen Li· W przypadku znaczneqo zwezerua krdka miedzykreqoweqo L. Ustepowaale b616w pod' wpI:ywem ciepla date peczatek calej teoIjj b6low krzyza z "zawiania" oraz Ieczndctwu cieplem (w tym noszenie sk6rek kr61iczycb itp. usksr .z. 139. Cechq charakterystycznq jest. wi~zadlo moie -uctskee korzen (wg MacNaba).). .). Najwiecej trudnosci diagnostycznycb sprawiaja cboroby trzustki. PowhlZ lllcdiwiowo-krzyzowa. plecy okrqgle itp. w mysl kt6rego przyczynq wiekszosct b6l6w krzyza miaty bye zmiany w miesniach i Powiliziacb okolley ledzwiowe] krqqoshrpa. fascitis. pojawia si~ nagle i towarzyszy mu skurcz mi~sni. ' Bole w przebiegu chor6b wewnetrznveh. jak i urazy ukladu moczowego moqa powodowac doleqllwosci b6lowe. Podo'l'iny przebieg doleqliwosci jak w uszkodzeniach kraska miedzykregowego oraz ustepowanie pod wplywem Iizykoterapii powoduje wiele nieporozumien i sklonnosci do leczenia uszkodzan krqzka tymi sposobami. jest polqczouy silnym pasmem wi~zadlowy:m. c • Ryc. rzadkicb przyczyn b6low kr. guzki Schmorla i typowe kompresyjne zlamania przedniego kwadrantu trzonu kn~gu w przeblegu zaawansowanego zrzeszctnienia koscl. • Charakterystycznym jarzenie hiperlordozy objawem obu -estatnicb ze stopami wydrqzonymi jednostek chorobowych jest sko- 154 155 . guzy.zyZa nalezy wymienic tetntak aorty oraz zespol Leriche'a (arteriosclerosis obliterans). czqsta miejsce bolu krzyza. strzalkowego) oraz ukladowe choroby zwyrodnieniowe do (atrophia tieutotnuscularis. kt6ry wprowa'dzil okreslenis fibrositis'.ZW. Bole krzyZ a w przebiegu chor6b uroloqicznych '[lie zderzajq si~ czesto i w wi~kszosci daj'l si~ latwo roznicowac. zajqcych sil') jednoczesnie na marzniElcie n6g oraz chromanie przestankows. dzieje sie tak dlatego. ze zrzeszotniale krli!gi przede wszystkim uleqaja odksztakeniom w odcinku piersiowym. ktorych. Zarowno zast6j moczu. tam dwudzlelna'. attophia muscuJorum progressiva.. Ryc. kieruja rozpoznanie we wlasdwym kierunku.Ryc. [akkolwiek i te po okreste stosunkowo niedlugiej obserwacji. mv eqeiosts. • Z czasem pr6bowano inne terrntny. w zwiqzku z pogl~biajqcq si~ z wiekiem kifozq piersiowq (l. zapalenia. dystrophia musculorum ptoqressiv a . dajqc typowe objawy kliniczne i laboratoryjne. ktory mozna zwalczyl: blokadami. Bole na tIe urologicznym. byl Wiliam Gower.skutsk jest w tym ostatnim przypadku zaden".. Neurologiczne przyczyny b616w krzyze to dysfunkcje obwodowego ukladu nerwowo-mtesmoweqo (niedowlady n. PomiEl. Istniejace bole krzyza nalezy raczej odnosic nieprawidlowej postawy ciala (przesuniecia srodka ciezkosci ctala do przodu w zwiqzku z p6chyleniem tulowia ku przodowi). Tak zwane kr~gi rybie. ze spok6j i cleplo lagodzi dolegliwosci. a tyro samym zwiekszeniem obciqzen na odcinek l~dzwiowo-krzyiowy krli90s1upa. kulszowego i n. 137. poJymyosllis. mianowicie: cboroby woreczka z6lciowego. Z wymienionycb najbardziej charakterystycznym bolem krzyz a objawia si~ ostre i przewlekle zapaJenie gruczolu krokowego. dystrofia kr~goslupa w odcinku lqdzwtowo-krzyzowym.-S. Bole na tIe neurologicznym. sclerosis spinalis Iateralis amyotrophicans.

Narastajqce zwezaDie sifil. 37. i tn. 39. ·Epstein B.. . London 1974. R» R6zn1cowanie crtopedycznvca i ginekologicznychprzyczyn b616w krzyza. role odgrywa tzW. 1. Nalezy jednakic wyrainie podkreshc. Tym tez na. i in. ... gosciec mtesni. Medicina. . (coxurlhrosis) na skutek odrucbowego oehronnego przymusowego usrawlenia miadnicy.Bembeck. 110.: The s:pine. ( Hirscb. Livingstone Ltd. H. brak odruch6w patologicznych).dl:ow~go leczenla . Acta orthop. Diagno~is of soft tissue 'lesions. ie wymienione 3 jednostki cborobowe powodujq doleqllwosci 0 niewielkim nasileniu i dajq sil:}szybko wykluczyc.: 1) Szkodliwosc nadmiemych.: Gl1lzlica krqika mifil. vol.l wyrainie zeuwezalae doptaro po uplywie ok.: Low back pain with special reference to t. Nie naleiy tez zapominac.rqzka miedzyk.ArmsJrong J. vol. ~adarua laboratoryjne sa rutynowe. 493. 23. histerykow' oraz osob praqnacych dowod6w w5p61czucia od otoczenia Iub po prostu w celu wyludzenia zwolnienie z pracy. 2) Zespoly ! badania ortopedycznego chorego z bolami krzvza jest badanie per tectum (u obu plci) oruz badanie ginekologiczne u kobiet. 10.Brody L. JAMA.Arcl W. Pol. i in. Lea and Febiger. Edinburgh and London 1965. B. 1933.szpa:ry miedzytrzonowe] oo:az erozje plytek granicznycli. i. . Uwaga na symulowanie objawu Leseque'a w pozyeji leiqcejl Duzych klopot6w przysperzajq osoby pragnqce uzyskac odszkodowanie w zwiqzku z bolami krzyia jako nastqpstwem takich lub iunych wypadk6w w praey. 5t-A. j.Behrend T. 2. 44. JAMA. 1966.. Nerurosurg. 156 przedllzeniowe krflgoslupa It:diwiowo·krzyzowego. wypadk6w drogowych itll Przypadkowe wykrycie zmian wrodzonych lub. . Caillie! R. . E.: An evaluatton of the electromyogram in the dtaqncsts 01 lumbar disc lesions.. W przypadku prawi.Toronto 1976. F. i in. blokad nowokainowych itp. • U dzieci spotyka ~ niekiedy zapalenie k. ostre bole krzyze nie Sq rzadkosciq U osob 0 charakterze neuropatycznyrn.(antybiotyki. In.reqcweqn. 115. R. napiqcie miqsni postadkowych i dolnego odcinka .dzykr~gowego.Alnodi C. 3 tygodni od momentu zachorowania.: Lumbar disc lesions. CM. 37-A. kt6re niejednokrotnie mylone jest z gnlilicq. Nan. Coomes E. jako ewentualnej przyczyny below krzyza. W uzasarlnionych przypadkaeh i po odpowiedniej obserwac]t ehorego orez k. prawidlowe odruchy. nalezy wymienit tzw. Z badan dodatkowych na pierwsze miejsce wysuwa si~ 'badanie rac1iologiezne kregoslupa w pozycji stojacej [zdjecla czynnosciowe). W kstazce: Clinical oni:hopaedics and related research. Badgley C. Bone Jt.umbar spinal stenoals and nerve root entrapment syndromes. Lippincott Co. Choroba najczescie] umlejscewie si~ na poziomie L3-4 I objawia si~ pobolewaniami k:rf:lgostupa w odclnku l~diwiowym. 1973.: A comparison between epidural anesthesia and bedrest in sciatica. Po1. pathogenesis anr! treatment of !!ow back pain and sciatica. Ruchu Ortop. PZWL. Prawda jest. BriL mid. January 7. proby tuNieodlqcznq skladowq . 20.owymioraz uczuciem sztywnosci 'pIecow.972. G. IH~garskich. A.. Ruchu Ortop. W ksiq. 2.: l. stanami podgOTiIC7ik. Nerz. Bole krzyia pochodzenia urazoweqo lub na tie wad wrodzonych kr~go~lupa Sq rzadkoscia i w iadnym przypadku Die koreluja ze stwierdzanymi odchylenlami lub zmianami radiologicznymi. 2. 539. Z chor6b qosccowych. Bone Jt. W.: w przypadkach uzasadnionych. scand. stygmatyz~cja w~· qetatywna na tie zmnieiSfonej odpornosct ukladu nerwoweqo. J. berkulinowe itp. ..kreqostupe. Bone Jt. Philadelphia 1969..Cyriox J. w ktfuym powstaje zaz~Biaj&cy si~ li¢cuch przyczyn i skutkow. .: The articular facet in relation to low back pain and sciatic radiation. C. prawidlowy zakres ruchow. Davis Co.: Diagnosis of pair} with a graduated spinal block technique. Breltenfelder e. do baden specjalistycznyeh (ASO.lezy ttumaczyc Iakt uzvskfwania poprawy z:a pomcca zabieg6w f!zykoteliJpeutycznych.Toronto 1976. i in. .:90zmyk) konieczne sqzdjl'lcia skos~c odcinka l~dzwiowego oraz zdjecia staw6w biodrowych (AP).: Text-book of orthopaedic medicine. 1961. •. 1773. 1955. EpsteiJl J. 213.: _Bole Jqzyza w chorobach {Josccowych. pod red. Philadelphia 1977.: The anatomical basis for low-back pain. 169.Obecnie teorle fibrositis znajduje coraz mniej zwolennikow. nabytych zmian znieksztalcajqcych kr!}gostupa (0 kt6rych ich nieopatrznie poinformowano) uLwierdza te osoby w mozliwosci uzyskania pieniedzy i powoduje prawdziwq charob€!. W ksiqZoe: Bole lorzyia. 1972. Conchoix J. Surg. unieruchomienie w 16iku) po uplywle kiIku do kUkunii:S1:u miestecy dochodzi do stopniowej odnowy ptytekgTanicznych. zas uroloqlczne u mezczyzn.uscuiaris oraz zespol Lotqrena (sarcoidosis acuta].: Degenerative spcndylousthests. imitujll.. Rzekome.: Sucr:gical treatme'nt of spondylolisthesis without spine fusion.: Soft tissue pain and disability.: Lumber nerve root compression of the intervertebral foramina caused by arthrttis of the posterior facets. 1969. i In. A. i in. J. Biliiiski P. obciq. I.) uciekanry 5i. Surq. 1912. J. NaIZ.zoe: :j361ekrzy:i:a. 362Ghormley R. 37.K: Pojasniczno-krestcowyj radikulit. B61e imitujqee b6le krzyza mogtt dewac proeesy zwyrodnieniowe stawow biodrowych.. B.• 1941.. 1 in. ze zmnie]szenie napiecla wegetatywnego powoduje cofame si~ obrz~k6w oraz ztnian zapa'lnycb w obr~bie struktur okolokr~gowych. D. .ca csntrelne wypadni~de jqdra mia:i:di:ystego. Cassell. 229.zeIi i przecil\ieiL kr~gostupa l~diwiowo·krzyzowego w pracy i w sporcie 'U mtodocianycb i mlodych osobnikow. PoL. Wnikliwe badanie neurologiczne umoiliwia w tych przypadkach wykrycie symulacji lub agrawacji (brak zanikow miqsmowych. K. Moskwa 1968. J. PZWL.onsultacji neurologicznej wchodzi w gr~ rnielografia: Pismiennictwo Ahlgren E.. W lancuchu tym duzq. W ksiqzce: Clinical orthopae-dics and related research. Warszawa 1972. 481. 1979. and S. ze n czesci chorycb dotknietyca b61ami 'krzyza dochodzi do powstania swoistego circulus vitiOSU1l. w obrezte radiologicznym stajq sil. W przypadkach wskazanych (kr'. fibrositis inierm.he articular facets with presentation of ·an opera Iive procedure. 15'1 . Wyd. N.. Ruchu Ortop. voL 115. rentowq. Lippincott Co.Ass J . Chir. Surg . J.. Walszawa 1. Philadelphia . Philadelphia . Chir. J. .GIll G. S.

8

LECZENIE ZACHOWAWCZE

k ich rodzajow W nauce
1.

. Pod5tawowe

zasady profilaktyki b616w krzyza.

i cwiczeri Sil uniwersalnn

dla wszyst-

cwiczen profilaktycznych i lcczniczych uwzqlednia sie: Unikanie nadmiernej lordozy ledzwiowe] cwlczenia przy s~idIlie nauka postawy, fotografie i analiza sylwetki ciala. w rzucie bocznym.

Jest powszechnie znane, ie anakomite wi~kszosc chorych .1. bolsmi dolnego odcinka .. kt~goslupa moza bye Ieczona bardzo prostymi sposobami. Prawda jest, ze [uz po kr6tkim przeszkoleniu wzakresie biomechaniki ciale, a szczeqolnie kreqostupe, chory eliminuje wi~kszosc bodzcow beIotworczych i dostosowuje otoezanie do swych potrzeb i mozliwosti. Po dodatkowym przeszkoleniu i nauce cwiczen mi~sDl chory moze stac si~ panem swej choroby, '0. Die jej ofiarq (White). Szeroko popularne w krajach zachodnlch "szkoly cwlczen 'w b61ach krzyia" spelniajqnieslychanie .istotna rol~ w caloksztalcie profilaktyki i leczenia zespot6w bolowycn dolneqo odcinka kr~goslupa. Szkoly te stanowiq. cenne osrodkl profilaktyczne, obejmujace swym zasi~giem takze dzieci szkolne i student6w', Na uwagEl. zas!uguje scisla wi~z utrzymywana mi~dzy tyroi szkolami a przernyslem- i towarzystwami u]Jezpieczeniowyrfii. Nic w tym dziwnego, zwazywszy na olbrzymie, strsty ponoszone przez przemysl-I towarzystwa ubezpieczeniowe z raeji absencji chorobowej w przebiegu bolow krzyze. Wynikiem tego wspcldzialania jest coraz wnikliwsza analiza stanowisk pracy w przemysle, badania robotnikow przedpodj~ciem pracy w poszcieg61nych zawodach i stanowiskach ptzemyslowych,eliminowanie prac powodujqcych przeciazenle dolnego odeinka kreqoslupa, mechanizacja i automatvaecja wielu czynnosci wymagaj(j,cych uzywania sHy Iizycznej itp. dzialania. Haslem naczernym szk61 jest: "bolom krzyza mozna zapobfeqac oraz mozna je leczyc, jesH zostanq wykryte wczesnie", i "pacjent dotkniqty bolern krzyza potrafi si~ leezyc sam, jesH wytlumaezy si~ mu istote jego doleqliwoscl' . Idee cwiczen Ieczniczycn w bblach krzyze wprowadztl Fahrni w !"Oku 1958. Z czasem cwiczeniami objeto og61 c.horych na calym swiecie, widzac w nich skuteczny sposob zwalczania b616w krzyza.
Majqc nil. uwadze poiytek wyplywajqcy z dz.lalalnosci szk61 cwiczeil. w b'bll1.ch kn;yza autor tej pracy prcponowal Ich ustanowieni.e w Polsce w raporcia zgl0· szonyrn do Komlsji hadajace] mozliwosct polepszentaxasad profilaktyk] i Ieczenia b616w ]azpa w naszym kraju w roku 1980. Nlestety autorowl nie 51.l wane dalsze losy jego wnlosku,

BtOSzka

fu;"u

Rye, 140. Wplyw ruchu zgiuania kr~gosJupa nil. kanat kr~gowy wodcinku l~dtwiowym '_ uwy. puklenie sif;; krq.ik:a mlf;;d;r;yk:r!';l. g~JWe:go ku przodowl i nap iname wif;;zadla :ibltego (wg Finnesona). .

W'r;ZGl;f[a irj(fe 09an kOtlsk i B/aszko rl.llw

.

(,

goshlpa na kana I krf;;gowy

Ryc. 141. Wply'w

przeprostu 'krll.
W

cd-

Przeprcsf

160

c~ku. If;;dZ''10wym - uwypukleme Slti krqzka 'mi~dzy.kr~gowego ku~ylowi i fatdowanie wif;;.za. dla zottego, w wyniku czego do. chcdzi do zmniejsze,nia obJl;ltosci kanaJu. (wg Ffnnesona),

161

2. Nauka wlasciweqo zginania tulowia - chorega uczy sie oqrsniczenia zginania pJec6w na korzysc zginania staw6w biodrowych ~ kolanowych. 3. Nauka podnoszenia ctezarow, utrzymywanie cit=;zaru blisko tulowia i wykorzystywanie sily mm. czworoglowyeh, brzucha, ledzwi i prostownika pJec6w. 4. Nauka wlasciweqo siedzenia - przestrzegania odchylenia oparcia pod k1jtem 120°, podparcia okelicy IE;ldzwiow.ej oraz nieco wy'i:szego, w por6wnaoiu ze stawami hiodrowymi, ustewienia ~olan. 5. Nauka wlasciwe] postawy w 16zku - lezenie ua plecach z podusz-. karni pod kolanami lub lezenie oa boku w pozycji plodu. Szkolenie odbywa si~ na zasadzie jeden do jednego: jeden pacjent jeden fizykoterapeuta. Nauka trwa ok. 2 tygodoi, przy czym zajecia -trwajq codziennie 3-6 qodzin. Nastepnie paejerrt jest obserwowany i nadzorowany w sytuacjach zycia codziennego. Kurs konczy spraw;dzian 11 najcz~sciej wykonywanych rueh6w i czynnosci kreqoslupa: stanie, siedzenie, kueanie, poehylanie ku przodowi, siE;lganie, zginanie do boku, skrecanie ku tylowi, popyehanie, pociaqante, przechodzenie ponad i pod przeszkodq, Iezenie i chodzenie. C:wkz.enia dawkuje siE;li prowadzi stosownie do indywidualnego rozpoznania oraz rodzaju j stopnia zaawansowania objaw6w chorobowych, Specjalnq uwag£:,poswi~ca si£:; grupom mlesniowym decydujqcym 0 utrzymywanhi prawidlowej postawy data. Oczywiscie w zaleznosci od ·przy.· czyn b616w - ostry okres choroby tarczy mi~dzykr~gowej, tyloprzesuniecie jqdra miazdzysteqo, podra:l:nienie lub ucisk korzenie. nlestebilnosc krflgoslupa i inne - odpowiednio chroni siE;llEldi:wiowy odcin k- kr~goslupa przed nadmiernymi obciqzeniami _i nadrniernq amplitudq ruchow (dlatego tez stosuje sifl gl6wnie cwiczenta izometryczne). Program cwiczsn modyfikuje si~ indywidualnie, w zaleznosci od plci i zawodu chorego. I tak qospodyni domowa uczona jest prawidloweqo wykonywaoia prac domowyeh - sprzqtanie, stanie !.ozek, odkurzanie mieszkanla, obSluga: pral.ki, prasowanie, noszenie dzieci, przenoszenle sprzetow itp, Urzqdnik biurowy ucz.y sifl prawldloweqo siedzenia za biurkiem, ukladu akt i kstazek Itp, W przypadku robotnika wykonujqcego ciE;l':ikqprace fizyczn4 gl6wny nacisk kradzie si€l na posfuqiwanis siE;lnarz~dziami, obslug€l sprzqtu, zasady zginania tulowia, podnoszenia clezar6w itp. Oczywiscie z wielu zaj~c i czynnosci chony mUSZq na stale zrezyqnowac. Niekiedy konieczna jest nawet zmiana zawodu, je.sli niemoiliwa jest potrzebna adaptacja stanowiska. pracy (np_ mechanizacja pewnych czynnosd). .

ZASADV I MElODY LECZENIA ZACHOWAWCZEGO
K_rqz _k Iniftdzykr~gowy dotkniqty procesem zwyrodmemowym, w przeble~ ·kt6rego doszlo do przerwania pierscienie wl6knistego oraz tyloprzemieszczenia jildra miazdzystego, nigd.y, pod wplywem jakiegokolwiek Ieczenie, rue powr6ci do normy. Jednakze, w sprzyjajgeych okolicznosciech, .mozliwe Sq proeesy neprawcza, po kt6rych .zakcnczeniu maze dojse- do trwaiego ustqpienia ostrych zespo16w bolowych, Zejsciem lauch proces6w naprewczych jest zrost wl6knisty t+zon6w kr~gowych w mjejseu uszkodzenia krezka mi~zykrt:i:gowego. .Dlalego celeni przewodnim leczenia uszkcdzenia kr1lzka mil:ldzykr~go. we go jest stworzenie warunk6w dla wygojenia si~ uszkodzenia. .Jakkolwiek w niekt6rych przypadkach ltonieczne jest operacyjne usuniecie jqdta miazdzysteqo, to jednakze u zdecydowane] wiekszosci chorych zadowalajqoe wyniki mozna uzyskac leczeniem zachowawczym. Wczesny okres zwyrodnienia ktCiika Ini~d~krflgowego poleqa na zmiqk- • ezeniu i rozpadzie [adra miaidiystego, kt6ty to proces z czasem ' obejmuje takz~ tylnq CZE;lSC pterscienia wl6knistego. lesli -w okresie rym zapobiegnie sie szkodliwym ruchom w stawie mi~dzytrzondwym. a tym samym zabezpieczy sif! chore tkanki przed dzialaniem szkodliwych sil [ n.acisk6w, dochodzi do procesu gojenia na drodze odwodnienia, i w16knteni a cborych tkanek. Mloda tkanke' wI6knista" -wymaga ochron y ai do momentu ostatecznego zorgantzowania,. co trwa okolo kiIkunastu miesiecy: W przypadku prowadzenia odpowiednieqo trybu zycia u.zyskane zesztywnienie jednostki ruchowej bE;lgoslupa zapewnia wzgl~dnie prawidlowa, nlebolasnq funkcje Iedzwioweqo odcinka kr~goslupa. /W p:rz~a~u p~1.t~~ci.a .pierscienie ,wl6knistego i 'tylo:przemieslZczaoia Iragmentow Jqdra Illlazdzystego (II okres choroby)- doleqliwosct bolowe znacznia sie nasilaja; Przemieszczenie [qdra drazniqce opone twardq lub korzen (rzadziej ogon konskl] moze ulec -zaklinoweniu IniE;ldzy tylnymi krawedziaml trzon6w kr~g6w. W tych przypadkach moze zachodzic komecznosc usunfecie jfldra na drodze operaeyjnej. VV przypadku odpowiednio dlugiego unieruchomienia kreqoslupe w odcinku l(l!diwiowyID przetnies:zczone fragmenty jqdra wl6kniejq i obkurczajq siE;l (w miar~ utraty wody mogq zmniejszyc si~ do 1/3~1/~ swej pierwotnej wielkosci), Zmniejszenle to wystarcza z reguly. aby ustq:piJy dokuczliwe doleqliwosci. Moze tez miee ,miejsce powr6t fragmentu jqdra. mi~ trzony kI~g0'\fe. ' W p6inyCh okiesacb ~ie leczonej, Iub tez Ieczbnej nieprawidlowo choroby krq:tka mi~dzykrE'l9'owego szanse na wytworZE;!nie si~ zrostu wl6k. nistego mon6w kr~g6w stajq si~ coraz rnniejsze, mimo stosowania unieruchom1enia i' chronienia kr€lgoslupa p'rzed nadmiernytni napiE:l'ciami i ob~ ciqzeniami. . Dwie podstawowe zasady leczenia zachowawczego to wystrzeganie si~ nadmiernych obdij.zen i naph'lc kI~goslupa, mogqcych si~· przenosie" na

1-62

16~

uszkodzone jCldra miazdzyste, oraz zlrkwidowanie mch6w mi~dzy trzonamt otaczajqcymi chory krqz'ek miedzykreqowy. Jedno i drugie 05i<l9a sj~ przez odciqzenie i unieruchomienie ledzwioweqo oddnk.a kreqostupa, Odciazenie kr~gosiupa l~dtwiowego UZY5kac [uz mozna przez ograniczonie trybu zycfa. Krancowym tego przykladem jest lezenie w la:i.-ku lila plecach), bez zezwolenia na wstawanie, anawet na uooszenie glowy. Z. drugiej strony odciazenie mozna realizowac sposobem narzucenia chorcmu prewadzenia oszczedzajaceqo trybu zyda z unikaniem okraslonych wysH'k6w fizyczny~h, wykonywani~ forsownych ruch6w kreqostupa itp. Mi~dzy tymi dwoma biegunami znajduje si~ wiele form posrednich. stosowanych w zaleznosc! od zaawansowania procesu choroboweqo, objawow oraz skutecznosci stosowa.nego leczenia. . Unieruchomienie lm~goslupa w odcinku Iedzwiowym mozna osiqqnqc tak:i:e noszeniern gorsetu gipsowego lub ortopedycznego. Leczenia modyfikuje si~ s~sownie do przeplatajqcych sie u ka:idego cborego remisji i zaostrzen procesu chorobowego. Do kaiaego przypadku podchodzi 'si~ indywidualnie, gdyZ' niezaleznie od okresu chotoby objaw,y. moqq zmieniac sie doslownie z dnia na dzien .. Chory.ch .mozna podzielit na 3 grupy,' w zaleznosct od ci~ikosci objawow chnrobowych (clezkie, srednie i lekkie).

stepu jaco,

Niestety zbyt cz~sto leczenie unieruchomieniem w 1'Zk_ • wane czy to zmienamt pozycji, wstawaniem cO'. U J,:st ~rzeryr~dzaju :,lecze.nie w lozku" praktycznie nj'e ~z~~:s~t :~~~aD1em .. Tego (jakkolwlek bole mogq zmniejszyc sie jut po 3 4 dni h e~~ .pozytku Ab I" .. mac. Jezerua). y e~erue w lozku bylo najskuteczniejsze powinno p!l"zebiegac' na•

.?ory P?winien lezec na -plecach. z plaskqpoduszeczk l.ozko pO~lOno .bye .t~arde· i nie'podatne. Poniawaz ch6 ': pornocy Pl~l~gDIarskieJ, najlepiej jest go Ieczye w szpita;J.

~~d a g!owC!: y. g., ~eJ

wyra~<'I holowych 1 uspokajajqc h dvz przecrwtk " .. yc : 9 ~ lD~CZej porzuci l6i:ko chcac znalezc a C!. ozyCJ~ ciala, w ktore] przestanle <TO' bolec (ch"'c' wyprost w ." p plecow)"'.' ,,'"'" 0 anla.

Czt:sto. ]IlZ yo upJywi~ zaledwie 48 godzin, chory odczuwa u1.g~. Nann:alme w okreSI€! silnych b616w chory wymaga lek6w

CHORZV. Z DOLEGLIWOSCIAMI CI~2KIEGO STOPNIA

r

W ro:inych okresach chorcby chcrzy mogq wyllazywac ostre objawy bolowe i bye z tego powodu calkowicie lub prawie calkowicie unieruchornieni. . . Najczesciej gWi;1~towne zaostrzenia zdarzajq si~ W, 1J.0kresie. chorq_?y, kiedy. to' ostre Oh]dWY bolowe powodowane sa pI7;emleszc.z!'lUle.rn'~r~ment6w rozkawiUkowanego jqdra miaidiystego.· Fragmenty te mOge}ulegat zaklinowaniu mi~dzy tylnymi ikI·aw~dziami trzonow kr~gowych, blokujqc ich ruchy Iub rozciqgajqc korzenie nerwowe - dajac 'pr?lez to onjawy nerwobolu kulszowego. Zaostrzenia mog", tez zdarzac si~·w I okresie, kiedy to. dochodzi do rozleglego rozpadu jqdre miazdzvsteqo oraz W okresie III, kiedy niedojrzala tkanka w16knista w niestabilnym stawie mi~dz_y.trzonowym nie jest odpowiednio chroniona aCQ _wi~ce~·.poddawane jest szkodliwym obciazeniom i napieciom. Jedna.kie dolegli;WDsci te n~gdy nie Sq tak ostre, jak W·przypadku zablokowania stawu m.i~dzykrf:gowego w II okresie choreby. . W pfzypadku ch~ikich objawow bolowych lub neurologicznych najbardzlej skuteczne jest 'Iezenie w 16Zku. Jest to jednoczesnie najwa.[to'sdow-szy, najprostszy i najbardzte] niedocenlany sposob .lecze~~.· Z re~guly, 'jesl i chory lezy "kamieniem" w Iozku (na "twa~dym" f6~u·~ np. t6iko ortopedyczne), mllsi dojse do poprawy; jesli do lego ni~. d(()chod"Zi'""r mimo rzeleln!,!§o··lez~nia -przez okrf!s ok. 3 tygodni - nale.iy.· po:w.aZn~"s.ip,zast(lriowit:Dad leczel'li.em Qperacyjnym. I,I .. ~'

'Rye. 142. Trzy podstaw.owe warunkj od ID..i" . ostty~h dolegliwoSci w przebiegu b616w ~e_ . erua kt.oryeh zalezy ~la~odzeoie ku .az. .dn moment.u .ust<lpienfa dolegliwo' i. ~a. a - Dlep!ZerwdD':! ien!me W lOzpodloze j 15 em grubosci materae, e _ sc, kani wyposazenle 16zka W sztywne .' • gOT<lce qplele lub prysznic.

-r..ezen~e w 16i:ku, jakkolwiek uciq±liwe i czasochlonne rawi prz ynosi poprawq, a co wi-li1cejnie grozi zadnymi powik.l' ~ ~le( zawsze piefwsze dwa dni lezenia nie przynosza [akiejs wyraznieaJ~S~an;uz reguly zeJ poprawy).
,. Mimo prowadzO'nej akc]] uswiadamla]' ee' .~'".:. ' .. snrawe ze szkcdllwej '" d q J jCUL£e nieWlele oseb zdaJ'e soble -.. ... ".. POZYCJl sie Zq-ce]' W" przyp dk.· . _.il kr~gowego. . a u e11 erohy krqzka miEldzy•• N " , iekiedy w przypadk.aeh. wyj tk. il h. •. .. czulenta nadopooo ........ ou .. il OWl o o.s nyc. bolow trzeba cie.kac si.Q do mie.,~", . pueczu enla Il.alez.y orist"pil:: . 'Ii . ehory skarty si~ n.a silny bol Iub j1lSli . ..... ., jes w. czasre zabiegu zaczyne dzialac po uplywie k1Iku min t. zle samopo_ezucle. Znieczuleuie ne i. nie~dWTaealne przemieszeze~ie . ~ra ~. poprawy moze. oznaez~c masywnowego Jest znieezulenie mie]'scowe J"kl d' e~q dlOdmJan.qzmeezulerua n.adopo. u a U wIElza owego wg Ongleya.
ll.

wI~l

165
"

Uwagal Po usta~lelllu ostrych obJa.(e) konieczne jest pcdiozenie pod okolice ledzwt plaskiejpoduszki oraz ugi~cie t podpercie kclan (d). Z reguty po uplywie 4-5 dni ostre objawy ustepuja.klinowanego jl. Uioienie ~horego na .?d~ rwy kulszo~el:. 'l!.t6zku ortcpedycznym w przypadku ostrego ual. 161 .. Dieta powinna bye lekko strawna .). W pierwszym przypadku -szpary mifldzytrzonowe eozszerzajq 51~ od tylu (co moze' bye pomocne dla cofniecla siEl za. rozweze sie inne metody leczenia. 145. 166 Rye.zW!.wy W przypadkacb nerwobolu kulszoweqo wskazane jest ulozenie chorego z konczynami zgi~tymj pod kqtem pro tyro w stawach biodrowych i kolanowycb (tzw. dolnych w stawach kolan~~eh ~ btodrowvch w celu przywr6cenia fizjolog/. Do jedzenia mozne unosic na kloekach nogi 16zka od strony glowy. 146. Naturelnie te same pozycje ciala chary maze przybrac ukladajqc si~ na boku.mijajq w ciqgu 1-3 tygodni i ten okres chary musi . Wplyw konczyn dolnych rwy kulszo we]. ustawienia na obja. .lzajq. jesli po uptywie ok.wow :-: co dowodzt cofnlecta sie zawertosct krqzka mledzykrElgowego na naiezne mrejsca ..wg Relsehauera. zwracajac uwa9~ na cszczedzanie ledzwioweqo odcicka Jcreqcslupa we wszystkich czynnosciach dnia codziennego.lliZwi0 wo-b iodtowego .wg Loewa. dolnYch (a) oraz 'Przt ieh ulozeniu w przNUuzeniu ciata Ib}. c _ przvkrad ulozenia choreqo.nalezy zmnitljszyc zgiecie kk. a . Jak juz zazuaczono. b .Rye.a Z ob. Naturalnie chary powraca do zaj~c stopniowo. a tym sa~y~ zmruejszenta r?zwarcla ku tylowi szpar miedzytrzonowyeh.. Nalezy jeszcze dodac. pozycja dw6ch poduszek) w celu odclazenia uapiqtej oslonki nerwu. zas pozostale doleqliwosci .przelezec" w Iozku. 3 tygodni lezenia w 16zku objawy bolowa i neurologiczne nie uste:puj~ calkowicie. • a c ~yc. Rye. krzywizny ledzwiowej przy zgiflciu kk. 144.doczego· z reguly dochodzj u os6b prowadzacych siedz<iPf tryb iycia . Uwagal W przypadku przyknrczu m. wl~czaj~c leczenie operacyjne. Stolik przyl6zkowy il przechylonym blatem umozliwia czytanie.ldra miazdzystego). 143. W ostrym ataku b616w _k~zyj.cznej lordczy. zas w drugim .iawami rwy kulszowe] ulg~ W (10legliwosdachmoie pnyniesc przybranie jednej z pokazanych pozycji ctata (wg MacNab a zmodyf1k. Zachowama sip. Zwroc uwag~ na ulozeriie ptaskich poduszek.

Wyci~g w zadnym przypadku nie powinien dzi.al.i 2-3 mm).u. z racji Il'posledzerria krqzenia i wywolywania zapalenta tyl [niestety jakze czqsto widzi sit) stosowanie wyeiq':HlW kamaszkowych). :ie'te same efekty mozna uzyskac przekonujqc choreqo a 'koniecznosct nieruchomsqo lezenia. P0 wyschnl~ciu 16zeczk o ustawia siEl. Uzyskuje sill' to nakjadajqc choremu jjorset gipsowy..Z~ W okresie ostrych objaw6w chorobowych unieruchornienle l~dzwi~wcgo odcinka krll'goslupa stoi na druqim rniejscu po oqraniczeniu wszelkiej aktywnosci fizycznej chorego spo~?bem lezenia w lozku.na odpowiednicb podp6rkach (stojakach).!gosfupa l~dzwiowego uzyskuje si~ podkladajqc choremu plaskia woreczki z piaskiem pod uda i pod klatkq piersiowq. a Kirozo b Lardazo Rye.cie w okoliey ramion umo±liwiajq ruchv rqk. czytanie itp. nie mowiqc. Moina w6wczas wykorzysta. i umieszcza w nim chorego. WYCJQg 1. Sil ny wyciqg jest przeeiwwskazany (ponadto daje on jedynie niewie1kie rozciqgni~cie szpery Ifli~dzykrE/gowe.!] pri'lwitl!owy-. Glow~ i nogi podpiera si~ poduszkami. Zadanlem wyciqgu [est g16wnie unieruchomienie choreqo. z wykorzystaniern masy cialil [I. Dodatkowa poduszka musi bye tez . Najprostszym sposobem unieruchomienia jest ieienie z zastosowaniem wyciqgu za miednicq'. -W wyjqtkowyeh przypadkach. i.e pozycja ta utrudnia przelykanie. unoszqc na klock ach nogi 16ika od strony wyciqgu. W lyeb przypadkach kreqoslup unierucharnia siEl. 0 tyle w przypadku ostrego rzutu choroby jest wlasciwie niewykonalna.). Iozeczko doskona:le unieruchamia odcinek I~ZwiowYi szczeg6lnie u chorycn niespokojnych i niezdyscyplinow <tnych. 2. Unieruchomienie lll'diwiowego odcinka kr~gostupa mozna lq_czyt z Ieze niem w 16iku . Drugim sposobem unieruchomienia jest nalozenie choremu opalrunkugipsowego W posLaci Iyloego liJi.zk. 14K \oVyciq'9 -pion-izacyjny dyfik.c przeciwwyciqg masy ciala.:lIi{'_t~ zrno- 168 169 . i Iordozy lE}d±-wiowej: CI _ a Rye.>'g Ca. 0 wiele lepiej jest zestosowac przeciwwyciaq w' formie sznurowki naloionej na tul6w. 0 ile La metoda lcczenia przynosi dobre wyniki u ehorych z dolegliwosciami lekkieqo \i sradnieqo stopnla. Wielu autor6w kwestionuje przydatnosc wyciqqu arqumentujec. b .ec. PI) wyscIlniEl. a nie poszerzenic szpary miqdzykregowej W celu umezliwienie "wslizniE/cia sie" z powrotem. Wyciqg obciaza siEl. wyeina otwor W okoHcy krocza oraz wyklada odpowiedniq wysci6ikq.ciu t6zeczkozdejmujesi~.wypchnieteqo fragmentu jqdra miezdzystaqo. zas z boku si~ga poza Iinie srodk owq _ciala_ Odpowiednie wyciEl. Konieczne tylowyqlecie krf. Lozeczko naklada siEi typowo na chorym leiqcym na brzucnu. kiedy chory z tyeh lub innych wzqledow nie moze lezec w lozku.w granicacq 5-8 kg. tozeczko obejmuje chorego od gJ:owy do kolan. WpJyw wyo:i&gu ria zniesienie dolegHwosci wyei. umozliwiajqcych swobodne podkladanie basenu. mozna stosowac leczenie nie przerywajqc aktywnosci choreqo. poza tym chary bardzo zle psycbieznie znosi leienieglowq do dolu.dwojak o.wyci'lQ niepr awrdjowv. Niekorzystna strona unoszenia nog lozka jest zast6jrnoczu.ac na konezyny dolne. [47.

lekkich Jub srednieqo stopnia dolegli- . W pozostalych okresach objawy S1lniezhyt dokuczliwe.Przed wstaniem z Iozk. Po ustqpieniu ostryclf objaw6w chorego mozne powoli uruchamiac nauczywszy go uprzednio uJ:rzymywania wlas. warunkiem dobrego "wypoduszkowania" 16ieczka: Chary lezy W 16:i:eczku ai do momentu calkowitego ustqplenia objawow .owych tyloprzermeszczeniach jadra miazd:i:ystego. w cill.illwia powrot na swaje mlejsce wypchni~tego ku tylowi jqdra miazdzysteqo (a). 149. stosowanie jego oga-aruczone jest tylko do przypadkow wym. .ldzykn.a chory musi nakladac gorset ortopedyczny. Po __ stqpisniu 6strych doleqliwosci chory powinien jeszcz u przebywac w 16zku przez polowq okresu.'" '" "" =c-hi". Rye. zes chory znosi unieruchomienie bardzo dobrza.. -'ll -0 "'* tJ Ii ~ I' \ LL 1. pod.\ / -_~. Pieleqnacja -chorego nie nastrecza trudnosci. jesli nie jest to feza cQ'"nna.:gowej umo. Gorsetow gipsowych chorym le:i:qcym w lozku nie naklada sie:.. r-~ . W okresie I doleqliwosci 4Wiqzane ze zwyrodnieniem jadre miazdzysteqo nie s<4zbyt dokuczliwe. Podoboie w II ot-resie ostre bole i uposledzenie poruszenie wystlilPujq tylko przy okres.. PO... a by nle wpadaly One w otw6r przeznaczony do podstawiania basenu. zas moqq stat si~ ir6dlem nieustannych doleqliwosci. gdyi niewiele one polepszaja unieruchomienie.J. 170 171 . Zastosowanie wyciqgu oprecz lepszego unteruchomiema chorego zapewnia rozciaqnlecle kregow IEldZwinwyeh i poszerzenie od tyin szpar miedzytrzonowych OU:?: stw<liTZaj&:cpewne podctsuteute w obrqbie tarozy mif.czyli 2-3 tyg.gu kt6rego minety bole. b .enioe posladkow nCldpO~!:lOOl 16:1.gajqcych OOgo rodzaju unieruehomienia [stosujeslq go rzadko).ke. zwroc uwag~ na uniesi.c:. 150. ~ -~ _- - G ---:-- --- - - ~-=-: _ ""~#-''''''_-::~'''''''''':__.wyciq.v krzyia. ..ciwej postawy ciala przy steniu i siedaniu oraz po Wytlumaczeniu koniecznych oqraniczen ruchowych. a CHORZY Z DOLEGLIWOSCIAMI SREDNIEGO STOPNIA Ten typ doleqllwosci moie miec miejsce w kazdym okresie chor oby krq2lka miEldzykIEHJowego.niewaZ gor5et ten pogl~bja lordoze le:d7wiow<i. Na koniec niestabilny zrost wl6knisty lub przewlekle zapalenie stawu miqdzytrzonowego stanowi ±TOOlo stalych.g krzesetkowy stoscwany W ostrym okresle bolo. - Rye.podlozona pod posladki. Gorset typu Jewetta.

must spetniae warunkl gorsetu Jewetta.wosci. Leczanie tej grupy chorych polega gl6wnie na stosowaniu okresowego unie-ruchomienia w 16iku lub szynowaniu kreqoslupe w odcinku -l~dZwiowym.'Rye. zapewniejace- stabilizacje kro::. Podobne tendenqe panuja tez w innych Icrajach z racjl wielkiego paiytkn wyplywajqcego z' czasowego unleruchcmlenie ehorega kIElgoslupa l~dtwiowego.:dzie w stanie wstac i przvbrac prawidlowq postewq ciala). dochodzi do rozciqqnieci'a lub napinania tkanki wl6knistej.III gorna mostka. A. Szrrurowk e lo::. a wi~c bye ad przodu wystarczajqco wysoki . p61gorsetowa.i. rostki kolczyste kreqostupa". mocny i dobrze dopasowany.oped6w. (zdaniem prof. 1'12 ·113 . a szczeqolnie u tych. Po pierwsze gorset 'rnusi by-c nakladany w pozycji stojqce] [niekiedy trzeba czekac.dzwio-wo-krzyzo. 153. Najskutecznicjszym sposobern unieruchomienia kreqoslupa w odcinku lqdzwiowym jest nalozenie gorsetu gipsowego. musi bye jedrioczesnie lekki. W Polsce stosowanie pomocy ortopedycznych w bolach krzy:i:a jest zupetnie niedocarriane. jak tylko dojdzie do zwiotczenia kr~goslupa. Gruey). . 152. gdyi w przeciwnym wypaClku noszeriie jego bqdzie bozcelowe. przeto wskazany jest on u chorych wykazujCjcych czests zaostrzanie . RyeO. Gorset opiera si. Neturalnie aby gors-et magI spelnic SWq role.wa dzieki wmontowanyrn !'tal6wkom Uszbinu.nigdy nie zlecalo P. Aparet ten zepewnla Ispsza stabiIizaej~ krl\l'l~dzWiowym nlz zwykla' sznurowka dzi~kl wmontowanym 1'. pod wplywem nieostr oznosci. 34tO amerykansktch ort.pI~i)rsJ:ym tasmcm. Sznm6wka gosl-lJpa"'W odcinku 5.?wocr ortopedyeznyeb pacjentom cierpraeym na bole krzyza. 1'51.\)oslupa \/ 'v c Rye. 'las jedynie od czasu do czasu. Poniewaz gor·set musi bye dobrze dopasowany. Gcrset odcillzajqey nisk.doleqliwosci. ale w tych przypadkach obowiqzuje natychmiastowa zmiana gorsetu.:: od przodu. az chory bt:. naklada sit: go jedynie na trykotowq koszule i poduszkuje spojenie Ionowe. " Aby g0ll'5et unieruehamial kreqostup z zachcwenlem odpowiedniej lordozy It::dZwiowej. Wedlug Perry'ego jedynle 14 z grupy. a nawet klopoUiwe. Odpowiednio wygit::ta ramka od tylu stab ilrzuje' kr~goslUip w odcinku -l~ltwjowym. 0 dolna cz~se mostka i spojenie tonowe. grzebienie koscl biodrowych i wy. Niekiedy naklada si~ goro$et choremu z odruchowa skolioZq Iedzwiowq. kt6rzy pragnCj kontynuowac prace.spojenie ton owe .

przenoszenie sprzqtow lub ciezkich narzedzi itp. niezadowoleni. kt6ry ma 00 nosic w dzlen. moze nigdy nie dojsc do ostrych dolegliwosci bolowych. SznuroW-kt.tawnie.e c.cwiczenia tulowia. Obewa przed zbytnim oslabieniem m. . totez konieezne . sacrospinalis jest nieuza/ sadnione. Naturalnie praces chorobowy trwa nadal.stale przypominania rnu 0 tym.:gosIupa.:'naklada sili: rano. Uszkodzenia krqzka mi£. Po zdjeciu gipsu choremu zleca sie noszenie gOIst>lu ortopedyczoego.:ia. ale-chory moze prowadzic zbliiony do normalnego tryb zycia.przewleklego zapalenia stawu rnledzytrzonowego spowodowanego jego niestabilnosciq (niewydolnosc wl6knistego zrostu kreqow) moze bye takze konieczne noszenie sznur6wki.I.:dza ich w kompleksy oraz powoduj~ znieche::cenie doiy...: na tr:pe pobolewania W okolicy krzyze.zar6w. Nadal obowiazuja go te same ryqory co w okresie unieruchomienia gipsoweg. za to za. zmniejszenla napiec i obciqieil oraz nadrniernej ruchomosci ledzwioweqo odcinka kreqoslupa . Mirno takiego przebiegu !'.si~ objaw6w choremu zezwala si~ na stopniowo coraz wi~ksZq aktywnosc i powrot do prawie nonnalnego lrybu zycie z tym zastrzezeniem.ie .iczeniami.iewielkimi do~egliwosciaini. W tym miejscu trzeba wyraznie podkreslic. gdyz czesto choroba przeb:iega z pominlecrem okresu II i od razu nastepuje proces wli6knienia.ja. dajac o sobie znac okresowymi n. podnoszenie przedmiotow. jesli proces chorobowy nie przebiega zbyt gwal.ymi przernieszcaenierni jedra miaidiystego. ze chary zostal wyleczany. jak i stenowiska pracy w taki sposob.mozna osiq_gnqc w duzejmierz.acznie sie zachowywac zbyt swobodnie.oraz utrzyrnywaniem krqqoslupa w odpowiedniej pozycji. gdy"i mogq szybko wywo}ac niestebilny i podruzniony staw mie::dzytrzoDewy. z mniej-szym Iub wi~kszym nasileniem. konieczne jest Jeczenie operacyjne. wpt.nego etektu. aby ne koniec zdjqcgo zupelnie. Ponadto chary ma zalccone polozenie sili: do 16zka w przypadku jakichkolwiek b616w.g. przynosza wtece] szkody nii pozytku.eo i ograniczeil. to. Wielu chorych uskarza sit. g:rzebieni hiodrowych i posladkow.noszony Jest 4-6 miesiecy . poLegajqce na zwiekszeniu zakresu ruch6w kr~goslupa. Proces koiLcowegozwyrodnienia krazk a charakteryzuje sit.nego uspokojenia . jest. zas w fazie lekkich objawow . zaburzajac przez to skutecznie proces gojenia . Nejczesciej tctiory musi nostc dobrz.: bole krzyia.:goslupa. bezustannie. Niebedy konieczne jest odpowiednie przystosowanie domu.: _podobnyml doleqllwosciami jak W okres. I Tak wiec w przypadku zbiegu szcz~sliwych okolicznoscichory mQzezosiac wyleczony (jeSli mozna w ogole u"iye tu tego slowa) na przestrzeni kilku mlesiecy. przeto chory musi :bye doleczany gorsetem ortopedycznym i prowadzic nedal tryb zycia Z odpowiednimi ogran.ldzykrr:gowego leczone odpowiednio wczesnie i przez wystarczajqcy okres.ELKIEGO STOPNIA . klima usikodze~a krqZka mit.wiczenianii mi~sni . ze na zawsze nie wolno rnu si~ schylac ani wykonywac czegokolwiek w pozycjl pochylenia tuJow. co maze z tych lub innych wzgl~d6w nastapic po kitkunastu dniacb. CHORZY Z DOLEGLIWOSCIAMI NIEWI. W nriarq uplywu'czasu stopniowo skraca sili: czas noszenia gorsetu. aby wyeliminowec ruchy pochylania tulowia. Dotyczq one nie tylko wyl<tC-zenia dzwiqania ci~. . stania i chodzenia. gdyi qorset ten mniej skutecznie unlerucharnie I~dzwiowy odcinek ktl.z jego cyklu cborobowego. Jak jui wspomniana. bole ustepujq z reguly 'jui po 2-3 lygodniach. na kt6Zyc. :ie stosowane niekiedytzw. ale tez czasu siedzenia. I 175 .h opier a sie:: leczenie uszkodzeil. a nie wzmocnieniu miesni tulowia i -pasa miedniczneqe (w tym posladkdw].lgowego -. lub w przypadku b6l6w krzyza qorset "wymaga zmiany. krazka mi~dzykr£.:dzykre::gowego. gdyz w ]rrzeciwnym przypadku z. zazwyczaj rokujq dobrze. W miar e upiywu czasu -gor5et . Trudniejsze problemy przedstawieja chorzy zobjawami nerwob61u kulszowego. zwazywszy. DolegJiwoki te rzadko calkowicie u:St~ujq. "ie miesien ten rozpina si~ nacaiej dtuqosct kreqoslupa i wzwiqzku z tym podJega cwiczeniom bez wzgl~du na oqrnniczenie ruchomosci ledzwioweqo odcinka krt. gdyi przewleldo5C: pmcesu chorphowego ikoniecznosc zwiqzanych z tym wyrzecz.W przypadku obluzowania sj~ garsetu. ny qkres zwyrodnlenta krqika miEtdzykr~gawego pociqQa za soba przewlekejqce sif. -a zdejmuje dopiero przed polozeniem do 16i'ka.prawy cbony ci sij. . przebiega stosownie do fa.€ dopasqwana sznurowke. trwajace w!a§c~wie. Dwie podstawowe zasady.kkolwiek wczes174 utrzymywania 'siE'/: ostrych i podostrych objaw6w chotobowych wszelkie cWiczepia Sq przeciwwskazane. Ja.Jes!i Ieczeriie nie przyniesie spodziewa.oraz w miare jednoczes. gdyz w najlepszymprzypadku objawy chorobowe ustepuja bardze powolL W przypadku dolaqllwosci na tie .ostrwnia b6lowSq niewielkie. W II okresie chorcby dochodzido zaostrzenia objaw6w i dokuczliwe bole utrzymywac si~ rnogq nawet w okresach miedzy koleji:J. W przypadku . Jdli gorset jest dobrze naloiony. nie oznecza to jednak. Ustaplenie doleqliwosci nie ozaacza ustania procesu chorobowego.mogq byc: wykonywane Jedynie pod bezposrednim nadzorem ortopedy.

nego.objawowe . W przeciwnym wypadku nie . noszenie ci>:Zkiego palta itp. kr~garstwa (maskowanego terminem "terapii manualnej") itp. przopisy i nie zmieni stosunek do pracy.: . ktorym wcale nie chodzi 0.. Nle·klepy ko. . z wyrainymi objawami neurologicznymi (ostra Ieza uszkodzenia krqzka miedzykreqoweqo] Nauka zasad proIilaklyki i wzor6w cwiczen miesni rozpoczyna siQ juz w czesie unieruchomienia w !6i:ku. 'jest rzeczq waznq dla dalszych los6weborego wykrycie bledu. Na okres wykonywenla obciazajqcych prac i zaje::c f~yc~nych kO. W niekt6rych przypadkaeh wyrainq korzyso maze przyuiesc cieplo.. i niestety powiqkszajaca sili: stale w systemie spolecznej stuzby zdrowia. modyfika. Niemata. Naturalnie dotyczy to osob. Zesp6t puewlekfych dolegliwosci bOlowych 1. a nawet kalectwa.krnl'ywanej' pracy.lszej poprawy chorego uezy siE) prawidlowego siedzenia. Leczenie obejmuje knrek cje postawy cials i rnusi uwzqlqdnlc trwale wyeliminowanie czynnikow szkodl iwych. Dalej rozpoczyna si>: cwicaenia izometr yczne oraz stopniowo coraz enerqlczniej adaptuje do czynnosci. Chorym przynosi z reguly popra'WE. kt6rq chorzy znoszq doskonale.POST~POWANIE WBOLACH KRZV:tA Zesp61 ostrych dolegliwosci b6lowych. stenia. Z reguly m. Nierzadko tez konieczne jest noszcnie gorsetu ortopedycznego.. je~li' istniejq s. zaj!lc sportowyeh itp. ze chory rna odpowiednia motywacje. kt6re mogC!. Dopokl Die zmieniq sip.lowej postawy ciala. wyIeczenie z prawdziwej ezy rzakomej choroby. Nie rna nic gorszego jak bezkrytyczne .cja czynnosci dnia eodziennego oraz wy. ulubionyeh rozrywek.doleqliwosci bolowych. Nierzadko chory musi stracic nadwagEl i utrzymywac mase dala na stalym i nalezytvm pozromie.czynnosci dnia codziennego.ale nie nalezy srodkow tyeh stosowac zbyt dlugo i nadmiernie na nich po}egac. tarczy niifldzykrf. niestety roznorodneprzepisy biorace pod ochrone cborego czlowleka.ejszenie wygi~cia Il¥izwiowego odcinka kr>:goslupa przy ehodzeniu i siedz. prowadzenia samcchodu itp. Stenoze kanalu kr~gowego Z reguly potrzebne jest przede. nastepnio w miare urucharniania chorego uezy si~ go utrzymywania prewidlowej postawy oraz niezbedrrych czynnosci samoobsluqi. 'vVskazany jest gorset.dra miazdzystego . 3.choreqo w eelu polepszenia stosunkow -w kanale krfl:gowym i w kanalaeh korzeniowych. ktory wzmacnia wiE. Wszelkie ezynnQsci lDiEl. i zajqcia pclqczone z przeprosLem kreqostupa mUSZq bye natychmiast wyelirninowane. a nawet negatywnie do stosowanego raejonalnego leczenia.:zadlo podluzne t ylne. Knmoszezelina. Pr.diwiowym oraz wsze lkie zaj~cia polaczone z dtw'iganiem nawet niewielkich ciezarow. typu zgiflciowego.chorych z bolami czy pseudobolami krzyze stanowia pacjenci nastawieni calkowicie biernia. wszystkim poprawienie postawv ctala . grupE.. W wielu prtypadkach. Z chwllq uzyskania trwalejpoprawy postswy cia1:a oraz ustqpienia dolegliwo§d skr aca sit: stopniowo czas noszenia gorsetu. czynnosci dnia codziennego.Qozmyk i artropatia stawow miltdzywyrostkowych Chorzy wymagajq wyewiczenia mi!lsni oraz nauki prawid. osoby le nadal obciqzac bl'. OczywiScie konieczne Sq odpowiednie: modyfikacje trybu zycia. ze o He chorych tych mozna wzglp. W miarq uzyskiwania da. doprowadztc stopniowo do narastajacych ograniezeiJ.!9"osIupa w odcinku IEj.dnie latwo rozpoznac.~niowo-wif. adaptaeja stanowiska pracy itp. Ponadto chory musi z reguJy powaznie oqraniczyc zakres.: zmni.zewlekla cboroba krilzka mi~dzykrflgo~ego 'W przewleklyrn okresiechoroby tarczy mifidzykT~9owej potrzebny jest :zazwyczaj d!ugofalowy program (:wiczeil.!gowej. szezeg61nie ponawiajqcych si£i dolaqtiwosci.dojdzie do wyeliminowania przyczyn. i maze doprowadzic dostabilizacji jC!. 0 tyle trudno jest ich naktonic do podjecia placy itp. . BOle pocbodzenia 117 . unikanie zbyt obciqzajqcych . a takze niekiedy zmniejszenie masy dala. Koniecznc 54 natomiest czeste odpoezynki w pozycji splaszczenia ledswlowego odcinka . Trzeba tutaj wyraznie podkrestic.mecz:ne Jest z reguly zakltadanie gorsetu ortopedyez. 4. Wyjetek stanowi jazda na rowerze.!zadlowego Bole te stanowia zazwyczaj nastepstwo przebytej ChOIOby odpowiedniego segmentu kreqoslupe z uszkcdzeniem krqzka mi~dzykH:gowego i zmianarni w zakresie stewow miedzywyrostkowych.za~se ustabiltzowa_nia jqdra miazdz ysteqo na naleznym miejscu i wygoJema uszkodzooego pierscienia w16knistego.: Cwiczania majq na celu przyspie szenievptzywrocenia choremu sprawnosei.ozliwe jest to w hardzo krotkim ezasie pod warunkiem.leczenie bolu krzyia sposobami fizykoterapii. i bierne czekanie na pojawienie si~ ostrego rzutu . Przeciwwskazany jest przepr ost krr.eniu. W celu aepobieqniecia zanikom miesniowym chory musi systematycznie kontynuowac twiczenia. masaz ezy ultIadzWi~ki. krEl.zaostrzenie dolaqliwosci. kt6ry wywola! gwaltowne .czynnosci fizycznych.n~eczne jest wielotygodniowe noszenie gorsetu. Przyczyna tego s'!. '2.dnia codziennego i powrotu do pracy. lecz 0 korzysci materi alne.!dq niezasluzenie bud±et pans twa.krElgoslupa.

wyszukiwacze chorob. korrywac w pozycji stojace] [np. W iadnym wypadku.z krzesla.Nie podnos cie:zarow ponad poziom glowy. 5. nie nalezy dfwigae duzvch i ciezkich pojemnikow przed soba. dl'1zar6w. z niskim progiem. lowey zw?lru~n. ' _ 11. 6. rent. zalOz nogl\: na n091\:. szczeqolnie w kuchni. Stanie. Nie pozostawaj w jednej pozycji ciaIa przez dluzszy czas. opierajqc je na jednym z bioder. 14. Nie otwiera] okien podnoszonych do gory. lecz male.. 8. Nie przesawaj sprzetow. Nigdy nie aiedz z wytiClgniEttymi nogami. t~~ bolu. Stanie. Nie dfwig:aj. Podnoszenie przedmiotowvW okresie zaostrzenra doleqliwosci me nalezy diwigac ciEl:zar6w ponad 4 kg. Spanie. Stare] si~ spat na boku zezqietymi nogami. Prowadzenie damu. maksYmalnie nale±y ograniczac schylanie przy <l.. Jesli materae. 9. Nalezy wstawae utrzymujCjc tu!6w presto. sta.. chorzy tzw. pomewienia~i. Nigdy nie siadaj z noqarni wyciaqnietym! przed siebie. 1. Wszystkie sprz~ty do sprzqtania domu powinny mice dlugie rqczki. Jes!i. Spt] na r6wnymi sz. Przy sraniu lozek nalezy zachowac si~ bardzo ostroznie. Materac musi bye rowny i niezbyt mtekld..[esl] potrzeba.patrz pkt..k wyiej .: nieco wyzej od hioder. Siedzenie. Ja. aby nogi byly odpowiednio zgi~te w stawech biodrowych i kolanowych.towanych. Jesli tego nie rna. W tym celu-mozna stopy oprzec na stoleczku. . . S. musi lezee na twardej siatce Jub ramie.Oddzielnq larancji qrupe stanowiq chorzy neuropatycznl. 14. Przesun clalo na skraj krzesle i wstawaj trzymajqc plecy presto. trzymajqc presto plecy. Siedzenie musi znajdowac sie mozliwie blisko kierownicy... Prawda jest taka. . Nigdy rue naJczy odkurzac ca1ego domu ria raz. jesfi tylko leczenie nie przebieqa ~o ich mysli czyli nie dostajq potrzehnych im zwolnien. Wsta. Nigdy nie garb sie: stojqc. Nie dzwigaj ci~zar6w 0 rnasie . 12.(garbienie). tyIko mozliwe. by kolana znajdowaly sit. zupelnie zbednych l ekcw itp.tywnym meteracu. Sie:gajqC po przedmioty i artykuly umieszczone wysoko. 4. . po ustllpieniu b6Iu staraj si~ pr-zez 6 miesi~cy nie dfwigac cifliar6w ponad 20 kg. a nawet psychiatry oraz razmowa z rodztne i kantakt z pracodawcq. Nie pachyJaj siEl. b. 10. 3. Nie podnos zadnych ciezarow ponad poziom gtowy. by nie trzeba bylo sir:gac wysoko. Nie przyjmuj pozycji pochylonej ciaJ:a (zgarbionej). Podnoszqc przedmiot z poziomu podlogi. 9. 2. W tyro celu trzeba nogi oprzec na stoleczku lub tp.e sir: storeczkiem. 119 178 . nalezy uginat nogi. Nie otwieraj okien unosaonych do gory. 7.aj przysiad utrzymuj<'lC prost a plecy.raj sie: oprzec jednq nog~ wy:i:ej. siadaj tak. i szafki nelezy umiescic nisko. Nio sie:gaj po przedmioty umieszczonc wysako. 6. iEl:kszej niz 8 kg pooa. 8.ymi. trzeba posiu. rent i odszkodowau oraz po prostu wszelkiego autoramentu przeciwrucv uczci wej praey. ze chorzy ci "zas:zczuwajq" lekar:zyskargaml. 4.. 15. prasowanie). c. 12. StojqC dluzej. Podnoszenie przecimiot6w. jedna nog~ nalezy oprzac na stoleczku {ok. pornoc sobia przy wstawaniu rekami. pomoz sobie w tym re:kami .. by kolana znajdowaly sir: nieco wyzej od bloder. Jcs li materac jest zhyt mi~kkir musi lezec na twardej siatce lub ramie. tzw. Jesll w tym okresie boll krzyz.wanie z krzesla.d poziom bar· r kow. 10. 1. nie nalesy wyginac siedo tyl:u! 13. 3. Nie si~gaj po przedmioty umieszczone wysoko. 1. stada] tak.mozllwie bltsko kierownicy.ej. . StojqC dluze] nalezy naprzemiennie oplsrac jedna noqe wyi. gdyi pochylanie tulowia jest bardzo szkodltwe. Nie przesuwa] sprz~t6w itp. Wstawanie . Nie pozostawaj w jednej pozycji ciala przez dluzszy czas. Nalezy tinikae zbyt cz~stego chodzenie po schodach.zych niZ 6 kg. Nio dzwigaj ciqzerow. Nie przepracowuj si"El. Nigdy nie nalezy stat z pochylonym t~owiem. Spij na boku z nogami podkurczon. Spanie. zas po ustapieniu doleqliwosci przez 6 miesir:cy nie podnosicciezaru ponad 8 kg. . d. Nie nos cie:zar6w ponad 6 kg na wyciqgniEl:tyc:h re:kach. a nik! inny nie moze zasla. wszelkie p6tki. wykon. Prowadzenie samochodu. 1. 13. Gdy trzeba jakies przecimioty wyjmowac z niskich szuflad itp. Nie przegina j plec6w do tylu. W przypadku takich chorych niezbr:dna' jest pomoc psycholoqa. W okresach belu sta. a nie pochylac tulow. donesarni i. chwyc ci~iat blisko tulowia i wstaIi. trzeba czynnosc tEl:wykonac po prostu na kolanacho Wskaz6wki Zalecenia dla mt:i:ezym og6/ne Nie pod~os niczego z podlogi przy kolanach wypros. Wykonuj'lc prania itp. Przy prewadzeniu samochodu siedzenie powinno znajdowac siEl. Jesli tylko rnozna. 20 em wysokoscj) .raj si:~ nie podno~ sic przedmiolow ciflZS. 2. kimi Posluqujqc sie odkurzaczem nale:i:y posuwac go raczej krotpopchnieciarni. Nalezy przesunac dalo na brzeg krzasta i jesh mozna. jest rniekki. dla kobiet Zalecenia og6/oe .giwa.. porzqdkaeh.c laika. Nie przemecza] si~ fiilycznie. Jesli jakqs prace trzeba wy. Nigdy! Wskaz6wki W domu. 11.

Zazwyczaj wstrzykuje sie O.lidokainE! lub 0. N. 75"/0 wynikow dobrych). Wprowadzenie powietrza w:ywoluje niekiedy bol krzyza. 155. gdzie wpuszcza siEl.naklucie. Zwr6c uwaqe nil mlsjsce I kierunek wklucia igly (wg Cailliet. ale mniej dokladne. Nie . Przy wprowadzaniu igly mozna posluzyc si€.:technika wiszqcaj kropli lub wpuszczenia powietrz. co moze pociaqac za sobq grozne powiklania. .podcisnienie pociqga ttok strzykawki.powictrze. Mankief opony t warde] Rye. Nie b.pieczne.sie. 4 .raiona jest na przebide. Pierwszego dnia b61 z:nika calkowicle u ok.25% bnpiwakalnq. . 19lE<wprowadza siEt az do momentu uczucia wejscia w pusta przcstrzen. • Opraeowano na. iar . Sq o~e latwe do wykonania j w porownaniu z innymi wstrzyknieciarm wzgl<:dme bez.a. 5 ml srodka znieczulajqcego .__ umozliwia to wylqCzenie 2 segment6w kr<:goslupa. 80o/1t przypadkowtliczba ta pod koniec 2 tygodnia obniza sit.strona 142.! wprowadza si~ ai: do momentu swobodnego wejscia powietrza w przestrzeit nadoponowq. podnos niczego z podlogi majqc noqi proste. Wstrzykni~cie w okolley b~dZwiowej_ Zazwyczaj wystarcza wstrzyknietie ok. Wstrz vkniecia przez otwory krzyzowe Sq latwiejsze. VVhite: Injection techniques diagnosis and treatment of low back pain . po uptywie 6 miesiecy . W tym ostatnim sposebie nasadzona na strzykawkq iglt. Wykonuje si~ je W odcinku krzyzowym .. gdyZ wszyslko wskazuje na to. dziek! czemu uzyskuje si<: znieczulenie ez do poziomu szpary miedzykreqowe] L4• Uczucie bnlu :krzyza w tym momencie oznacza podrainienie korzenia. ze maja one powaine znaczenie diagnostyczne i . Przykreqoshipowe blokada korzenia nerwowego.i~cie w okolicy kosci krzyzowe]. Wstl'zykpi~cie mozna wykonat u chorego siedzqcego lub Iezqceqo na boku..Ie~zni~ze. Wstrzykn.' Po wymacaniu otworu krzyzoweqb znieczula si~ polozona nad nim skore i wklada iglE< punkcyjnq.3 zmodyfik. 154.Iub Iedzwlowym.p.).! do 50%.5Ofn. Dluzsze zniesienie dolaqliwnsci daje podanie 1020 ml bupiwakainy oraz 120 mg preparatu Depo-Medrol. nieco od wi~zadla z6ltego/tote± rzedziej na.igla wchodzi do kenaru krll90we9'J -plyn mozqcwy odpyeha tlok strzykawkt.podstawie pracy A.Nigdy! a. W tej pierwszej pozycji opona twarda oddala . dzwiqa] ci~zaru ponad 7 kg w wyciqgniEl'tych rekach. Nie c.3 .do 7%.. Wyniki wstrzykniec uzaleznione Sq od przyczyn bolow krzyia (ok. Patrz tei wstrzyknlecta metodq Mooneya i Robertsona . Nastepnie wstrzykuje sie 5 ml srodka znieczulajaceqo.przebicie sk6rYl Z przebicie wi!lzadla i wejscie igly do przestrzenizewnqtrzoponowej . Technika wstrzyknlqcta zewnatrzoponoweqo: 1 .-=- WSTRZVKNI~CIA DIAGNOSTV~ZNE I LECZNICZP W strzyknlecia zewnatrzoponowe Zewnatrzoponowe wstrzykiwania lek6w przeciwbolowych or~z prep~rat6w kortyzonowych wykonuje si~ najczesciej. unos ci~zarow 0 masie wi ekszej niz 8 kg ponad poziorn bar- Opono twordo \ wi~zodTo Skora kow. 180 for the Rye. . \ Ujamnq stronq wstrzykniec jest niekiedy uczucie zdretwtenia luh oslabienia konczyn utrudniajqce chodzenie lub powodujace mimowolne oddawanie kalu i moczu. Przy wstrzvknieciach w odcinku l<:dzwiowym mozliwe jest niekiedy przypadkowe wprowadzenie leku w przestrzeu srodoponowq. pismiennictwu.

przez opone twardq. Uwagal WstrzykniEicia zewnqtrzoponowe nie rozwiqzuj'l ptoblemu bolu krzyia. potwierdzonq badaniem klinicznym. a nie przewlekleqo.32 mg.g. Zetkniecie igly z korzeniem wywolu]e b61. ' Wstrzykniecie wykonuje sit:) z _dostElPUbezposradnieqo.Icsl i zabiegudukonuje si~ u chorycb zrownowazonych oraz z b61ami pochodze nla ostreqo. ale' nastepcze zmiany Sq przyezynq objaw6w chorobowych. Wstrzyknif:. trzeci .zlagodzenie objawow i skr6cenie razy ostrych dolegliwoSci. czy uda si~ zniesc bol przed przystqpieniern do zabiegu operdcyjnego. Przy uzyciu fluoroskopii igle:. "Deksametezon stosowano wg sehematu: pierwszy dzien . Naturalnie niejednokrotnie tak si~ zdarza. Zazwyczaj bol przechodzi na kr6tszy lub dluzszy czas. byl . Zazwyczaj wstrzykuje si~ 40 mg Methylprednisolone acetate. fazy i stapnia zaawansowania procesu chorohowego powodujqcego bot Chociai niekt6rzy usHujq metod~ t~ podbudowac Stosowanie kortykosteroidow w radikuJopatiach rna dose dlugq historie. tylnego. 1'82.65 m. Korzen mozna nastepnie zuieczulic. U okoIo 55% odpowiedz w czasie i po wstrzykniqctu pomaga potwierdzic rozpoznanle.jak to sitl czyni przy chemonukleolizie'- STOSOWANIE KORTYKOSTEROID6W Ostuykiwanie mlejse bolesnych Jest to nejczestsza i najbardaiej rozpowszechniona metoda zwa1czauia bolu luzyZa.ystego.Berq: "to nie przepuklma krqzka mi~dzykr!igowego. jesll b61' znika. a nastepnie pod kontrolq fluoroskopn do otworu mi/ildzykrt:)gowego._cia zbiegajlI sic:: w czasie z ustepowaniem ostrycb objaw6w. W chw. notowarue .Korzenie L4 i L. stanowi to dalsze potwierdzenie roboczego rozpoznania.Jezeli wywolany w ten sposob b6l przypomina bol. nie przechodzqcych po wstrzyknieciaeh zewnqlrzoponowych albo chorych. co nierzadko laczy siEi z dobroczynnym dzialaniem watrzykniqcte. kt6ry ujawnia stan krqzka mit}dzykrtlgowego. domi~niowo. bada sic::wkluwajqc igle:: nieco doo. Poczqtek tej metodzie leczenia dply spostrzezenia chirurg6w stwierdzajqcycb w czasie zabieqow zmiany zapalne i obrzek w otoczeniu korzeni uerwowych oraz zwiekszenie zawartosci bialka w plynie.8 mg. podawane doustnie. przez nastepne 3 dni ..uniknac pobytu w szpitalu i jest w stanle wczasnie] rozpocsac rehabilitacj~. ie metoda rna podoboe dzialanie do nadoponowego podawania kortykosteroid6w i lek6w znieczulajqcych. na kt6ry pacjent cierpi. na kt6ry chor]' cierpi stale. 183 . kt6ry powiqzal ustepowanie obrzeku korzeni z polepszeniem stanu klinicznego. za POllOCq cienkiej i91y kanalowej lub z dostepu bocznego . czwarty :::. ze wstrzykni~. ze nawet mniejsze dawk. Scisle rnonitorowane podawanie srodk6w znieczulajqcych umozliwie roznlcowanie b61bw poehodzenia czynnoscioweqo z b61ami bardziej psychologicznej natnry. 35°/0' chorych. ale jedynie umozliwiaja. zmniejszaly znecznie dolegtiwosci przy uawrotach choroby. Wartosc dlaqnostycznq rna takze b61 wywolany w czasie dyskografii [narastajacy bdl].:ili obeene] podawanie kortykosteroid6w . Blokady korzenl nerwowych (okolokorzeniowe) Wybi6rcze blokady korzeni nerwowych umozllwieja lokalizowanie choryeb korzeni.czy to doustnie. gdzie dziala ·typowo. W celu sprawdzenia korzenia Sl igl~ wprowaqza sit:. Wstrzykni~cie daje opr6cz tego cenne wskaz6wki diagnostyczne. pod.24 mg. Zntiany te Sq prawdopodobnie natury zapalne]". inni wraz z korty. Niekt6rzy wstIZy~Ujq tylko srodki znieczulajace.ezy nadopooowo . ze przepuklina jqdra miazdzysteqo maze stawac si~ calkowicie bezobjawowa w wyniku leczenia zachowawczego mimo utrzymyv{ania si'i1 zmtan w obrazie mielografkznym. mielogra. drugi . korzystne odlegle wyniki uzyskuje si~ u ok. Dlatego tez powszechnie uwaia sie.kosteroidami. Dzieki temu wielu chorych moze .od.fiq i elektromiograIiq. 9znacza to potwierdzenie wst~pnej diaguozy. dokladne ' .cia podpaj~czynbwkowe Metoda ta rezerwowana jest z reguly dla przypadk6w bardzo sHnych b6low. SLenoza kanalu kr~gowego i przypadki wypadniE2tego jadra miezdzvstego z objawami neurologicznyrni reagujq fIe. to prewde m6wiqc z zadnq nauka nie rna ona rue wsp61nego.. daje 'si~ latwo wkluc w kaidy otwor mi~zykrE'lgowy. mozqowo-rdzeniowym w przebiegu tylowypchnic::cia jqdra rniaidiystego tarczy miedzykrqqowej. . Po zabiegu obowiqzuje przez choreqo.i deksametazonu.stanowi uznanq metod~ zachowawczego leczenia b616w krzyia. Dalsze obserwacje pozwolBy stwiardzic.12 mg. Jest rzecza stwierdzonq. Tyro. . Jedynq jej korzysc: stanowi dyskogram (wykonuje si~ go r6wnolegle). Wstrzykni~eia kortyzonu do krctZkow mit:dzykr~gowych Wstrzyknic::ty kortyznn wchlania sie przez miejsca uszkodzenia krqzka do przestrzeni nadoponowej. W roku 1975 Green doniosl 0 korzystnym domiesntowym stosowaniu duiych dawek deksametazonu przez okres tygodnia u chorychz przepuklinq jadre miaZd. u kt6rych zrosty po przebytych operacjach nie pozwalaja na dotarcie kortykosteroid6w do miejsca b6lu.!do tylneqo otwoIII krzyzowego. Polozenie igly potwiardze si~ zdje:ciem a-p i bocznym.w zaleznoki . Zndcznie Ispsze wyniki uzyskuje si~ w przypadkach podrainienia korzeni i kr~gozmyku.g~nowo do wyrostka poprzecznego. jak rowmez stwierdzenie. objawow odczuwanych teor iq.

l w Kanadzie. Stosowane w r6inych postaciach . manipulacje) Rozpowszechnienie b616w krzyza z jednej slrony.budowac calej lilozofii Ieczenia Iizykalneqo. ze istnieje wielka liczbs tzw. Z patcntu Smitha skorzystala firma Baxter Truvcnol Laboratories.S. w uzytkuznajduje si~ wiele powszechnie stosowanych w medycynie zabieg6w z zekresu leczenia fizykalnego nie majqcycb wif. picie z161 itp.od zapalenia wittIoby do rzczaczki. B12 oraz lek6w rozluzniajqcych. Sq przeciwwskazane we wszystkich fazaeh cboroby krqzka mir. Do leczenia b616w krzyze enzyill papaya wprowadzil amer ykanski ortopeda. zwiekszajacc jedynic rueh6w krqqostupa. a nie hipotr-tyczne zmiany w rniEi:sniach. zas wobee niespelnicnia okreslonych wymog6w badawczych stosowanic chymopapainy w USA zostaJo zabronione. W wyniku tego w 1-975 r.!c wstrzykiwaniem do tych staw6w preparat6w kortyzonu. skad pochodzi wiele pochlebnyeh opirrii a metodzie. Pomijajqc zupclnie irracjonalne i oczywiScie bczskuteczna sposoby. Maze on przynosic uczucie pewnej ulgi przez zmniejszenie odruchowego skurczu miEi:sni. a ich dzialanie objawowe jest. a nie specjalistow'. Caly ruch krr. rekoczyny kr~gar$kie. masaz. obsuwach kreqow.dzykrEi:gowego. R~koczyny krt:garskie i tzw. ze wstrzykiwanie papainy (wyciqgu z papaya) TOZpuszczalo jqdra miazdzyste. powoduja.nszkodzanla rnajq z kolei wywolywat odruehowe wzmozone napiecie miesni.. ale nie nalezy na tym Iakcis.rwalosc choroby.zwykJe cieplo. a takze promienie uttrafioletcwe . Swoiste kuriozum na gruncie etiologicznym below krzyZa stanowi 5ZUkanie przyczyn below w tzw. jak: noszenie kr61iezych sk6rek.nie rna wi~kszego znaczenia. Po kilkunastu lataeh stosowania enzymu okazalo siEi:jednak. od dawna stosowany byJ przez znaehor6w w leczeniu wiclu slan6w chorobowych . Naturalnic nie oznarza to. W jaki spos6b manipulacje (lub inaczej redresje krt:goslupa) rna j'l wpl ywac leczniczo na torebki stawowe -tego fizykoterapeuci jut wytlumeczyc nie potratia. Cieplo. Warto jednakze dodac.?koczyny kl~garskie. a tym samym uniemozliwiajq vproces gojenia uszkodzenia krqzka miedzykreqoweqo.iEi:dzykrt:gowego. niewydolnoscl staw6w krzyzowo-biodrowych (tzw. zas z druqiej dluqot. Masez.STOSOWANIE CHYMOPAPAINY W]!ciqg z rosliny papaya. Tak zwane "czyste" cwiczenis. co wiecsj. ze jego dzielanie leczniczc rna zblizona wartose do placebo. Feb. ze niejednokrotnie chorzy gotowi Sq poddac "'si~ wszelkim. Manipulacje owe rnaja dotyczyc torebek stewow miedzywyr ostkcwych. manipuJacje w lb61ach krzyza. opisanych niegdys przez radiologa Brochsra. wit. w wyniku czego dochodzilo do kurczenia 5i~ krezka miqdzvkrqqoweqo. kt6rym to terminem jeszcze niedawno opatrywano wiele boi ow krayza Da tie uszkodzenia krqzka m. Stosowanie chymopapainy kontynuowane jest nada.garski. nawet zupelnie irracjonalnym sposoborn leczenia. W tyrn miejscu trzeba zaznaczyc.. ale nie wplywa w zednym stopniu na przebieg procesu chorobowego i. Chorym cierpiacym na b6le krzyze proponu je si£l czesto roznorodne zabiegi fizykoterapeutyczne noszqce cechy kreqarstwa. Niestcty. ludowych oraz zupelnie bezsensownyeh sposob6w Ieczenia TZCCZywistych b616w krzyze. Lyman Smith w latach szescdztesiatych. co ich zupelnie dernaskuje w aspekcie zwyklego objawowego leczenia b6l6w krzyza bez zwracania jakiejkolwiek uwaqi na ich leqliwosci jest ucisk zostaly w wiqkszcsc! =v= aticloqie. maze ten-proces nasflic. HI w polqczeniu Z wit. Food and Druq Administration. lekow przeciwzapalnych i przeciwobrzekowych. Polega na podawaniu salicylancw. chymopapaine. stawach miedzykreqoslupowych lub tzw. W doswiedczeniach na kr6Iikach stwierdzil on. gdyby nie to. w kt6rej z papainy wyekstrahowano inny enzyrn. diatermie krotkofalowe. Sze. tzw. przesuwy kosc! krzyZowej) i co za tym idzie "korygowani':!" hipotetycznegu podwtchniecia rotacyjnego krf)g6w. R. 0 wiele skuteczniejszy w dzialaniu i mniej toksyczny. a niekiedy nawet moze nasilic objawy chorobowe. ktorych hipotetyczne . ze: 1) wszelkie rekoczyny grozq ciEi:Zkimi powiklaniami neurologicznymi w przypadku spowodowania przemieszczenia zablokowanego jqdra illiazdzystego do kanalu rdzeniowego oraz 185 184 . ze stosowanie ciepla na okclice l~dZwiowq u nlektorych chcr ych nie przynosi zlagodzenia dolegliwoiici. Enzym otrzymal Iabryczna nazwe Disease i w rcku 1963 zostal zatwierdzony przez U.roko stosowane dawniej zabiegi fizykoterapeutyczne • Time.goslupa. 1978. ze przyczyna dona k orzen Iub podraznlenle opony twardej.:kszej wartosci w przypadkacb b6l6w krzyza. wqtpliwe. byleby uzyskac lllgt: w doleqliwosciach. promienie podczerwone. ze niektorzy z nieh usiluja to sarno osiqgn. Wbrew wczesmejszym poqlqdom stosowanie wymienionych lek6w nie dzlala przyczynowo. Cwiczenia krr. gdyz zmniejszajq stabilnosc kr eqow. zarzucone z chwila stwiercizenia. LECZENIE OBJAWOWE (cieplo. itbrosilis. opiera si~· na tzw. a wiec pozornie mala skutecznosc metod leczenia. podszywajqcy si~ pod uczenie brzmiace slowa "manipuiacje w bolaeh krzyza". Leczenie farmakologicme. Baxter Travenol zaprzestal dalsze] produkcji enzymu. powszechnie stosowany w przemysle miesnyrn do zruiekczania rniese. Sq to opinie paejent6w. Na propozycje te ostatecznie mozna by przymknqc oczy.

~ w stronq kanaru rdzeniowego poza sw6j rownfk. Co wifJ:cej olbrzymia ich wifJ:kszosc nie zna Istoty ani cyklicznoscl procesu chorobowego. a takze wyprost klTf}goslupa w odcinku l~dZwiowym ole przyno5Zq szkody (nie wiadomo rei.].q. zrazonych brakiem poprawypod wplywem leczenia specjalistycznego.rdzenioweqo { zw1ltZlUle z tym powa:i:ne objawy neurologiczne. W okresie tyro. Poniewaz w~asniel!ie tycb zaleznosci przekracza czesto mozliwosci ich logicznego rozumowania medycznego. w. b jesl! jednak Jrldro 'przesuole si. fizykoterapeuci itp. Ruchem. ·187 . zginanie tulowia (kr~goslupa w odcinku h'ldtwiowyrn) do przodu . rekoczynow z patoloqiq. Skutki tyeh cwiczen mog" bye rzeczywiScie dodatnie. dodatnie dzialanie biernych rueh6w krEtgo5lupa i miedniey w praypedkach uszkcdzen kr. Leczenie specjalistyczne zawsze polqczone jest z jakimis niewygodami. Niestety zaden z nich nie potrafi w spos6b naukowy i zrozumialy wytlumaczyc mecbanizmu rzekotneqo leczenia. ani wytlumaczyc. Nic tei.gu. VXie1e os6b sklonnych jest dopatrywac siEt w tych zabiegach ceca cudownego uzdrowienia i w przypadku jednoczesneqo. Dlatego najwlasciwhym postepowenrem w przypadku ' ostrycb objaw6w tytowypchniecia jll.rczy mi4\ldzykrf}gowej. Jak juz wspomniano. 156. mada na tzw.wyciltg oraa sHows zqiecie.rozciqgajqce tylnq CZEtSC pierscteuia wl6knistego oraz wi£lzadlo podluzne tylne. jest np. szybkie i bezbolesne wylcczcnic znajdujo wielu wd2:i~C'Znych odbiorc6w wsrod osob dotknietych b61ami krzyza. W 'rzecaywistosci mozliwe do przyjecie. dziwnego. rehabilitacji itp. ograniczeniami lub nawet bolem (np.2) rekoczyny te sa zawsze sklonne wykonywac osoby przyuczone do medycyny. noszenie gorsetu. wewczas kftidy gwa1towniejszy ruch spowoduje jego dalsze przemieszczenie do kanatu . ze na sobie doswiadczyli "blogoslawionego" wplywu tych zabieqow.to. I tak we wczesnych okresach zwyrodnienia jqdra miazdzysteqo (okres T choroby) jedynyro rzeczywistym nastepstwem niefachowycb cwiczan i rekoczynow moze bye rozerwanie tylnej CZlisci oslabioneqo jut· pierscienia w16knistego oraz umozliwienie przemieszczenia fragment6w jqdra miazdzystego do kanalu rdzenfowego. w ktorym zuajduje si~ chary w momencie stosowania zabicg6w kreqerskich. ktorych wyksztalcenie medyczne zawarte jest w nlczwyklc powierzcbownych kursach masazu.zka mie. rekoczyny kr~garskie 186 a . osoby te sklonne Sq odnosic bole krzyZa do roznorodnych stan6w patologicznyeh z zakresu kescca miedniey.dzykrEtgowego daje siEt zupelnie presto wytlumaczyc. kt6rycb zreszta tak:i. trwale. czy przynrosa PQZytek!).Ryc. ze jego wi~ksZ'a cz~st': znajduje ste W obrehte ta.WszelkIe r~koczyny typu kr~9aIski. podaje. nie potrafi tez wyjasnic zwiazku proponowanycb.abiegom "nastawienia" kosci i stawew miednicy oraz kn:goslupa. Spowodowane w ten sposob zwl~kszenie szpary ml~dzykrEl90we'j oraz podctsnienta W obrebie piersclenie wl6knistego sprzyja cofniElclu siEl i<tdra miEldzy mony (wg Armstronga zmodyfik. chwilowego zresztq polepszenia.e nie potrafiq ani dok ladnie zdefiniowac.ego W piTzypadkacb tylowypc:h. ale tylko przejsciowo. kt6rej nastepstwem Sq okresl one doleqliwosci bolowe.]. wszyscy ci swiadkow:ie uzdrawiajqcego dzialania r~koczyn6w 'fizykalnych wkrotce doswtadczajq zresztq panownych atakcw below. Ciekawa jest rzeczq. uzesadniorrym z. obejmujacych chora talTcz~ miI\lQzykrf}gowq: a w przypadku uieznac:znego przemteszczenta i zakl1nowania [adra . Jak latwo przawldziec. zabiegacb krfJ:garskich sposoby leczenia bolow krzyza. lezenie w 16iku. zas jesli bfJ:dq ujemne . kt6ry nroza doprowadzii: do takiego uszkodzania.ni1tT cia i'ldra miaidzystego neSZI\ zawsze w sobie element duiego ryzyka z rac]t niemozncscl okreslenia pozycji illdra (lub jego fragmentu) w stosunku do tylnych krawedzl trzonow kr~g6w. studenci akademii wychowania fizycznego. ze nawet niektorzy fachowi pracownicy slu:iby zdrowis pragnq tez widziec. pobieranie zestrzykew Itp.). Uzaleznione to jest od okresu choroby. r~k.oczyny .VI' ten sposob. (np.1 .dra miaidZystego [est unleruchomtanla chorego i ewentualne zastosowanie wyci'l. is wiele osob chetnie poddaje ~i~ pIymitywnyn:i i wr~cz humorystycznie w sensie naukowym.

Ze wszystkich sposobow naplecia korzeni najprostsze i najskuteczniejsze jest nagle unieslerrie ku g6rze wyprostowanej . Nikt Die kwestionuje. wykonanie jakiegokolwiek biernego ruchu _ze pociqgat za scbe odblokowanie uwiEiznit::tego fragmentu [adra i wsuniacie go :z powrotem miE:. ze wykonywllny ruchwymyka 5i€!. z powod. Co wiecej . trzeba bye wysoce nieodpowiedzialnym. Jes li doszlo do zakleszczenia fragmentu jqdra miaidiystego mi~d'ly tylnymi brzegami trzonow krt::gowych.eg6Inie polaczone z energlcznym. zas. Celem stosowaneqo wyciqgu w dluqiej osi kI~gosrupa. Jesli fragment jadrs mieadzysteqo wypchniety zosta! jedynie do ok. wynika wyraznie. 1/a swej ebjetosci. W przypadku zaawaosowanego zwyrodnienia krqzka mi~dzykr~gow. miEid:zykrEigowego.nistego zrostu trzonow kr~gow. a nawet maze doprowadzic do nieodwracalnych uszkodzen.I choroby krqika mit::dzykr~gowegowplyw forsownego wyciqgu.w okresie tyloprzemieszczenia . zeostrza jedyni-e doleg!.! powodowac ostateczne rozdarcie pierscienia wI6knjste~~ 1 wlEiza:dla podluinego tylnego oraz masywne wvpychauie zawartosci ]qdra rmazdiystego do kanalu rdzenioweqo.zeniem jqdro wepchnqc z powrotem W obrE.. w wyniku czego tepe pobolewania W akolicy krzyz» Ologij nagle przejsc w postat ostrych b616w krzyza. Sq przejsciowe i w zadrrym przypadku nie hamujq przebiegu procesu chorobowego. ze z Jednej strony istnieje naclzieja trIko okresowego zruesienia dolegJiwosci.kczenia.nie 5ij W stanie przyniesc jakiegokolwiek pozytku. Z teqo. ze teoretycz. Wynika :z lego.. 138 Na koniec.. a ponadto pojawia siEl_element ryzyka. jest inny.est ZI. aby moinago bylo .dzielem przypadku.goslupa moze w jednej chwili uwolnic chorego od dolegJiwosci i prawdopodobnie zdarzajqce si~ od czasudo czasu takie -przypadki nap. jes1i w . jak i wypchnqc ealkowicie do swiatla ka.jijdra rniazdiystego ku tylowi . mienowicie przeprost krzyza. a zawsze . Jesli jednak wypchnit::ty zostal on poza rownik (a kto to wie --: objawy zakl:. W rzeczywistosci sprawa wcale nie jest taka prosta. Na tym samym oparty j.dku. kiedy rEikoczynern mozna tylko okresowo (przypad kowo] zniesc istniejace doleqliwosci bMowe.istnieje taka sytuacja.. Zmienia si~ ksztan jqdra miazdiystego. jest poszerzenie szpary miedzykreqowej. Zwazywszy.fI.:b pierkienia..nia sq je~~~ko:we). W 'okresie pierwszym uszkod~enia krqZka mie:dzykrtlgowego.szcz. wyrzqdzic tr w alq krzywde przez uszkodzenie juz zmienionego chorobowo krazke. W przypadki.jqdra miezdzysteqo wsz~lkie r~koczyny. Wynik jest trudny do przewidzenis. a pierscien wloknisty caly. copowiedziano.. sHny wyciol9 moze uszkadzat pierkieiJ.nie ten sam efekt moze przyniesc ruch prxeciwstawny.elkie manipulnc]e mogq . W takich przypadkach jakakolwiek pr6ba uwolnienia korzenia manipulacjami jest z g6ry skazana na niepowodzenia. aby moe z c:zystym sumieniem brae sili' do takiego "IecZlCnia" chorego. wszelkie manipulacjs mogq jedynie powodowat zaostrzenia doleqliwosci bolowych przez uposledzenie stebilnosci lworzqcego sie zrostu.dzykrE'igowego nastqpstwa reknczynew mogij byt rezne. W okresie 11 choroby . mogq 'laS._dliwe.}cie tulowia ku przodowi rozchyla trzony krE:.ZENIE FOR. jego zwyrodnienia i zmiE. W tym przypadku zgi. aby umozliwic jego powrot w obrab pierscienia wl6knistego.nalu rdzeniowego .rozerwec zrosty. Z kolei jesli takie zakleszczenie ist.o.go. 189 . ze prawie calkowieie zostal obecnie zarzucony.sztq znany od lat proceder potrzasania chorego na pJecach lub zawreszeme na rt::kach na hakach whitych w drzwi i pociaqanie za nagi. na drodze wcisni~cia jqdra w obrqb prerscienia wl6knistego. Jes!i krqzck miEl_dzykr~gowy jest Die uszkodzony.enia .wl6kna pierscienia wl6knistega zmieniaj<i swoje ulozenie z belec:zkowatego na proste.e. LEC. ie jesli w o~resie tyl~przemieszczenia jqdra miezdzysteqo nie rna jego zaklincweme. Polepszenia.rscienia dalsze odsuwanie si~ trzonow kr~g6vJ staje siEl niemo:i:liw~.gdyz kcrzenie mogq pozostawac w silnych zrostach. zgmame~ t~lowla. Co wi~cej. ale nierzadko szko. mog. ie tego rodzaju "odblokowanje" kr€!. czy rnanipulacje przyniesie efekt dodatni. i stworzyc warunki do tyloprzemies'lczenia jqdra miazdzysteg. ~sz~lkie nianipulacje mo_gq jedynie doprowadzic do jeqo wycismecia do swralIa kanalu rdzeniowego.szcze. wszelkie I'~koc-zyny Sq nie tylko zupelnie be:zuzytecz-ne. Nale:i:y [ednakze dodac. to rE. lstniejq wszelkie dane ku temu.poza iluzor ycznq i krotkotrwala poprawa ~ jedynie przyniese szkod~. Paradoksalne jest.zastosowanie Iorsowneqo wydqgu rozciaqa krt::gi. I tak w przypedku wcialeqo przyJegania lub zrost6w korzenia z przemieszczonym jqdrem rniazdzystym manipulacje mogq . wcisnqc z powrotern tmiedzy trzony. w okresie III c1WIOby krqzka miE:. dejac w ten sposob zrnniejszenie dolegliwoSci bolowych. nawet w sprzyjajacych okoltcznosciach nie wiemy. nogL Ten bolesny sposob rozrywania bipotetycznych ZI'Ost6w przyniosl jednak tyle szkcd.spod kontroli wykonujqce:go-.nieje.ogole majq miejsce. Nie dziwi to z-resztq.dzy trzony kn:mowe. ze wsz.:koczyny mag". c:zy wyrzijdzi choremu krzywde.dzajq kr~garzom pacjent6w. a oiekiedy oawet ulegajq "obmurowaniu" przez kostnins. W ktorej znajduje sie uszkodzone. nierzadko polaczonych z nerwob61ern kulszowym.na drcdze napinania i pociqgania korz. a nierzadk o zakleszc:zone jqdr o miazdzyste. 'las z dru9iej grozha powaznych po:wiklail neurologicznycb. kiedy dochodzi do wlok.SOWNYM WYCIJ\GIEM Leczenie forsowrrym wyciqgiem stracilo wiele na popularnosci w zwiazku z ryzykiem·z Dim zwiazanym. zas jego powodzeniecalkowici~ zale:i:y od przrypa. ablokowaz nia kn:goslupa". tj. Z chwil<i wyprostowania wl6kien pie.gowe i uwalnia jqdro .okresowego przemieszczania 5i€/.iwosci. doprowadzajqceqo do .

CWICZENIA FIZVCZNE ZAPOBIEGAJPtCE IVlOPRZEMIESZCZENIU JADRA MIAZDiVSTEGO Mimo . a to z racji zar6wno prowadzenia hardziej statecznego trybu i:ycia. konsekwentnego lec'leniazachowawczego.qd1'd miazdiystevo i nast~pczym cyklem ZIDlan patologlcznyeb ealego krqzka. kanal:u rdzeniowe.zaawansowanego zw16k:nienia Jaqika mi~dzykr~gowego i zmniejszenia ruchornosci Ifldtwiowego odcinka krp. Do pierws~ej i nielicznej grupy (ok. jak i zmian psychiki· oraz uciszenia si£: samego procesu chorobowego . W miar~ uplywu lat dochodzi do automatycznego zlagodzenia doleqltwoscf. to wh~kszosc Z nich trafia na oddzialy szprtalne .diwiowym . Wyniku przewidziec nie mozna.go. kJedy trzony zostaja polaczone tkankq wloknista. momen.-':'dwczego dochodzi do ustqpienia objaw6w choroby I mogE! om prowadzic normalny trybiycia oraz pracowac zawodowo.sterujqc wyciqgiem niczego zmieodciqza nic. NajczE:Scd'e j w przypadkacn powtarza.nia siEl za.dz'{Ja~gowego stanowi nastqpstwn "zdzierania' i rozrywania". Co si~ tyczy osob wykazujacych ciezkie ohjawy chorobowe.o~iawiajqcY1_ll si~ rozpadern j. lumbago.. moze ulec wypadnif::ciu. a wiE. co powiedziano wyzej. SEi nast~pst. dluqosct okresu leczenia itp. jesli uleqlo ono zakleszczeniu mierizy tylnymi krewedziami trzonow. rozpoznaniami. a wi~c w peWnrm sensie jest r6wnoznaczne ze "zui:yciem" kr~gos!upa W odcinku lE.e. czesto wrecz uciesznymi. Nlestety. Z istniejacych hipotez zadna nie doezekala si~ odpowiedniego udolnunentowania. .wielu badan i pr~c nie znamy dokladniej przyczyny zmian zwyrodniajacych Jaqua miedzykrqqoweqo.rua sil!) dalszemu leczeniuzachowawcze_ mu. sklasyfikowania z roznych wzgl~dow. ale Skutecznosc na i trudna r'ladk? pot~formowana .ostrzen zrozpaczony chory domaga si~ operncji I czesto odmawia podda.CW odcinkach 0 najwieksze] ruchomosci. W okresie III choroby. stosujac cz~sto WI£:CZ humorystvcznc srodki J. Grupa trzecia (najwiElksza) to chorzy. w zwiazku z ~'lym nie pociqgajq one za sohq iadnego ryzyka. moze si~ rowniez zderzyc odwrotnle . odnosi sifl jedynie do wyciq_gow wykonywanych na specjalnych stolach IUb przy ui:yciu mechanizmow wyciqgowych.goslupa. Ponadto . OczywiScie wszystko to. metody. nie mozna tez. Do wYJqtkow nalezq przypadki wlasciwego rozpoznania orez nastepczaqo. Wielu autor6w (Armstrong} wyra:i:a poglqd. ze mogq oni prowadzic zblizony do normaln_ego tryb. W wyniku tego malo kto posiada odpowtednie wiarygodne dane por6wnawcze 0 skutecznosci poszczeg6lnych metod leczenia. W wyniku tego roznie duza cz~s"c chorych traci zaufanie do lekarza oraz stosowane] terapii i leczy si~ sama.na skutek istniejqcego zamieszania nomenklaturowego orez slabej znajomosci istoty choroby przez og61 spotecznosct lekarskiej.?. .a miE. u ktorych leczenie zachowawcze lagodzi objawy w takirn stopniu. zmuszsjace ieb do polozanfa siEl do lozka. Druga grupa to chorzy.W okresie tyloprzemieszczenia jqdra miezdzysteqo forsowny wyciqg jqdro na czas swego dzialania i. moze. Rozciqganie krqgow niszczy mlodq tkank~ wl6knistq I nie pozwala na stabiIne i niebolasne ich polqczenie. Z kole! wyciqg taki pomaga unisruchomic chore go w Iozku. torsowny wydqg przynosi zdecydowanq szkode.DIa zacho. Najczescie] zarowno rozpoznanie.:prawia wylqcznie W odcink. a przeciez jedynie niewielka liczba chorych z uszkodzeniem krqzka ~i~dzykn. Operowani rekrutujq si~ z grupy chorych wykezujacych ciezkia objawy choroby. 0 i~tocie i stadium cb~roby oraz 0 koniecznycb ograntczemach. w kt6rym sily Sq niewielkie. u kt6rych zawodzi leczenie zachowawcze i muSZq bye leczeni operacyjnia (10-20% chorych). tym czestsza Sq zaostrzenia objaw6w. ze uszkodzenie krqzk. gdyz mtodemu trudno 5i€}poqodzic 2! narzuconymi mu rygorystycznymi ograniczeniami rucbowymi. Jeden fakt 'Die ulega watpliwosci. ze choroba powoduje r6Znego stopnia kalectwo oraz ma nieregularne okresy zaostrzen i remisji. Oczywiscie cz~sc z nich wymaga okresowego noszerua gorsetow ortopedycznych co najmniej przez wiekszq CZElSC dnia. WVNIKI LECZENIA ZACHOWAWCZEGO poszczeg61nych sposob6w leczenia zachowawczego jest TOZdo. na kt6rych jednak.:gowego leczy sifl W szpitalach. pozostewiajac bolesny i zmieniony zapalnie slaw miedzytrzonowy. spowodowat jego powr6t W obr eb ptersctenia. Jest rzeoz~ zrozumiala. mianowicie ze uszkodzenia krqzka miedzykreqoweqo zdarzajC! sip.wielu chorych wykazujqcych Iekkie i srednie objawy chorobowe leczonych jest pod r6:i:nymi. u ktorych pod wpty~em lecze. ze im mlodszy wiek choreqo.u szyjnym i ltidzwiowym kreqoshrpa. U czqsci chorych nastepu]e samoistna poprawa. Okresowe zaostrzenia. iycia.m. najczascie] malo sensownego leczenia. nie ~qczajE!c nawet ortoped6w . rzadzie] pod wplywem stosowanego. Co innego stanowi wyciqg ci~:iarkowy. Wiflkszosc wiarygodnych statystyk dotyczy leczenia szpitalnego. 20%) naleiq ci. Wedlug danych swiatowycb leczonych chorych mozna podzialic na trzy grupy.jesli [qdro wychodzilo pozn r6wnik w strone swiaUa.ortopedyczne lub neurologiczne. g16wnie dlate qo. postrzal itp. a nastflPnie wypisywana do domu z zaleceniem kontynuowania leczenia farmakologicznego i fizykoterapeutycznego. 191 190 .tow zapomnienta 0 swojej chorobie i zwie:kszonej akt ywnosci Iizyczne]. co bye moie jest najwainiejsze z punktu widzenia terapeutyczneqo. podobnie jak przy manipulacjach. . leczona jest objawowo do momentu uSlqpienia ostrych dQIegliWOSci. jak i leczenie odnoszq si~ do objaw6w: i5chia~.

157.unoszenie gornej czesci tulcwia. tym wieksze sOl sily stabilizujace krqqoslup W odcinku l(}diwiowym (wymienione mlqsnie sterujq. Mimo ewentualnej predyspozycji do uszk odzen krazkow miedzykregowych z tytulu prz yjecia przez eziowieka pionowej postawy ciata wiele mozne uczynic. od strony przednio-bocznej przez miesten ledzwiowy. iuala wytrzymalosc krqzka rniedzykreqoweqo na napiqcie i obciazenie niz wiclkosc dztalajacych sit Gdyby bylo odwrotnie. bye kazdorazowo dostosowyvvane do aktualnyeh mozliwosci cwiczeceqo. aby zmniejszyc i.. majqc na uwadze plec. leczniczyeh.yi" 193 . odbywac g16wnie na drodze skurez6w izometryeznych.bietu. c . Codzienne cwlczenia poranne i wteczome. po okresie wdrozeruar a . Przybieranie pozyeji sledzacej z pozyeji lezenla na plecach jest dopuszezalne jedyni~ przy wyprostowanych plecach (ruch zginania zachodzi w stawacb biodrowych). Na pierwszy plan w profilaktyce b616w krzyza wysuwaja si~ cwiczanis miesni brzucha oraz miesni grzbietu. Wzrnacnianie miesni brzucha musi sit:. Cwiczenla izotoniczne dopuszczalne Sq jedynie w pozycji lezacej na plecach. proste czyt! nie wymagajqce specjalnych pomocy i przyrzqd6w oraz niezbyt czasochlonne.':W okolicy Iedzwiowej kr~goslup jest podpierany od tylu przez miesien prostownik grz. a tak przecicz nie jest. wiek. aby mozna bylo szybko nauczyc chorych ich wykonywania. zas od przodu przez cisnienie wewnqtrzbrzuszne wywolane napieciem rniqsru brzucha.stniejqce zaqrozenie. co najmniej kilka razy dziennie. wszystkie osoby wykonujqCC ciezkie prace fizyczne lub uprawiajqce .unoszenie' nog.sporty silowe doznawalyby uszkodzen doLnych llildiwiowycn krazkow miE:'dzyknmowych. stosowanych w okresach zlagodzooia objaw6w w przebiegu dyskopatii. Ich Iiczba r nasilenle powinno. Daialania profilaktyczne podobne Sq W swym zatozenlu do dzialail. tez wszystkimi ruchemi kr~goslupa). Innym nastepstwem zwiekszenia sHy mi~sni brzucha jest lapsza stabilizacja kr~gosl:upa (kt6ry sam w sobie nie jest przeciez stabilny). zas z drugiej .. Lwtczcnia rnusza bye proste na tyle. 192 IJ Bole I«. Aby przyniosly pozqdany skutek. Kazde (:wiczenie po 10 razy. warunki fizyczne itp.ywana jest przy horyzontalnym ustawieniu krElgosrupa.przypieranie okolley Iedzwiowej do sciany z jednoezesnym wypyehaniem miedniey ku przodowtj a. posladkow i dlugich prostownik6w uda. b . Wszystko wskazuje na to. Cclem stosowanych cwiczen jest z jednej strony zmniejszenie obciazen mechanicznych dztalejqcych na dolne krqzki miedzykreqowe. Ze w pnzycji stojqeej i siadzace] i::wiczil. Uwaga! Zwr6C uwagEl. 157 a-c Rye. 'ie wi~kszosc cwiczen wykon. 1llUSZOl bye wykonywane systematycznie.cy . plec itp. ze istnleja wieLkie roznice wrodzonej odpornosci krazke miedzykreqoweqo na obciqzenia i napiqcia. bez wzqledu na budowe ciala. ze u podstaw calej patologii lezy raezej wr odzona.zmiana natury tych obciqzen. Zwr6c uwagll.Wydaje sie. a c Rye. Cwiczenia mUSZq bye stopniowane przechodzenie od lzejszych do ciezszych. ezyli bez jednoczesnycb ruch6w kreqoslupa l~(i'i:wiowcgo. dziqki czemu czesc sil obciqzajqcych dolne krqzk i miedzykrqqcwe przenosi siEl na dno miednicy i przepone]. Zwi~kszenje sHy i tonusu miesni brzucha zwieksza skutecznosc mechanizmu przerioszenia napiqc j obciazen meehanicznych z koscca na uklad rniqsniowy (podwyzszenie tonusu i sHy miesni brzucha zwiqksza cisnienic wewnqtrzbrzuszne. jak i odpoczynku. Im sil niejsze Sq te rniesnie. e -cwiczeIllia Iizyczne wskazane w uszkodzenlu krilika mi~d'ZykrElgowego oraz w b61ach krzy:ia z innyeh powod6w.brzyma pleey" 'prosto.. Uzyskuje siq to przez cwiczenia okreslonych grup rniesmowycb oraz uczenie utrzymywania wla:kiwej postawy ciala zar6wno w czasie praey.

- -. \. I ~ d.. z kt6rycb na pierwsza miejsce wysuwa si~ sile ci~:i:kosci oraz rodzaj j charakter wykoD¥'vanego ruchu. szczeg61:nie poleczonych z nieprawidlowym dZwiganiem ci~zar ow . Postawa warunkuje sH'il i rozdttgliwosC mechaniczaych napiee dzJal:ajq' cych na krezki IE:l:diwiowe. Stepien i rodzaj s'il kompresji wyznacza kilka czynnik6w. wzajemnego ulozenla. jak i chorych zmlania si~ w zaleznosci od poslawy data w ruchu i bezruchu. jest czynnikiem czesto niedocenianym. najwieksze w zakresie dolnych l~dzwiowych krqzkow mil:l:dzykrEl. LS7e Stan Il:l:dZwiowych krqzk6w miE}dzybl:l:90wych zar6wno zdrowych. Sily kompresji..dem siebie i kreqoslupa w calosci w osi pionowej. ktore Sq uciskane bez przerwy.trzonow krE/_90wych wzglEl. tj. Znaczenie postawy.wytwarzanie mechaaizmu dzWign_i . spadajq prawie dozera w pozycji Iezqcej. a nestepnia podnosza si~ jeszcze bardziej W czasie wysilk6w Iizycznych. W pozycji 9tojqcej masa ciala rozktadana jest r6wnomiernie na trzo- 194 1:3" 195 . szybko wzr_astajq w razie przybrania pozycji siedzqcej lub stojqcej.gowych. z rozluznionyml miesniami. Rye.

ny krE:l_gow krazk! mi~d.zykr~gowe. (krqzki.rn!l:ldz_ykr~g~we .Sq jedynymi i tkankami tniqkkimi, bloracyrm udziel w dzwiqanlu- mas)' cie la}. Dzialajqce naciski przenosza si~ przez srod~k krazkow ~lfldzykr~gowyc~. kt6rych jadra miazdzyste rozkladajq rownormernte slly ~a ~szystkle strony (rownowazenie sil zblizajqcych Lrzony. krEi!Jo,:e do sl~ble). .Iesli kr~goshIp wychyli si~ z plaszczyzny pionowej, .P?ws_taje w6wczas system dzwigni, w wyniku czego sHy padajqce na k.TClZkllDlfl~Z¥kni:gowe uleqaja zwielokrolnieniu. SHy te nie t.ylko wzrasta~q w wymku powstania mechanizm6w dZwigni, lccz takze przez zrmane plaszczy_z~y l.ch dzialania, w wyniku czeg_o nie padaje podkCltem pros-tym n.a kr:l~k.i ~I~dzykreqowe i trzony kr~g6w, lecz po~ kqt~~ ~strym (sIiy. scmaJ~c~, dqzace do przemieszczenia kr~gow)_ Silom scmajacym przeCl.w~t~wlaJq sie krqZki mifldzykrflgowe, wiezedle, wyrostki stawowe oraz miesme stabilizujqce krqqoslup. .., .. W przypadku zmian wzajemnego ustawiema .kr~~ow ro~a~ 1 chara~ter sil dzielajacych na "krqiki miE"<dzykr~gowe sta]CI:sie bardztej skomplikowane, gdyz szkodliwe dzialanie sHy ci~ZkoSti poteqowane Jest przez sily i neprezenia wynikajqce z dztalania miesni. . Zmiany wzajemnych stosuakow kr<,!zk6w zac~o~~ce. przy . nH~hach krqqoslupa odbijajq si~ przede wszystkim na. pler~cle~lU wlok~l~tym krazke miedzykreqoweqo. Zginanie, prostowarue, z9:nan1e n.a b~kl .1 ruchy rotacyjne Iub : wszelkie kombinacje tych ruchow rozciaqaja I ~aplnajq niekt6re w16kna pierscienia wl-6knistego, przy czym napiecre ~ch jest proporcjonalne do ampJitudy wykonywanego ruchu. We WSZystklCh

ruchach bierze udzial takza i jqdro rniezdzyste. Poniewaz zel [qdra kom6rkowego wplata si~ w siatkq tkanki wloknlstej, kt6ra z boku wrasta w pierscien w16knisty i jest przyczepiona do oslabiajqcych go Z obu stron plytek chrzestnych, ruchy kr~goslupa powodujq zmie.nne napinanie wl6kien tej siatki wl:6knistej, gdy'i przylegajq one do osi, dookola ktorej zachodzi ruch, Podcbnie wszelkie stiy dzialajace, usilujqce przesuwac kr~gi wzqledem siebie, takze przenosza sie ne, siatke wI6knistq i pierscien wl6knisty. Zdaniem niekt6rych, wymienione sily, uzaleznlone CZE"<SCIOWO ruod chomosci krti90slupa oraz po czqsci od postawy ciata (odchyJenie od plaszczyzny pionowejl typowej dla dane go osobnika, majq wielki wplyw na objaw "zuzywania i zdzieranie" w obrebie krazka miedzykragowego, i jako takie Sq wa±nym potencjainym etiologicznym czynnik.iem w uszkodzeniach krazke. Kontrolowanie przeto tych sil me podstawowe znaczenio w leczeniu chorych z uszkodzeniem krqzka miedzykreqoweqo, Od zabezpieczenia chorega krazka (w miar~ mozlrwosci) przed szkcdliwymi napieciaml i obciqzeniami uzaleznione jest wlokniste zesztywnienie chorego segmentu kreqoslupa w odcinku ledzwicwym, a. tym samym ustapienie objaw6w chorobowych. Jakkolwiek wylqczenie wszystkich sil i napiec dzlatajacych na krqqoslup W odcinku Iqdzwtowym jest niemosliwe, to mozna sHy te znacznie oqraniczyc oraz zmniejszyc ich szkodliwe dzialanie przez zmianq wektorow sil i plaszczyzn dzialania, W kt6rych wywierajq najbardzie] niszczqce dzialanie. Bardzo powai.nq rolE):w tym wzqledzie odgrywa utrzymywanie wlasctwej postawy ciefa zar6wno w czasie pracy, jak i w okresie spoczynku, nawet w czasie snu. Towarzyszyc rnusi temu r6wnolegle wzmacnianie mit::sni stabilizujqcych kreqoslup w odcinku l~d±wiowym.

PRAWIDtOWA POSTAWA CIAtA
Wyprostna postawa ciata, kt6rym to termmem okresla si~ swobodny uklad ciale w pozycji stojqcej, jest cechq znamiennq czlowieka. Postawa ciala jest zmienna na przestrzeni i.ycia, a ponadto podJega wplywom zar6wno wewnetrzneqo, jak i zewnetrzneqo srodowrska czlowieka. Niemcwlq Tozpoczynajqce chodzenie stoi na szeroko rozstawionycb nogach, z ugi~tymi stawami kolanowyml i biodrowymi oraz prostym, nachylonym ku .przodowi tulowiem. W postawie tej przejawia siE):czujnose Die wytwiczonego ukladu narwowo-miesniowaqo i duze napiecie miesni antygrawitacyjnych. Napiqcie tych miesni jest pierwszym czynnikiem ksztaItujqcym Iizjologiczne krzywizuy kHl9o"lupa: lordoze lE):diwiowq, kifOZE): piersiowq ~ lordozq szyjnq. , Zmiany posta.wy ciala w okresie wzrostu organizmu zwiqzane Sq z rozwojem ukladu nerwowego, narzadu ruchu oraz z okresami szybkiego WZTostU.GI6wne dwa okresy szybkiego wzrostu zachcdzq we wczesnym dztecinstwie oraz w okresie dojrzewania pkiowego. Okresy szybkiego 197

Rye. 158. Cwiczenia przeciwwskazane

w b61ach krzyia.

196

Kifoza

Lor aozo:

5zyjna

I

/ediwlowa

Ob;e /ordozy

zycte.

Rye. 159. Kszraltowamo

i kffolO sill Iizjoloqtcznych

krzywizn

kreqoshipa

w ci'lgu

1 roku-'

wzr ostu dotyczq gl6wnie konczyn (szczcqolnie dolnych), gdy:i kreqoslup rosnie rownomiernie: niewielkiego stopnia przyspieszenie rna miejsce W okresie dojrzewania pkiowego. Postawa dziecka daje sie; okreslic z rnomentem podejmowania samodziclnych pr6b stania. W tym momencie dziecko rna ju:i wyksztalconq lordozq szyjnq oraz zaanaczone tylowygi~cie, obejmujqce odcinck piersiowo-Iedzwiowy kregoslupa, w zwiqzku z czym rna rnlejsce typowe zaokrqqlenie jego plec6w .. DaIsze zmiany postawy clale dziecka uzale:inione Sq glow-nie od ksztaltowania si~ lordozy ll'ldzwlowej" a jednoczesnie od zniniejszenia nadmiernie wypuklonego brzucha, Ostatecznemu wyksztalccniu ulega przodowyqiqcte l~dzwiowe dopiero w okresie 7-8 rokn zycia. Od tego momentu postawa ciala dziecka jest prawidl:owa i charakteryzuje si~ dobrym napieciem miesniowym. Pogorszenie postawy. inaczc] jrrj zwiotczenie, a w nastepstwle uwypuklenie brzucha oraz zaokraglenie plec6w. pojawia si~ w okresie dojrzewania pldowego (13--t4 r.z.]. Zwiotczenie postawy. majace u swego podloza zmiany natury neurohorrnonalne], poqarszajqce sylwetke ciala, korl.czy si~ z ustaniem okresu do]rzewania. Dochodzi wowczas ponownie do przyjecia prawidlowej postawy ciala, cechujqcaj sit} prawidlowym tonusem miqsniowym. W okresie tym nast~puje ostateczne pogl~bienie i uformowanie lordozy l~dzwiowej orez towerzvszace tonusowi miqsnlowemu splaszczenie brzucha. 198

~tan ~en.w Dajleps~ym wypad.ku trwa. do 30 r.z., po kt6rym (wg nieklory~h JUz po 25 ~.z.) dcchodzi do powa±nl'go pogor5zenia postawv yv zwiazku _z powoli postopujqcq utratq sHy mi~sniowej (g!6wnie tlocz~ ni~ brznszna i pr?sl~wnik 9.rzbietuJ. powiekszeniem masy dala i nastepujqcvm zwyrodmeruem (m.In, odwodnienie) krqzk6w mi~dzykr~gowvch. "':':,zyslko to. razem sprawi~. ~e k.rzywizny kI!igoslupa ulegajq poglt}bieniu, dOcb~dzl do ~ystawarua 1 zwisania brzucha (utrata kompcnsacyjnego dzialania tloczni brzusznej] oraz zmniejszenia wzrostu. W przypadku u~zkOdzenia krqzka mi~dzykr~gowego prawidlowa postawa .rna z [ednej str ony zapewniC: makslmum wydolnosci krE:goslupa, przy jednoczasnym zrnnlejszoriiu dzialajqcych na niego nacisk6w . .Zapobieganie bolom krzyza na tlt dyskopatii uzale:inione jest od kilku rzynnikew, mianowide: 1. .Kre;go.stup ~lOwinien bye utrzymywany w pozycji neutrainej, a wit}c powrnno Sl~ unikac zbedneqo zginania, prostowania i skrecania tulowia, 2.. Ni~ wo~o przybierac tzw. postawy zmeczenia, wYlazajilcej si~ pcgl~b~emem hzjologicznych krzywtzn, Miesriie brzucha, prostownik grzbletu oraz mm. posladkows powinny miec stale odpowiedni tonus, B przez to stubllizowao i odciqzac krqqoslup. 3. ZarDwno w czasie siadani a, jak i przy taniu kreqoslup powinien by~ ~trzymywany w plaszczy:inie pionowcj, w wyniku czego sile ciezkOSCI pada Pl'~stupadle na trzony kHI,gow oraz krazk! mi~dzykrf!gowe, bez wytwarzama szkodliwycb sil scinajacych. ~. W pozycji lezCj.cejkr~goslup powinien bye 11trzymywany takze w pozyc]i neutralnej (podobnie jak w czasie stania i siedzenia) j podparty
Zgmacz
M pros lo,,",n':k

ode Qfjnego

grzblelu

r
Mm.
5kOif'.l.€'
I

~lr'Jsr

brrucnn

M, fXJ5jodkowy wielki

ZgjF1(}c~e sfOfW IY! ',6jgtowy Mrrr SIrzor/wwe

M. olsnze/Qwy
Iy/ny

Rye, 160. Mi~snje stabilizujqce gloWIl. tul6w i konczyny dolne, od kt6rrc:h uzalezniona jest w duzym stopnlu posta wa clala.

199 '
/

w odcinku l~dZwiowym tak, aby wyelirninowac szkodliwe naciski na krqzki.JDi~dzykrrmowe. 5. W czasie ruchu i wysilk6w fizycznych kr~goslup powinien bezu tannie bye konlrolowany przez rniesnie w celu jf:!go stabilizacji oraz okreslenia tzw, bezpieczne] ampHtudy ruchow, W tyro lILiejscu nalezy dodac, ze wykonywanie ruch6w tulowia w zakresie ich pelnej amplitudy jest rzadko konieczne. Prawidrewa i bezpieczna postawa ciala pIZy pracy charakteryzuje si~ utrzymyweruem neutralnej pozycji knmOSfupa w celu stabilizecji srodka ciezkosct, przy ktOrym konczyny zachcwujq maksimum sprawnosci. Jedynie w bardzo wyjqtkowych sytuacjach konieczne stajq si~ ruchy krqqoshrpa w zakresie ich pelnej amplitudy w celu uzyskania rnaksymalnego efektu dzialania .. Wszelkie !;!waUowne, kurczowe lub tym podobne ruchy kreqostupa Sq zawsze przeciwwskazane.

du wyrzuceniu do przodu lewej nogi towarzyszy jednoczeSnie wysuniElcie w prz6d przeciwlegl:ej polowy ciala, dzieki czemu zapewniona jest r6wnowaga cia!a. Prawidlowa postawa ciala a kr<!zek mi~dzykr~gowy Prawidlowa postawa ciala w wielkim stopniu zabezpiecza l~dZwiowe krazk! miedzykreqowe przed mechanicznymi przeciazeniami, . W pr~ypadk~ wlasciWej stabilizacji Iadzwioweqo odcinka kr~goslU'pa Sll?y prostownik grzbietu oraz miesnie brzucha przejmujq wiele sil, ktore w. przecrwrrym wypadku zadzialalyby bezposrednio na uklad wiezadlowo-stawowy kreqoslupa oraz na krqzki rniedzykraqowe. Przed dzlatantem sit scinajqcych na krqzek zabezpiecza (zar owno w spoczynku, jak i w czasie ruchu) rcwnowazenie srodka ci~ikosci ciala i sHy ciezkosci tak, aby ich wypadk.owe padaly wzdluz dlugiej OS1 kreqoslupa. Kontrolowanie ruch6w kreqoshrpa sarno w sobie zapobiega powterzajacym si~ przeciqzeniorn elastycznych wiqzekpier:kienia wi6knistego oraz jqdra miazdzysteqo. W szczeqolnosci uwalnia krqzek miqdzykreqowy od nadmiernych nap'r~zefl i nacisk6w unikanie nadmiernych kurczowych i nie kontrolowanych ruch6w. Utrzymywanie wlasciwe] postawy ciala pomaga kontrotowec i zmniejszac s~y mechaniczne, kt6re nieuniknienie dzialajq na krazki miqdzykreqowe, i konsekwentmie opozniajq sklonnosc do uszkodzenia krqzka W w~ku zuzycie.

NAUCZANIE
POSTAWV
2

UTRZVMVWANIA
CIAtA

PRAWIDlOWEJ

7

13 '

'20

50

~Olat

Rye. 161. Sylwetki dale; ezlowieka w r6znym wieku.

Aby uzyskac zqdany efekt, trzeba przekonac chorego do utrzyrrrywanie prawidlowej postawy ciala, wykazujsc korzysci z tego wvnikajace. Nastepnle trzeba chorego riauczvc, jak to robtc,

Rodzaj i charakter wykonywanych ruch6w okresla stosunek kT~gOslupa do podloza. W celu utrzymania rownowaql ciala dzlalanie siry ciezkosci rnusi bye korelowane z ruchami ciala. Na przyklad, w czasie biegu kr~goslup zostaje pochylony do przodu .przez zmiene ustawienia miednicy w stawach biodrowych (nachylenie to jest proporcjonalne do szybkosci), Inne czynnosc! wymagajq innych ustawien kH190s1upa i w krancowych przypadkach (np. przy skoku, wzwyZ) kTE)90sluP maze przez pewien czas znajdowac si~ r6wnolegle do podloZa, w pozycji poziomej. Zasadniczo kI~goslup powinien bye utrzymywany w takiej pozycji, w ktorej sHy b~dqcewypadkowq roznycb napi~e i obciazen, na Jakie jest wystawiony, padaja wzdlui jego dlugiej osi i rownoczesnie utrzymywana jest r6wnowaga data. _ Kreqoship (jako calosc oraz jego poszczeg6lne odcinki) musi harmonijnie. uczestniczyt w ruchach konczyn. I tak na przyklad w czasie cho-

Rye. 162. Kanony prawidlowycb postaw ciala eZE:~10 orsprzaczaa ze zdrowiem kr~gosJupa. Na przyklad z tzw, sylwetek Harwardzkich b610m krzyz a moqa zaponteqec jedynie dwie srodkowe (B, C).

200

201

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful