P. 1
BĂłle_krzyĹĽa_-_A._Dziak[1]

BĂłle_krzyĹĽa_-_A._Dziak[1]

|Views: 454|Likes:
Wydawca: grzesmen83

More info:

Published by: grzesmen83 on Feb 24, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/20/2013

pdf

text

original

DOC. DR HAB. MED.

ARTUR DZIAK

BOLE KRZYZA
Wydanie II
zmienione i uzupelnione
.. .' "'I."
.0lIl

'
111..
..hIt;,. ..

J.l

I~
f

WARSZAWA 1984 PANSTWOWY ZAKtAO WYDAWNICTW LEKARSKICH

© Copyright

by Artur Dzlak, 1979. 1984

PRZEDMOWA

Redaktor Teresa Lezanska Redaktor techniczny Ilona Kallnowska Korektor Monika Lipske

Projekt okladki i: strony tytulowej
EWiI StrumHlo

IMlllOTEK - '.

A

IQUJII U.•.• ~llynl i*..__..:.rg~~:-llI<~ ...... GI

ISBN 83-200-0832-8

PAf.lSTWDWY ZAKJ:.AD WYDAWNICTW WARSZA W A )984 Wydante Nul.d 20 000+225 eere. Obi~tott a'l<. wyd. 11,6 = IS.l5 ark. druk, papter 'lI:uSlraoyjny kl_ Y, 11g. (;lX86 COl. Oddano do skladanla we wn",;nlu 1983 r, podpf sanc do druku w maju .1984. r. 11,,,.1< ul<oltc2ono w czerwcu 19B4 r. Zllmowieni" Dr 11l·K-83 U-20 CrESZYNSKA Cena zI 180,DRUKARNIA WYDAWNICZA,

LEKARSKICH

n.

Jakkolwiek bole krzyza znane byly od dawna, to na w-yjaSnienie ich ettologii trzeba bylo czekac do lat trzydziestych naszego stulecia·. W piSmiennictwie polskim temat below krzyza poruszany byl jedYci~ marginesowo. i do chwili obecnej nie zostal kompleksowo przedstawtony, stosownie do panujqcej w tej dziedzinie wiedzy. Co gorsza, niekt6re publikacje, szczegolnie czasopiSmiennicze, powaznie gmatwaly zaqadnienie, czym nie tylko odstreczaty srodowisko lekarskie od blizszego zainteresowania si~ bolami krzyz a, ale - co wiecej - dawaly do zrozumienia, ze zagadnienie jest zbyt rozlegle i trudne, jak na wspolczesne mosltwosci , medycyny. . I Wynikajqcy z lego defetyzm terapeutyczny rt.ie maze bye dluze] toJerowany z racji narastajacej liczby chorych i zwiqzanych z tym skutkow spoleczno-ekonomicznych dla kraju. Nie do przyj~cia Sq tez szkody moralne i cierpienra chorych, kt6rzy, ostatecznie zwqtpiwszy w mozlfwosci Jecznicze wsp61czesnej medycyny, odwolujq si~ czesto do irracjonalnych metod terapeutycznych ze szkodq dIa zdrowia i dla kieszeni. B6le krzyia nie Sq czyms tajemniczym i nie zbadanym, lecz stanowiq zespol okreSlonych przyczyn i skutk6w dajqcych sie zar6wno analizowac, jak i Ukwidowac lub ograniczac wspolczesnie dostepnymi metodami. Stale poszerzanie zakresu wiedzy - tak typowe dla nasze j epoki wplywa na kapitalne jej upraszczanle, a nie, jak sadza niektorzy, na jej komplikowanie. Postep wiedzy pozwala na synteze wielu zlozonych zaqadnien oraz umozltwla wykazywanie [ednosci w roznorodnosci zjawisk i mechanizm6w zdrowia oraz choroby organizmu czlowieka. W ponad 90% przypadkow u podloza ostrych b616w krzyi:a lezy uszkodzenie krilzka mledzykreqoweqo, ktoreqo skutki mozna oqraniczec w wystarczajqcym stopniu, aby osobom dotknietym b6lami krzyia [chorym z reguly w wieku 300-50 1at) umozliwtc zbltzony do nonnalnego tryb zycia 0[8Z mozliwosci kontynuowania pracy.
• Z kolei prawda jest, ze b.61e lM7:yia stano will tYPOWi\ plagq spcleczna wsp6lczesnych czasew. W dochowanych do nasze] epoki przekazach cywilizacji niewiele jest wz.mianek 0 b6lach krzyza .. Temat ten Die by! te:i: prawie nigdy poraszany na kartach pisanych W r6Znych okresach histooycznych pcdreczntkew medycyny i chirurg.iI.

CIESZYN

3

Bolom krzyz a nie mozna zapobieqac, nie mozna tez ustalic ich przyczyny ani leczyc bez przyswojenia sobie podstawowej wiedzy ortopedycznej, obejmujqcej anatcrnie czynnosciowa, biomechanlke i patoloqie krElgoslupa w odcinku l~diwiowym. Autor postawil sobie za eel takie przedstawienie tematu, aby Czytelnik po zrozumienill podstaw i zaleznosci ortopedyez.nych b616w krzyza na-' bral przekonania, ze leezenie b616w krzyza i zapobieganie im jest mozltwe i ze w akcji tej znajdzie on swoje rniejsce. Artur Dziak Ksiazka zostala przetlumaczone na j~zyk rosyjski i ukazala sie w roku "Medycyna".

SPIS TRESel

1981 nakladem wydawnictwa

Warszawa, maj 1977 roku

Wst~p . 1. AnatoDlla czynnosciowa i fizjologia kreqosrupa W odcinku lEldZwtowym . Kn,'!iki miedzykreqowe ..........:........ Stawy nllf,ldzykrEl;gowe krElgoslupa w odcinku lEld2wiowym . Kana} krElgowy i jego zawartosc , . . . . . . . Otwory miedzykreqowe . . . . . . . . . . . Unerwienie kreqoshrpa w odclnkn l~diwiowym. . 2. Biomechanika kIElgoslupa w odcinku lEldZWiowym . 3. Przyczyny uszk0dten i patologia l~dZwiowych krazkow miedzykreqo-

712

16 21 22 23 24 31 46 49 51 53 54

wych

.

.
. .. lil:E1_:i;-

Nastepstwa uszkodzenta krB,ika mledzykreqoweqn . .' ..... Bol krzyia .,......,..,......,.. Ochronny kurcz miE);sni i zaburzenta ruch6w kreqoshipa W odcinku wiowym Olaz zahurzenla postawy ciala ,'. , ,. . Nerwobol kuIszowy, zaburzenta czucia i ruch6w , . , . Cykliczne ty:loprzemieszczenie jq,dra miaidiystego i zmiauy je\Jo scowienda ...,...........,.' Przebieg choroby krqzka miEl_dzykrElgowego. ...... Klinika uszkodzenla ledzwloweqo krqik,a mj~dzykrEl_gowego Ewolucja choroby ..,......... Pozne okresy chorobv . . . . _ . . . . . . Odchylenia ortopedyczne- stwierdzane u choreqo 4. Badanie ortopedyczne '.'....~... Orientacyjne. spostrzezenia przy pierwszym. spotkaniU z chcrym Dane personalne, . Wywiady ... ~. .,., St·an ogolny chorego ,... I Stan ortopedyczny og61ny statyczny Stan ortopedyczny og61ny dynamiczny Stan ortopedyczny odcinkowy Stan ortopedyczny miej-seowy 5. Badanie neurologiczne. .... Zaburzenla rue howe - zaniki i nstabieule mlqsnt . Zaburzenia czucia . . . '.' ,....... Zaburzenia w zakresie odruchow . . . . . . . Dol promieniujqcy, wywolany ruchem, uciskiem lub opukiwaniem 6. Badania radiologiczne, .... ZWllzenie szpary milldzytrzonowej MielogTaiia Radikulografia Dysko-grafia

umiej56
57

62
64.

.

65 67 71 71 72 72

74
74
77 77

83 93 96 100 103 .
104

108
113 115

lOB

115

5

pedro pytanie: .. do ktorych nie zostal on nalezycia przygotowany W procesle ewolucji.. McFarlanda.lO'stawy ctala w domu .ie zaehowawcze .. Utrzymywanie prawtdJowej l. Cwtczenie postawy i twiczenIa miqsnl u chorycb. Stosowanie kortykosteroid6w Stosowanie chymopapainy . Zes:pol prz... U :hodla wszelkiego zla lezy mylenie nawrotowych ostrych b616w krzyze.. Diagnostyka roznicowa bolow krzyz a .Ieczente.ewlektych dolegliwosci b610wych Wstrzykn1llcia diagnostyczne i'leeznlcze ... Przeeiwwskazania Laminektomia If¥lZwlowa Leczenie w stenozach Leezenle operacyjne Odnerwianie staw6w mi~ywyrostk-owych Brak poprawy po leezeniu operacyjnym ... 9. Leczenie objawowe. 224 225 226 230 231 239 241 245 252 262 265. stanowiqcych ok.. . .90wyeh Wskazania ....czeniu jij. Cho.. co w dziedzlnie b6l6w krzyza. niedomowien i falszywych poglqd6w.. Leczenie w uszkodzentach kri\zk6w mi~dzykrf. . ..Zkiego stopma Chonyz dolegliwosciami srednieqo stopnia Chorzy z doleqldwosctemi niewielkiego stopnia . tyczqce sie zar6wno etiologii i patogenezy tycb bolow..Czy panel potrafi odpowiedzlec. ze nasuwa sie pytanie."Panel nie rna zsdnej propozycji".... dlaczego ten odcinek narzadu ruchu stanowi taki locus minoris reststentiae. Cwtezenta fizyc. Leczanle forsownym wyel<igiem .ry wielokrotnie operowany Algorytmy w belaeh krzyia to.gUwo5ehllni eiEl. Wyniki leczenia zachowawczego· .... Zaburzeniakrflgoslupa statyczne i czynncscicwe Zespol millsnia gruszkowatego Zakazerila .. Poczatku cale] sprawy nalezy szukac w odleglym okresie oltqocenskim. mogqcymi rzeczywlscle wystepowac w przebiequ wieiu roznorodnych schorzen.. traktowane Sq bardzo marginesowo lub w og61e pomijane... .64 171 174 176 176 176 180 183 IB4 ..4·7 149 149 151 153 160 163 1. ulegla "zmniejszeniu" . .. . Nie nalezy zapominac. Zasady i melody Ieczenia zachowawczeqo Chorzy z dole. Zesp6! slawow milldzywyrostkowyeh. . W6wczas to doszlo do postawienia nowyeb wymaga6.. . . Stenozy kIfl90srupa w odeiDku IEl. Nie bez winy jest sama medycyna..dzwiowym...5tnienie wad wrodzonych 7. iewiele istnieje dziedzin medycyny. niemowle musi przez pierwszy rok iycia przebywat g16wnie w pozvc]l lezqce]. jak.. gdyi: zar6wno w podreczniksoh ortopedii. .... -v ' Zespo! ostrych doleqhwoscr bolowych z w:yraznymi objawami neurologicznymi ... Postepowanie w b61ach krzyza . Postawa eiala pny praey..... ..zne zapobiegajqee tyloprzemies:z. Wady wrodzone krl.apalne .l9oslupa .!co-z... kiedy to Mixter i Barr opublikowali na lamach The New England Journal of Medicine artykul poswiecorry uszkodzeniom krqzka miedzykreqoweqo i jego nastepstwom neurologicznym.. Uwagi koileowe Skorowidz 116 1'16 119 WST~P 120 141 142 143 146 147 1. ..dra miaz.. i stawy biodrowe rue sq przystosowane do \postawy wyplostnej ciala...' . w przeciwienstwie do innych ssakow... IB4 189 190 191 197 201 202 202 203 207 212 214 224 224 Kiedy w roku 1954 w Londynie.. . . . co 'zrobic..dzystego Prawidlowa postawa ciahl... . przed kreqoslupem w odcinku l~d:!wiowo-krzyi:owym..afoby tyle zamieszania.. .... .. Dlatego tez miedzy innymi. TreDing postawy U os6b mlodych. Leczen. noworodek czlowieka jest zupelnie bezradny i wymaga calkowitej opieki ze strony rodzlcowj poniewaz zar6wno jego kr~goslup. ..... 'Bole krzyza innego pochodzenid.. . na panelu siedmiu wybitnych ekspert6w.... .. 30% wszystkich chorych ortopedycznych. Zmiany zwyrodniaj.. jak i neurologii sprawom tym poswi~ca si~ z reguly malo miejsea i uwagi oraz wszelkie opisy.. jak ich . prowadzonym przez prof.Nakhicie l~diWiowe . . B.. Zesztywniajqce zapalenie stawow kIflc90stupa Guzy krllgoslupa.. . w czasie dorocznego zebrania Kr6lewskiego Towarzystwa Ortopedycznego. Choroby ginekologiczne i ci<\za . z pobolewaniami i b61ami 0 niewielkim nasileniu.. Bole krzyze stanowiq tak znamiennq dcleqliwosc dla naszych czas6w.. Nauezanie utrzymywania prawtdlowe] postaWY'data . Postawa data a rekreacja. ze wiedza nasza odnosnie do b616w krzyza jest stosunkowo sw!e'ia i ze badania tego zagadnienia zaCZElly sit:1na dobre dopiero w roku 1934. . aby liczba chorych z b61ami krzyza.odpewiedz brzmiala . 7 6 . . w ktorvch panow. TreDing postawy u doroslycb ..... Leczenie operacyjne . kiedy to czlowiek zarzucH tryb zyGia nadrzewnego i przybral wyprostpq postawq ctala... majqcych w ponad 90% przypadk6w zrodlo w uszkodzeniach ledzwiowych krazkow mi~dzykr~g-owych. a co wainlejsze zapobiegania im..... rdzenla i kana1u rdzentoweqo ....... Wsp6{i.

a nastepnie wspolnie z Andreae zwracajq uwaqe no.gowego podajq: Virchow (1831). przez co powoduje wczesniejsze zuzycie krazkow hti~dzykr~gowych. a wiqc w pelni zdrowia i zdolnosci produkcyjnej czlowieka. Pulti). Sekcja zwlok wykazala. przy czym znajdowane w kanale kreqowym fragmenty jadra miai:diystego najczesciej opisywano riadal jako "enChondroma" kenatu kreqoweqo. Sicard. ktora w procesie ewolucji trafila na kreqoslup nie przyqotowany do pracy i d±Wigania rnasy ciala w odmiennych warunkacb hiornechanicznvch. Armstronga.dzykrp'goweqo.gno opisal rwe kutszowa. Bartalinka.0. Krqzek ll1i~dzykr~gowy przochodzi na przestrzsni zycia kolejne zmiany morfologiczne. 83% orez ponad 90%). Prawdq jest. cierpiaceqc na bole krzyz a no.wypchniecie" krqzka miedzykreqoweqo zawdziecaamy Love. to ani on. W roku 1922 Adson usuwa jqdro miaidiysi(' z kanalu kr~gowegodentysty cierpiqcego na ~uporczywy nerwobol kuL szowy. Lucasa. Nie dziwi przeto. oraz pierwsze zmiany wsteczne i pekniqcia VI tylno-bocznej czqsci ·pierscienia wl6knistego pojawiajq si~ jut ok. jak i tryb zycia wspolczesnego czlowieka. "De lsctiiade Nerv osa Ccmmeniarius". Po uplywie pewnego okresu doszlo do porazania konczyn dolnych oraz nietrzymania kalu i moczu. 75--800. jest wyprostna postawa ciala czlowieka. W 66% przypadk6w chor oba zcczyna sie mi~dzy30 a 50 r': z. MHchella. ' k r~gowego jako odrebnej jednostki Przelom0"':"Yrn. zas po calkowitym przerwaniu pierscienia przechodzq w bezposredniq bliskosc korzeni i opony twardej. jak wypchnretymi do kanalu kr~gowego fragmentami pierscteni wloknistych i jqder miazdzystych. Pelny opis krqzka mir.rwszy P?'qczyl znajdowans ~ kanale kr~gowym "chrzqstkl z objawami nerwobolu kulszowego (nThlS lesion is a pathologic basis for cases of so-called sciatica. zmniejszenie i105ci ruchu i zwiqzane z tym oslabienie mill:sni. especially bilateral sciatica"). uwypuklajq sie w stronq kanalu krr. skutek obrazeri vodniesionych w b6jce. Morisa.gowego. 30 metr6w na nogi.. Burnsa. W miarq uplywu lat doniesienia tego rodzaju stawaly si~ coraz czestsze. guz6w kreqoslupa nie byla niczym innym. Pierwsza ilustracja przedstawiajqca tylowypchni~te jqdro miazdzyste krazka miedzykraqoweqo ukazala si~ w roku 1824 w ksiqzce Charlesa Bella pt. Browna. Lasaque.bieg6w leczniczycb z powodu skrqcenia stawu biodrowo-krzyzoweqo doszl:o do uszkodzenia krqzka mtedzykreqoweqo na poziomie Li-S1. kt6ry podni6sl duiy ciflzar. Wprowadzenie okreslenia .dra rniaidiystego do swiatta kanalu kreqowaqo przez rozerwany pierscien w16knisty.911Goldweith opisal przypadek choreqo. to jednak niewiele si~ czyni dla odpowiedniego zabezpieczenia kreqoshrpa w odcinku l~dzwiowym. Roafa. "Observations on injuries of the spine and 01 the tigh bone". rozerwanie piersciema wt6knistego pierwszego krctzka h. Poczynajqc od roku 1916 mnoza si~ doniesienia poswiecone etiologii i patogenezie b616w krzyZa i rwy kulszowej (EIsberg. Pod wplywem przeciqzen kreqoslupa w szczeliny uszkodzenia wnikaja masy jadra miazdzysteqo i z czasem. Mimd ze scoliosis ischiadiea opisal Gussenbauer jui: w roku 1878 pod nazwq skoliozy nerwowo-rniesniowe]. jako odrebna jednostke chorobowq. Zmniejszonq wytrzymalosc na uszkodzenia.diyste uciskajace ogon konski. w pracy pt. przy czym w wieku dojrzalym istnlenie prawidlowego krClzka miedzykreqoweqo nalezy raczej do rzadkosci (zmiany dotycza wszystkich jego skledowych).:dzwiowego oraz przemieszczenie jadra miai:dzystego do kanalu kr~gowego. Nastepny opis uszkodzenia krazka miedzykreqoweqo pochodzi od Kochera. 8 9 . i Younga.osci ok. ktory opisuje charakterystyczne sylwetki chorego. Spostrzezeniem ich nlestety nie towarzyszyly wnioski kliniczne.e zarowno warunki pracy.. 89%. ani jemu wspolczesni nie lqczyli tego stanu z choroba krqzka mip. przesuwanie si~ j'l. W czasie operacji znaleziono przemieszczone do kanalu kreqowego jqdro miai. Charnleya. Dalej idq opisy skolioz bclowych przez Cbarcota i Brissauda. ktory w roku 1936 opublikowal artykui pod tytulem "Protrusions of. Salhgrena. 1:e Goldweith zwr6cil uwag~ na polaczenie l~dzwiowo-'krzyi:owe jako czeste zrodlo rwy kulszowej. Craiga i Walsha. Friberga i Hulta oraz Hirscha i Nachemsona. Doniesienie jest 0 tyle interesujqce. Do powiqzania rwy kuIszowej z b61ami krzyza przyczynia sir. po odpowiedntm jictenczenlu plersctenia. lancke.z. wydanej w Londynie przez dam wydawnicry Thomasa Tegga. Na podstawie zestawienia 19 przypadk6w operacyjnego leczenia tylowypcbniecie jadra rniazdzysteqo udowadniajq.dzykrr. W roku 1927 Schmorl donosi 0 przemleszczeniach jader miaidZystych w glqb trzon6w kreqow. W tyrn sarrrym roku Middleton i Teacher przedstawili przypadak poreeenie k onczyn dolnych u ctorega. kt6ry w roku 1898 opisal przypadek upadku rnezczyzny z wysok.54%.Jakkolwiek krqzki miadzykreqowe zostary opisane po raz pierwszy juz przez Vesaliusa w roku 1555.momentem. ze stany te sa odpowiedzialne za tzw. W roku 1933 i 1934 Mixter i Barr potwierdzajq spostrzezenia Dandy'ego i uzesadniajq. u kt6rego w wyniku zo. "i. to dopiero 2 wieki pozniej (w roku 1f64) Domenico Cotu. w dia~ostyce uszkodzan krqfka mledzychorobowej by to stwierdzanie Dandy'ego (1~~9). W roku 1. ze przez wiele Iat rwa kulszowa figurowala w pismiennictwie pod nazwa "choroba Cotugno". W miare uplywu czasu badania potwierdzHy coraz wiekszy udzial tylowypchniecia jqdre miazdzysteqc w powstawaniu objawow nerwobolu kulszowego (2-3%. kt?ry pi. Spostrzei. lakkolwiek przyczynq wszelkiego do. ie wi~kszosc tzw. Lindbloma i Scotta. Mandry'ego.enia te uzyskaiy potwierdzenie w badaniach Keya. Von Lusehka (1858) i Ribbert (1858). Love. W roku 1903 Krause i Oppenheim opisali chorego. 20 r. Sji:igrista. the intervertebral disc (fibrocartilage)". idiopatyczny nerwobol kulszowy.

root symptoms they produce and their surgical treatment. F. to czynniki. nie majqcemu pojqcia 0 prawidlowej postawie ciala I a tym. Chir. C. zachowywania si~ w zyciu codziennym. Pathoqenasis and treatment of low back pain and sciatica. Wyd. 25.tissue pain and disability.. Dejet tne J.cza czlowieka przed dyskopatia. Davis Co. MacNab 1. 350.: Lumbar disc lesions. E. The C. jego wylrzymalosci na obcrqzenia oraz profilaktyki i laczenla jego uszkodzenia. Edito{ial comment.chapilhi l:ocznych skrzywieil.. Medical research. Minnesota Med. B. Philadelphia 1977.. 1.: Lumber disc heraiatiou.Crainq W. Ciba Clinical SympOSia. plecach. Mosby Co. Risberg C. Cwlczeniem powodujqcym szkodliwe riastepstwa sq_wszelkie sklony do przodu . Pol. dotykanie koniuszkami palc6w iqk podlogi. R.. Naturalnie szkodliwe nastepstwa tycb.. New York 1966 10 11 . 1939. A. Munksgaard.. B. . trybu zycia i odpoczynku przyczyni si~ wydatnie do zmniejszenia przypadkow b6l6w krzyza. gdyz cwiczenia usposabiajqca do below krzyz a przesladujq mlodego czlowieka w wojsku. Jezewska E. London 197:5. CwiczeDia te -powodujq szkodliwe rozciaqanle wi~zadla podluzneqo kreqoslupa oraz mechaniczne wyciskanie jqdra miazdzysteqo krazke rnlqdzykreqoweqo ku lylowi. Galante J. otylosc Up.SprangJort E. .tzw. Levin P. 29.: Patom(.: The intervertebral disc. B.. H.St.: Low back and sciatic pain. Mimo ze etiologia uszkodzenia kr'lzka nie zostala do konca wyjaSniona. 115. His Majesty's Stationary office. Philadelphia-London-Toronto 1910.[. Lea and F~bige. Diagn-osis of soft tissue lesions. S. M. Nord.De-Panna A F. 23. A. L: Spinal dlsctders.znajduje og6lnego zrozumienia. ponuje si#l mu to sarno w ramach porannych gimnastyk przez radio. Paine K. ktorych szkodliwosci w zsdnym przypadku nie pominqc. tbe spinal cord and.. The tniervertebral disc.: Clinical features of lumbar spmel stenosis. Keim H.976. The back and its disk Syndromes: Lea and Febiger. Teoria. Amer. HIUbeC Z. istniejq przekonywajace dowody na to. PhUadelphia 1955. London 1959. council. Copenhagen 1967. The Spine.j tn. 1972. Vol. Sprawa niestety nie konczy sie na zabiegacb czynionych w szkola. Rev. Nic tez dziwneqo. vel. Saunders Co. J. . 943. NashoJd B. Philadelphia 1969.: Prognosis sciatica. Bill Neurol. 2. ze wdrozenie za mlodu odpowiednich zasad cwiczen miesni.: Soft . treningu postawy. kt6re odpowiadejq za zdrowie i sprawnosc spoleczenstwa. 37.Toronto 1. Co wi~cej. B. SuppI. Suppl.. Rothman R. clinical follow-up study.gi -0 . Acta orthop. Sjoquist 0. 3._na przestrzeni zycia naciski i obmozna clazenie. Cailliet R. Lea and Febiger. 1. Rothman R..: Sciatique radiculaire avec peratysts dissoclee des muscles antero-extemes de Ia jambe droite. 1975. Regucud M. . Istnieja dane ku ternu. Poczynajac od zaj~c wychowania fizycznego w szkole. PZWL. Anestneste dans le terrttotre de S. 129. nie tylko nie .. . Walsch M. \\-arszawa 197-2WIlliams P.~.n D. Pismiennictwo Arcl W_. The Williams anti Wilkins Co. and S. Supp!. 1912. Livingstone Ltd. Clin. Nan. H.. A. W ksiqzce: Clinical orthopaedics and related reseerch. Lippincott Company. New York 1931.polegajqce na sklonach do przodu z ulozonym na\ plecach partnerem itp. poleqajqce na wykonywaniu gl~bokiego sklonu ku praodowi z pozycji lezenia na. majacych przeciez sluiyc utrzymaniu zdrowia i sprawnosci ciala. Integrtte des jambe anterior. Baltimore 1977. Warszawa 1958. U os6b dorosrych cwiczenia te magi! szybko doprowadzic do pojawienia si~ dolegliwoscl.. Saunders Co.Epstein B.. . Butterworths.Newman P.. 115.22. Qg6lne uwa. . . na uczelnr w ramach zaj~c wf. "scie· -zek zdrowia" itp: zablegow zalecanych w imi~ utrzymania lub przywracania zdrowia i sprawnosct fizycznej. W... Wiltse L. 1972. Muuksgaard. mlodemu czlowiekowi.bOiachIkrzyia. Special report series. Lumbar spinai stenosis. 1. Ruge D.. kr~osh1pa. Prawda jest jednakze ito. Hake/ius A.. Casell. 19.. A twenty-year.-. ie uszkodzenie krqzka mi~dzykr~gowego stanowi objaw "zu:iycia i zdzierania' z indywidualnym progiern wytrzymaloscl na sumujqce sie. R. N. . dlscusston. Ruchu Ortop. 51!.: Contrlbution t. Simeone P. Tylma. V. ale takze zbyt powoli dociera do tych kr~g6w zawodowych.: Low back pain... ie swiat lek'arski nie dotarl do oqotu spolecznosci z propaqenda odpowiedniej profilaktyki b6l6w kIzyza. Edinburgh and London 1965_ • I Beadle O.. Acta orthcp. W.: Backache.. J. I tak do chwili obecnej pokutuje w spoleczenstwte wiele falszywych wyobrnzen na ternat prawidlowej postawy ciala orez wykonywania cwiczen fizycznych. oraz innych cwiczeil nie ujawniajq si~ netychmiast i w przypadku dzieci i mlodzieiy dajq 0 sobie mac dopiero po latach.Philadelphia 1975. ze prawidlowo wykszlalcona I utrzymywana fizjologiczna lnrdoza l~d-twiowa zabezpie. 1946.: Tensile properties of the human -lumbar annulus fibrosus. III.Love J. scand. co mu wolno. McGrand Hill. roznorodne "wahadla" . a czego nie wolno. PZWL. cwiczenia miesnl brzucha. scand . N. aby twierdzic. Lippincott Co. ktore uptyn~1y od opisania uszkodzenia krqzka miedzykregoweqo. Modern trends in disease of the vertebral column. Louis 1911. 142. Surg.: Zesp61 b6lowy rwy kulszowej. aplikuje si~ solidna porcje cwitzen przeciazajacych l~dzwiowy odcinek kreqoslupa.: LoW' back pain.. G.: The lumbosacral spine.. scand. Observations on their normal and merbid anatomy in relation to certatn spinal detormaties. ze na przestrzeni 50 lat. London 1931. Val. Philadelphia 1977. 197. jako dojrzalemu czlowiekowi pro. Philadelphia-Toronto 1976. V. Wobec trudnosci leczniczych rozwiazania problemu dopatrujq si~ wszyscy w profilaktyce b6low krzyia. H.. wykonano setki prac badawczych i klinicznych zmierzajqcych do ustalenia anatomii i fizjologii krqzka.: The extradural Central chondromas [ecchondromes) their Iavortte srtes.. vel.Armstrong J.: Diagnosis and treatment of low back and sciaticpain caused by protruded intervertebral disc and hypertrophied ligaments. W.1ed.: The Spine. . Copenhagen 1910..Cyriax J.: Text-book of orthopaedic medicine. neurol. Inst. 503 (wg HakeIlusa].' Acta orthop.: Lumbar disc dlseasa. 28B. Philadelphia . Bole krzyze stanowiq chorobe cywilizacji i prawdziwq plag~ spolecznq. W ksiq:i:ce: Clinical orthopaedics and related research. 1939. 100.

si'1l z dw6ch podstawowych czesci: masywnego./ a Rye. Pionowe ustawienie wyrostkow stawowych powuduje.ltego ku przodowi klina. T. Fizjologiezne krzywi. Kn:. kt6ry ulega zrosruectn z trzonem w wieku 16-21 lat.l z 5 krr::. posrednfcsq w wymianie plynow miedzy trzonami a krqzkemi mif. przeto 5'1 najwieksze w dolnych kr~gach odcinka lE~dzwiowego . Odcinek lE. 1 b Iii> ".<':' Rye.owy: 12 13 . Wyrostki ko1czyste i poprzeczne . 2. Kazdy luk rna siedern wyrostk6w: od ·tylu wymstek./ . stanowiac centraJnq os ciala.. Trzon ostatniego krf./ .lgow Sq mocne. . Rye.przodowyqiecie l~dz*iowej d .chnie.1 ANATOMIA CZYNNOSCIOWA KRF. 3.lgowyeh przebie'gajq w pJaszczyiniestrzalkowe-j. kolczysty. (wyzszy od przodu)./ .g6w 0 masywnych trzonach . Zadaniem l:uk6w jest mechaniczna oslona [z trzech stron) rdzenia krEigowego oraz zapcwnicmie porqczen stawowych poszczeg61nych krqqow. ) _ Rye./ .J(". 1..zny krqgoslupa i ich przecietne wartosci katowe (w. wtorne jadra kostnienia w obwodowych czesciach plytek 'granicznycb. kiedy pojawiajq sili.zes od gory j dolu parzyste wyrostki stawowe g6rne i dolne. bwidok z baku .l:zadet miE.PIZDdowygi~eie szyjner b ~ tylowygi~cie pterslowe: C . 2 Rye. ksztalt wygiE.:dzykr~gowymj.~ __ 421> ..Sq miejscami przyczepow wiE..:g6w przystosowane do dzwiqanis masy data spelniajq role podporowq. spelnia Iunkcje podporowq.ldzykHi9Qwych oraz f1.mionami dzwigni dia miEisni kreqoslupa (zwiekszenie momentu sily).GOStUPA W ODCINKU LF. Euki . Po urodzeniu trzony krElgowe mejq zackrqqlone g6me i doloe powierz.1. Ieznione Rye. . niezupelnie zarnkniety od tylu. . waleowatego trzonu oraz cienkiego i zroznicowaneqo luku kr~gu./ . Krli. tworzy siE:ipiers cien.ldzwiowy kr€)goslupa sklada siE. zas krz'ywizny wt6rne (b) od ksztaltu kIqtk6w mi~dzykrEN"owyeh lwg Aa:mstronga. I awidok z gory. Rye. lqczq_cego si€) z majaca przeciwlegte wygili.:gu lE. W miare uplywu czasu trzony si~ splaszczajq i w wieku dojrzewania.ldZwiowego. ktorq jest miednica.J.zeg6lne czlony kIl\1goslupa zwiqkszajq si~ w miare zblizania do podstawy.zony krf. po bokach wyrostki poprzeczne. . zmodyfUt .krE. zas otwory miedzykreqowe duze. Obciqzenia dztalajace na poszc./ . w ktorym przebiega rdzen krE)gowy.gi poszczaqclnych odcinkow kreqoshipa roznia sit'! w zeleznosci ad przezn_aczenia i Iunkcji typowych dla poszczeqolnych czlon6w czynnosciowych . KoSt ta rna..!de kosdq krzyzowa.nym.DZWIOWYM I FIZJOLOGIA Kreqoslup.ywizny plarwotne (a) uzaSIl od ksztahu kH:g6w. Kosi: kn:yzowa ~ ostatniczlon kreqoslupa ~ utworzona jest z 5 krqg6w krzyiowych. Chrzestne ptytki graniczne chroniq istote gqbczastq trzon6w kni'g6w przed nadmiernymi naciskarni oral. Krqg l~diwi.. kt6re ostatecznie zrestaja s1E) ze soba dopiero miedzy 20 a 25 rokiem zycia. 4. Kr~goslup calowleka z podziatem na odeinki: [J.tylowygiqcle krzyiowe Iwg Tyhnalla). przez co przypominaja dwuwypukle soczewki. o ksztalde owalnym tub trojkqt.g Humpry'eqo].ykrE. jest ksztaltu klinowatsqo. Kreqi skladaje. Obic czesci tworza kanal. ze powierzchnie staw6w mi~dl. 3 Pierwotne i wt6rne krzywizny kr~goslupa./ .

wi~zadlo krzyiowo-koleowe. 6. 1. 21 .zbyt male. 17 '. rusztowa.1 .rome u. i mi~sni konczyn oraz ochren~ rdzenia krE::gowego_ Aby sprostec zadaniom. ktore w zwiqzku z tym Sq najmocniej zbudowane. 30° (a).8 . J2 . 9 -. z ktorych naleZy wymienii: dfwiganie gomego ·odcink. 135 korzen l~diwiowy. b 2 J Rye.wyrostek poprzeczny krequ. miejsce osadzenia i przyczep6w kosct. Przekr6j kr~goslupa w odeinku l~dzwiowymi a . 7 . 19 . b .n (CZt:lsl: mledzystawowa). 2 .. drowe. 2 . ie luqzki :mi~dzykH:gowe sit wyisze otl przodu.wplyw ustawienia miednicy na wielkosc fizjologicznych k. stanowiElcq. W g!ownym procencie elastycznosc zapewniaja krqqoshipowt kIqiki miedzykreqowe. 6 .wyrostek kolczysty. g . 30°.nie i podstawe dIa kr~goslupa.krazek mi'ildzykr~gowy.WiE.zadlo nadkolczyste. poprzeczny. Rye. uwaqe. Ka-zywizna l~d:iwiowa kr~gostupa. 10 .wyrostek stawowy dotny.nadmlerne.wyr ostek.willzadlo i6. 16 .hlaszka. J4 .widlowe.lte.wyrostek. 4 . Kilt l~dtwiowo-la:zyiowy (zawarty mledzy Hniq r6wnolegl<\ do podloza a linii:\ przepr owadzonq przez g6rnq_ powterzchniq koscl krzyiowej) wynosi ok.zadlo kn:yio·wo-bio.widok z bol{u: 1 .rzyw:izn kreqosrupa.Iuk.des.a ciala. 2Q will. ·5. 18 . tote'z spelnia wiele funkcji.I Rye.kosc krzyzowa (powierzehnia stawowa): !) ~ widok od tytu: 15 wiezadto podluzne tyme. stewowyqerny. 5 . Glowne obciqienie kr~goslupa na miednice przenosza 3 game kr~gi krzyZ owe. 3 . Kqt na przejsciu odcinka kr~gosl:upa l~dZwiowego w krzyibwy wynosi ok. Wraz z dwiema koscmi biodrowymi tworzy ana miednice.willzadlo blodrowo-ledzwtowe. 7.wiezadlo kr:i:ytowo-guzowe. 1p-n:otlowygi~eie pra. Kr~goslnp stanowi centralna skladowa calego narzqdu ruchu.wit:lzadlo podruzne przednie.stawienia powierzchni stawu mlqdzykreqoweqo. Zwr6t. 22 .wi~7!adlo miqdzyk 0 Iczyste . kI~goslup musi bye jedncczesrue wytrzymaly i: elastycmy oraz ruchomy w wielu plaszczyznach. 14 15 .trzon V kIIlgu l!}d:i:wiowego.

kt6rych wlokna przebieqajq skosnie od przyczep6w do plytek chrzestnych i piersciani nasadowych sesiednich krE:g6w.krqzkiem miqdzykreqowym. Tam.gu. gdzie wiezadlo jest najw/ilzsze (L4-L". zas cienkie i pasmowate od przodu i od lylu. przylegajqcymi bezposrednio do tej soiany.!entioe. Pierscien wl6knisty sklada siEl Z 10-12 keneentryezuie utoznnych warstw. W odcinku l~dZwiowym plerscien wl6knisty sklada si~ Z 10-12 • KrqikimiEl!dzykI/ilgowe oddzlelajq trzony kn. zas od tylu si~gajq az do krawedzi trzonu.w odcinku szyjnym ok. 6 . Rye. 9 . Po tyro okresie krqzek staje si~ calkowicie awaskularny i odzywia sip.sklada si~ z 3 element6w: plytek chrzqstnych pokrywajqcych go ad g6ry i dolu. 4 . przy czym z 'przodu i od bok6w stykajq sill. [edynie. przez wiEl!zadlo pcdhizne przednle. separujqcymi je ad istoty gqbczastej trzonow krp'gow. Krazki majq roznq wysokosc . 7 . Plytki chrzestne pokrywajq srodkowe czesci trzon6w. Zarcwno od przodu. 4 mm. L.powierzchnia stawowa. przy czym przednia cz~sc pierscienla przednim. 9. Najwazniejszyrni strukturami. in. jak i jqdra miazdzystego biorq stqd sw6j poczatek. z wyjqtkiem dw6ch g6rnyeh krfilg6w szyjnyeh oraz kreqow sktadajacych sif. 3 .-S.di:wiowych. i od bokow pierscten wI6knisty jest siInie przy- mocowany '2 8ulc krzvza ~i~ z wi~zadlc. W16kna zar6wno piersciania. wchodzq w sklad staw6w miqdzytrzonowych oraz przenoszq mase ciala.).[adra mia:idZyste.lzadla podluzneqo tylnego (10) w odclnkn lEl!dzwiowyIll. ZaS w odcinku lqdzwlowym przecletnie 10 mm.luk krequ. I tak tE:tnica gl6wna. 8 . ze krqzki Sq wyZs.gowe Sq niece wip. Schemat budowy k:rqzka miedzykreqowego. b .gEl! na obw6d kola (trzon kr~gu) chronlony.gostupa. Zyla g16wna dolna rozpoczyna si.wlezadlo podhizne przednie. kt6re Sq grube po bokach. Od gory'i od dolu krq±ki miedzykr eqowe stykajq SiEl z plytkami granicznymi. Dziqki specyfkznej budowie (wysokie w szyj.:g6w na calej dhiqosct krfilgoslupa. Zwr6c uWa. totez niezoacznie wychodzq poza ich ol. Istniejq dane przemawiajqce za tym. zaS jej rozdwojenie przypatla na IV krp. ze az do konca 3 dekady zycia krazek miedzykreqowy rna siec naczyil krwionosnych.-::z mlqsniami l~di:wiowymi. w wyniku czego krqqoshsp przybiera ksztalt bambusa.nym i l~dzwiowym odcinku kr~goslupa. z tym.-::na g6rnej powierzchni V krElgu ledzwioweqo i styka si~ Z 4 krqgami IEldf:wiowymi. Lewa tetnica biadrowa wsp6lna przebiega w bezposredniej stycznosci z 4.KR~tKI MI~DZVKR~GOWE Krqzki mi~dzykr~gowe spelniajq potr6jnq tunkcjq: lqczq poszczeg61ne trzony krqqowe.m podluznym do trzonu krll. KrElg ledzwiowy widziany od gory. 2 .oral! wiElzadto' podluzna tylne.piersclen wl6knisty. 5 .: na kosc krzyzowl\. umozItwiajace wypuklanla siEl! lub wypadanie chorego jl\dra miezdzysteqo (0): 1 wyrostek kolczysty. jak. najczescre] doehodzi do uszkodzenia krqzk a mledzykr eqowaqo.g Ip.blaszka tylna. gdzie ma on najwiE:ksztl ruchomosc) umoiliw'iaj'i okraslonq dynamike krp. z kostnym pierscieniern nasadawym. na drodze dyfuzji przez chrzestne plytki graniczne. 8. 5 Rye.!rys.dzwiowy.wi€ilzailo podlnzna tylne. Plytki oddziela ad siebie luzne tkanka wlokniste. Sq duze naczynia krwionosns. plvtck. Zwr6c uwaqe na stopniowe zwezanle sie wl€ilzadla w mlarq zblizania do kosct krzyzowe].ksztalt wiE. Krqzek miedzykreqowy' 11 osoby doroslej . Dhigosc wszystkich krqzkcw wynosi 114dluqosci kr~goslupa. Krqzki miE:dzykrt'l. kt6re biorq sw6j poczatek na przednich powierzchniach wyrostk6w poprzecznych oraz bocznych powierzchniach trzon6w kr~g6w lp. pierscienie w16knistego i i4dra rniazdzysteqo. a takZe okreslajq jego ksztalt (przodowyqtecte szyjne i lfidzwiowe zwiqzane jest m. Plersctenle wJ6lOIiste w odcinku lp'diwiowym kr'igoslupa skladajq siEt z koncentrycznie utozonych plytek. Przednie czesci krazkow miqdzykrqqowych oraz trzon6w krqqowych stanowiq tylna sciane jamy brzusznej. Po obu sbronach wi/ilzadla tylnego znajduja si~ locus -minol(s 1esis. przy\ega do trzech gOtnych krp'g6w Iedzwiowych. ktore SCI najbardzie] zbite i sclenczate od tylu. Od tylu przvczep pierscienia Iqczy wl6k- 16 11 .ksze od samych trzonow. Jezqca niece po stronie lewej.ze od przodu). Boczne partie l~dZwiowych krqzk6w miedzykreqowych stykajq si.wyrostak poprzeczny.

mukop:roteid6w ulega obnizeniu. Procea zastepowania sluzu przez tkankq chrzestno-wloknista trwa przez cale zycte.ieil i nacisk6w.zmiana ulozenia i naprqcfa wt6kien wi'l. Nie jestono zupelnie niescisliws.ostaje prawie na tyro samym pnzioniie.hanizm amortyzacji nacisk6w clzia.dzy jqdrem a pierscieniem w1'6knistYll1. mer. przy czym poczynajqc od konca 3 dekady zyda zawartosc wody me ulega dalszemu zmniejszaniu.twetowatq.6w miedzykr eqc w ych .stnego. Pierscien w16knisty jest najwaini~jszymelementem staoilizujqcym kreqoslup. jak i innych skladnik6w. niewielki zreszta zakres ruch6w mi~dzy kr~g.na caly pierscien w16kniS1y i na plyt. Ma one konsystencje p6Iga. gdyi na skutek utraty wody pod wplywem silnego nadsku niez.goslup. 2' 18 19 . przez co nie stwierdza sil} wyrai:nej rozniey mit. [ak sqdzq niekt6rzy.].gliwosc pierscienla. Powiqkszenie jqdra odbywa si~ na drodze rozrostu element6w wt6knistych.a w wymiarze poprzecznym i polozone jest niece asymetrycznie . jqder i specyficzny .ami.lai'lcych na ka. Jadro mlezdz yste p~o urodzeniu zawiera sluz przetykany chrzqstno-wlokuistymi nitkaml.zadlach.naeznie zmniejsza one sw6j ksztalt i objqtosc. Elastyczncsc pierscienia zapewnia takze wlasciwe polozenie i ksztalt jq. ponadto nie jest. Wl6kna warstw polozonych wewnstrznie wnikajq w jqdro miaidiysle i lqczq :. W tylnej czesci pierscienla w16k.zenia. Oczka siateczki Sq nieregularne i lqczq sie w pl}ezki.skosrry i spiralny uklad [eqo wl6lden. Mechanlka i dynamiKakrqzk.on mocno zrosniety z wiqzadiem pcdluznym tylnym.:gowych. okostne] i tylnych stawach mi~dzykrEl.ra miazdzysteqo. 2) amortyzuje napiecta i naciski i przenosi je r6wnomiernie na wszystkie strony . Zawartosc biarka poz. Ruchomosc zapewnia z jednejstrony rozCiq. Pierscien wJ6knisty rozwija sie stosownie do dzialajqcych naprli.z. Zw]:oc uw-ag~ na zmla» PEl uloz!'lnia wlokten .::. Przednie i tylne odcinki plerscienia w16knistego Sq dwukrotnie grubsze od odcink6w bocznych. W miare uplywu lat zawartosc w nim wody ulega obnizenlu z 78 na 70%. przy czym wl6kna w poszczeg61nych warstwach przebiegajq bardziuj rownoleqle: mniej tei jest substancji spajajacej. wiE:. jest bie le.. Jadro miaidzyste stanowi najbardziej wyspecjaUzowany i czynnosclowo najwezniejszy element kr!'lzka miedzykreqowsgo. zmodyfik.d. po przekroczeniu "crterdziestki" zawartosc. Pierscien wl6knisty otacza [adro miezdayste i tworzy obwodowa elastycznq cz~sc krqika miqdzykrqqoweqo.d'lyste spelnia 3 funkcje: 1) stanowi 000 punkt podparcia cUa krequ lezqcego powyi:ejj utrata tej zdolnosci stanowi poczqtek calego hiilcucha patologii kr~goslupa.!c or sz w zachowanhr postawy pronowe] ci:iia /a-'-e}.ptersetenla w16knistego pod wplywem obciq. _ Zadaniem pierscienia w16knistego jest Iqczenie poszczeqolnych trzonow kr~gowych w [ednecalosc czynnosciowa. aby potqczyc sie.dzy pierscleniem a jqdrem. C.i~ z jego rni~dzykom6rkowym rusztowaniem. 10.kszego zatarcia roznic rniEl. J'ldro mlaZdzyste zajmujeSO-6Q% objetosci krqzk.blizej tylnego odclnka trzonu krli:gu.nistego zawarte 5'1: pozbawione otoczki mielinowej wtokna nerwowe. gdzie warstwy wl6kien sa w~zsze i jest ich mniej. pierscienie umoiHwiajq pewien.rola w przenoszeniu s i] i napi!. blyszczqce i przeswiecajqce. Z wIekiern zmianom ulega zilr6wno zawartosc wody w jqdrze.W miara uplywu lat dochodzi do coraz wie. W16k.ki chrzestne trzonow krt.nistego jest slabszy. e . natorniast mnie] wiecej do 40 r. Jqdro miai.z&cych jqdro z pierscieniem w przvpadku ubciqzerria mlmcsrcdk oweqo (wg·Calve i GaUillld2. Pierscien spelnie tez role hamulca bezpieczeustwaw przypadku zamiaru wykonania ruchu 0 nadmierne] arnplitudzle. nalomiast zwi~ksza si~ zawertosc kola- l d c e Rye. W obrazie mikroskopowym sklada sie 000 z drobnej siateczki tkanki wloknistej. genu.na te unerwiajq tez wi~zadlo podluzne tylne (nerwy czuciowe majdujq si~ tez w powiezi. rna miejsce stopniowy wzrost skladowej mukoproteinowej. z plytkami curzesfnymi.gowycll). Gl~biej polozona blaszki pierscienie przyczepiajq si~ do granicznych plytek cbrzqstnych trzonOw oraz okrezneqo pierscienia ko. W wieku 12 lat jadro rniszdzystezbudowane jest prawie calkowide z tkanki chrzqstnej i w!6knistej.

Od przodu krazki miedzykreqowe wzmocnione S(l przez wlezadlo podluzne przednie. W okolicy ledzwiowej wiE:zadlo to stanowi mocne pasrno poszerzajace sle.na drodze dyfuzji z trzonami krE:90wymi. mianowicie: ze stawu przedniego. . jesli jqdro jest zupelnie uwodnione. oraz ze stawu tylnego . Torebki stawowe tych staw6w S'l cienkie i wiotkie. W. wiezadla miedzykolcowe.wiezadlo zoUe.el [qdre moi. IGuczem do tego mechanizmu jest wykazane przez Charnleya wychwytywanie wody przez jqdro miazdzyste mimo dzialajqcych ria nie nacisk6w.ywianie jego oraz usuwanie produkt6w przemiany mnterii odbywn siEi. w wyniku czego jadro magazynuje wode. zmniejszente sil nacisku powoduje okresowe przewag~ cisnienia wchlaniania iw wyniku tego dochodzi do zW'i~kszenia zawartosci plynu w jqdrze [d]. W przypadku nadmiernych nacisk6w na krqqoslup dochodzi do szybkiego wycisniecta wody z [qdre. Wi~kszosc badaczy jest zgodna. 20 21 . wiezadla miEidzy~ poprzeczne. w wieku lat 18-BO%. zawartego miedzy trzonami krE!gowymi. w6wczas przewaqe bierze sila wchianiania. 11. miarEi starzenia siq organizmu dochodzi do uposledzenia zatrzymywama wody w wsrunkach ucisku.y sHy sciskanta w czasie prawldloweqo uwodnlenla jqdra (a). pod koniec 30 r. kledy nacisk przekrecza ciSnienie wchlaniania i dcchodzt do 'i'lycisk ania plynu z. Zawartosc wody w krazku miedzykreqowym zmienia si~ w zaleznosci od wieku. W miare wzrastania ucisku dochodzi do momentu przewagi nad silq wchlaniania i jqdro traei nieco wody.miedzy parzystymi wyrostkami stawowymi. w wyniku utraty prynu dochod:zi do zwiEikszenia cisnienla wchlanianiu i POWTotu do rowncwaqi (c).iek miEidzykr~gowy pozbawiony jest unaczynienia. w mtare zwiekszeula si~ sit nacisku dochodzl do momentu.r6wnowagi (wg Armstronga zmodyfik. Jesli nacisk siE: zmniejsza.i.e wytrzymywat jedynie przeciatne naciski dzialajqce na kreqoslup. Rye. W warunkach normy sila wchlaniania zelu jqdra rowncwazy sily nelsku. G Pierscien wl:6knisty z kolei zawiera 78% wody.ystego rownowai. w miare uplywu lat roznice w uwodnieniu jadra i pierscienia wl6knistego ulegajq stopniowemu wyr6wnaniu. STAWV MI~D.gowych zlewa siC:!z przednia czesciq pierscienia w16knistego.). pozostaje na tym mniej wiece] poziomie ai do pozne] starosci. kt6ryz racji swej budowy umozlrwia tylko niewielki zakres ruchow. aby w wieku 17 lat spas!': do poziomu 69%.dzykrQ. a takze wykonywanycb zaj~!':.70 /u. zwi~szenie uwodnienia jqdTa powoduje (e) obnizente ctsnienta wchlaniania i powr6t do . zas w rniejscu szpar miq. tasclwosciami w zelu. i. po czym. Jak widac z zestawienia. W warunkach prawidlowych cisntente wchlaniania wody jqdra miai. ale jednak po przekroczeniu pewnej granicy dochodzi do zapadania si~ ptytek granicznych i wgniatania jqder w masyw trzonu (naturalnie jesli nie jest uszkodzony piarscien wI6knisty). ku dolowi. Wyrostki stawowe majq okreslony ksztalt i ich powierzchnie stawowe ustawione Sq pionowo.ystego.ZVKR~GOWE KR~GOSlUPA W ODCINKU L~DZWIOWYM Stawy te skladajq siE! z 2 wsp61dzialajqcych ze sobq jednostek. rozciaqajace si~ od potylicy az do kosci krzyzowej. ale same stawy zabezpieczone Sq silnyml wiezadlarm . bltdqcego punktem wyjscia do zespo16w bolowych krzyia. Tcoretycznie kr~goslup m6glby zniesc: nieograniczone naciski. Wcdlug badan Puschela przy urodzeniu jadro miazdayste zawiera 88% wody.3) posredniczy w wymianie plyn6w mi~dzy krazktem a trzonami kragowymi. ze zmiany uwodnienia jqdra stanowia poczqtek laIicucha zmian prowadzqcych do definitywnego uszkodzenia krqzka mi~dzykr~gowego. Przyrasta ono mocno do trzon6w kreqowych. krazke IDlEidzyluEigowego (bJ. Funkcja staw6w przednich uzalezniona jest od krazka miE:dzykrE!gowego. odi. po pewnym czasie sila wchlaniania obniza si~ i r6wnowaga zn6w powraca. ze u osob dorostych krq. wiezadla nadkolcowe.di. Starzejqcy sif. Z racji tego. Mechanizm uwodniania [adra mia:i:di. Zdolnosc t"l_ t1umaczy siEi. nastepnie do zwlekszenia sHy wchlaniania i powrotu r6wnowagi.

KANA!. Po skrzyZowaniu si~ z krazkiem mi~dzykr~gowym przebiegaJq wzdlui:gornej czesci tylnej powierzchni trzonu polozoneqn nlze]. gdyi korzeni szyjnych jest 8. Wit::kszq cz~S<':: analu kr€lgowego zajmujq k opony i ich zawartosc: plyn mozqowo-rdzeniowy oraz nerwy ogona konskiego.zedme lezq boczme na tych powlerzchntachtrzonow krE::g6w i krqzkow ml~dzykr~g?wy~h po .losunku do dlugiej OS! krEi90srupa. zas d. Rodza] ruchomosci: ruchy obrctowe i zqinania do boku. Zyly .kl stawowe. iyly i. okrqgly lub liscla koniczyny. W zwiqzku z powyiszym przebiegajqc wewnatrz kanalu krt:9owego karzenie stykajq sif. i dolu przez nasady luk6w od przodu przez tylno~)oczne powlerzchme.u . Opona twarda stykaj"lca si€l ze sctanami kanalu otoczona jest Uuszczem i luznq tkank& lqcznq.: pojawily. Podt~ard. w osi strzalkowej: 1 . po czym zaginajq na zawnqtrz ponizej luku w celu wnikaiqcla w otw6r mledzykreqowy. Razne ksztalty kanalu krElgowego.:zadJem z6ltym.zadla podlu:inego.aS 6smy pod 7 krElglem s'l.:z krazkami mit:dzykrt::90wymi. 14.:dzykr£. 22 23 .: bazposrednio z krazkerni mi£. Korzenie powy- Rye.eg.pionowo. przeto wolny koniec tego wiezadle tworzy CZ€lSC tylne] gramcy otworu. kt6rych ksz:tait i wielkosc jest ihdywidualnie zmienna Sq utworzona o? . zenim QPUSZCZq go przez otwory mi~dzykrl:l. Korzenie nerwowe po opuszczeniu opony biegnq na pewnej przestrzeni w kanale krqqowytn. trzonow kr~gowych i krqzki mi~dzykrE::gowe. 12. 13. Przekr6j MEj90srupa i· rdzenle kreqoweqo z ~yehodzl\cyml zen korzanlaml. jak r6wniei: ze splotami wewnqtrzoponow~ml 1 zewnqtrzoponowymi.r l ] 5 7 B 9 10 11 Rye. Zyly pr. 7.. 2 wyr ostki stawowe kJIi:90sl:upa W odcinku lEld:iwiowym.Miejsce wyjscia Z opony twardej korzenia 5 l~dZwiowego i 1 krzy:iowego w stosunku do krazkow miE~dzykr£. Od Lyiu kenal jest zabezpieczony wil:l. Rye.a]qW Iinii s~odkowej 1 stykajq si€l Z wi£.sploty zylne stanowiq cZ£. w kt6rej przebiegajq tetntce. 'naprzeciwko kt6rego sif. od tego momentu stosunki sill" zmieniaja.:gowymi.zadlem z6ltym i lukami. a krElQow tylko 7.Ylnym. zas w lEld1:wiowym .:SC splot6w kreqowych.!zadel i:6ltych nie sa zros~l:l.6wkowe.:gawych Lor-L~ oraz Ls-Sl jest stale i znajduje sit:: nieco nad krqzkiem.lU przez wyrost.te z: stawarni. KR~GOWY I JEGO ZAWARTOSC Zazwyczaj kanal rna ksztalt tr6jkqtny.: z 1/3 boczna tylnej powierzchni krazka nU€ldzykr€lgowego powyiej kr~gu.tY. Rodza] ruchomosci: zqlnsnfe i prostowanie. OTWORY MI~DZYKR~GOWE OLwory te._ wyrostki stawowe kreqostupa W odcmku pierslowym. Zyly tylne Pl'Zebl. ~ t iej 5 krequ Iedzwioweqo wychodzq ponlze] i nie stykajq si£. Pierwszy korzen SZYloy wy~hodzi ponad 1 krElgiem szyjnym.nych galqek tetnic ledzwiowych wnikajq do kanalu przez otwory miedzykreqowe. Korzenie bieqna ku dol:owi niece bocznie krzyiujqc sif.stronach tylnego wil:l.g(jwe.przed~: 1 tylne lqczq Sl~ ze soba. Boczne odcinki w1t. ale czasto tez przybiera ksztalt owalny. nerwy. 'vV uocinku pierstowym powierzchnie wyrostk6w stawowych ustawtaja siEl horyzcntatnie. Rodzaj ruchomosci [klarunek ruch6w) poszczeg61nych odclnkow kr~goslupa wyznacza ustawienie wyrostk6w stawowych w .o~.g6ry. Tetnice odchodzqce od tyJ'.

ktore mogq bye draznione przez uwypuklajqce si~ larqzki miedzvkreqowe .p. Nerw wychodzi z przedniaj czesci korzenia obwodowo od zwoju rdzeniowego i po przebieqnieciu 2-3 mm lqczy si~ z galr::ziq wsp6lczulnq z ramus communicans. Innervation of gowe.i. UNERWIENIE KRI. Edqar. M A. Zwroc uwaqe. przez IU1. Ghadially. W pozostalych jest duzo wolnego miejsca (a). 17.dzykrfigowe. Uwaga! 2adna z opon nie przylega do otworu (wg Gaillieta zmodyflk. (M) i czuci:owych 16. ptsmienntctwo. krqzki mit.Korzcnle ncrwowe przechodzq przez otwory nieco skosnle od g6ry k u dorowi. ruehowych w momencie miedzvkreqo- Ryc. 15.-PajeczynOwka Pertneurium Rye. J.I Q /J Rye.. ". przechodzac nastepnie w perineurium i epineurium. gdzie ule- 24 ' 25 .]. Rozmieszczente (S) korzenia w16kien jego przechodzenia przez otw6r wy (wg Caillieta zmodyffk. Kreqoslup jest unerwiony na gl6wne.]. paj~czyn6wka dochodzi tylko do otworu mledzykreqoweqo.) Opona twaraa . A. Korzenie wnikajqce do otwor6w mi~dzykr~gowych okryte Sq mankietamt opony twardej (unerwtonymt przez nerw Lusehkij. ich stosunek do korzeni nerwowych.l. stawy miedzywyrostkowe. Worek oponowy Widok oa t ytu wtao« zb. uklad wit'):zadtowy krqgoslupa oraz trzony kre• Opracowano na podstawie praey the lumbar spine . fe jedynie ostatni otwor jest prawie wypelniony przez korzen.5-1 mm przechodzi przez otw6r mir:dzykr~go_wy do kanalu ktr::gowego. Od przodu od korzeni wnikajacych w otw6r znajduje si~ trzon krequ i korzen styka sle z tylno-bocznq powierzchniq krqzka miedzykregowego po opuszczeniu otworu. Opona twarda towarzyszy korzeniom poza otwor mi~dzykr~gowy.OI<I.(wg Caillieta zmodyfik. Polqczony nerw grubosci 0.GOStUPA W ODCINKU L~DZWIOWVM· W sklad wrazliwych struktur krElgoslupa przyczvniajqcych sit'):do b616w krzyza zalicza sie: zawertcsc kanalu krEl90we9o. 18. sinuvertebrales i tylne ramio- 'Nervus sinuvertebralis doczekal sit:::nalezne] mu uwagi dopiero w latach ostatnich. b przekro] kr~goslupa w odcinku l~dZwiowym (wg Denwortha i Wilson a zmodyltk. Ks71l:ait ot~or6w miedzykreqowych W cdcinku l~dZwiowym krtlgoslupa . Ryc.

3 .k orzen. wewnetrzny splot kreqoslupowy. sinuvertebralis. Opr6cz tego daje ona drobne galqzki do g6rnej czesci torebki stawowej stawu miedzywyrostkoweqo poloi:onego nize]. ze wi~zadlo to jest miejscem wyjscia tzw. Wszystko wskazuje na 1'0. Nervus sinuverlebraIis i jeyo odgal~z:iepja do tyln€go wi~zadla podlu .krazek m. W pobltzu tylnego wi~zadJa podluzneqo n. luki.Rye. tkanki nadoponowe oraz opone twardq. w tym przez n. Nervus sinuvertebralls zaopatruje tUOD krequ.\zka micdzykreqoweqo lub przechodzi pizez otw6r miedzykreqowy w bliskosci nasady luku. slnuvertebtalls. Otrzymuje Dna unerwienie z tylnej galClzki glOwne]. 4. Zdaniem Kaplana ucisk nerwu w micjscu -jego wnikania do kanalu kr~gowego moze dawae bole krzy:i:a i objawy rwy kulsz. Unerwione jest przez galqzki ukladu vspolczulneqo wzdlui: powierzchni krazka tniedzykreqoweqo. piersclenta wfoknistego ora:z przednlej czescl opony twardej. B61 ten promieniuje do g6rnej czesci posladkow.nerw wspolczulnyj L "\ pierscien w16knisty. Tylne wir.nasada luku krequ. gdy± nno pierwsze staje na drodze tyJowypycbanego krazka poza obrabkiern wloknistym. Nerw ten przebiega bszposrednlo od tylu kr. Galazke przysrodkowaschodzl ku tytowi do wyrostka poprzeczneqo. Wir. struktur Rye. wchcdzaeyeh w otwory rojlidzylu~gowe (dla [asnosci obrazu porninteto rdzen kreqnwy]: 1 . ga podzialowi. sastednie tarcze nuedzykrqqowe. Tylne ramie glow-ne wychodzi z korzenia nerwowego tuz za otworem miedzykreqowym iprawie natychmiast ulega podiialowi na galqzk~ przysrodkowq i boczna. poziomie krqzka miedzykreqoweqo. W pr~padku krqzke uleqleqo zwyrodnieniu zakoilczenia nerwowe moqq wen wnikac wraz z tka-nkq ziaminowa. W rowku tym oddaje male odqalqziente do dolnej czesct torebki stawowej stawu m:i~dzywyrostkowego. Nerw ten moze wy_kazywac takze rozne wariacje. Struktury te zaopatrywane Sq przez galC!zki biegnqce od pokrywajqcych je mie. Galqzka przysrodkowa przebiega nastepnie doogonowo i daje odqalezienia w mi~sniach grzbietu. S . . D opona twarda.g16wnych z g6rnych trzech poziomowledzwtowych oddajq galqzki sk6rne. Jest one niestyehanie bogato unerwione. UnerwienJe poszczeg6lnych 1. G16wna nic nervus sinuvertebraJis biegnie doglowowo dookola nasady Iuku w stronq wiqzadla podluzneqo tylnego. Wir:zadlo podluzne przedtiie. dochodza don galqzki 11.:zadlo podluzne. Przekro] kreqosbupe ""'''ptaszczyzrne czolowej ukazujqcy przednia sciane kanalu kr~gowego j przebieq korzersi nerwowych. Krqiek mir:dzykrr:fjowy. 3. 5.sni oraz galqzki nerwowe z przestrzeni nadtward6wkowej. ktore dochodza az do okolicy kretarza duzeqo. Dlatego tez nerw ten ulega podrainieniu dopiaro po tyloprzemleszczenlu krazka miedzykreqowaqo. W warunkach prawirllowych unerwiona jest tylko zewnqtrzna czt=:sctarczy miedzykrqqowej (annulus fibrosus). 2 wiezadfo podluzne tylne. sinuvetiebrolis daieli si~ na 3 qalezie: wstepujacq.owej.z qrsbtetowo. na doglowowej stronie umiejscowionego na tym. tylne wiqzadlo podluzne. Galqzki boczne tylnych ra'mlon.:zadlo zoHe ornz wiezodla mi~dzykolczyste i nadkolczyste. Powif. b616w dyskogennych (dyskopaUa).dzykr~gowy. zstepujqcq i poprzeczne. 20. 19. 4 . Tutaj przebiega ona w rowku utworzonym przez ztaczenla tych struktur z g6rnym wyrostkiem stawowym i jest pO!qCZOna z pasmem w!6knistym utworzonym przez przySrodkowq czesc wi(i]zadla mtqdzypoprzeczrreqc. 2. R .kcrzen..c:. '26 27 .nego.

. 2) Soft tissue pain and disability. Surg. zbytnia aktywnosc ruchowa nasila objawy bolcwa.: The anatomical basis [or low back pain.. 1135.. ze tyine elementy krr:. Lea and Febiger. Sr:hajo'wicz F. Bone Jt.. PhiladelphiaToronto 1976. W stenach zwyrodruemowych.S¢ opony twardej jest wra:i:liwa na bol i draznienie jej daje rodzaj bolu zblii:onego do pochodzqcego z tylnego wiezadla podhrinego.:goslupa powinny miec rozne unerwienie ' od reszty kLt'igoslupa. F.Epslein B. i in. pathoqenesis and treatment of low back pain and sciatica . Ghadially J. . Newman twierdzil:. sinuveI:t. B. E. Podraznienie zakonczan tych nerw6w moze wiec wchodzic w gr~ w stenozie kraqowej. J. dowodza. W ksiazce. J. 39-A. Opona tworda. A. Clinical orthopaedics and related research. 492. Edinburg and London 1965: Bradford F. Zwr6f:. vol. Ilbrosus. .. .. Stawy mi~dzywyIOstkowe. S.. Bone Jt. Gustav Fischer. . :. 1966.. Edgar M.. Liv.Pick R. rzecza ciekawq.. Neurcsurq.:goslupa inn. Okostna i koBe.4. 184. Hirsch C. Acta orthop. 1967. 33. Hirsch C. chyba drodze dochodzi nalu kreqoweqo.. oraz Ficat i wsp. W zwqzeniu bocznego wyrostka taka hipoteza wymaga wziecia pod uwaqe. Lippincott Co. F. Prawdopodohnie w czasie laminektamii dochodzi do ich odberczenia . W ksiazce: Clinical Orthopaedics and related research. 1963-64. Jest.ka- na.z nastepczym ustqpieniem bolu.w wyniku obnizki cisnienia zylneqo. 25.. sinuv ertebralis moze wywolac bol i IW~ kulszowa. sinuv ertebrales oraz przez tyIne galijzki . .: Anatomy 01 Ryc. Davis Co. J. Thomas. Stockholm 1960.Breiq A.. Unerwionesq przez tylnq galqzkt.. i in.e bol lypu ehromania przestankowego moze powstawac w zwiazku ze stawami miedzywyrostkowymi. I. Czy mechanizm taki przyczynia si~ do chromania w stenozie kanalu kreqoweqo na tIe zwyrodnieniowym _ tego nie wiademo. 115.bra}is. .: Lumbar intervertebral disc degeneration. lub ty1nego ramienie g!6wnego. sinuverte. ..: Biomechanics of the central nervous system. Acta orthop. Cailliet R..Edgar M.. Alquist and iNiksell..I.ingstone Ltd.mtervertebral disc btructures in the human lumbar spine.6. and S. 54-A. Lippincott Co. Na tej 28 29 . 21. Davis Co.: The blood supply of the lumbar vertebral cclumn. Bole krzy:ia rnoqa pochodzic z wielu zrodel. 0. Uwaga! Kazdy n. Parfan H.. Huberdeau R. Acta urthop. B. Dommisse G. czy tez ucisku przez sarna kosc . KapI~ zasuqerowal. B.: Innervation of the lumbar spine. Hensen R.Hoiitnshead W. Philadelphia 1962..:· glow. ze sam podrazniony n.\siadujace stawy..moqa zwir:. ze wewnqtrzkostne nadcisnienle iylne moza doprowadztc do uclsku na zakoriczenia nerwowe w KoSeL Zakonczenis te prawdopodohnie Sq koncowymi wypustkami n. J.. ze tyine galqzki Sq zwiqzane ze stabilnosciq krr:. A. A.ndy S. Unerwiona jest przez n. V. bolu z powodu zrnian zwyrodnieniowyeh stanadal pozostaje nie wyjasniony... Psychlat. J. Studies on the pre-enca of sensory nerve endings in llgamenWus capsular and . Spurling R. sinuverlebrales chronia tkank~ nerwowq . ze tylko przednia CZf:i. scand. K. Temu tez nalezy przyplsac trudne umiejscowienie wiekszosci przypadkow below krzyza oraz ich sklonnosc do promieniowania.: Some mechanical test on the lumbosacrel spina with particular references to the intervertebral disc. uwagEl.:k~ szuc podraznienie daueqo korzenia. galqzki ze splot6w nadtward6wkowych. Arnoldi i W5p. sinuvettebtalis oraz tyine rami~ gl6wne zeopatrujq co najmniej dwa poziomy i powoduja zachodzenie na siebie stref unerwienia . J. voL 115. Galanle J.Brown T. 8. 1952.: Studies on Structural changes in the lumbar annulus. J. Neural. wow miedzywyrostkowyeh Zakres i rozmieszczenie Pismiennictwo Armstrong J. Pomijajqc uclsk korzeni nerwowych. Springfield! 945. 22. Nalezy zazneczyc.: Innervation of the spinal dura mater . w kt6rych wyst£lpuje' hoi na tle nszkodzenia tarczy riliEldzykre::gowej ezy pochodzqcy ze stawcw miqdzywyrostkowych.:ie kazda gafllzka stawowa unerwta dwa 5. scerid. F. Moi:1iwe. Unerwienle staw6w miEl.: Handbuch die Anatomie und Mechanik der Gelenke. Oprocz tego istnieja dowody na to. Philadelphia-Toronto 1976. 115. i. scand. 1957. 100.: Tensile properties of the human lumbar annulus fibrosus. Dubow H. Surg. Philadelphia 1970.. Philadelphia 1977. do zlagodzenia bolu w przypadku stenozy .ebraliB. H.: 'The Spine. R. 19n. Jena 1911. Otrzymuja gaiqzki z ukladu autonomiczhego oraz ze splotu okolokreqoshipoweqo oraz z nerw6w zaopatrujqcycb miesnie (luk krequ).: The intervertebral disc. '530. i In.. Philadelphia-Toronto 1976..dzywYll'ostkovtych. ze impulsy dochodzace do korzani nerwowych przez nn. Suppl. Nu.. 7.: 1) Low-back pain syndrome.: Lumbar 'disc lesions. Lippincott Ce. _ Crock H. vol.: ArterieS' and Veins of the lumbar nerve roots and cauda equtna. Jot u: A. G. W ksiqzce: Clinical orthopaedics and clinical reseerch. ka:i:da z wymie~io?ych wyzej struktur moze bye jego przyczynq. A.

214.Williams P.: Patomechanika b. W. 48-A. H.Poplewskl R. W. Surq.. Lewin T. G.6S.. Vlrgin W. M. 1951.. Engelman. 4. .: Operative neurosurgery.. 4. Wiltse L. MacNab I. Pederson H. While A. 1960.. WinkeJa:unn spine.. T.W przekroju poziomy. Bone Jt.. 1968. Leipz ig . 109. 209. co potwierdza znana w technice wytrzymalosc belki esowatej.ber A: Elastlzitat und Pestigkeit der Knochen. W por6wnaniu z belkq' prostq wytrzymetosc jej zwieksza si~ 17-krotnie. neerl.Ruge D.42.Murphey P.: The Intervertebral disc. M. 1'. i in..wytrzymalosc kreqoslupa ulega szesciokrotnernu ~mniej~zeniu .. . . L. Stawy mi~dzykr~90we. Surg. Czytelnik.re-latioJlIto the nerve sU'p'p-ly of the dnltervertebral disc. Warszawa 1972. Lea and foebiger. . Nar/. II. L.Rothman R... 1974. B. Saunders Co. Philadelphia-London-Toronto 19l0.B.ocznych skrzy wier. Medicina. H. A... New York lnc. F. I:.. Surg. 371. Istotne znaczenie z punktu widzenia mechaniki rna wytraymalosc kr~gosiupa na nacisk osiowy .\lIki kreqow .Levin P.: Sources and patterns of pain and disc disease.rn kreqoslup przypomina hter€l T. Bone Jt. . De Palma A.. Acta morph. J. dzialajacym w roznych plaszczyznacho Wbrew powszechnym poglqdom poszczeqolne jego sk1adowe [6znie reagujq na dzialajqce sHy. 1958-50. . 675.. Knmoslup w odcinku ledzwi owyni podda wany jest na przestrzeni zyci'a> roznorodnym naciskom i obciqzenionr. Kempe I. 607.: Back pain in r. Pan/abi M. C. Wytrzymalosc ta zmienia S1€)w zaleznosei od odcin- PO? e~u )0 31 Ryc. Beitr .: Backache. 42-8. J. CUn. . PZWL. Surq. 928.. co wi~ccj ..Wiberg G.: Spinal disorders. J.R. 1956.: Der Wassergehalt nonnaler und deqenerterter ZwiscbenwirbeJschelben. 1272. 15.. J.. scand.Roaf H. Moskwa 1981. .. 38-A. 1972. Spurling R. points of interest of orthopaedic sUJrgeoils. 123. kreqostupa. 350 kg. Jackson H. a W1€lC uklad znany w technice ze swej wytrzymalosct (w przypadku usuniacia jednego z prostopadle polqczonych elementoW\wyrostk6w kolczystych . Springer Verlag.: Skolioz. Simeone P. Rau. 22. Bone Jt. Sztokholm 1948. np.pa (sila nosna) czlowieka dorosleqo wynosi ok.. 1966. To samo dzieje SI€)z wiezadlamt. . The Willfarns and Wilkins Co. JAMA.. ktora '/II" przekto]u pronowym przypomtna many w technice uklad T [wg Tylmana). 343. Surq .krzywizn. G. lippincott Co. 12. RtJlllman R.. BieleJikij W. McGrand Hill. 1937.. scand.oJd K. I . 33-B. F. Lea and Febiqer.: Nerve endings in the human lumbar.. Philadelphia 1. B. Philadelphia 1977. Kazmin A. 84. Sti-A.Zschakke].: Anatomia ssak6w. w nonnalnych warunkach nie biorq udzialu W sytuacjach wyroagajqcyclr duiej odpornosci rra sciskanie. New York 1970. I. Bone Jt.: Morphology of the lumbar synovial intervertebral [ornts. oie przystosowene do znoszenia sil i nacisk6w. 1930. kI~gi nie doznajq zadnych uszkodzen wplywem sil nie przekraczajacych progu ich wytrzymalosci. Philadelphia 1975. 47-A.: The Structural components of the intervertebral disc..: Vertebral qrowth and its mechanical control. Bickel W. . 2 BIOMECHANIKA KHf. F. J.wra~ z rwyrostkami poprzecznyml i kolczystymi tworza belkEj.GOStUPA W ODCINKU Lf.: Clinlca-l patnmechantcs of the spine.. 1876. Bone Jt. Surg.: The spine. anat. Neurosurg.: Motion Studies of the lumbar spine. Blauek L. New York t9. path..uleqaja przerostowi i wzmocnieniu.: The back disk syndromes. Gardner E.. Philadelphia-Toronto 1978. 16-19. E. SUIg.. 1972. . C.: Experimental investigations into the physical properties . 40. Przecietna wytrzymalosc kr€lgoslu. J. 1965. J. E. K.jq tez krzywizoy strzalkowe.DZWIOWYM w. .: Hypertrophy of the ligamenta Jleva as a cause of low back pam. . 80m3 Jt. Tylman D. Zwiekszenia wytrzymalosci kreqoslupe na nacisk oslOWY zapewnia. Belttmore 1977.Per mal G.PiiSchel J. Acta orthcp. Bone Jt.955.: The lumbosacral spine. Spinal column and related structures. 1962. wielkosc i ksztal:t krE:g6~ oraz ukl ad . J. Morris J.of the invertebral disc. Saunders ce. 299.: The anatomy of lumbos'acral posterior rami and meningeal branches of spinal nerves (siau-vertebral nerves). i in.Wytrzyroalosc 11')wyznaczajq.. J. Kon I.

24 Ryc. . to przy rozciqganiu powieksza siEl 0 4-5 mm. Odksztalca.ldzykrEl90we (zmniejszenie wysokosci krqzka z jednoczesnym uwypukleniem pisrscienia wI6knistego).lpa 50 kg wynosi 0. w pozycji stojqcej 99 kg. Na kreqi J~diwiowe i krqz. zas wiqzudlo podluzne tyine . Wytrzymalosc wlezadel jest takze bardzo duze .t. gdy'i: wraz z tulowiem ka krqqoslupa.5 mm. Krqzek lLlegJy zwyrodnieniu wykaZl.SC tylna. rqk. I tak na poziornie szyjnym wynosi ok. zas prawie zniesione w pozycji JeZqcej. 210 kg..ok. Po przekroczeniu progu wytrzymalosct pierscien wt6knisty PElka. I tak rozciqqliwosc pierScienia wl6knistego przy obcia- 32 ~\m"'EKA lEKAtt. Wytrzymalosc pojedynczych krt. Kazdemu ruchowi nieodlacznre towarzyszy zwiqkszenie napiecia miesnioweqo oraz wydluzenie dZwigni. 400 kg. ichprzesuwania itp. sterujqca ruchami. zas ledzwiowym .lje rozci'!gliwosc 0 30% wieksza.75 mm. pomnozone przez podnoszone ciezary.z. kt6rymi przenoszq si£: sHy padajqce na odcinek If(dZwiowy. kt6re przekroczyly 50 r. 5. Staly nacisk na kr. tulowia i konczyn g6rnycb.lg6w na obciqzenie jest bardzo duza j dla odcinka l~dzwiowego wynosi az 900 kg. 113 kg. I tak U osoby \hzqcej 70 kg w pozycji siedzqcej na 3 kr~g ledzwiowy dziala sila 142 kg. majq wytrzymatosc wiEj:kszq 0 ok. Najwieksze zmiany napiec i obciqzeri zwiazane Sq z wykonyWaniem roznorodnych czynnosci. . Wiezadla os6b ml.20 kg. zas w pozycji Iezqce] (w uspieniu) . kt6re nie przekroczyty 20 r. Obciqzenie osiowe przede wszystkim odksztalca krqzki miEi. zas przy 100 . zes J~dzWiowym . 25. wozenia plersctenda wl6knistego) _ przy 33 .. 75 kg. dZwigaj<tca mase clala.typu sciskani e kreqow.58 kg/mm2 przekroju. wyprostnej ciala Sq znacznie nizsze od maksymalnych i wynosza w odcinku szyjnym ok.siry 1. W p'ozyc<ji stojacej i siedzqcej ciata diwigajq 'one rnase glowy.! 'rozne.0.:.~". Punkcjonalna jedncstka kr~goshlpa SOl 2 kT<)gipolaczone krazktem mledzy'kirE:gowym: 1 . Z kolei przy rozciqqanlu mimoosiowym jednostkowe odkszta1cenia krq:ika wynOSZq az6--8 mm (rozciaqanie rzedu 50 kg).1 3 B61e k<ovh mel. od wiEl_zadelos6h. zeniu krElgosll.odych.2 Ryc.CZEl. 50 kg. s4 przyczynq najwiekszych obclazen ledzwiowych krqzk6w miEldzykrElgowych. 2 . !frqzki miedzykreqowe podleqaja wszelkim silom i naciskom wywieranym na kreqostup . 125 kg.ok. piersiowym . Napiecie prostownika grzbietu dodatkowo sciska krqzki mledzykraqowe: napiqcie to nie ustqpuje calkowicie nawet podczas snu.z. Jesli przy sciskaniu krazek splaszcza siEl 0 1-2 mm.12 kg/mm2. Typowe odksztalcenie krazka miedzykreqoweqo przy nacisku osiowym.23 Ryc.ki miedzykrqqowe najwieksze naciski dzraIajq w pozycji siedzqce] ciala. Normalnie dzlatajqce obciazenia krqqcslupe w pozycji. zas jq_dro miafdzyste ulega wypadnif(ciu. '~1.wiEj:zadlo podluzne przednie ulega zerwaniu dopiero po przylozeniu sHy 2. w kt6rych rucby Iqcz4 sie z dodatkowymi sitaml i naciskami zewnetrznvtni. piersiowym . Czynnosci. Odksztalcenia krqika na sciskanie i rozeiq_ganie S. 23. 30%. 24. S1~nita •. Rozciqgliwosc ta jest rozna w okreslonych miejscach pierscienla.ok.nle naclskach si~ krqika (zm1ant. SHy nacisku dzialajqce na krt'lgostup znacznie sie zwiekszajq przy uzyciu mechanizmu diwigni na skutek uiywania.r Ryc. Ryc.ok.CZE:SCprzednia.: Dzialanie sily ciezkosci zostaje nieznacznie zmniejszone po przyjeciu pozycji siedzqcej ciaIa z podpartymi rqkarni.!zki miqdzykreqowe wywiera tez tonus miesniowy.

:hamzmu kompensacyjnaqo. nastepnie same trzony. 3 . Na krqzek mi. b . 'l.m.masa glowy.t:dzi pracy (a) megq bye . Stosunek przedniego ramienla dfwigni do tylnego wynosi ok.zne.mm.prostownik grzbletu. 5 .obclazenie 5 krqika mit:dzykr~owego . ' 2 tworza one dluqie ramiq dzwiqni.). W wyni:ku tego podnoszeme cit:zaru nk.:::goslup a silami.nJszc~em.. 5 . 26. prz_y czym wyniki ich byly dosyc zaskakujqce.erSClen wlokmsty. • Rxc:.pod wplywem mimoosiowego Jozcillgania . istnieje wielka rozni."ce z~sadnicz<i role dla statyki i dynamiki kr~go. prostownika grzbietu. a ne koniec dopiero l<l~O 1 pl.masa tutowie . 2 . Miesnie ~grywaj. 28 ~. 29. nad 3/4 tony.5 kg. 29 34 35 .612.90 kg.6 kg.ls.W przypadku podnoszenia ci~zaru 0 masie 90 kgo. W zwiqzku z tym zeczeto poszuktwac tstnienia dodatkowego me. r~ inu7. szyi i rqk .'lC[fO obcl!jzarua. 4 . 3 .inny przyklad dzialania dzwigni: 1 . 45 kg daje naeisk na ktqzek mitldzykrEl:Yowy rzedu 8/. Rvc. w kg 2 kg . 4 .owanie" kr~gostupa W odcinkn IflidZwiowym przez (. prosty brzucha.u l?l~t~ gr~IDc. Rye. ie miedzy naclskam! wywieranymi na kr. Badan1~ wyk~zaly. prostownika qrzbietu. 15: 1.IUpa: 1 . tony (Al. ??-k. dzialajqcego po drugiej stronie na bardzo kr6tkim ramieniu dZwigni..wspomagane od przodu przez stablnzujaee aZlalarue ml~sDl kreqoshrpa 1 ml~sru tulowta (wg Armstronga zmodyfik.5 kg. dzidiajllcego na kr6tkiej dZwignl (b). B . 15 : 1.pcdpterajace dziatanie Uoczni brzuszne] .7 kg.masa podnoszonego cifl!zaru . Fizjo~ogiczne .s:talcanie 5i~ krClzka mifl!dzylm19owego: a .13. 27. Z kolei wynika. Ciezer podnoszonego przedmiotu zostaje zrownowezony skurczem m.:::dzykr~gowy dziala w6wczas sUa po. P'ny precy fizycznej w pochyleniu dala ku przcdowi sUy dzialajClce na przedluzeniu tulowta.. szyi. '6 . 4 '! J 4 OdksztaicBrrie w mm b I 5 Odksztatc~nie w mm Rye. z~ po ~arciu nacisku krytycznego najpierw ulegajq .file~ p'?lllJ~ce w jama~ cial~ :. osto- B 2 Rye. W przypadku podnoszenia cie'lam 0 masie 45 kg musi bye on zrownowazony skurczem mi~sni grzbietu 0 wartosci 675 kg.szyn.mm. Stosunek tych dzwignl·wynosi jak.23.82.Vi ~statnich czasach zagadnienia stahilnosci i wytrzymalosc! doczekaty wielu bada~.pod wplywem '. 2 .napiflicie mlfliSnl 652.m.ca.~ a J JOG 400 JOO 5 10 35 40 sita IN 4~ SUa. l~diwiowo·biodrowy. jakie maze on zniesc.6 kg.r6wnowaZone skurczem m. postadkowe.a krq_zek mi~dzykr~gowy Lr-::-SIdziala nacisk 1 tonyl Kyc. kt6rym okazaly si~ mtesnle.

Iednakze w przypadku przedhizajqceqo si~ wysilku nie moze ono bye dalej utrzymywane z racji koniecznoscl zaczerpniecla powietrza. dochodzi do podparcia i stabilizacji krEl. Skurcze mll:i._ 'J " 200 175 750 ( .:dz~jowy w zalemoscl od pozycji Cirua1 zwr6c uWagf\l. 36 37 . ?v1i~sieil prosty i wsp6lrlzialajqee z nim mi~snie brzueha majij dlugie rami~ sHy (zebra).. 30. przebieqajqce po obu stronacb wyrostkow kolczystych i rozciaqajace sie od podstawy czaszki ai do kosci krzyzowej. W podobny spos6b odctaza ledzwiowy odcinek kreqostupa jama brzuszna. i mm.. Ponadto na ko- kg 300 275 '..rsiowym zostajq zmniejszone . Cisnieme wewnatrz jamy brzusznej podnosi si~ pod wplywem skurcz6w miesni brzucha oraz przepbny.gos~pa.isni obreczy barkowe] usztywnlajac klatkEl:. re nalWlf\lksze nacisk! dzialalij. Zasadniczq role w statyee i dynamice kregostupa odgrywajq gl~bokie mlesnle grzbietu (zwane prostownikiem grzbietu).ksymalnego zgl£:cia i wyprostu. prostych I Kreqoslup moznarozpatrywec jako wteloczlonowa elastyczna kolumne wspieranq przez miesnie przyknmostupowe oral przyczepione do niego 2 komory .~ o I Pazycj a Clo70 Rye. Meehanizm ten jest w stanie zmniejszyc naciski padajace na krqzki miedzykrqqowe ~-Sl 0 ok. Z chwila wzrostu cisnienia i w jamie brzuszna] i klatce piersiowej.:1. W czasie wysilku fizycznego ciSnienie wewnatrz klatki piersiowej jest nizsze od cisnienie W jamie brzusznej. .ramie bardzo krotkie (wyrostki poprzeczne i kolczyste..225 (f . kt6ia usztywnia si~ w wyniku skurczow przepony I rni~sni brzusznych. gn:bietu. kt6rej punktem podparcia jest jqdro mlazdzyste kr'lik6w mi~dzyk:r~gowyeh. 30%.f?50 D " q. w zwiazku ze skurczem odpowiednich mililsni.. ~ 7J~ .. kqty zebar). zwany inaczej zginaczem grzbietu (poplewski). Ryc. natomiast clsnienie brzuszne moze bye utrzymywane przez dtugi okres.). Zwroc uwage: na szkodltwe dzialanie zgif\lcia ~ wypychanie jqdIra miaidzystego w stronq kanalu kreqowego mechanizm wyciskan1a pestki (wg Glanturgo zmodyfik.. ~ f lJ . ale bardzie] stale. . Kazda asymetryczna zmiana napiecia ezynnego aparatu r6wnowagi powoduje zmtanq ksztaltu krqqoslupa (i odwrotnie). ~ 125 c ~ " 100 t ~ -.).? i "" . 32.~ r-'1 'Il '" 75 50 25 .J5cm ~Okg scm ( brzuche (wg Tyl- Rye.~ <> ~ ].nyeh koilcach dzwiqni dwuramiennej. obreczy barkowej oraz przepony. zas prostownik grzbietu . Obie te przeciwstawne grupy mlesniowa dzialaja na przeciwstaw.jamlil brZUSZDq klatke piersiowq. dzwigni dztalania WIn . Wykres mana).ala lru przodowi (wg Nachemsona zmodyfik. w pozycji stojij.piersiowq umozliwiaja przejqcie przez niq czesci nacisk6w padajqcych na kreqoslup w odcinku piersiowym. Ctsnienle w klatce piersiowej wzrasta pod wplywem skurczow miesni mi~dzykostnych. W wyniku tego nadski dzlalajqce na kr~goslup w odcinku pie. 0 50% .. Gl6vine dzialenie wywierajq miqsnie ·poprzeczne brzuchaj miesnle proste przeciwdzialajq zwisaniu brzucha.sni miqdzykostnych oraz mit. 3l. SHa~iiltaJIl~" na 3 k~tl:z~k h:. .. Gl6wnym antagonistq gl~bokich miesnt grzbietu jest miesien prosty brzucha. SHy dzialajqce na k-rqzkt ml~dzykr~gowe oraz stawy mi€)dzywyrostkowe w pozycji ma.cej i s1edZ4cej z [ednoczesnym pochyleniem cl.

mogqcy W odcinku ledzwiowym sillgac 400 kg.alkowej (rucby zginania i prostowanie). Praktye.:diwiowy vvyrostki stawowe np. I tak w okresia wzrostu zawertose wody jest duze. zas w pozycji stojace] .y aktYWDe 5<} miE:jimie brzucha {Sucas i BasIes. Staw mi€. po 25 r. a plaskie.:dzykt~gowego .. ze duze] ruchomosci w tym odcinku sprzyja dub :srednica kanalu rdzeniowego i otwor6w miEj:dzykrEj:90WYcb. Wysokosc krqzk6w [est zmienna. wyrostkow.ozgodnie l prawem Durchmessera poszczeqolna 'kr~gi majq oznacznewychylenie wzgl'ldem slebie.. 0 wysokosct krazka decyduje jqdro miazdzyste.tkowym etspie podnoszenia Cill'i ar OW. kwadratu powierzchni poprzeczneqo przekrojn trzonu. Na podstawie zasady D'tlIchmesseramozna wi~c wyliczyc teoretyezny zakres ruchomosct poszczeg61nych trzon6w kr~gowych na przebiegu ealego kr~goslupa. ~pelnia role d ynamicznq . W szyjnym odcinku kr{. a wi~c luk6w i.zku mi~dzykr~gowym waha sit:: . krEi90slup sklade sif:l:wlasdwie z 2 kolumn.nilkluwanie krqzk6w mi~zykr(j:gowych specjalnq igl:q wyposazooq w manometr. wg Gelarda). W piersiowym odcinku kregoslupa stosunek wysokosci kriJ:i:ka do powterzchnl poprseczne] trzonu jest 0 wiele mniej korzystny. Noszenle gorsetu obnizalo cisnienie 0 ok. Podobnie w'raz z wiekiem zmniejsza 'si~ stopien rozciqgliwQsci krazka mie. Wykazal'y one. do jej zmniejszenia doehodzi jui. Talie ustawienie stawowyc. 24°/1). Krqzek zmieniony zwyrodnianiowo ulega wi~kszemu odksztalceniu pod wplywem nacisku osiowego i jest mniej odporny na zgniatanie. podczas gd.znie biorqc w odcinku tyro moiliwe Sq jedynie niewieIkle ruchy w plaszczymie ~trzalkowej.majduje si'il w srodku tego (a). krqili nUEj:dzykrEj:go.oryzontalne przernieszczenia krE.:gowych.85-119 kg. SHy i naprezenia padajace na krE}goslup byly mierzone in vivo . utworzona przez hik oraz wyrostki.os ta przemjeszcza si~' WTIlZ z jqdrem ku przodowi prostu. Naturalnie ruehomosc ta nie uwzqlednia ruchomosci tymego czlonu .w granicach 99-171 kg. 33.!gosrupa. Dlate"Q. Przy obciazeniu ekscentryeznym odpornosc krqzka miedzvkreqoweqc jest najwieksza w pozycji wyprostu. prostownik grz. ~.!gow Sq' wprost proporcjonalne do kwadralu wysokosei krazka i odwrotnie proporcjonalne do. a wi~c sila wystarczajqca do rozerwania pierscienia wl6knistego i wypchniecle jqclra rniezdzysteqo (czemu przeciwdzlala Uocznia brzuszna}'.b . ze elsnleDi€ panujace wewnatrz ~rqzka jest najwyzsze W pozycji siedzacej ciala. czolowej (ruchy na bokij..ka kre9o.omosc trzon6w krE.przesuni'ilcie ku tytowi przy mchu zgt~cla. plcrscien tyczne i jego 38 39 . czqsci dala bezposrednio na lE:dzwiowy odcinek kr~goslupa.:gow wzgle.h Wytoslk6w w pJaszczyiDie czotowej utrudnia ruehy obrotowe. ilktywnosc prostown. ze aby zroWllowazyc dzialanie miqsni brzucha. .bietu musi rozwintjc sif'll rzqdu az ok.!dzykrc:gowy oraz ~[zony sqsiednich kr~g6w. \ cisnienie wewnetrzne ulega obnizeniu. przednie. jak i poziomej (ruchy obrotowe].rEj:goslupa.:dzyknmowyeh zapewnia to odcinkowi szyjnemu duzq ruchomose zer6wno w 'plaszczyante strz.rajij. w wyniku czego uJega obnizeniu' wysokpsc krqzk6w. Staw ten jestzwarty i posiada bardzo maly zakres ruchow. Os ruchow pojedynczych Ja~g6w .zujll" ze W pocz. 'na kt6re z kolei wplywa stopien zawartosci wody.ie-.lI. Wpe!:nym zgi'ilciu tuiowia dochodzi do calkowitego zwiotczenia Jl"Iostownlka grzbi~lt1. ponadto powierzchnie trzon6w nie Sq wy_ pukle. Ponadto i<tdro miezdzyste traei W6WCZilS wlesctwosc! hydrosteNic tei Pul!fcfQ poSred.rzysc mi~sni brzucha dzlala zawartosc klatki pierslowej i jamy brzusznej. ze spowodowane jest to spadkiem clsnienie w Jamie brzuszne] w pozycji siedzace] i podaniem masy g6rnej. a ponadto uzaleznloaa od rosnorodnych czynnik6w. Badania radiologiczne potwierdzajq zwiekszone h.:clem siebie. to w oddnku szyjnym." Jak juz wspomniano. jest najmn1ejsza.aS najmniejsza w pozycji zgiE1:cia ku przodowi. Nalezy dodac [eszcze. Ryc. W polqczentn z korzystnym ukszlaHGwaniem staw6w mie. Wychylenia trzon6w kr{.m:a . Jqdra mrezdzysprzy menu wy- • Badania elektromiograIicznewyka. utworzona z trzoncw kr~gowyeh i krqi:k6w mi~dzykrE.z. w pozycji stojqcej obnizalo si~ 0 30%. Przypuszcza si~. Na przejstiu odcinka piersiowego w oddnek IE. wyniku tego w16knisty narazonyjest na wieksza obciqzenie. Zakres ruch6w zalezy od usytuowania przestrzennego plaszczyzny stawow mi~dzyW'yrostkow-rch oraz od wysokosei i elastycznosci krq:i. Naturalnie wszystkie ruchy W zakresie kolumny krqqowcj odbyv.wego.. Co sil'!: tyezy powierzchni poprzecznycb przekrojow trzon6w krE.:gow. kiedy to suy dzla!ai<lce na kr'ilgostup Sq najwi~ksze. zas w pozycji lezqeej 0 50%. ogranicza to znac:znie rucb. dziwnego. zes poprzeczna powierzchnia trzoi16w kr~gow ~ niewielkie. z.:q6w w przypadku zwyrodnienia krazka mledzykregowego. 350 kg (Bradford). a wiE..:Cw stawle miadzytrzonowym oraz Q:w:6ch stawach mi~dzywyrostkowych . tylne.!dzytrzonowy utworzony jest przez krazsk mi€.bieru. si~ jednoczesnle w trzeeh stawach.weSq wysokie.k. piersiowym i l~dzWiowym stosunek liczhowy jest nastepujacy: 225 : 64Q : 784. c . stanow] czlon podporowo-nosny.wyrostki stanowia ramiona d:i:wigni dIa mi~sni p [zy kreqoshi powyc h.W pozyeji siedzace] cisnieme w kr<!.kt6rymi jest na stalezwlazana. W wyniku tego na krO!'i:ki miE:dzykr~gowe dztala olbrzymi nacisk osiowy.ika gr:z. W.

I tak w pozycji krancowego wyprostu przestrzenie mied1.ania trzonow krt. tym ze szpara otwie:ra s.lgoslupa jest wzajemnie uwarunkowana 1. podobnie jak w oddnku szyjnym .i~dzywyrostkowyeh. Wielkosc krzywizn kr£.lCla.ginania i prostowania krElgoslupa. boczne cZElsci pier~cienia wloknlsteqo.~ przy przej.ik6w mir:dzykr~gowych (kazdy krqzek 0 2. natomiast amplituda ruch6w obrotowych i ruch6w na boki jest niewielka. .6knistego (a takze :zaryglowanic wyrostk6w stawowych.na stanowi wy~ cinek kola.mm.u piersiuwym. wi~zadla mi~dzypoprzeczne. ruchy zginania i prostowania.edniq. zachodzqceprzyzakonczeniu nacisku.r<l!Zk6wmiedzykreqowych.lodwrotnle).przede wszystkim od plaszcz.gowego. Jednoczesnie wszystkie ruchy i ich amplituda jest kontrolowana przez miEl. Do pierwsze] grupy zalicza sir: prostownik g:rzbietu. Rueby na boki (skiony). z.ne oraz torebki stawowe (w odcmkn piersiowymzebra). Co siEj!tyczy piersclenda wl6knistego. ani lez nie Sq ustawione w odpowiednle] plaszczyznie. przyczepiajqce sill. Obliczono.l9oslupa (nawet w kraitcowych ich odcinkach) dochodzi jedynie do niewieJkiego przesumecia krr:g6w.lQ"oweposzerzaja siEl. zadziwiaj4:cy zakres ruchomosci. Z uwagi na ustawienle staw6w mip.za skrocenle wl6kien plerscienle. 40 41 . zelezne Sq od tego co rucby zginania oraz od plaszczyzny stawow m.jg6w~ .m.dzwiowego wzrasta 0 1. Jak juz wspomniano. Jq_dro miaidi:yste lezqce nieco ku tylowi miedzy trzonami krEl'96w znajduje si~ w osi odcinka It::di:wiowego lcr£. a wiec ruchy odbywajace si~ w plaszezvmie czclowej. W odcinku l~d'i::w"iowym krp'goslupa stosunek wvsokosci krqzka miedzykreqoweqo do srsdnicy trzonu. Ruchy . Na wysokosc te sklada SIr: rOZClq.yzny staw6w mi~dzyWyrostkowych.. a WIElC ruchy w plaszczyznie strzalkowej.i£. o tie kierunek tuch6wzalezy od uksztaltowania powierzchni sta wych.dZYWyrostkowych W· ptaszczyzale strzalkowej najwip. jak na takq masywnq strukture. co jest bezposrednio 1.osc tylnych powferzchnffrzonew kreqoslupe W odcinku ledzwiowym ikrqzk6w mip'dzykrr::gowych obniza si~ 5 mm (na 1 krqzek przypada 1 rom).yjny i ledzwiowy).gosrup w odcinku lr:di:wiowym rna.jd.dzywyrostkowych stanowi wycinek kola. do drugiej .lnych krElg6w przebieqajq dookola okre'sionycb starych punkt6w podparcia.Prostowanie ogrankzone jest przez wi~za~ dla podlu:i:ne przednie i prz. ' Ruchy obrotowe (rotacyjne) zalezCj . umozltwie wiEl'c stosunkowo dui:y zekres ruchow.l w pozycji zgiij:cia (1. wyrostk6w kolczystych i luk6w). krEl. Nie nadajq siEl:do tego stawy miEl:dzywyrostkowe. zapewnia to wzqlednie duzy zakres ruch6w zqlnanla. Dzieje sill tak dlarego. I tak zginanie ograniezajq.m. a szczeqolnie na zawertosc kanalu krp. czworoboczrry lEl'dtwi I m. pIci i wieku. ill. :ie cafkowlta wysokosc przednie] powierzch~i ~rEl'90slupa lr:. ie zblizenie kraw~dzl trzonew przewyzs. uzalei:nione Sq gl6wnie od stosunku wysokoscl krqzka do sre1. Rucby na bob ograniczejq oba wi~zadla podluzne. Ruchy poszczeg6. Dlatego lekko zwtotczete wt6kna wybrzuszajq sill na zewnqtrz w miar~ ibU'i:.~c piersctenla w 16kniste go .maja swe polozenie z ustuwtenia czolowego w strzalk owc. . 'las splas1. Ruchy' krEl'90slupa W odcinku Ip. Ruehy obrotowe ograniezajq pierscien wiokmsty oraz torebki staw6w mip'dzykrEl'gowych.res ruchcw.kszy zakres maji. wiEizadlo zaUe (po stronie wypukIej) i wiezadla miedzypoprzec1.plaszczyzna stawow mip.. Wbrew powszechnemu mniemaniu przy ruchach kr£. wyproscie knmoslupa. mi~ciz:ykolcowe i nadkolcowe. to wybrzusza sfEj!on po stronle wklEl:sIej kn::goslupa. jednak jest bardziej korzystny niz w odcink.~kiu z ~elnego zgt£.: wiEizadla z6lte. 0 tyle ich zakres ograniczajq torebki stawowe i uktad wi~zadlowy. Poniewai. Wypyehanie pterscreata wl:6knistego 1: przestrzeni mit. kt6rychplaszcZY1.wiqzane1. przy czym zmiennosc ta jest indywidualna (najwiekszy zukres ruchow majq odcinki przodowyqiecie kr~goslupa.!. gdyi nie majq_ ani odpowiedniej wytrzymalosci. Ruchomosc kreqoshrpa W odcink:u lr:di:wiowym ma wielkie zneczenie kliniczne. uwagi ad zachowanie srodka ciEl_zkosci ciala.ykr£. Do eelu tego nadaje sie jedynie jqdro miazdZyste z racji swej stebtlnosci i wzglt::dnej niescisliwosci. Podobnie daleje si£. od przodu i zWElzajq ad tylu jedynie w niewielkim stopniu. wysokosciq k.snie.s1. umozliwiaj1l du±y zak.do pelneqo wyprostu.zytrzonowej przy zgi~ciu i. a tekze wi~zadlo podhri:ne tylne i tylna c1. 34. ponadta zalezna ad rasy.cza po wypuklej.2. jakkolwiek gorszy niz W odcinku szyjnym. lr:di:wiowy. Zakres ruchomosci knl.gosfupa zmlenia sie na przestrzeni lat. do Innych czescl koscca.as skutek tych ruch6w na struktury zwlazene z kreqoshrpem. sklon6w na boki i rotacji.4 mrn).inicy trzonu kr~gu. W tym sarnym ruchu calkowita wysok.dzwiowym sq uzalei:nione od 2 poteznych grup miesniowych: dztatajqcych bezposrednlo na kreqoslup oraz dzialajqcych posradnlo . Nadmiernq ruchomosc: . brzuszne. cz~c pierScienia wl. Stawy. Z"""\ Rye.gni~cie krq.l90slupa jako calosct i ulega jedynle nieznacznym przesunieciom do przodu i tylu.

5 rpm od przodu od opony twardej) .J1liast brak jest ruchow . gdyz lezy tuz poza punktem obroIu ruchu. Zmiany ustawienia wyrostk6w stawowyeh w zaleznosct od ruchu zqinania i prostowanla lfi]dzwiowego odeinka ktr~goshlpa (a. 37 Rye. Zwr6c uwag~ na oddalanie si~ wyro5tk6w w pozycji zginania i ryglowanie wyrostk6w w pozyc.. zgi~cia z powodu napreaenie wiezedla podlu±nego przedniego. Ruehy na boki oqranlcaone 51\ przez gl'tjboki\ powitlz l~wioWq OHl'Z10ichki stawowe. 5 mm ku pa"'Zodo.). Os -obrotu kr~go5lupa W odeinku l€!di:wiowym przebiega wzdtuz HnH potozone] ok. c). b.. Sklony do boku zachodza swobodnie w kreqostupie l~dZwiowym. ze ~ ~ c i t '" . ruchomosc pcszczeqolnych krfj:g6w l€ldZwiowych zwiE)ksza sie ku dolowL Calkowity ruch wyprostu kr~goslupa IE)dZwiowego jest mnIejszy niZ ruch.o zoHe oraz przez torebki stawowe hamujl\ce p05lizg poWierzchni stawowyeh. K:rzywizna piersiowa Die ulega zmianom w zadnej l'ozy~ji (wg Caillieta zmodyfik. miEf. W pozycji wyprostnej ciala krElgoslup w odcinku ledzwlowym ustawia si~ w lordozie.ji przeprostu (wg Caillieta zmodyfik.<"iod przednle] sciany kanatu rdzeniowego.zczeqolnymi krElgami I. ze z uwagi na wieloczlonowosc kolumny :-cf!igowej poszczeg61ne ruchy kraqoslupa przebleqaja asynchronkznie na jego przeblequ {wiele w kazuje na to. Wi~zadlo po- Rye.). Rye. kr€lgoslupa oqreniczajq plerscienie wl6kniste i wi€lzadl:a kreqoslupa.-qiosci ok. <lluine 'I yine nleznacznte ogra:nicza zginanie. Przodowyqiecie jest roine indywidualnie i iWi~ksze u kobiet niz u m€l:i:czyzn (prawdopodobnie w zwiazku z przodopochyleniem miednicy].nibrzucba oraz ryglowania wyrostk6w kolczystych". sq to serie rucaowe rniedzy po. Os ruchomosct krEl'goslupa w odcinku ledzwiowym jako catesei przeI)iega w linii biegnqcej przez 1!. • Zginanie ogrl'illi~~one jest przez wi~zad1a miQdzykolcowe.]. Zwr6c uwagtl. w1Qzad!. mierzona od ruchu pelnego zgiE)cia do pelnego wyprostu. Zmiany ksztaltu krtjgosrupa It:dZwiowego przy ruchach zglnania i pro-towanie. tylnq krqzkow miEldzykrElgowych (w odl.Jest rzecza prawdopodobnq. 05 ta przebieqa przez 1/3 tylni\ kri\ik6w nUtjdzykItjgowych (wg Almstronga zmodyf1k. 36. W warunkach prawidlowych najwi~ksze przodowyqiecie przypada na III i IV kr~g I£:dzwiowy i w wyprostnej pozycji clala as pionowa kr~goslupa przechodzi przez polqczenie plerstowo-ledzwiowe i ledzwiowo-krzyzowe. . 35. natorotacji z powodu poprzecznego do 05i ruchu ustawienie powierzchni'staw6w miedzywyrostkowych. zaS w pewnych (wyjqtkowych) pozycjach stykanie si~ kr€lgow. ie fizjologieznie kr~ostup W odcinku lQdiwiowym ma wieksza amplirudq wyprostu. 31. 36 Rye. Zmiana ustawienia 1 kre:gu Iedzwioweqo w stosunso do kosci krzyzowej. wynosi 60-70°. 42 . Rye. .

: The spine.. A.: Patomechanika. Saunders. 24n.. 4.krzywiefi kr~gosiupa.: The narrow lU)D.. 101. A. .tissue lesions.of the human vertebral column.. Sur. J.a elinlcal and Iradiplogical review. Springfield 1961. Sprih. scand . Plimiennictwo Albroo. Lewin P. . f6rl .. ~ Kj. Lumbar spinal stenosis.tein B.zachodzqce w pozycji petnego zqiecie. 1951. Munksqaard. Tkoczuk H.e biemie j posr ednio. . L. A. Bone. and S. Surg -r 1974.Kozorin L. 146. Philadelphia 1969. 1958.. J. M. W. W ksi~:ice: Clinical orthopaedies and related research. R.. 115. Bnne Jt. i in. K. C. Jotra A: Some mechanical press on the' lumbosacral spine with particular references to the interv>ertebral disc. Die powoduje zbytnie. Philadelphia 1977.n T. J.. totez nawet w kr ancowym zgiE.d lumbar disc. Rolhman R.. 39·B. 21. . London 1962.tls. Lippincott Co.90WYch i krqzkow mi~dzykrE. 339. RdzeiL kr~gowy i nerwy ogona konsklego poruszajq si~ swobodnie w stosunku do kanalu kostncqo w czasie zginania i prostowania. Surg.. Neurosurq.. Bone Jot Surg .: 1) The reaction of Intervertebral disc to compression force. Philadelphia 1911. vol. Ruchu. 21.. Cassell.: Roentgenological examinations of the function of the lumbar spine.dication syndrome produced by compresston of the cauda equina. Virgin W.. Posture and pain. 115. scend. 3S·A.!gowych..D. Barleli.: 1) 'Low-back pain syndrome .• 1968.gUeld 1955. korzenie orez nerwy ogona konskiego. 607.. Ch.Armstrong J.. 1135. 56·A. Bone Jt. .0 wiele mniejsza. Ruga .39·A.: Experimental investigations into the phYSical properties of the Intervertebral disc.. A.: KiDC'siology of the human body. J . B. Munksgaard. 1%7. scend. 0. J. A. Poniewai przednia . KovoIUlaugh G.: PhysIology of motion. under nermal and pathologlca:l condlttons. LlvingS'tone Ltd.. Thomas Publ. J. 30..: Movements of the lumbar spinal colum.~ Lumbar. 1. Bdltimotre. J. Wockenheim. Tylman D. . . Dodatkowo zakotwiczona jest ona wychodzqcymi z niej korzeniami bieqnqcymi do otwor6w miE. Philadelphia ~ Toronto 1916. H.: The intervertebral disc. 1955. Edinburg and London 1965. 1956. Babin B. Jjjrsch C. to inne struktury uczestniczq w tych ruchach jedyni. zbytnio napiete. j in. Chir . J. Wiltse L. Philadelphia . Berlin. Philadelphia . L. J.. F . Acta orthop. Philadelphia 1~55".Jacobson R. . Nan.. ~ Tyl. A. PZWL. EdItorial comment. Heldelberq . London 1959. 50·B. Przy przejsciuz petnego wyprostu do pelne go zgi~da dluqosc sdany przedniej wzraste jedynie o 5 rnm . elm..g. Clln. 1968. . Zar6wno opona. Edgar M.Hitsct: C. 22. GhadiaUy J•.go jej napiscie . Lea and Febiger. 1151 2) Badanta dcswtadezalne wt~zadel podlu:inycb ?"~go~lupa majqce na celu wyjasnienle Ich udzialu w powstawaniu b616w krzyza.. Bone. ill. oe przodu opona twarda jest bardziej nepleta i scisle przylega do tylnych powierzchni trzon6w krE.dzwiowym oqraniczaja w r6zny z nim zwiazane.! Ioad on lumbar disc In different position on the body. 11.Wilson C. Schailffilzek M.Toronto 1976.: 1) Tensile properties of human lumbar longItudinal ligaments. P. 1951. Surg.. DIsc. 0 He miesnie i uklad torebkowo-wiE. Davis Co. Springfield 1957. ]952. E. Bone. B.·WJlUs W. Neurogenic intermittent claudication. JAMA. Orthep. Opona twarda..Kendall H. Copenhagen 1912.:kiana kanetu krqqoweqo p. M.: Etlopatogeneza i patomechan:ika dystonicznych hocznych s.J. 1951.: The role of the abdominal pressure in 'rellieving the pressure on the lumbar invertebtral disc. ~ Jones R. 1965.Eps. bocznycb skrzywleli kr~gO"sl:upa.: An introduction to btomechanles.. opona twarda. vol. 'Aota orthop. J. 48-B.: Th1. .Evarts P. 99. 1956. jej ekskursja ruch6w jest . 0.• SuppL 100.: Nerve endings in tbe human lumbar sptnalcoluran and related structures.. F . Clin... Lumbar ste: nnsjs] an electromyographic evaluation. vol. Frost H.• Aarkus 1958. 1952.: Badania nad wytrzymaloSciq poszczeqolnyeh elementow kr~goslupa. C.Ce: Clinical orthopaedics and related research. IB4.. ktora normalnie jest twardq i malo elastycznq wl6knistq blona. Pathogenesis and {treatment of low back pain and sciatica. Jt.•118.. Acta orthop.!gowych. splna] stenosis. Sprin. Suppl.. Saunders Co.gowego 0 11 mm..: Lumber disc lesions. C. Boyn/on D.zadlowy czynnie kontrolujq zakres i stopien ruchomosci.'lzawie. K.. laic i korzenie adaptujq si~ do teqo niewielkiego ruchu bezzbytniego napinania.: Tensile properties of the human lumbar annulus fibros.ciu iwyproscie nie zostajq. C. Surg. Diagnosis of soft . Do nich nalezq rdzen kH::gowy.dzykrE.Sieindler A. Philadelphia . Morrjs J. LJippineott Co. Orthop . Lea and Febiger. Jt ..: Innervation o'f the lmnbar spine. . Chlr. Warszawa 1970. The Williams and Wilkins Co. B. 45. Hensen R. Galan/e J.Brow. . Philadelphia 1970. .Toronto 1976. W. J.. Bone Jt.kaJd}.. A Davis Co. . De Palma A. J. . Thompson J. 595. Bone Jt.. Thomas. Suppl.. J. Nerwy· ogoua konskiaqo przebieqajq lusno. 11B812) The mechandcal response in normal and de gene· rate.New York 1980. scand. vol. . Kesuial} F. J. SchafoWicz P. 1212..: The Structural components of the intervertebral disc.London .: Dynamic response characteristics . Sll'Tg. Pseudoclau.Ruchomosc krlt90s1upa sposcb struktury w odcinku lE.. 1966. Surq.: Stress and Strain in bone . G. H. IB.k D. B.ger-Verlag... Spinal disorders. B.. I in. 21. 2) Soft tissue pain and disability. Jackson H. P. Warszawa 1912. przeto wydluzenis tyInej sciany kanalu krE. Markoll K..siOl7. an D.6J1.: Studies on Structural chahges in the lumbar annulus Iibrosus. 30-B..WejslIog G. Ruchu. Copenhagen Univ. 242 . Jt. . W ksiQ:ice: Clinical orthopaedics and related research. 115. i in. OSirodek Wydawntczy AM w War. its disk syndromes. 31·A. ktore ulegajq naplnaniu lub roeluznia- niu w koncowych zakresach ruchow. Duchenne C. 1974. Naehemson A. Wyd.: The hack and. staje siEl' W odcinku ledzwiowym kr~goslupa wiotka. Surg. Wk.. Acta orthop. przy czym ruchy te stajq Si~' coraz rozlegJejsze w miare odda1ania si~ czaszki.rzebiega 0 wiele blize] osl ruchu uii sciana tyIna. Nan.. Coilliet R.Cyrlox. 1961. Thomas.Romotowski W. 1970.barcanal. 33-B... F.: Text book of orthopaedic medicine.: The narrow lumbar canal.Toronto 1910. Bo-ne Jt. 675.l1k D. 541. S. n: 44 . Lea and Febigier.. Lippincott Company.. B. Copenhagen 1967.

~rqZk6W najcz~sciej poprzedzaja rozme nasilone objawy zWiastunowe onadto u ok. ie najczqsciej uszkodzeniu uleqajq krqzki miedzykreqowe w dolnej o1&oHcyszyjnej i l~d:Zwiowej. dlaczego zel jadra mlezdzysteqo ill stad ni zowqd zmienm SWq chemiczna strukture. Wszystko wskazuje 'na to.wyzsze ad przodu..Roznlee wygilic kre:goshrpa 1 )ego ustawienia w stosunku do koliezyn dolnych u goryla (a). ze szkodadle swej roli W czynnosci krqzka miedzvkrqqoweqo. Zwilikszona ruchomosc kn.cdcinek le:dzwlowy nadal jeS'lcze stanowt .3 PRZYCZYNY USZKODZEN I PATOLOGIA L~DZWIOWYCH KR. dlaczego malp~ b Ie o. kt6re stanowiq cene._ locus tninorts reSislenl. to uszkodzenie Rye. czyli tam.nar aza krqzki miedzykreqowe 1'1a dzialanie wi~kszych naprezen i nacisk6w niz gdzie indziej. ze kr~goweg. Mirno stalych baden nadal nie wiadomo doklednie. Jeszcze nic tak dawno uszkodzenie krqzk6w ml~dzykr~gowycb uwazuno za bezpcsrednle nastepstwo urezow.:g6w w tych odcinkach . s:ztaltna pr::~lada ched cz. Uklad k:r~gosh1pa i koliczyn pomina most wiszl\cy (wg Tylmana). ze .! hydrostatyczne wlasciwosci. jak u czlowieka . 1:8 zwyrodnienie jqder rniazdzystych krqi.kow rnledzykraqowycb krl'l90slupa w odcinku ledzwiowym nale'ty do tej grupy schorzen.o spotykane podobnie Sil (jakkolwiek czworonoinego ssaka mi~dzy. gdzie znajdujq si~ wt6rne krzywizny kr~gosiupa. gdyz jakkolwiek u chorych z b61ami krzyi:a prawie zawsze stwierdze si~ W wywiadzie przebyty urez. zas krqiki mi~dzykr~gowe Sq najgrubsze (przez co umosliwiejq duzy zakres ruchow].uszkodzarria krl\zka rzadko] u ZWieIZl\t domowych. W przypadku dztalanta du47 46 . urazu. az nii.enia odcmka le:diwiowego oraz tego.Ciekawe jest. 40."iKDw MI~DZYKR~GOWYCH Rye.:"oronozny nad dwunomy w celu unikni~ia [I 0 ~snego p~e~ilz.~1. 38. zazwyczaj uraz6w tyPu naprezenia zgi~iowego kreqoslupa. 3? .cl ciaja u malpy czlekok5"'tai:tne' kO~YCJl 'wyprostne]) i 11 :Z1owieka. Poqlad ten nie wytrzymaI pr6by czasu. . Jodno nie uleqa kwestii. 40 c '10 R~c. 41 Rye. Umiejseo. '40Ofct chorych Die stwierdza si~ w wywiadzie :i:adneg~.iae. Sehemat ten dowodzi. . neandertalcZ}"ka (b) i czlowieka wsp61ezesnego (el.wienle srodka clElzkos. Badarua doswiadczalne wykazuj<l wielkq odpornosc zdrowych krqzkow mi~dzykI~gowych na obciqzenie. Wt6me krzywizny krqqoslupa Sq nastqpstwem przyjecta wyprostnej postawy ciala i zwtazane Sq ze specyficznq budowq krqzk6w mledzykragowych . (wg Haddona).mimo odpowiedIe] ewolncjl k~scca czloWleka . na podlozu zdrowego krqika. jakq placi wsp6lczesny czlowiek za przyjecie w procesie cwoluc]i wyprostnej postawy ciala'. U Die ~:t Rye.

..k krancowych i trzoncw kIE..::..? ]ed~o z ~aJbardzie] przeciazonych miejsc caleqo koscca. czolo C = Rye.stan zejsdowy. ze brak natychmiastowych. to jednak ograniczajqC i kontrolujqc dzialajqce naciskri i obciazenia. ktore w stanie zdrowia znosi!by bez zadnych ujp-mnych I\astltllstw.: d {-" .ystk..pelna postawa wyprostDa Clena . Zwr6{: uwag.obecnoSi: wszystkich krzywizn (wg Caillieta). odtworzenie wypadniqcia jqdra mlazd~y~tego w w~runkach doswiadczalnych jest prawie niemczliwe. ze obclazenie.:.mlar: . Zdeeydowana wi~kszosc uszkodzen krqik6w mi~dzykr~gowych wystepuje w kr~goslupach zU1!elnie zdrowych. nuarn . Totez ana decyduje 0 przedwczesnym wystqpienil:l. zdarzajqcym sit.uzywania tkanek ("wear and tear phenomenon. r. Oczywiscie wszystkie przecbodzace bel.powstanie lordozy szyjnej . 1\ II a. jest ~c~ste. Ewolucja postawy wyprostnej clala: a ~ pozycja plodowa. Poniewaz odcinek lEldzwiowy krE:'goslupa stano". kt6re Sq spowodowane bezposrednip tyiowypchnlecie jqdra rniasdzysteqo. b w miUIJ: postepu choroby dochodzi do zmniejszenja wysokosci krazka i uwypuk lania na boki pierscienia w!6kJJistego. ~t6r: wy· z stawiony jest kr~goslup w oddnku l~d±wiowym na przestrzeru ~yclar zalezy od WIodzonej wytrzymatosci krcrfta mi~dzykrt.krqrek zdrcwy . Etapy choroby k:r~a mi~dzykr~gowego: a . e wytrzymalosc na roznorodne obdqzeoia.stawanie na Dog11 d ..g6w.~ zroian wysuwajq slE! te. Wydaje S1t. 49 . W przypadkach.d:iwigame glowy. ze uszkodzenie krazke mi~dzykr~gowe~~ stanowi nastepstwo l.zycli sit przcde wszystkim dochodzi do uszkodzcn ~l-v:te. b .. ze tOWIIIZ)'s"ZqCe chorobie krllZka zmianyzwyrodniajq_ce staw6w mi.. 43. Jest lei rzeczq oczywistq. mozna utrzyIllac sklonne do tytowypchniecia fragmenty [qdra na naleznvm miejscu. ~ Q q --f_.o wskazuje na to. Wsl. zmian zwyrodnieniowyeh i nastepczym uszkodzeniu krazkow ml~dzykr~gowych. doprowadza do szybkiego jego uszkodzenia. a roe od roz48 Rye. ze kaz~e oslabienie naturalnej wytrzymalosci tkanek na obciazenie szybko daje a sobie znae. ---. ..: weale nie tak rzadko.zapoczqtkowane zmiany stopniowo tak oslahiaja krazek mi~dzykr~gowy.kifoza totalna.y tez nie. Raz.::dzykr~gowych zmniejszajEl swiatto otworu mt~~zykrfl:gowego (wg De Palmy t Rothmana).. c . w ktorych dochodzi' do rozleglego uszkodzenia tylnej czesci pierscienia wlOknistego Na. cl. na. 'c.) i prawdopodobnie odgrywa tutaj pewna role wrodzona ~r~dyspozyq~ organizmu. jedynie wyjqtkowo towarzyszq b6Ie krzyia. .w krazku l~dZwiowym po zaistnialym urazie Die wyklucza zmian poznych. zaS z kolei wadom wrodzon~m dolnego odcinka kr~gosfupa... efektu patologiczne nacis_ki na kr~zki zdrowe mogq po: wedowee szkodliwe nastepstwa w przypadku krqzk6w chorych [rodzaj uszkodzenia zaleiy od fazy cyklu chorobowego krqzka mi~~zyknmow~go). krazka miedzykrqqoweqo. _ 1: b •• .:gowego. Wypehniqty fragment jqdra wcnodzi w bezposredniastycznosc z oponq i korzeniamL Z tego wzglt')du tak duzej wagi nabiera ksztaU i wielkosc powstaiej przepukliny or ez wieJkosc i ksztalt' kanalu rdzeniowego.. Jakkolwie"k w przypadku uszkodzenia pierscienla wl6knistego oie rnozna nie zrobic dla polepszenia stanu.pows~anle IOld?zy l~dZwiowej .:::: : NAST~PSTWA USZKODZENIA Z kliniczneqo punktu widzenia nicm krqzka miedzykreqoweqo wotne PIZBZ KRJ\iKA MI~DZVKR~GOWEGO wtorna zmiany powodowane uszkodzesq co najmniej rownie waine jak pier- " '~ Q~ . 42. l.i charakteru naclskow.

Typowy bol wifilzadlowy /ub bal glfilboki. Korzen moze zostac naClo'l9Dlt. nadmierne ieh rozciagniecle doprowadza do zgrubienia r przerostu. . B61 ten typowy jest dle proces6w zwyrodnieniowych jqdra miai. po~az~e obja:'Y ~curologiczne moie dac jui niewielkie tyloprzemleszczeme JqdIa miazdzystego.wiezadlo . ale jest on 0 roznym natezeniu i trw a nieprzerwanie. 3. W warunkach prawidlowych dzialanie masy cials oraz sil kompensacji przenosi si~ na jqdro miaidZyste. przypadk6w. wlezndta mtqdzykolcowe i nadkolcowe.ama". 44. Opr6cz tego mag£! wyst. wiezadet kreqostupa . Zmiany te wplywajq lei ujemnie na wi~zadla tylne kr~goslupa.kr"zek: zdirowy. z6lte. B61 ten trudno zlokalizowac.lienie szpary miedzytrzonowaj uposledze i zaburza Iunkcje stawow miedzywyrostkowych. ie maze zn~czllle ~WElZlC swiatlo ka~alu knmowego.~zystego i zwiazansgo z tym przeciezenie tylnych. w wyniku czegu nier6wnomierne obciqienie dO~)To~adza do zmian struktury kostnej kregow.jest typowy dla podraznienie korzenia nerwowego przez wypychane' jqdro miaidiyste . Struktury anetorniczne wciCl. Eo/ nagly 0 duiym na!~ieniu .. w pierscieniu wloknistym.tward~J oraz w16kien nerwowych. ZWt. Najczesciej uszkodzeniu ulegaj1l 5 i 4 krazek mi~ykr~gowy. Objawy uszkodzenia It.:powac bole w okolicy tale)zy kosci biodrowych.' kledy ~eJ. za wartosc ulegnie zwapnieniu i zmniejszeniu do rozmrarow Dl~szkodhwych. . Uszkodzenie krazka miedzykrqqoweqo daje zasadniczo 4 radzaje b616w krzyia..lc.:. Z momentem rozpadu jqdra docnodzi do utraty tej czynnoscl.kr'lzek mi'l:dzykr~gowy . W tych przypadkach dochodzi do uClsku. gdyi rozpad jqdra miaidiystego powoduje prz~suDl~cle ruchu ku tylowi. pozostale] Z chwilq utraty czesci tkanlH jqdra cZElsci na skutek odwodnienia a Ryc. 2. .wplywem draznienia i ucisku korzen ulega obrzekewi.l . Dzialaniu nadmiernych uciskow pod legajq tez stawy mi(}dzywyrostkowe. Jesti kanal krqqowy jest W~SkL.ldzykI!lgo~ych ~t9nowl jedno z najwainiejszych wt6rnych nastepstw u~zkodzema ~rqzka mlqdzykreqoweqc. I. Powst~le w ~ku.wl'l. ka mi~dzykr~gowego: a . Istotne z punktu widzenia klinicznego 'jest zjawisko "przyklej.gni~te w zespet ucisku lub usidJeuia korzenia. opony .doslownie unieruchomiajqcy choreqo. I Rye. co z kolei przyspiesza zuiycie staw6w miqdzywyrostkowych .4 . co z czasem doprowadza do wystqpienia w nich zmian zwyrodnieniowych. b . trwajqcy od kilku sekund do kilku dni (pod warunkiem polozenia 50 . Jednoczcsne uszkodzenie dwu krqzkow wystqpu]e w 10--20%. Pod. Mechanizm powstawama nlestabilnoscl kr~goslupa w :przeblegt1. 5 .Ir~gu polo zone go wyiej. ale dochodzi tei do wt6rnych uogolmonych znnan ?w_yrodnianiowych.ldiwiowego krqzka miedzykreqoweqo odnoszq 5i~ gl6wnie do b616w krzyZa oraz nerwob61u kulszowego w zakresie jednej lub obu konczyn dolnych.. Ponadto istniejace dolegUwotsci mO!Jq przybierac r6iny charakter.wu lJUt. '*rcrz c~:~:~BOL kRZY2A W przypadku ucisku na korzenie dochodzi w nic~ do r6i~ie zaawansowanych zmian z powodu niewielkiej przesuw~lnoS:l k~rzeDl po op~s~czeniu rdzenia knmowego. zrosty wiqiq "na stale korzen z przepuklina. a nastepnie bezposrednle l uh posr ednie dzialanie na otaczajqcc tkanki. nawet ~o~czas.k:r(lzek zmszczony pr chorobowym (wg MacNaba zmodyfik. korzenia do przepukUny jqdra miazdzysteqc..miaidz~~te_9o: wytworzona przepuklina jest talc dusa. Przyczynq ich jest zwyrodnienie jqdra miazdiyste:go i zmiany.festUje si~ odpowiednimi objawami. pt. Ucisnieciu moie ulec jeden lu~ dwa korzenie. 2 . 801 ptomieniuiacv do sk6IY okoIicy krzyia . '.laS VI okresie p6iniejszym dochodzi do zw16knienia i cz~ciowego . ktate na zasadzia dr odynamiki rozklada je r6wnomiernie na calq powie~zcbnit. miasdsysteqo oraz obkurczenia l w16knienia dochodzi do zw~zenia szpary nriqdzytrzonowe].haruka sta. 1 korzen.ltylub ucisniety co mani.kraw~di tylna trzonu k. Zaburzeniu ulega nie tylko ~ec. 45. Zaburzente normalnych stosunk6w W stawach mlt.zk6w nerwowych. 51 .).z<ldJo 'i:6ttel 3_g6my wyrostek stawowy krfl:9U 1ezl:!cego poliliej • .ldzytrzonowego.ido rnasywnega przemieszcaenie jadra . i pierscien wl6knisty.

e go znosic pod warunkiem przymusowego unieruchomienia tulowia: ~lespelnienie tego warunku powoduje napady ostraqo b61~ przy wsz~lklCh ruchacn tulowia. I. .Ia) w~~iSka:ne [qdro miazdiyste napina ~ilnie u~i~s~one tyIne wu~z?d. kiedv to W stawie miedzytrzonowym i w stawach rni~dzywyrostkowych do-· chodzi do zmian zwyrodnieniowo-znieksztalcajqcych. 48 Rye.Jycel1ie Iordozy l~d:i:wioW'8j lub jej cetk owtta znfesierue.ws nia i nasitajq si~ pod wplywem ruch6w. 49.kn:l5~Y~ wchodzi w bezposredniq StyCZllOSC z korzeruem (rwa kulszowa) i C . kt6re moqa utrzymywac siEl jeszcze przez roznv okres po przerwaniu cwiczan lub pracy fizycznej. 2 .p'fZykl~d masy~nego. Ma on znaczenie ochronne odruchowe unieruchomienie odcinka bedaceqo siedliskiem bolu. b Q OCHRONNV KURCZ MI~SNI I ZABURZENIA RUCHOW KReGOStUPA W ODCINKU L~DZWIOWVM ORAZ ZABURZENIA POSTAWV CIAtA Ochrnnny kurcz miElsni grzhietu towarzyszy wszystkim zespolom b'616w krzyza. ~qd:a (co nastepuje powoli) lub jego powr6t na nalezne miejsce w ple!Sc:eruu wl6knistym (lub tez wypadniqcie do swiatla kanalu kr~g~wego). Mimo obronnego "usztywnienia" kr~g051upa W ostrym ruchy rotacyjne sa tylko nieznacznie oqraniczone. ~Ianie z Iekko pochylonym tulawiem lub tp. 49 Rye. 48. Ulg~ w dolaqliwosciach przynosl dopiero obkurczenie i zrnniejszenie si~ wypchni~t~go fragme~tu. R 46 Mechanizm qolu krzyza i rwy' kulszowej.uclsk ko rzenia ukazany na przekroju poprzecznym kr~goslupa! d. Rye. Jq~r~ rniedzv tylnymi . 5i~ do lozka). ze zginanie i prostowann. B6le Sq latwe do zlokalizo- I Ryc. B61 ten maze tez rozpoczynac _s. doleqliwosci przybierajq charakter typowy dle tego procesu. ale w przypadku wypadniecia jqdra do kanalu kreqoweqo moze dojsc do poweznych objaw6w neurologicznych. Chary sksrzy siEl na nastlente bolow po utrzymaniu przez jakiS czas przymusowej pozycji ciala (np.Przyrnusowe postawy c1ala w przypadku ostreqo ataku b6lowego: 1 sp. .a jq<ka mia:l:dzystego I ucisku rdzema (rzsdkie.lo p?dl~zne kr~gosrupa.. 47 Rye. jest . Przyczynq tego bolu.) oraz podaje. ale powaine nestepstwa neurologtcznel).zeklinowanle sI~ czqsci uszkodzonego.czesto wsp6!istnieje [eOektoryczna skolioza. W ptzypadku druqim . Odruchowe "nsztywni<lnie" kr~goslupa w czasie ostrego Powoduje. ze mijajq one po og61nym "rozluznieniu" ciale hqdz polozeniu si~ do Iozka. mianem "lumbago". tu16w jest pochYliony i jedna noqa zgi~ta w stawie biodrowym i kolanowym. ciaia odbywa si~ jedynie d. ataku boloweqo w stawach bioataku bolowym Rye. 4.krawadzfarni trzonow kreqowych. centralneqo tytowypchni~ci. . potocznie okr~slanego. 52 53 .rowych i w szyjnyrn odcinku kreqostupa. W pierwszY_lll przypadku .i. W ~lerwszym przypadku b61 'moze ustqpic r6wnie szyb~ol Ja~ wy~~~pil. 47.fb) l. Rozleqlosc kurezu stanowi wyznacznik ciezkosci istniejqcego 'uszkodzenia krazka.'l<ko ~azdzyste (lub plersclen Wlo. Wszelkie intensywne ruehy powoduja nawr6t doleqliwosci.iEl' lago~ni~j i chory mO. W pozniejszych stadiaeh chorohy krazka llUEldzykrElgowego.

. czesto towarzyszq zaburzenia czucia proporcjonalnc do sHy dzialajqcego urazu.skiego. klucie.ragmentu jqdra.. a tym samym wywolywac b6L Napadowi ostrych below krzyza z reguly towarzyszy zrniana postawy creta w postaci sp'laszczeriie Iordozy.ni~ da_je b6. Wszystko wskazuje na to. Obrzmiale jadro Irzescie] jego' czesc) ulega zaklinowaniu miedz y tylnymi krawedziami trzonow. skolioza powstaje jako odruch ochronny na bezposrednie draznienie kdrzeni nerwowych.·W gr~ mogq wchodzre: L. Napiecm k orzenia. Co wiElcej te zaostrzenia. NERWOSOL KULSZOWV. . Zaburzenia czucia 6be. Z tycb ostatmch duza qrupa przewodzi gl~boki ucisk i "szybki" b61. Nawroty doleqltwosct powodujq U pacjent6w nlewiare w mozliwosct wspotczesnej medycyny. Chory z reguly dokladnle parniqta date i charakter ostrych dcleqliwosci. co ¥esztq potwierdzajq spostrzeze. kt6rych szybkosc przewodzenia wynosi 0.miedzytrzonowym. kt6ra wynika jedynie z zaburzenia mechaniki stawu mlEldzytrzonowego. Reakt:ja tych w16kien na bodz1_e: ~e~haniczny i chemiczrry jest rozna (r6iny pr6g b6Iowy ora: wrazliwosct na ucisk i niedollenienie). kt6ra stanowi jeden z najwczesniejszych obj~w6w draZnienia korzenia.5-10 mikrona. wl6knienia i wapolenia jqdra miazazystego. ! zwiqzanego z tym "prz. Grub~ ich wl6kna Sq przewaznie nerwami rucbowymi lub proprioceptywnYl~.istnialego ucisku. ust'lpienie dolegJiwosci b~dzie r6wnie pjorunujqce. kt6rymi sq: b6I.! lub zastosowania wyciqgu fragment ten cofnie t~/ powrotem do piecicienia. W zwiqzku z tym chory stare siEl utrzyrnec takq pozycje data. Napinanie uszk odzoneqo pierscienla w16knistego oraz pr. uClsk na nerw kulszowy na po. ale naClqgm~cle korzeroa daJ€ objawy bolowe. najczesciej Sq trudne do wytlurnaczenia z racji przestrzegania PJZCZ zdecydowanq wlekszosc pacjentow odpowiedniego trybu :i. oper~cyj~e -:. z powodu ucisku korzeni lub Qgona koD. kiedy doc-hodzi do cbkurczenia. Rwa kulszowa niekoniecznie musi wystepowac w n okresie choroby ). Jak dlugo dotyczy to jednego tylko korzenia. W przeciwienstwie do splaszczenia lordozy. 54 55 . zas u lekarzy znlechecenie do stosowanych lek6w i zabieg6w .lkszosci uszkodzeil If. Korzenie l~dz-wiowe skladajq si~ z wl6kien 0 qrubosci 0. Drainieniu korzani towarzyszq z re-gu]y zaburzenia czucia W odpowied!lim obszarze sk6ry (dratwlenie. Nagle przemieszczenie jqdra miazdzvsteqo. nieraz 0 drarnatycznyrn przcblequ. W przypadkach powazniejszvch dochodzl do duzego stopnie zanik6w miEl~.lubl zw~odnienie w16kniste}. a tym samym pociaqa za soba mniejsze lub wleksze uwypuklanie sie jqdra miaidiyslego do kanalu krElgowego. wcale nie musi towarzyszyc istotna zrniana proces6w chorobowyeh. Z wyjqtkiem belu gl~bokiego wszystkie wyntienione objawy zwi~zane Sq z. spOWOdow ana je_st jego napiE. w kt6rej nie zwieksza sie cisnienie w krqiku.natychmiastowe ustqpienie b6lu w przypadku zwolmema naClqgnu~cla konenia przez wypadnielte jqdro miazdZyste. Pewnego rodzaju .nerwami tzuciowyrni sk6ry.czucie temperatury i "wolny" b61.!ciem.nia. Przerwaniu pierScienia wloknisteqo i przemieszczeniu jqdra miazdzysteqo zawsze towarzyszy zr.. totei r6me S-q objawy .lu. Oc:zywiscie w przypadku catkowitego przeIl1icszczenia si~ takiego fragmentu do kanalu rdzeni. Zaklinowanie lub odklinowanie f. kt6ry po kilk. jak 1 prostowanie kr~goslupa potaczone jest zc zrnianami cisnienia w obrebie krqzka mi~dzykrElgowego. sto-uwania si~ do zalecen lekarzy itp. Lckkiego stopnia oslabienie sHy mlqsniowe] oraz zaniki miesniowe wystepujq zazwycza] W przebiegu dlugotrwalego draznienia korzenia (rczciaqniecie . sprawa nie jest niebezpieczna. zas wl6kna male . ze nie ucisk. dajqcemu b61.yklejenia" korzenia do przepukliny.Najbardzicj bolcsnc i ograniczone SCi ruchy zginania i p[Qsto~ania k:ligoslupa w odcinku l~dzwiowym.ycia.nio_wych oraz niedowladow.spol b6lowy.. Skolioza jest najczescie] skierowana wypukloscia W strone rniejsca drainienia.zylegajqcego do niego wtezadla podluinego tylnego i zwiqzany z tyro bol ogranina ruch zgi~cia kreqoslupa na drodze odruchowego napiE~ci<:lni~_sni_ r Zar6wno zqinanie.zabLok~wa~e ruchow w stawie mledzytrzonowym moze spowodowac wkhnowaroe sie fragmentu jqdra.6-90 metr6w/sekund~.podraznieniem korzeni lub ogona k onskieqo przez uszkodzone Jqdro miazdzyste i pierscieil w16knisty.:r'lzka miqdaykreqoweqo hrb pojawiac si~ na skutek za. oslabienie miqsnt. zaniki miesniowe oraz odcbylenia w zakresie ruche.u !ub kilkunastu miesiqcach od ostatnieqo ataku zapomnia! 0 swej chorobie. zaburzenia czucia. ze pojawieniu si~ ostrych atak6w bolowych U chorego.dzwiowego krqzka miEldzykrElgowego towarzysza oojawv ze strony konczyn dolnych.np. a nawet znieczulice). zas .owego moze dojse do ci~ikich powiklail. zas mniejsz~ . Z chwilq pewstania W nerwie zwloknien utr ata czncia staje siEl nieodwracalna. oraz wystrzega sie ruch6w mogqcychwypychac krqiek. Istnieje coraz wiecej 'dowod6w na to. j8k ich wystqpienie.jmujq tez zaourzema czucia proprioceptywnego. jakkolwiek ChOIZY skarza si~ okresami na uczucie "jakby ich nogi do nich nie nalezaly". mosci. 2. ale .w niekt6rycb powstania skoltozv. Zablokowaniu takiemu z reguly towarzyszy atak ostrych b616w krzyza. ZABURZENIA CZUCIA I RUCHOW Wil. Tak wi~c rwa kulszowa. :vlozl-'ona z powodzeniem wystqpowac tez w III okresie cboroby. Jcdnq z najbardzie] cheraktej ystycznych cech uszkodzenia krazka miedzykreqeweqo jest epizodycznosc wystqpowenla ostrych objaw6w ohoroby.sladku daje zdn~twienie i niedowlad. unlemozllwlajqc ruchy w stawie . Jesli na -kutek obkurczenia siE.

chary slaw miedzytrzonowy jest szczeqolnie podatny na wszelkte mazy.ksza. Kazda zqiecie krqqoslupa ku przodowi powoduje zwiE. odcinek zawarty mill:dzy will:zadlem podluznyin tylnym a hrklem h~gu. it nestqpnie zrostowi. przebiegajqcym na przestrzeni lat. anawet rozr-ywa niedojrzalq tkankq !qC:m1q.ni opoue t warda oraz 'kcrzenle bie-gtliloo zarowno wewn'ltn-. 50.trzoponowo~ 2 wio. o_Q:fzEl_ku ksztaltujq sie objawy chorobowe. Krazek zdrowy amortyzuje dzjalaj<lc. o czym bedzle mowa dale]. obejmnjqcy zar6wno chorq okolice. jqdro miazdzyste rnoze zmniejszyc ~Wq objetosc 0 ok.'ladl:o podluzne tyIne lub przemieszczenia pod wiE:l.Gstkowy..:nie z element-6w jqdr~ miai.90wych. i w6wcz·as drai.ldzykrl:. Jednoczesnie na skutek zniszczenta w16kien czuciowych maze doise do paradoksalnego ustapienia dolegliwosci. a co za tym idzie . 51.~az Rye. kiedy trzony kreqowe zostana odpowicdnlo stahilnie polqczcns tkanka wl6knistq (zrost w!6knisty).. 52.wyzwals DOWy rzut dolcqliwosci b61owych.a zmodylik.9oslupa i z ruchami kreqoslupa . co eutomatycznia odpowiednio "wydsza" objawy korzeniowe. czyli. Korzen moze zmieniacswe ulozenie na przepuklinie jqdra i uzyskiwac w tenspos6b zwolnienie ucisku i napiecia. W przypadku uszkodzenia krQika mi~dzykrt. miejscu kOifzenl wyj<l. jak i sam korzen. W .pod wplywem rozdqgania .:gowego na slaw' mi~d7.nasada luku klro::gu (wg Buchanan. gdyi: plerscten :w16kilisty nie zawsze cofa si~ miEldzy trzony (wg Armstronga zmodyfik.?aleznosci od wystepowenia i utrzymyv. O· wyzdrowieniu albo .\ 57 .dro mia±dzyste wypukla si~ (1) prrez puncrus minoris resistentiae. Fakt tsnma wplyw na ewolucje b610w lazyia.u wydluzeniu. 0 zmianach ulozenla korzeniasygnalizujq objawy neuroloqiczne i ortopedyczne. Najez~5cieJ j4. Zanim jednakza do llego dojdzie.przy czym kazdy nacisk Iub obciqzenie rozciaqa. Po pierwsze . d.0' wygojeniu uszkodzenia mozemy mowic tylko wowczes.w p6iniejszych okresach moze zostac doslownie "obmurowany" kostniej tkanka wI6knist<i. Pod wplyw ern dl:ugotrwalego ucisku i rozciqqniecia dochodzi w rum do nieodwracalnych zmian zwyrodnieniowych.itystego (u) lub pierscienla wJ6knistego (b). w przypadku zwytodnlenia kr"ik.~ sily bez szkody dla bmych alememew \. Korzen . nalezy zdac soble sprawe z dw6ch fakt6w. w nastepstwie proces6w zwyrodnieniowych.lepioj .).ciu jqdra miazdzysteqo zazwyczaj towarzyszy miejscowy obrzak. PRZEBIEG CHOROBY KRPtiKA MI~DZVKR~GOWEGO Aby rozumiec patoiogiEl krazka miedzykreqoweqo. Wplyw choroby krqZka mU. 56 . Do zrnian umiejscoWienia [adra dochodzl w razie jego przebicia przez wiE.uszkodzony krqzek podlega 'posl~pujqcym 3-etapowym zmianom. W mierq uplywu czasu.rElgu (1).__-_ Rye.ania siE. uniesione uprzednio od miejsca swego przyczepu do trzonow krE:l. tropizm wyrostk6w) . Nawroty doleqliwcsci z. 250/".:zadJo podJuine tylne: 3 .lgowej ntoie dojst do dzia:lania zbytnich naciskow nil stawy miEldzywy:rostkowe: jaSH ustawtone SIl one nleeo hcryzontalnle (tzw..a iZ"W~zenia szpary mil:.CYKlICZNE TVlOPRZEMIESZCZENIE JAORA MIAiDiYSTEGO I ZMIANY lEGO UMIEJSCOWIENIA tyloprzemieszczenia j<tdra sCi zwiazane ze zmianami cisnlenie w jednostkach ruchowych jUE:l. 51 Rye .c i naciskcw dzialajqcycb na tylnq CZI.lgowego zawarfosi: tylowypchniete] pIzepukUny maze skfadac st~ gl6v.do ntestabllnosci odnosneqo segmentu czynnoscloweqc (2). w wyn:iku czego podraznia przebiegaji\cy w tym. Korzen napiety przez dluzszy okres nad przemieszczonym jqdrem miazdzystym ulega sklejeniu z nim. Ponadto w_ rniare trwania choroby korzenie adaptujq si~ do stanu rozciqgniEicia. niem napiecia korzenia. R vc.tkcwo jqdIO przemieszcza si~ centralnie i masywnie.).moze taz ulec pewnerq.jdzykro.homiony korzan Cykliczne jest niezwykle wrazlrwy na wszelkie zmiany ulozenia It:d'iwioweg. jak i Z'€wn". Wypchniil.lSC pierscienia wlokrristeqo i tym samym maze doprowadatc do jego przerwania w uprzednio juz zmienionym chorobowo odcinku. 52 0..o odcinka kr~goslupa i natychmiast reaguje objawami b61owymi.kszenie napiEl. W tym ostatnim przypadku unieruc.lIzane s<j z dalszym przemieszczenlern jadra izwiEl.YWY. Rye.zadlo.-.wi.

0 ile zawa.sC pierscicnia w16knistego podlega coraz wiflkszym zmtanorn.ne tyli nil 59 . przy ezym nacisk pada g16wnie na jego tylnq cz~sc.eno58 . Od tel pory pierscien w16knisty przestaje bye poddawany zmiennym naciskom w r6inych plasaczyznach. n przebiega zupclnie inaczcj.siro:Lych zmian nigdy nic powr6ci choroby maze bye tylko wl6kniste polqczenlc sqsiadujqcych trzonow kIf)gOwych.z momentem do stanu normy.1 przerwanie wil. 3 przemteszezente pod plytkfl koncowa. _J Mimo rozmieknienia '! oslabienia tylnej czesci .).gowego~ . kt6ry -utrzymuje je na naleinym rniejseu. 2 . Kiedy pierscien ulega przenyaniu. ulega oslabieniu. Okres II przemleszczema si~ jildra miazdzyslego.natOwe.wejscie pod wiflzadl:a podluzne przednia. Jest sprezyste i elastyczne.lpgo nastepuje nagle w wyniku urazu przerywajqcego plerscien w16kmsly. Z nie wyjasnionych powod6w ulega rozpadowi skladowa wielobielkowa zelu [adra. 0 tyle skladowa wielocukrowil lllf'ga podwyiszeniu az do 4 dekady zycia.zadto podlui.ym od jadra prawidlowego. Tyioprzemieszczanie jadra przebiega najczesciej powoli i stopniowo. [qdro -v. Rownolegle dochodzi do stopniowego obnizenie zdolnosci wchlaniania plyn6w (w zaleznosci od czasu trwania objaw6w) i ieh zatrzymywania K warunkaeh nacisku.. Ryc. nie moze ono ' tez dluzej symetrycznie rozkladac nacisk6w na pierscien wl6knisty i plp:ki koncowe irzonow krflgu. Zmieniqny chorobowo pierscien wloknisty moze ulegac rozrywaniu stopniowo. a rownoczesnie wzrasta zawartosc kolagenu. Czas trwania tego ckresu moze bye r6zny i bledem jest sctdziC.mia staje si~ one bardziej podatne na mazy i ma COIaz wieksze trudnnsci zatrzvmywenla wody.rpukla si~ w powstalq przerwE. r6wnolegle ze spadkiem sily wchlani. rozpoczqcia po drugie . pi zy czyrn jest ona dwukrotnie wif. Zejsciem ". Od tego momentu rozkawalkowane jCldro miazdzyste utrzymywane jest na miejseu jedynie przez tylne wiqzadlo podluznc.zwyrodnieDie i<ldra mia:idzystego. -Iqdro miazdzyste znajduje siEl pod dodatnim. lezacych W p6lplynnym srodowisku. W zwiqzku z obnizeniem siEl wchlaniania wody przestaje one stanowic podporka dla ruchow kreqow.o si~ jqdra. Towarzyszq temu zmiany wlasctwoscl bydrofilnych sLarzejqceg. lecz zostaje trwale u{'isni~ty. ze nie stenowiq one calkowicie oddzielnych tworow. Jqdl-o nie jest w stanie wchlaniac tyle plynu jak normalnie. W niomencie ostatecz. W jqdrze chorym cykl :. megle rozpadowi jadro miaZdZyste rom si~ sklade chemiczn. Lalwosc przechodzenia 'lillian chorobowych jqdta na pierscien wl6knisLy wyjasnia fakt. po czym powolnie zmniejsza ~I<i. prowadzace w koncu do jego przerwania.\j wypelnionej skladowq wieloeukrowo-bialkowq. jqdra miaidiystego.il chore go i uleqleqo zwyrodnieniu krazka mifldzykrE. pierscienia w16kn:istego do jego przerwania dochodzl jedynie na niewielkiej przestrzeni. od ktoregoS Z bok6w. ze protruzja ji:!dra miazdzy:. proces chorobowy zaczyna sifl od jqrlra . Kierunki przemieszcrania sil.nego zniszczeuia pierscienia wtoknistego rozpad [qdra jest roznie zaawansowany.ek wieloeukrowo-bialkowy rozpada sifl i ulega 'przemianie w kolagen. 53. Ai do Illorncntu zaawansowanego zwI6knienia jqdra ma miejsce szybki rozpad kompleksu wielocukrowo-blatkoweqo oraz zwiekszenie Ilosci kolagenu. dSnieniem przez ca.rlosc bialkc1 Die zmienia sifl na przestrzani zycia. Iecz w pewien sposob lqCZq sie ze soba. W rnlerq postepowania procesu chorobowego' jadre lylna cZf. 4 . jedynq tamq na jego drodze pozostaje wiEl. a nawet po odciazeniu. Zrniany zwyrodnieniowe w tym przypadku zachodzq na dlugo przed patologkznym przemieszczeniem siEl.J.ksza niz w jadrze zdrowym. Rozpad jadra ma powazny wplyW na mechanikq krqzka miedzykrecJowego. Catkowita zawartosc bialka jest stale.ly czas I lek:ko rozciqga pierscien wl6knisty. lub tez proces ten moze byc znacznie przyspieszony przez uraz niszczqcy oslabione wl6kna. dby'w koncu PElknq:c i tyro samym umozliwic (pod wplywem nacisku] przcmieszczenie siEldo tylu zmienionego jqdra. 0 ile w wieku mlodym [qdro miazdzyste ma konsystencje potptynnq.przemteszczenie centralne w gJqb srodka trzonu (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik.ilzadl:a podhizneqo tylnego i przemieszczenie doka.pekenie i rozkawetkowywenie na roznq Iiczbe wolno lezqcych fragment6w. Jqdro zdrowe zbudowane jest z siateczki kolag. Okres I . Najwczesniejszq zmianq jest rozmiqkczcnie jCjdra miazdzysteqo oraz tylnej czesci piarscienia w!6knistego. Zwiqj7. to w mierq uplywu lat uleqajac odwodnicniu staje sifl mnie] elastyczne i wyr azniej odrozniajace sifl od pierscienia wl~knistego. Ucisk pierst:ienia jest gl6wnym czynnikiem wywolujqcym zmiany zwyrodnienioWC'.

w miejscu oderwania wiEl:zad1a.l mi(l:dzy krawEldziami trzon6w krElgowych. kiedy jeqo r[:sztki ulegnq takiemu zwI6knieni. wstecznym uleqaja tez przemieszczone fragmenty jqdra .u. jadra. ze jqdro miazdzyste rzadko ulega w calosci tvloprzernleszczeniu. zazwyczaj tylko jeden z nich uzyskuje wi!. cZf.scienia rna zasaclzie zawiasu) Z cbwilq dui.l odpowiedniego leczenia. Okres ten kODCZy tez chirurgiczne lIsuni. kt6re moze przesunac sil'l ne pewna odlegl.!di. prawie zupelnie zniknqc. ze traca wszelkq ruchomosc". czy tei. Raz rozpoczete przemieszczenie sie.dra uwypukla si!.C stawu mi. umozliwiajqc . Olues III .!cia calego rozkawaI'kowanego [adra lub.ego tyloprzemieszcze. dSnlenie to jest najmni. Cisruenie wewnqtrz pierscienia zwiElk5Z8 siEl P wpl)'. i stac si~ cialem wolnym (tzw. Zmianom wstecznym ulega tez chory pierscien wl6knisty :. a nawet wapniejq (czesciowo z powodu utraty wody i czesciowo z powcdu w16knienia oraz nlszczenia przez tkankq zlerninowa). Sklonnosc do przemieszczania jqdre wzr asta wr az z postepujqcyrn jego wyrodnieniem i rozkawalkowywaniem.lSC Jg.enia nerwowego).wykonywany w celach leczniczych) rnoze uwolnie ow fragment.najdzi sit. . Najczesciej wypuklajqcy si€!. jesli chary zoo stunie odpowiednio wczesnie wlasciwle leezony (gdy tylko pojawia sle pierwsze objawy chorobowe).• IAac:rej m6wi<l.nieniem (zwiEl:kszenie ruchomos.wiowy kn:c9oslupa znajduje siEl w usta:" wieniu neutralnym).6w mi'Ei'sni na skut.i przamieszcza sie rlo tylu. jqdra.Dlateqo w przypadku przeciecla pierscicnie jedynie CZ!. II okres choroby krqzka miedzykregoweqo moze trwac roznie dlugo.osc od rniejsca wyjscio wego . Po przerwanlu piersclenie w16knistego wiezadlo podluzne Lylne nie jest w stanie zbyt dlugo powstrzymywae uwypuklajaceqc . kszlalt i usytuowanie wypchnietej czascr go sa rozne.przede wszystkim wyrodnieje tylna jego CZE::SC. twerdnieja. do kanalu kn::gowego moqq wraz z jqdrem drqzye jego strzepy.. .jest do pewnego stopnia ' zakotwiczone na tkanki wlokntste].: w kanale kreqowym. Uwypukleniu mo:ie te:i ulec pierscien wl:6knisty. PozostaJa .o zwloknienla chorego jqdra.vem skurct. Nawet w przypadkach zaawansowanego r ozkawalkowania . myszka kanalowal. a' w koncu zwl6knieniu. jakkolwiek madal trwa proces zwyrodnienlowy calego krqzka miedzykreqoweqo.! on z cbwilq wy· pchDif. Cz~sciowo wycisni!. Korzystny ten Iakt moze miee miejsce. . spt szczeniu i przesuniqciu pod wi!..lzadlem podhrzrrym (niekiedy na d znaoznq odleqlosc) zgodnie z przebteqiem wl6kien wie:zadla lub boc wzdluz korzenia w strom: otworu misdzykreqoweqo.. zginania lub prostowania kre:gos1upa W odcinkll lEl:dtwiowym or diwigania dEl:zar6w itp. Poczatek lego ok. aby w koneu. moze tak:ie dochodzic do kosctotworaenia i na koniec do zwapnienia calej zmiany. Nlekiedy okras ten moze zostac ominlqty. dajqc pra .lkszq ruchomosc . w wyniku czego z.ek kaszlu lub kichania.IQSU oznacza przewage: procasow w16knienia ned procesarni r ozpadu jqe m i pierscienia w16knistego. protruzja masyw'na) Moze miec miejsce takze protruzja obustronna. Zmianom 60 61 . czasu tr acq one elestycznosc. Rozkawalkowane jqdro i p61plynna tkanka otaczajaca je bardzo latwo mog<j zostac wyciSni!.lte (czt. a to W wyniku bezposrednicg. Od tego momentu nast~puje stopniowe ograniczenie rucbomosci trzon6w. w sprzyjajqcych okolicz:oosciach. zmniejszsja swe wzmiary.nia.!boki znieczuleniu.l na zewnatrz. w wyniku czeqo [ad przesuwa si~ ku tylowi cal:q SWq powierzchnia (tzw.e do kanalu rdzeniowego.<:zlise jqdra i pierscienia ulega typowym zmianom wstecznym.!kiej. Objatosc.w zalezuosci od stopnia przamieszczsnia . Niekiedy docnodzi nawet d przemi!~szczenia dose duzych kawalk6w pier. powstajacy na skutek wycisniecia cZ~~ci [qdre moze calkowicie przebiC siE:lprzez wi~zadIo.:::dzytrzonowego. [eslt nie! podejmie sif.ejsze u chorego po glf. a tym samym unieruchomieniu TIa slupa miojscu. Nadmierny V'l miarE:: upIywu . zenim doszlo do uszkodzenia pierscienia w16knistego. Zaczyna silf ona ' zazwycze i tYPOWD po jednej 5tronie . gdyz centreln CZEl:SCierscienia wl6knistego jest wzmqcniona p najbardziej wytrzymal cz~sciq wiqzadla podluzneqo tylnego. Konczv sif. ze wytworzona wyrosl moze przylgnqc do korz.lte fragmenty jqdra mogq klinowae sif. W takiej sytuacji kazdy ruch kre:go~ swym rniejscu przez stateczkq Zdrowc jqdro miazdzyste (przypadkowy lub.lg6w) praces wlOknienia do· ptowadza do obkurczania i twardnienia pierscienia.podluzneqo. jesH zmiarry w pierscieni wloknistvm rozciaqajq si€j na wiekszej przestrzeni. zablokowanie trzonow krf)'gowyib. Najczescie] jednak wypchniety fragment jqdra ulega zawinieciu. kt6rego odcinek It.c'ly to jego calkowite wypchni~ci. Jqdro przebija si~ z reguiy z boku od liriii srodkowe]. Fragmenty takie rilogq nawet zsuwac sie: po korzcniu i ulegac zaklinowaniu w otworze miedzykreqowym. z rownoczcsnym jej odpowiednim zrnniejszeniern (nie przeszkadza Lo.:sciami) przez powstaly otw6r. Wywolany stalym naciskiem i draz. kt6re w wyniku lego sklada sie z pojedynczych IragmEmt6w Iuzno lezacych w bezpostaciowej p6lplynnej masie. [qdra mlazdzysteqo trwa latami. Przede wszystkim dochodzi do odepchaiecia wiEl:zadla od trzonu i powstania przepukliny [adra.:::cie jttdra. powr6t na nalezne miejsce w pierscienlu wlokmstym. W tym miejscu nalezy dodac. w wyniku czego tworzq pewnego rodzaju wyrosla kostne.wl6lrnifmie k:r<tzka mi~dzykre:gowe90". kt6ra lqczy si~ z plarsrlcniern i plytkami koncowyrni. Ostatni okres choroby jqdra miazdiystego stanowi etap naprawy. Nierzadko. jlj:dro rue moze jui: powr6dc d wn~trza pierscienia.Ieduoczesriie. juz wspomniano. na . Uszypulowany guz. po czym w miare niszczenta pierscieni wtoknisteqo przechodzi na dru9Q strone (niekiedy postronle przeciwnej dochodzi do niezale:inej protruzji). gdyz przeszkadza temu ciSnienie tam panujqce (j .ci krf. fragment jest szaroka podstawe.

.16w krzyia . j~szcze przez wiele miesie lub lat. i ZWEl:zenie szpary rnledzytrzonowe] odbija si~ zawsze ujemnie. na sta wach raiedzywyrostkowych. gdyz pociqga za sobq zaburzenie normalnej kongruencjipowierzchni stawowych.to bal t~py. wyst~pujqce nagle. proces ten przebiega powoli . jeSli jednaknie dojdzie do USZI"':O"". kosci rzenie. Okolo 40% chorych neguje wszelkie urazy przyczyne choroby.eruu moze zejsc ponize] 1/~ normalnej wysokoSci. szpara miedzytrzonowe zachownje SWq prewidtowa szarokos Dopiero w miare. .knistego (b).ast~stwje dzenia krqzka miqdzykrqqoweqo przebiega bardzo zmlennie i w czasie. ze [qdro stanowi mnie] niz 1/4 wyso. wyrazajacc sklerotyzacjq tkanki kostnej ponizej ptytek -granicznych. ich przellleg kl~Dlczny Jest czesto dramatyczny. 55. a ustepujq po lezentu. rozlany. 54. kt6ry nie ulegl jeszcze zrostowi wl6knistemu. W. stopniowo narastajqcy.zykrEl:goVireQrO Nawet po calkowitym wypcbnteciu jqdra.nr •.nieprawidlo we ich obciezanie. podchrzqstna sktarotvaacja..n . Mechanizm pow:stawania skoliozy w zaleznosci od podrazrueIlia korzeniar a draznienie od strony przysrodkowa] powoduje ochronna skolioz~ skierowanq wkl£.lslosciq w strone draznioneqo korzeniai b . zas w okresie p6miej 62 IJ b a Rye.<>n'7Ul"r<.~d.. Okolo 60% chorych zglasza w wywiadzie przebyty uraz. Procesy patologiczoe zachodzace w III okresle zmierzajq nienia .Typ.. Tvp pierwszy . Usztywnienie ustqpienie doleqliwosci b6iowych. Rye.bole ostre. moze cotaac sil'l W obrqb pierscienia wl6. Dolegli wosct zaostrzajq sie po siedzenru...H~ nia krazka rniedzykreqoweqo na innym pozi omie.. okolostawowe zwI6knienie). Pozostaje to w zwiazku z cyklicznym przebiegiem choroby owolucjq zmian wt6rnych ne skutek okresowego tyloprzemieszczani jqdra miazdzysteqo. w16knistego staw6w miedzytrzonowych. b6. okresie tym dochodzi do stopniowego zw~zania si~ szpar trzonowych. szvm dla niestabilnego ostateczoemu stawu miedzytrzonowaqo.lz. Skutkiem tego Sq zmiany zwyrodnleniowo-znieksztatcajace tycb staw6w (zwlil:ienie. moze ulee zak1inowaniu Ill!i~dzy tylnymi kraw~dziami ttzon6w kr~owycb (c) oraz moze wypasc do kanaru rdzentoweqo (d). Dobrze zebrany wywiad prawie zawsze ujawnia istniej uprzcdnio doleqliwosci. Przemieszezone jqdro mlazdzyste [a].ucisk pociqga tez ze soba zmiany W trzonach kreqow.' kH. definitywnego wl6knienia krqika szpara u1ega wernu zWl:. jak to niestety rzadko Ina mlejsce.lsni unieruchamla cZl}sto tul6w w Iordoskollozie. Kazdy.-" go przed przerwaniem piersclenia w16knistego. Odruchowy kurcz mil:. Rozroznia sie 2 rodzaje 16w krzyza. staniu oraz po ruchach tulowia [szc g6Lnie zginanie tulowia). a KLI~IKA USZKODZENIA L~D2WIOWEGO KR~iKA MI~DZVKR~GOWEGO Charaktervstyczny zespol kliniczny rozwijajqcy sie W n.wypchnil}cie cz~sci miasdzysteqo nie pociaqa automatycznie za soba zwezenia szpary tego. 861 krzyza . co za tym idzie . Ten typ b616w charakterystyczny jest dia okresu zwyrodnienia krqika m.. 1._gosIup odebyla si-E: w strone przectwna. nawet najmniejszy ruch ?r~gi 63 . ale tyl u 10-20% zwiqzek mie:dzy urazem a doleqliwosciami jest natychmias wy i ostry.!<osci krazka mj.drainiony jest od zewnatrz.jesli Jwrze. Pierwsze doleqliwosci mozna podzielic na 3 grupy.jest to objaw najczestszy.

dlui. Od ezasu do czasu pojawiajq 51e . ze calkoWICle urueruchaIrud chore go.. semotstma przechodzs. .tulowia przynosi b61.. ( boroby. ' . B61 pojawia sj~ natyehmiast.kowant . hit d· I . Niekiedy.h okresach uszkodzeilia krqzka mi~dzykregowego objawy S" rypowa. ~ owygoJenm. B6Je zwiazane Sq ze ~wyrOdnieruern krqzka oraz rOZClqgaruem ruedoj'rzaleJ' tkanki I" . Rokowanie w tyeh przypadkach uzaleznlone. . .~ I' . ze usz k 0 d zerue kIqzka Inie:dzykr<>gowego uleg .. .bol rozchodzqcy sie: tylko wzdluz nerwu kulszowego.ki samowyleczenia zdarzajq si~ rzadko i zayczaj "wyleczem crerpiq okresowo ataki below zas widm 11' cych.e. ostre bole wystlWujq gJ6wnie w lin k . do lotka.jest od szybkiego chirirrqicznego odbarczenia rdzenia. moze stanowit pierwszy sygnal uszkodzenia krqzka mie:dzykre:gowego. a .. orat staniu.' .rotera~ noxa itp.. am " '< a w mlar~.nIcgo. owrue z powodu znie\V r ~zeJ. gdyz nawet kUkugodzinna zwloka moze geozie powaznymi powikJaniami. Najczescie] doleqlrwoscl rozwijajq sie: podstepnie i narastajq powoli tepe bole w okoliey krayza. . . Niekiedy bol jest jednak tak siIny.miuruchomlema I lagodzi cierpienie r 'zesto . metody "szybkiego wyleczenia" sposobem fiz. okolicy stawu skokowego i stopy.~zeruu. ale. Rzadziej rwa kulszowa zaczyna sie: ostro. naglymi bolami.9. w tych przypadkach.. . Bol krzy±a i rwa kulszowa jednoczeSnie·wyste:pujq jedynie u 8-16%' chorych.11 0 65 . 2.. kiedy dochodzi do powolnego wvciskanie w strone kanalu kreqoweqo zawartosci [adra miazdzysteqo. Niekiedy chary jest niezdolny do przybrania pozycji siedzace] ani stojqcej. a nastepnie dla okresowego wkleszczanla si~ fragment6w rozkewalkowanego jqdra miqdzy tylne krawqdzie trzcncw mi~dzykr~gowych. w przypadku rozpadu jqdra miezdzysteqo. Rwa kulszowa . oparty jest gl6wnie na znikaniu chor ch z .ki.czneJ. r. '-ZilSU Ewolucja choroby Historia ehoroby pacjenta z uszkodzeniem krq:ika mie:dzykr~gowego jest typowa i charakteryzuje si~ naprzemiennymi atakami b616w i wzglEldnego spotoju.z rozleglymi zaburzeniami czucia i ruchow. zas jego przyczynq jest peknlecie pierscienia w16knistego i wypchni~cie czesci jqdrd miazdzysteqc. W ~llar~ wlokmerua krq'lka zaoslrzenia stcrjqsi~ rzadsze ale ope po . bez zednych innych doleqllwoscl. Rzadzie] zespol ten narasta powoli. W' tym z zaburzeniami w oddawaniu moczu i kalu.~ij. . tyrn sam ]<lsi.e o . nas aJil Sl~ wy· t . ostrych baLow. . I'll ezemu ':'dPrzypadk:u pon~wiajqcych si~ objaw6w rwy kulszoweJ· dochodzi do wraealnych Zilllan k-' .' Y1ll ~~ea okres ... IS rueJqcego stanu.Sq .. Jak . ay 0 rzyza.stajq w zwiq~~u z p~kni~ciem pierscienia 9wJ6lnigo 1 przemleszezemem zewartoscr krazka mi<>dzykr d'.. ym sl. .. B6le wystElPujq cze:sto bez 'ladnej wyrainej przyczyny i wywoluje je Dieraz zupeloie niewinny roch IUb wysilek. aNo>. .' . ezas trwania b616w Draz 1eh nate:zenie jest uzalei:nione w wielkim stopniu od zacbowania ehorego i natu·ralnie od stosowanego leczenla. Mogqsi~ W6WCZilS pojawle obj~y ucisku ogona kcnskieqo . ~-~'. nasllaJijCY Sir: gl6wnie po .0 ewarua tr~ajq ~hro~cznie. . 3. T?po~e dla I~ okresu e~oroby ostrc i wylqczajqce z normalne 0 tr bu :~~la ~ole krz~za pozo.' . kt6te nast@nie mijajq po kilkudniom-. atak jest poprzedzony a'!"~. w oIZeDlu 1 zWlqzanych z tym zaburzeil czucia 1 ruchomoSCl konczyny Jakk 1 . Ostre napady bolow SCI typowe dla rozerwania piarscienia wloknisteqc.~ wyrodnienia nerwu ostre _ e uste:PUjq.Tz~pad.o:'/cymd bI . ze scisle przestrz~ a'. gdyz dalsze mazy chorego krqzka mo 0" rfJwaHowne zaostrzenta dolegliwosci i pogorszenie g~ ~ c~qgae zaso.' w 16i:ku. jednak chary odczuwa stale pobolewania w konczynie. _napady. d-lu ~trwal . ~p. W I okre~ie choroby pozostajq one w zwiqzku z siedsenlem i staniern "r. '" • __ ego u zYCia 1 pracy W okresie tylow chill cia II~dra mlazdzystego pociqg~ za sobq coraz czestsza napad-y o~ryCh \6~o9qcych wyst~powac bez zadnej istotnej przyczyny. uplyw u '.nawet i lat. nawet blahy uraz moze spowodcwac nagle i masywne wycisniecie zawartoscl jqdra miazdzysteqo przez schorowany pierscien do swiatla kanalu kre:gowego. Przyczynq b6lu jest bezposrednie podrazntenie korzenia.!laki. ale bole 0 mniejszym nieco nasileniu pozostajq przez okres 2-3 tygodni. jesli eho w t me . d IJ lzw. .sze i zaburzajq tryb zyeia na przestrzeni miesie:cy. . '< e:gowego. najczesciej po jakimS ostrym przeciazeniu krqqoslupa. k . P6Zniej w ill ~~ rcsrs choroby. l1~ry w po~~ ~l~.nk·l. przy czym Ich nasilenie jest rozne... ~ 0 :czY. Y p~la (:hE)tenia d .a~ ust~uJC} po. ~cz· y chor~ch 1 ich meWlary w mozlhvosd leczenia. pr owa. . iJol . objawami zwtastut c i _ . .._ ". 0 rE'SIe. POiWledzlano.. zw ze~zYWlstos'Cl g. . '-' . nan dolegIiwosci powoduje. W p6in!c:. Jeszcze gorzej. posladkow i na tylnej powierzchni uda. . yrzechodzerua doleghwo. ' Paine okresy choroby I'oglad . \Vldz€ma leczqcych ich lekarzy. 0 Wle w 1lliar.I a l. JUZ. Podobnie i w tym przypadku rodzaj nasilenia i zakres doleqliwosci mogq sie: znacznie rqznic.bq Prowadzenie -czvnn tryb·.~em p ruchow kr~goslupa w odcinku ledzwlowym ale .zez~dzajqcego trybu :iycia. nie ustepujqcymi w zsdnej pozycji data. .rzadsze i do ich wywolania trzeba ~razl ·90 ur~z~. Pod wplywem Iezenia ostry bol ustqpuje dose szybko. . ma me gorszego mz dqze . te . Nastqpnie b61e nasilajq sie: i schodza ponizej kolana do lydki. istniejqcej nadal ciqqtosci pierscienla wloknistego. zorientuje i poloty . . . Iezeniu. jest silrry. Dzieje sie: tak gl'. . -. 1 JeslJ NI·e . glowny . r b. 9 Jti 0 powled.l~o~n~c:e szuka.krot. W przypadku nieleczenia napady ostrych below slajq sie:: coraz ez~stsze.sze I.. 0 za 0 owama stawu milildzytrzonowego BoIe Ila i .. CnarakterU"'TI'j·e J·e trw I b'l k· .

do przerwania w1~zadla (c) i zaostrzenia dolegUwosCl. a . spiaszczeniem l transpozycj<l tulowia. ..! lypowo z uwagi na to. 60 okresie dclegliwosct. pOciqgajqcych za ". Bbl nasila (1) a pefnym [lub nawet pochyleniem wywoluje) pozycja tulowia (3). kolanowym i skokowym dotyka podloza jpdynie palcami. ~7 Samoistne wyzdrowienie llsz1todzoneg~ k!rqzka R ye.giEl:cia (2). ~l' przecueszczs ne mh:. Chary dot kniety ostrym atakiem bolow krzyza przybiera {'hurakterystycznq poslewq ciaia z powodu splaszczenia fizjologicznej lordozy l~dZwiowej oraz odruchowego usztywnienia. Przemteszczajqce Sl~ J'l ro miez zys ( ) W miare post"powaniaprocesu . 60.ciu do przodu na skutek zqiecia staw6w biodrowych. mi~dzy 66 £7 . zas w przypadku jednoczesnej rwy kulszowej zaatakowana noga. W zaznaczonej skoliozie dochodzi do wystawania barku i biodra.~ wir dnio ograniczoncgo trybu zycte.. Prrymusowa pastawa eborega w ostrym ('<I si~ przodopochyleniem miedn1cy. '<" .Sq dotknieci trwalym inwalidzI we m i w wiekszoscl przypadkow Sq zrnuszeni do prowadzenia odpo. Chory porusza sif. 59. p6u. .. aby uniknqc zmiany przymusowego ustawienia kr~go. . t de i d je ob]'awy oponowe a. tego odcinka. • SIEl do opony war e]. Odchylenia ortopedyczne stwierdzane u chorego Postawa i chad...d . . . ."k' 1 ow "tate]' przepukliny (b)..przy czym bole nasllajq si~ po wysi1kach fizycznych. Cborzy ci. Rye. ~tpm \' Rye. Caly tulow ulega przesunif.. ... lordozy l~dzwjowej WYTdZa]'I1 skGlloZI\ wypro- Rye. ze cala jego uwaga jest ~kierowana na to.. 59 Rye.01)'1 napinanie chorego korzenia.:dzykIElgowego moze si~ zdarzyc. b rr .mimo pozor6w zdrowia . zqieta w stawie biodrowym. d newer chorobowego dochcdzt do pow1~ szema 5 ElP s. je 1 diu' fragmenty odwarstwily jedynie wiElzddlo po zne ale go nle przerwaly (wg Youugil'. d' te napina wi~zadlo tyIne i zblH:ajilc Rye. 56.

Davis ce. W ostrym okresie doleqliwoscl stwierdza si~ charakterystyczne ograniczenie ruchomosci kr~goslupa W odcinku ledzwiowym.nagle moze przejsc z jednej strony na druqa. Surg~ry. wstawanie. 1967.Bun J. i In. 1. Objaw ten rna duza wartosc diaqnostycana. Surg. London 1931. ZW'l'OC uwag~. jesli jest niewielka. ~uchy rotacyjne Sq tylko. J.: The intervertebral disc. nieznacznie ograniczone. Bone Jt. The Inhlhitron of fhrid as a cause of bernation 01 the nucleus pulIlOsus. Livingstone Ltd. Jest to objaw stilly i zawsse dobrze stwierdzalay. vol. lu? wystaprento skohozy. prawte nigdy' w przypadku centralneqe ·przemieszcze- 68 H_': LO~-b~~. A.: Posterior protrusion of the lumbar intervertebral disc. . F. ~lo"_VYI~ 1 Pismien nictwo ) . ~. . 1952. EdinhUll'gh and London 1965. W niektorych przypadkach skolioza jest zmienna . czesto jest on bardziej zaznaczony po jecInej stronie.: Lumbar disc lesions.Jzemieszczenie ku tylowi jqdra miazdzysteqo. Cailliet . zas w tylowypchnieciu jqdra miaidiystego z oporem i skokami -' przy czym ruch W shrpa Die.unteruchamta jqdro mcze ono dawac ostre objawy oponowe lub korzeniowe.: Isolated lumbar disc resorption as <l :ause of nerve root canal stenosis.Medical research councul. Co si~ tyczy prostowania tulowia z pozycji zgH~Cla.Ryc.: Evaluation of end results in treatment of ruptured lumbar intervertebral discs wi. _ 1. 115.r. Prze~rost kr£l90slupa Je~t takze ogramczony bclem.' I~C na. W warunkach zdrowia zqinanie i prostowanie kregoslupa odbywa sic:: gladko i harmonljnie.. 1941. W ksiazca: Clinical ortopaedics and related ~"~earch.: Diagnosis and treatment of dow back and sciatic pain r.. J.raw~d~l~mi t.hory pomaga sobie rekami. jest on roznie widoczny i wyczuwalny. czqsto R)L.le'i. Walen M.rzon6w kr~gowyoh.glownie na przejsciu odoinka piersiowego w l~diwiowy.lpuje nla [qdra miaidzystego. His Majesty's Stationary «Hice. M.. -:.3. Lippincott Co. NasHenie doleqliwosci wywoluje kazds zmiana pozycji ciala ~. . 44. E. Zmiany mlejscowe. _Niekiedy ruchowi zginania towarzyszy na IleDl~. Mechani. Stepien ograniczenia ruchow zginania i prostowania tulowia zalety od rozteqtosci uszkodzenia krClzka mi£ldzyknmowego. J po przekrocaenm mil. a czesto zupelnie niemozllwy. 1. jak ~dyby dzwigajqc tulow na rekach. Pathogenesis and treatment of low-back pain and SClatlc~.tidzystego :i€ prze rostu k[ osluPielscienia w~gkniS. Ruchy kr~gOSlupil W od~inJru l~diwiowym.w pozycji w kt6re' ". to cz~~to c. _ Craig . Qbser\ at~ons on ~eu normal and morbid ana:~omy in relation to certain spinal deforDlLt.25. .harnJey 69 .wpychajC\cyjlldro w obreb . Czesto po chwilowym utrzymywanlu data W pozycji p61zgi~cla tulowia chory nie moze sj~ wyprostowac i czynl to powoli. Skolioza ma roznq wielkosc.tkie ruchy kr~goslupa w odcinku lE:diwiowyro zostajq praktycznie zam}ozone..warunkac:h . daje si~ wykryt dopiero w pozycji sklonu do przodu. siadanie lub kla:dzenie si~ do low. ! odctnku Iedzwiowym.50. J.' .Beadle O. . pcdczas gdy ruchy na boki sCj wzgl~dnie niebolesne. ze zachodzq . B. w przebiegu ktoryth wszys. Special report series. 2.w zaleznosci od tego czy korzen jest dreznionv od strony wewnqtrzne]. 61. S" MIxter W. Niekiedy pacjeut porusza -s-i~ powoli. • Skolioza rue wysll. "ginania mi. uwazwspierajqc si~ jednq r~kq na biodrze. V.' Skolioza moze bye skierowana w dowolnq strone.-v:'lstrong :. pain syn~roUle.Crock H.ZID wkleszczenla s!~ przesunieteqo jadra ty nY~1 k. N. Objaw ten prawie ZdV{sze zwiqzany jest z "przeskoczeniern" korzania nad przapukline jadre. Skurcz mtesru gnbietu jest starym 'objewem bolow krzyza. ktore przesuwa 1JO nogach od kOl~n w gorCl. nareme mu mleJscel.Toronto 1976. pomaqajac sobre rekami. Lancet. Philadelphia 1970.Barr J. czy zewnetrznej. S.th protrusion of nucleus pul~osus. W ostrej fazie bolowej ruchy te zostajq maksymalnie oqraniczone i jakakolwiek proba ich wywo!ania powodnje ostry bol. 124. P: zez J4ru-o IIllazdzyste pewnego punktu krytycznego ruch iJ:g::(aW w~ormalnyclh . Sklony na boki Sq zezwycza] nieznacznia ograniczone. 6~. Philadelphia . Lordoza ledzwiowa mega znacznernu .. Ograniczone bolero Set' ruchy zginania i prostowante.ldzy ?ach~dzi glownie w stewach biodrowych oraz w odcinku piers~YJny~ k:l'l~~slupa. . H. and S.. W II i In okresie choroby stwierciza si~ niekiedy okresowq skolioze ledzwiowa z powodu rozciagniecia korzenia przez P. gdy± pozwala odreznic uszkodzenie krqzka miedzykreqowego od innvch stanow. splaszczeniu. bye moze dlalego.

. Philadelphia 1975. Lea and Febiger. Current practice in orthopaedic surgery..) odchylema w budowie (symetria. ' MacNab 1. 7. J.: Backache. . Cassel..zce. H. The C. ane personalne. 22.:!e~~iajqCe 4.: Etiology and pathogenesis of low back pain.224. 1952. Stan og61ny: a) oc:na :wieku biologicznego. ' poczqtek i przebi~g choroby. Vol. VV.17.: Text-book of CXI'thopaedic medicine. 1%8. Baltimore 1977.. Verbiest H. 1955.: wiek zaw6d rniejs 3. nJrsch C. LOllis 1971. M. oj wyraz twarzy.. 45.: The Spine.cborego. . scand. d) stan neurologiczny.. Israel J.' W ksi<l.: The lumbosacral spine.czynnoScio":. . Lea and Febiger. B. 107. Friberg S. Levln P.: Spinal disorders. c) miejscowy. 1967. .zce: Instructional Course Lectures. Louis 1977. 1948. Lippincott Co. propcrcja). VoL 1. vol. K. 327. S.. zamieszkania. Louis. rozw6j.. Ruge D.Toronto 1976.Lumbar Spinal Stenosis.. 37-B. The C. . ORJENTACYJNE SPOSTRZEZENIA PRZY PIERWSZYM SPQTKANIU Z CHORYM lizyskuje sj~ je obserwujqc sy1wetkli: i twarz chorego ZWracamy uWag~ na: . V.: The clinical apearance of low back disorders in the city of Gothenburg.: The back and its disk syndromes. i in. . Philadelphia 1969. 43-A. The C. W ksi<l. Clinical orthopaedics and related research. Gtune and Stratlon . 362. warunki bytowe i wa- f) ~~~~iu. . St. ~) sposob p~ruszama sie (rodzaj chodu). Philadelphia 1955. B. Toronto .. Acta orthop. Bone Jt.y ~zdolnosc rschowej. Surg. S. vet. The Williams and Wilkins Co. J. Suppl.:' The load lumbar disc in different positions of the body.Cyriac J. London 1962.zenia sili: do badaniaskar qi zasadnicze. V. 1961. Rol'1l1l1an R.Pheasant fl. Epstein B. F.. dziedzicznosc. dotychczasowe Ieczenia. W ksiflzce. t) wiek biologiczny (kt6ry p6zrueJ' por6wn . St. Copenhagen 1969. b) odzYWleniej c) stan narzqd6w wewn~trznyC'h. 576. C.: Lumbar disc disease. Junghans H.Hotel J. Hutbec Z. Schajowicz F. "/o' wym). b) odcinkowy.~. L. 184. Minnesota Med. St. porusza") D ~ _.Hltsch. Clin. 4 BADANIE ORTOPEDYCZNE _ 1 '. Sweden Mimksgaard. Surg. New York 1965. 5111. 3) sta~ .: Tensile properties od the human .. przebyte choroby. Editorial comment. Wiltse L.. Wyd_ 3.: Studies on structural bhanqes in the lumbar annulus flbrosus. 1979. Galante J. Mosby Cc. Diagnos'is of Soft tissue lesions....: Conservative care of the industrial back. Orthop. Acta orthop. 1933. scand.. -si~. ::. Mosby Co.: The human spine in health and disease.. Schmorl G. Pierwsze sposlrzezenia dotyczqce zachowania llla Itp. uJemy z wiekiem kalenda2) odzywienie. C. .. 1966.Nashold B.: Anatomical studies onlumbar disc degeneration. 28. Mosby Co.: The intervertebral disc. Williams P. . Stan o~topedyczny: a) og61ny (statyczny i dynamiczny). C. A twenty-year clinical follow-up study. . Bone Jt.Moms J. a) b) c) d) e) przyc~yna zglos.. De Palma A. WYWiady: "ce pracy.: The problem back..: Further experiences on the pathological influence of a develop' mental narrowness of the bony lumbar vertebral canal. lumbar annulus Iibrosus. Philadelphia 1977. med. V. Saunders Coo. scand.: Role of the trunk instability of the spine. Philadelphia . . New Yruk 1950. 115. Acta orthop. McGran1:l Hill.Selby D. Scl. 22.London 1979. 2. Lea and Febiger.caused by protruded lntarvertebral disc and hypertrophied ligaments. 100. Nachemson 'A. J.

Z reguly nie wystarcza zapYtac. Niejednokrotnie objawy pozomie drugoplanowe maja -wi~kz znaczenie diagnostyczne nn skargi g16wne. podkreslajq jedynie najbardziej dokuczliwe i klopotliwe. ze' nie kazdy poswieca dostatecznq uwag(ji swym doleqliwosciom. Niakiedy chory zmienia fakty. _ S~ezegolnego znaczenia w b61ach krzy. Zglaszane doleqliwosc! mogq miec rozny cherakter .ia nabiera poznanie warunk6w zyciowycn. Wypytujqe 0 doleqliwose] Chorego. uczucia palenia. •. oslabienie lub zniesienis czucis b6lu. . lepiej zaWC7asu zmienic klerunek naill . Wielu chorych z b6lami krzyZa to osohy neurastenicme! Wi~kszose chorych z b61ami krzyza to osoby jIri: leczone w ten lub inny spos6b. czy chory roznmie eel proponowanego Iaczenia i_ h~zie ~spo!dzia!a! w jeg. jakq od nas moza otrzymac. parzenia itp. wa:i:nym zadaniem jest zdobyeie zautama ' paejenta 1 wzbudzeme w mm przekonania. psychiczny chorego gwarantuJe systematyeznq 1 rzetelnq wspclprace. uroloq. W przypadkach leczenii! w innych zakladach leczniczych 11<dezywymagac skierowania lub opisu dotychczesowsqo leczenia. uczucia zmeczenia 111b oslabienia konczyn. Wtadomosct 0 przebytytb lub aktualnie leczonych chorobaeb mogq miec duze znaczenie dle wyja. WyPytujqC 0 pierwsze ' objawy chorobowe. u ktorych si~ leczq. . ze od dokladnosct zdobytych Intormecji za. a zglaszajqcych si~ bez skierowania od prowadzqcego lekarza. radiolog itp.). nastswienie do Iekarza oraz ocenq doLychczasowego leczenia. Uzyskane spostrzazenia kontrolujemy z danyml zawartyrni w kareIe ambu\atoryjnej lub w historii choroby. trudnosci w poruszaniu si~. wymieniajqc swe doleqliwosci i zauwaione objawy chorobowe.Jderunku nauki powtnna byl: traktowana jak chorzy z odpowiednim zawodem. •. scborzenia ginekologiczne i urologkzne. kt6ra moze bye przesadzona i wyolbrzymiona·'. zaburzen Ll. psyehikq. ich ewolucjq w czasie. temperatuxy. nlakiedy zas podrywajqee autorytet specjallstow.snienia etiologii czesci b616w krzyza _ np. skargi na bole w okolicy stawu biodrowego itp.). W przypadku 'pctwierdaenta naszych przypuszczen konieczne jest zasi~gni(jicie opinii wlasciwego specjalisty (ginekolog. celowo podeja Iatszywe dane (np. Zaw6d informuje 0 wymagania·eh. twiczeil ltp. WVWIADV Rozmowa przeprowadzona z ehorym zglaszajqcym si~ z powodu b_616w krzyza moze dec tylko w6weza's rzeczowe wnioski. 13 . dotyku. jakie stawia zycie nerzadowi ruchu badanego (niekiedy trzeba bllse] spreeyzowac rodzaj wylwnywanej praey). Jakie thoroby paejent przebyl. Nierzadko chorzy zainteresowaru w korzysciach materialnych Up. gdy jest systematyczna i wyezelpujqCa. Po ukonczeniu badania podmiotowego przecbodziUly do badania przed11l1otowego. sImq za podstewq dla porownania wieku biologicznego ~ kalendarzowym. lecz nalezy wyliczyc te.llcia (c4~twienie. prseczulicy. niekoniecznie swiadoruie. Jesli chorcba maze umemozllwlsc wykonanie zawodu'lub przyszly zaw6d bE. Bez zdobycia pewnoscl zrozumienia przez chorego celowoscl stosowanych ograniczen.przebieg e~oroby.:dzie szkodllwie wplywal na narzqd ruchu. spelnta czynnosc informujqca 0 srodowisku badanego.c: lekarza z chorym.bolu.le. Z reguly sC}to osoby z zaburzo!Hj. przypisuja im r6znq wag~. Adres. lub tez wr~cz symuluja istniejqce objawy i dolaqliwosct.zy pomoc.). mieszkaniowych. 8) 7) reakcje na zadawane DANE PERSONAlNE Obok danych 0 znaczeniu identyfikujqcym (imi~ I nazwisko) data urodzenia itp.pytania. ktore mog.pozadaneqo efektu terapeutycznego. a nestepnle ustaIajqe chronolog~czny . 'Jest to niezwykle wazny czynmk w przypadku chorych z bolami krzyia. (Rodzaj wykonywanej praey moze miec podstawowe znaczenle w ustalaniu planu Ieczenia". wstrzerniezltwie oceniac wypowiedi ehorego. rharalher oraz inne szczeg6ly. ktorzy z tych lub innyc~ wzgl~dow sq osobami znenricowanymi.! bye przyczYDCiistniejacych doleqliwoscf. srodowiska i rodzaju praey choreqo. nalezy si~ liczytz zawodnosciq pamiE:.o realizaeji oraz czy stan. sprawdzajqce u wielu lekarzy opinie poprzednik6w. Ocena waznosci zglaszanych objaw6w nalezy do lekarza. Dlatego zbierajac wywiad nalezy m.in. gdyz rubryka "zawod" w karcie chorobowa] zazwyczaj nie ~ystarcza do wyrobienia sobie pogl'ldu 0 wymaganiachstawianych narzedowi ruchu pacjenta. Podobnie wielkie z:naczenie dla przebiegu leczenia chorych cierpiqcych' na bole krzyza rna to. tyro bardzie] ze zaburzenia czucia lub oslabienie sHy miesniowej dotyczq oddalonych odcink6w clale od miejsca toczqcego si~ procesu chorobowego (np. bolami krzyza nie uzyska siE:. Mlodziez 0 sprecyzowanym. Chaotyezne zebranie niedokladnych danyeh lub danych falszywych da blqdny obraz choroby: spowoduje niew~sciwq interpretacjq objawow i w rezultacie moze doprowadzic do niewlasciweqo postqpowania diagnostyczno-terapeutycznego. mozliwosciech przeprowadzenia Ieczenia i doleezania itp. oraz bez uzyskania zapewnienia wsp61pracy u wi~kszosei ehorych . obok funkeji zapewniajqcej lqCZllOs.enia doleqliwosci z wypadkiem w praey) oraz agrawujl'!.cI ludzki~j ~r~z z ty:n •. Nalezy wystrzegac sill cborych juZ leczonych. Czesto chorzy. Iqcz.

'lIp. zbltzdna jest do pozycji przyjmowanej przez zolnierza na komenda "bacz. Oglqdajqc od tylu j przodu zwracamy uwagEj:na odchylenis w symetrii: d) usta. Celem badania ortopedycznego ~ abok poznania objaw6w chorobowych . podobnia jak os poprzeczna mlednicy (linia iq. Pozycja zasadni. przebytycb chor6b. koslewesc piE'.eka od t ylu. kolana wyprostowane. Badania postawy przeprowedzamy oglqdajqc sylwetkq czlowi.ypadku odruchowej skqIiozy bolowe] pohrczonej z transpozycjq lulowia oraz splaszczeniem lub pogl~bieniem lordozy ledzwiowa] ulozenie chore go moze bye :(6zne_ Postawa.cza Slojilca.\ca. Przede wszystkim orientujemysie w stosunkach anatomlcznych i czynnoscicwych' Ciala jako calosci. proces6w chorobowych toczacych si. b] ustawi. nie zawsze ucbwytnych czynnikow. stopy ustawione rewnoleqla obok siebie.gl.k6w kolczystych. a nastepnle prz. Keilczyny delne utozone w przedluzeniu tulowia. Prawidlowe dzialanie neplecta miesnioweqo. Llnia barkow powinaa bye ulozona prostopadl. Pok6j bedau powinien bye przestronny. miednicy i konczyn dolnycb. W przeciwnym razie mozna przeoczyc wazne szczeg6!y i diaqnostyka moze potoczyc si~ w niewlaSciWym kierunku. 2) obnizenie napi~cia miesnioweqo w wyniku zaburzen hormonainych. kmlczyn g6rnych i dolnych do tulawia) oraz symetrie (stosunek strony Jewej de prawej). Rqce ulozone Sq wzdluz ciala.noiic". c) prze.!:.czqca oba kolce biodrowe g6me przednie). wad WZIOku.jest tez wykrycie etiolagicznego czynnika przyczynowego bolow krzyza.. 2) przyczyny powodujqce miejscowe zmeczenie narzq.biegu linii wyrost.enia barkow i iopatek. i) ustawlenia stop (szpotawosc. cych lubnie mogqcych utrzymae pozycji stojace] [ostry nut b616w krzyza ow. rasowych i wielu r6inych. i dohrze oSwietlony [lekarz powinien znajdowac sie od strony zrodla swiatla).~ po jednej stronie dahl.STAN OG6LNY CHOREGO Mimo specyfiki b6l6w krzyza DIe mOZDa na dluzsz<i met~ rea lizcwac ca-' krestoneqo proqramu leczenia bez poznania stanu oqclueqo choreqo oraz wydolnosci ukJadu krq:zenia i narzqd6w wewnetrznych. .cym si~ podlo:i:u. 63.{iu ruchu. Krzyiyki oznaczaj<l_ punkty ocntestenia przy pomiarach ko. 'stanowi zewnqtrzne odbicie budowy i stanu czynnoscioweqo na-: rzqdu ruchu . od ktore] nalezy zaczynec badanie (je~li mozna].gu below krzyi:a. f) zarys6w liniibioder. d) ustawlenia ramion. postawa. pomljajac doleqllwosci w przebie. poniewaz jest ceche cbarakterystycznq kazdeqo czlowieka.owy. W prz.badany leZy na plecach na twardym nio uginajij.eprowadzamy szczeg6lnwe badania: kreqoshipa w odcinku 1~d:iwioWyt:il. zalezoa iest tei od czynnik6w genetycznycb (typy somatyczne). h) ustawienia kolan.wienia giowy i szvi.g) okoIic kretarzy wi E'. bokow i przcdu. e) tr6jkq tulowiowo-ramieniowych. dluqosct clloreg-~ tOw 14 75 . abjawy nerwobolu kulszowego) bada si~ w pozycji zasadniczej leiqcejna plecach. Chorych nie chodzq- Ryc. pochodzenia neurogennego.zeprowadza si~ na chorym zupelnie rozebranym.ie opuszczone. od tylu. 3) przyczyny prowadzaca de asymetrycznego i nieprawidlcweqo nacisku na rozwijajqcq siEjo tkanke kostrJ.!ty.!kszycb . przeclazenia stop. Czynniki wewnqtrzpo·chodne to: 1) nieprawid-lowe rozlozenie napiecie rniesninweqo. Pozycja zasadnfcza 1ez'lca .prz.e de osi dluqie] ciala. Pozycja zasadnteza stoj. Postawe. prace wvkonywane w nleprawidlowe] pozycji ctala. Czynniki zcwnqtrzpochodne to: 1) zle warunki zyciowe powodujqce chroniczn. dJonie zwr6cone ku przodowi. Zwracamy uwag\'!: na budow\. Postawa poprawna ciala (prawidlowa) Jest pojeciem umownym. zmienia si€) z wi. proporcje (stosunek dlug:oSci po~zc~eg6Inych odciakow do siebie . moze byczaburzone przez wiele czyimik6w. procesowinwolucyjnych u osob starszych oraz odchylen psvchiczrrych. kontrolowaneqo ' przez osrodkowy uklad llerwowy.itczyn dolnych. dlonie zwrocone do przodu. przodu i boku. aby chory m6gt swobodnie si~ poruszac (badanie chodu).C).y czyro badany stoi swebodnie. Stan ortopedYClny 090lny statYClny Budanle pr.Badanie og610ego stanu statyczneqo to ogiqdanie cborega stojqcego w pozycji zasadniczej. np. szyi.e przeciazenie. rece maswobodn.ekiem i uzalezniona jest od czynnik6w zawodowych.

unieruchomienie.iJcej. ~:onczyny gome.jako nastepstwo -wif)kszego rozwoju i roboczego przerostu mif)sni strony prawej u praworqcznych . c = 40%. podudzia i stopy). bokow odchylen od prawidlowego sposobu poruszania si~ ~zukamy -ieh. szyja. S.os poprzeczna ciala. e) przenoszenia (wvkroku). Z osymelrij IizjoJoglczIlych nalezy wvmlenic asymetrie twarzy oraz asymetrie w obrqbie tutowta i konczyn gOinych . .yn. lewostronnego wygi!jcia boczneqo kreqoshipe z '[ednostronnym zaburzeniem rozwojowym 'Chipoplazja. dotyczace dluqosci. przyczyny. pozapalne. wady wrodzone i rozwojowe}.zbiega si~ z faz'l odbicia drugiej stopyr Trwanie poszczeqolnych [1'IZ.~kszenia obwod6w ramienia i obreczy barkowej spotkac mozna nizsze ustawienie.0 i. zlamaiIia. ezy badany potrafi swobodnie stac boz p. Pozycja zasednicza leZilca. Jednoczesnie sptawdza siEl stan dyna.Rye. OgJqaajqc syJwr:tk~ od baku sprawd. kOl'iCZ¥DY dolne. Asymetrie paloJogiczne uwtdeczniajq sifl wyrainiej nit fizjologiezne. Krzyzykami 07P. proporcje w obrebie odc. W przypadku zgi~ciowego ustawienia kolan i stawu biodroweqo pozycja stojace moze bye utrzymana napieciem miesni antyqrawttacyjnych lub. 65. oszczqdzanie bolesnych staw6w. e) wysklepienie klatki ptersiowe] i brzucha. W.odrutbowy przykurcz. prawej. e) nachylenie miednicy. b = 10%. 'rye. Rye. ustawienia i czynnosci poszczegolnych sktadowych narzqdu ruchu. 76. ' C~6d moze bye' poprawny (Jizjologiczny). d) faza oparcia piety . obwod6w. Moiliwosc tez niewielkiego.os strzalkowa.l[1>en badamy oglqdajqc chorego w czasie -chodu . Stabihzacja konczyn dolnyeh moztiwe jest dzieki napieciu wi~zadla biodrowo-udoweqo oraz wiqzadel krzyzowyeh.porezeniami wiotkimi . porai:enne). a = 40%. Sti.na miejsca pomirur6w obwod6w konczyn. jak nabyte (pourazowe. z jednostronnym uposledzeniem funkcji {urai'y. Rzucajqee 5i~ W oezy i latwo wytlumaczaloe asymetrie powstaja u cho[yeh z jednostronnymi sprawaml chorobowymi . 76 77 . f) ustawienie staw6w biodrowych. Porzqdek badania odcinkow: glowa. 64. Badanie przeprowadza siEl w zasadniczej pozycji I1. . i spestycznymi.p.h.mic.zamy: a) nachyleDie glawy i sZY'i do przodu. Jednoczesnie z badaniem postawy zwraca si~ uwag~ ad' symetrie w budowie ciala. pochyleniem tulowia 'ku przodowi. Asymetrie fizjologiczne mogq bye nasilone w zawodach wymayajqeych ciezsze] jednostronnej pracy fizycznej.unkty odnlesienia przy pomtarach cUugosci konczyn dolnych.>i~ z szeregu rytmicznie po sobie nastqpujqcych Iaz: aj faza podporu (obctazenie).n8go udziatu pIaey millsni antygrawitaeyjnych. d) ustawienie bark6wi lopatek w stosunku. pobocznych i podkolanowych. zachowania sklepienia podlu:imego W czesie symetryczueqo nego obciqzenie oraz w ezasie stania na palcach). Nastepnie sprawdza si~. b) odbicia.. Asymetrie. Prawidlowy chad skJada . kolanowyeh i stop. MogE! one bye zar6wno wrodzone.~. d = 10%. nym odcinku pierstowym.przypadku ogolny dynamiczny . tu1: 6-w . kifozy piersiowe].' Stan" ortopedyczny odcinkowy \\1 stanie w gor~ ortopedycznym odcinkowyrn mierzymy zauwaione w czasie i)udania stanu ortopedyczncqo og61nego odchy\enia w budowie.zny . stronq prawa z lew'l. dfugos-t uda.llCZOOO j. w przypadku ich ostabienia.' W obrebie konczyn dolnych mozne stwierdzic niewielkiego stopnia zwiekszenie obwod6w i dluzszq stope po ~tronie. Asymetrie niewielkieqo stopnia wyst~pujq w poronnych postaciach chorob lub w poczatkach rozwijaj'leych si~ chorob.Lmiesnioweqo mo:iliw€ jest. 2 . Lillie pionowe obelazenla sterycznego przy r6wnowadze stetyczna] eiala: 1 .s rnch6w czynnych i biemych wszystkich stawow . nieprawidlowy j patoloqiczny.ink6w [np.iiortopedyczny i tYI~.od przodu.' gdy linia ciezkosci . Okr~ine lime r iqgre w:Skazuiil ..przebiega prawidlowo . Por6wnujemy odcinek blizszy z dal-zvm. b} wielkosc lordozy szyjne] i l~dzwiow(!j. barku [w iekszy ci~zar prawej konczvny i czqstsze noszenie przedmiotow w "mocniejszej" rece). klatki piersiowej.zakre. proporojech j symetriac. Stanie kosztem tylko statyeznego napillCi. odruchowe wylqczenie Iub ograniczenie funkcji miesni). Obok wiqkszej masy~ mi~sniowej oraz powi. dla przeniesienia linil srodka clezkosci przed os obrotu kolana i jednoczesnym zwiekszenlem napiecta miesni kuIszowo-piszezelowych (stabilizacja tylna kolana).

oSci szczytu rzepki] oraz dlugoSc podudzla od szpary stawowej do szczytu k ostki . Dlugosci wzqiedne konczyn doJnycb mierzy silil od koloa g6rnego przedniego do szczytu kostki przysrodkowej. ria Iedzwiowv 19 ern.na wysokosci kolca biodroweqo g6rnego tylnego. jak i kolanowych. a . a podudzia od podstawy rzepki do kostki przysrodkowe] lub bocznej.na WYSOkosci dolnego kata Iopatki.mrl 20%. kr£:g piersiowy II . L4 . 1i~1I~ p~zerywana . u mezczyzny wynosi srednio ok. do chwili gdy linia grzebieni hiodrowych lun kolcow biodrowych ustawi sie horyzontalnie. C1 wyr. ustawic symetrycznie zar6wno w stawach biodrowych.. odcinek piersiowy 50%. W . kr~goslupa.g6wguzicznych lezy na wysokosci guz6w kulszowych.qczna . Gdy jest to nfemozllwa (asymelryczne znieksztalcenie). Jes li op. ad wielkosci wygit)c kre slupa itp._ ••L"" czesci kostncj kr~gosluptl wyncsi aJ~.dtugosc bezwzgl~dna. w przypadku skoliozy Iedzwiowe] tulow nie rnozna ustawlc prostopadle do linli dwukolcowej. Podobne pomiary dluqosci odcinkowej obowiqzt1jil po stwierdzeniu nierownosci koIiczyn . podkladajqc pod stope krotszej konczyny deseczki grubosci 1 i 0. typu somatyczncgo i cdzywienia.czasle pomiar6W miednica powiona znajdowae sie twardym podlozu. spowodowana jest zrnianarni w okolic. Roznice w dluqosclach ud i podudzi mozna latwo wykryc chorego w pozycji Iezace] na brzuchu po uprzednim prawidlowym wieniu miednicy. Pomiary przeprowadza silil w pozycji stojqcej. W przypadkach znieksztalcen kolana [duze szpotawosc lub koslawosc) dokladniejsze dane mozna otrzymac mierzeniem dluqosci uda do podstawy rzepki. przy ·syrnetrycznym ustawieniu k oIan. nie nadajqce sie do interpretacji. bocznej. z ezego na odcinek szyjny pada !2 em. Konczyny dolne. aby Iinla dwukolcowa przebiegala prostopadle do osi dlugiej k zotkt.~ wzglEldnej.ie dhIgosci :df~~ II koilczyn dolnych. gdy kosc po jednej stronie jest znacznie dluzsza niz po drugiej.ostek najbardziej wystajqcy u podstawy szyi. na.. przy symetrycznycb dlugoSciach bezwzqlednych.na linii grzebieni biodrowych. . a dluqosc krazkow mi wych II. przy prawidlowo ustawionej miednicy). S2 . Dokladniejsze Sq pomiary dlugosci bez.dlugosc wzgl~cf.na wysokosci grzebienia lopatki.Tul6w (I szyja). Kolejnosc kreqow okresla sie orientujqc sie polozeniem r ostkow kolczystych: . kr~g ledzwiowy II . Pomiar6w symetrii dokonujemy mierzqc obustronnie obw6d piersiowej (ewentualnie brzucha) od!inti srodkowe] przedniej do ne] . drugosc bezwzqlqdnq mierzy sit:: odcinkami: dlugosc uda od szczytu krliltaq:a do szpary stawu kolanowego po stronie bocznej (znajduje sie na wysok. W przypadkach przykurczu stopy w ustawieniu konskim skrccenie czvnnosciowe moze bye przez stop~ wyrownane (moze dojsc nawet do czynnoscioweqo wydluienia po stronle znieksztaleonej). borientacyjne sprawdzanie dtuqosc! konczyn dolnych w pozyeji lei<lcej chorego.na wysokosci podstawy wyrostka czvkowateqo.usytuowany na k osci wciqcia 5zyjnego (incisura jugularisj.y staw6w biodro~ip' 78 19 . Os anatomiczna konczyny dolnej przebiega od biodrowego g6mego przednieqo przez przysrodkowy brzeg rzepki lucha. . na piersiowy 29 em. Th. Kazde odchylenie od symetrii ustawienia daje bledne wyniki. punkty orientacyjne: pierwszy !. Okreslajqc proporejami . t. na kt6rej dokonuje si~ pomiar6w. gdy obie ko:ri. kt6ry stanowi trzon tulowia.'polozony 1-2 em ponizej poziomu wyrostka sutkowatego.na dolnego kata Iopatk i. Th3. Wartosci te zneczenie por6wnawcze ze strona przeciwnq.na wysok osci najnizszej czesci zebroweqo. Badany zgina kolana pod kqtem prostym (pod w kiem symetrycznego ustawienia staw6w kolanowycb biodr w zqieclu. 66: Mierzen.w celu okreslenla ·w skroceniu udziehr uda i podudzia. Kszralt I wielkosc tulowia rozni sie w zaleznosci wieku.Iinia c1qgta .ll_..czyny b Rye.na oznaczonych wysokosciach.odcinek szyjriy Qt". Linia odniesienia przy wykonywaniu pomiar6w dlugosci i wienia W obrebie konczyn dolnych jest linle lqczqca kolce garne przednie. Badanie tulowia ulatwiajq lzw. rostek poprzeczny VI krequ szyjnego .5 em. kr~g IX . kreq VIII . Powtarzunie pomtarow odbywac si~ na tej samej wysokosci i w podobnej Iazie oddechowe] kla ki piersiowej. nalezy go utozyc.zyjny . R6inka w dhrqosciach wzgl~dnych.Dlugast bezwzglt:dnq' mierzy silil od szczytu lub podstawy kretarza wiekszeqo do szczytu kostki boeznej.znajdujacy si~ na chrzastki pterscieniowatej. Skrocetiie czynnoscfowe (pozorne) konczyny dolnej oznacza silil w przypadku trudnosci w oznaczaniu dluqosc! wzqledne] i we wszystkich przypadkach przykurcz6w lub zesztywnien w patologicznych ustawieniacb. odcinek ledzwlowy 30% dluqosci s lupe.n. Szczyt kr~. Przy tym sposobie unika sie blEldu spowodowanego duzym wygi~ciem osi koilczyny. 60 ern. Dluqosc kreqoslupa.

Badaj stare si~· utrzymat nogi przywiedze niu. przy rcwnych dlugosciac:b bezwzglE. Ba~anie 'stly miEj:smowej koilczyn mi~ni przedstawteja rye. 70. nowym)" okresla wlelkosc masy miesnia obszerneg:o przysrndkoweqo. 68. \ Rye. one [ednostronne. badajqcy przeciwdzlala uncszeniu wyprostowanej nOgi. aby zrozumiec rod znieksztalcenia. Badanie sily m.wych.na wysokosci najwiekszeqo obwo lydk~ . W przypadkach zeleznosct bardziej zlozonych przeenalizowac trzeba odchylenia w us wieniu i dluqosciech poszczeg61nych oddnk6w. nose do 1 em}. czworogtoweqo uda. 61--:-75. Najvii. dolnyeh.Dad kostkami ~ rna znaczenle w ocenie dynamiki oorzekow po zlamaniach. Badanie sily DlID. ro:inica mledzy dluqosclami bezwzqlednyrni jest nastqpst zrntan w obrqhie trzonow kosci.. 5. 3. 4. Badanle sUy mID.dokJad. Obwody koJiczyn dolnych. 69. jest nastepstwem tologicznego ustawienla miednicy lub stawow konczyny. Obwod uda. Badanie poszczeqolnych Ryc. . gl6wnie czworoglowego. Badanie sHy odwodzacych uda. Badanie obwod6w w poszczeqolnych odcinkach koiLcxyn dolnych informuje 0 dynamiee zanik6w mh:sniowych. Obwod uda 5 em Dad [. mierzo{lY 20 em nad rzepkq. zwlaszcza gdy Sil. 6. 2. Najmniejszy obw6d podudzi .. badajCjcy przeciwdziala presto- waniu podudzta. Ryc.okresla mase mi~snia trcjqlowsqo. I tak: 1. Ohw6d kolana przez srodkowq cz~sc rzepki daje obrez znteksztetcenla kalana. ~nlorllluje 0 stanie ~~sni.informuje 0 stanie mi€lsnia posladkoweqo najwillkszego. Rozpoznanie odebylen powinno bye dokladne.szy abw6d podudzi . przywcdzacych uda i badaj~cy stara si~ utrzvmac rwgi w od wtedzenlu. zas roznica w dluqosciach czynnosciowych.:zy stawu btodrowego. 80 6 B~!e krzyia 81 .od Iinii srodkowej przednle] do srodkowe] tyInej..zepkq (przy braku wysillku w stawie kola. 67. Ryc.t':k.dnycb. ria wysokosci kr~tarza wif:k~zego . :zgiodC. Obwod polowy miednicy .

Kazde odcbylenie w ustawieniu.zroiany w obrebla kreqoslupe wplywaj.1• • podeszwowo. 75. Rye. naezy podeszwowyeh . 74. Badanie czynnego zginania stawu kolanoweqo i odwracania stopy korzen L~ (a).! na powstawanie zruian w obrqbis miednrcy). "t2. Badanie sHy mID.Tl'V. Punktem wyjsdowym badania tulowta jest wzajemny stosunek kregostupa i miednicy. Rye. 82 83 .. Badan. .. Prawidlowe pochylenie m.___ /~ .. i funkcji miedmcy odbija sifil na budowie i funkcji kr(. Badanie sily mill. i boryzontalnej. 'zg1najacych staw kolanowy.budowie. Rye. prostownfkow pale ow . --~ .. badej'ley przeeiwdziala zgiDaruu. Badanie sily mm.. 05iCl tulowia wsrunkujqca jego budcwq i czynnosc jest kr~goshlp wspierajqcy si~ na miednicy. Badanie miednicy przeprowadza siq. )1 Rye.- a Stan ortopedyczny miejscowy Tul6w. Ustawienie miednicy okreslerrry sposobemi klinicznymi 1ub radiologicznymi .c 5tol>. J . 73. badajqcy przeciwdzra la prostowamu.. naczy gTzbietowyeh stopyr daj<\cy stara si~ zgl1j.. Mlednlea. (b)..lgoslupa (i na odwr6t ..1edrricy ku przoCiowi waha sifil w zaleznoscl od wieku i plci". sprawdzajqc jej ustawienie w plaszcsyznie czolowej. badanie prostowania kolana i odwracania stopy k orzen L. 71._ badajqcy stara 5i~ zgi<\c s grzbietowo. U dzlect rozpoczynajqcych [(l KU " .Rye. .ie sHy mm.Iowl u dziewczynek chodzanie miednica ustswiona jest pionowo i w miawytwarzania si~ krzywizn fizjologicznych kr~gostupa zw~ksza si~ nachylenie przodowL W okiresie pokwitanla Iizjclngtczne nachylenls miedoicy ku przozaczyna bye wi~k5ze niz u chlopcew. strzalkowej.~n.

na: 1) wyrqwnane.tym udzie strony przeciwnej. np. (Jesti przodopachyleniu miednicy towarzyszy odchyleoie tulowia do tyIu.wego). Znieksztakenia miedDicy.e w przypadkach w<ldliwego ustewienle miedDiey i ledzwioweqo odcinka krEl:goslupa "szybciej nii w prawidlowych warunkach dochodzi do zmian zwyrodnieniowych krqzk6w'mi~tizykr~gowych. . 77. wg Wellingera.Ciowych zlama~iach tych krEl:g6w oraz w przypadkach przykurczu . Zwiekszenle fizjologicznej biodra wywoJuje b61 lordozy l~dZwio·w. Wyko- R yc. Hiperlordozy llldiwiowe mozna podzielle. tylnym tworzy z liniq horyzontalnq kqt 50-69°. Wykooaoie sllowego przeprostu w przypadku zmian w stawie krzyzowo-blodrowym. U astenik6w. mi~ni posladkowych najwi~kszych i mlesnl kulszowo-udowyeh. kt6ry powinien wynoSlc 140°. guzy miedniey). 76. znieksztalceDie mesne zobaczyc i wyczuc dotykiem. Staw krzyzowo-biodrowy bada sie prostujac udo przy unieruchomionej miednicy lub przy maksymalnie zgifl. Prawidlowe umiejscow. np. po zgifl. a wielkosci lordozy l~dZWiowej informuje tzw. niedowlad lub porazenie . Obie s Y: tuaeje zaburaajq statykq-t mechanike kr~goshtpa . 2) katem ledzwiowo-krzyzowym (kqt miedzy osiq V krllSU l~diwiowego a ostq 1 krqqu lazyzo.diwiowych (gruZlicaJ. w otylosci lub clilzy. u reumatyk6w. badajqc stosunki anatomiczne stawu. kt6ry powinien wynostc 30-40°..koscl Rye.zas kreqoslupa w odcioku l~dfwiowym przede wszystkim..zenie krqzk6w mi1:l. 84 85 . Najdokladniej okresllc mozna ustawienie miedniCJy na radiogIa1J1ie wykonanym w pozycji stojqcej.::howanie si~ kostnych cz~sd· miednicy mniejszej.. kf! mniejszy nii 60° iii zmniejsza (pionowe ustawienie miednicy). prxykurcz symetryczny "mi~ni grzbietu. Nalezy pami!'. Przodopochylenie misdnicy oznecza si~: 1) kqtem krzyzowym (kqt mi~dzy linlq podstawy kosci krzyzowe] a Ilnia horyzontalnct).tac... 3) niewyr6wnane do tyro [nachytenie tulowia do tylu przy horyzontaIoie ustawionej kosci krzyZowej). w celu przeniesienia srodka cifl:zko§ci przed os obrotu kolan oraz w przypadku nadmiernie wypuklonega brzucha. Jesti zlamanie potaczone bylo ze zwichnieciem Iub nedwichnieciem stawu krzyi:owo-biodroweqo. 3) statycznego .dzykrEj:gowych. strzalka l~dZwiowa odleqlosc milldzy srodkiem trzonu krequ szczytowego lordozy a liniq lqczqcq srodk! trzon6w I i Vkr~gu l~dzwiowego. lub tez usposebiae do b616w krzyza. w przebiegu chor6b niszczqcych rzony dolnych krEl:g6w lfl.i miednicy do przodu w przypadkach przykurczew kolan w zgifl. linia srodka ciezkosci przebiega prawidlowo).lub zesztywnienia lawn biodrowego w wyproscle". majtlce· powodowac. :i. K"It nachylenia wi~kszy nit 60° nasila Iordoze ledzwiowq (hlperlordoza). s4 najczesciej pochodzenia pourezoweqo.linia !qcz'lca g6rny brzeg spojenia lonowego z kolcem bindrowym g6rnym.ienie srodke cio. PomijajqC uszkod. l 1 Klinlcznie ustawienie miednicy mierzymy kq_tomierzem Wilesa lub cyrklem potozniczym ' polqczonym z kqtomierzem lub tasmq eentymetrow. Zwillkszone przodopochylenie rniednicy moze bye pochodzenia: 1) kostno-stawoweqo.q .zmniejszenie Iordo_y iedzwiowej spotyka si!'. Jednoczesnia z badaniem miednicy obowiazuje badanie per rectum (za. . 2) mi~niowego --:' niedowlad lub porazenie miesni brzueha.ej jest typowe d~ pyknik6w.ciu.nacbylenie tulowia .:iciala oraz parcjalneqo srodka cl~Zkosei gOTnego odeinka tutowia 'w jednej osi pionowej. Test Gaenslena. 2) niewyr6wnane do przodu.

zas lukowate .goslupa w odcinku l~dt. nadmierne uwlosienie.. miekkie uwypukJenie tej okoliey (spina bttida}.c drugq r~kq miednice po stront€ nie unoszonej koilczyny (unoszenie obu koitczyn do gory wykrywa bolesnosc stawu kIzyZowo-l~dZwiowego). sposobem rozchylania miedniey.:lub barki). zespol Baastrupa). 78. mozna zauwazyc brak wyrostka kolczystego. Podobny sposop pozw. Wyrostki poprzeczne i stawowe dostepne Sq dla badania ~otykiemjedynie u os6b wychudzonych. B61 w stawie krzyiowo-biodrowym wystElPuje przy mniejszym kqcie uniesienia nogi. zanim zacznie siEj!ruch w stawie krzyzowo-h:dzwiowym.b61 okoJicy chorobowo zmienionego krt}gu TN czasie nacisku osiowego na kr~goslup (nacisk na glowt:. a takze w przypadkach bolesnoscl udzielonej.nowotwer. segmentamej. zas palee drugiej ukladamy na wyrostkach kolczystych: dolnych kr~gow l~dfwiowych i kosci krzyiowej..ala stwierdzic bolesnosc wi~zad]a miedzykolcowego. we odchylenia budowy i ezynnosci od stanu prawidlowego. symetrie i zachowanie si~ krzywizn kI~gostupa poznaje sie:: w czasie badania stanu orlopedycznego og6lnego. a tak:i€ rucby wyrostkiem na boki i w kierunku wyrostk6w sqsiednicb sprawiajq bol w przypadkach proces6w ehorobowych toczacych si~ w krt:. jak i krzyiowo-lt}d±Wiowym.-.0 przewleklym procesie patologicznym trzon6w (choroba Scheuermana. Zywa bolesnosc wystEiPuje w sprawach urazowych (naderwanie. Objaw szczytowy wywolany jest bolesnosciq ndzielonq .. gruzlicze. ehondrodystIofia). rzadziej w innych. drobne wady rozwojowe). Bol umiejscowiony w stawie krzyiowo-l~d±Wiowym pojawi sit} dopiero w czasie zginania miednicy w tym stawie.-_/ ~ ~ Rye. ze slabo rozwtnlqtymi miesniami": mtWiej • U os6b szczuplych mOZna tet przez powloki brznszne wyczuc bolesne a nawet zgrubienia l guzy trsonow dolnych kr~g6w l~dZwiowych. Moina rowniez wykonac nadwyprost uda strony badanej. np. Kre::goslup. wywolania ' belu odleglego w przypadku chorohy stawu I nywaniu tych ruch6w towarzyszy przesuwanie si~ powierzchni stawu krzyzowq-biodrowego i w razte zmian chorobowych pojawia si~ b6l. Trudno uchwytne oglqdaniem zroiany wyrostk6w kolczystych mozna wykryc dotykiem opuszkami palcow lub przesuwajqc po wyrostkach kolczystych lokciowa stronq dloni [sposob Tumera). nadwichniecta. U chorego lezqcego na brzuchu. Proporcje.. poraienia rniesni grzbietu. ' Bolesnosc stawu krzyiowo-biodrowego od podraznienia le::d:iwiowych korzeni pozwala odroznic proba Steindlero ostrzykniecie rostworem nowokainy najbardziej bolesnej okolley krEl. a zwlaszcza postawy. S1 w dyskopatii. 00wotwor}. Wydatniejsze wystawani~ wyrostka kolczyste. uszkodzenie wyrostk6w stawowych. Ruchomosc patologicZnq i bolesnosc staw6w krzyzowo-biodl. wypadnieete jqdra mlasdzysteqo. Roznicowanie umozlfwia badanie podobnym I~koczynern. jego zmniejszenie. w przeciazeniu przyczepu wlezadla do wyrostka (distcnsio cbronica}. bolesnosc wiezadla L. a takze przez zgiE1icietulowia (bolesnosc udzielona). naciqgni~cie). Odstepy mi~dzy wyrostkami kolczystymi rnoqa bye poszerzone (obnizeuie wysokoSci trzon6w i krqzk6w miedzykreqowych. W dolnym odcinku l~dZwiowym l g6rnym krzyZowym. przebarwienie. [edna r~kq unostmy wyprostowanq konczynEl dolna. Ucisk na wyrcstak kolczysty w jego osi. Chory lezy na plecach.a si{l w kostnopochodnym wrodzonym skrzywteniu kr~goslupa i w nerwiakowtokniekewatosci: czasto polqczone Sq one z kifozq. wrazliwosc na dotyk. Przesuniecie do. a takze rotujqc na zewDCltrz i odwodzac zgil.wiowym. osteoporotyczne obnizenia wysokosci kilku trzonow.go (lub kilku) moze swiadczyc 0 ostrym zagi~du 051 krqqostupa [zlamanie trzonu urazowe lub patologiczne.owych mozna rowniez wy'krywat uciskajqc talerze kosci biodrowej od bok6w IUD od strony kolc6w biodrowych przednich.. kifoza starcza. wgl~bienia. przytrzymujq. lnne sposoby krzyzowo-biodrowego. . Przy ruchach nozycowych konczyn dolnych (w ulozeniu na plecach) bo'lesnosc moze wystqpic zar6wno w stawie krzyzowo-biodrowym. I tak w Unii wyrostk6w ko1czystych mogi'! istniec kqtowe lub tukowe zagi~cia w plaszczyinie czol:owej i strzalkowej. 86 87 . Przy badaniu miejscowym zwraca si~ uwag~ na szczeg6lo .__.-C --~\. przerwanie. wypuklenia. zlamanie patologiczne) . Sposobem tyro mozna wyczuc drobne odchyJenia (niewielkiego stopnia przesunlecia lrnii wyrostk6w kolczystych. Bolssnosc chorego krequ mozna wywotat przez opuktwanie wyrostkow koIczystych.:gu i najbltzszym sasiedztwie (gruilied. Kr6tkolukowe wygit¥:ie linii wyrostk6w kolczystych spotyk.:te w stawie biodrowyro udo. jak objaw Lasegue'a. rue znosi doleqliwosct w okolicy stawu krzyiowo-biodrowego.'t. kifoza przy zachowanej wysokosci wyrostk6w stawowych) lub zwEj!zone (lordoza. okolice.boku wyrostk6w kolczystych na kr6tkim odclnku wskazuje na jednostrcnne podwichnrecie kr~gu.

Dokum. 81.skrzywienle odruchowe..i:nych tr6dlaeh podawane Sq rome wartosd z~esu ~:h6w.znych zali. gdyz opisowe sposoby oznaczania ruch6w np. Wyprost :_ sklon do tylu odbywac si~ powinien przy kolanach wyprostowanych. 80. aI C Rye. [pcnize] Thill)' xninimalny ruch w pozostalycb odcinkach piersiowycb. "ogr anicz one". Uclskajqc okolicq rniedzy wyrostkaml poprzecznymi lub nieco do boku od nich mozna niekiedy. w przypadkach podreznienta lub ucisku korzerd. wi~kszosc natomiast odbywa si~ w odcinku ledzwiowym i dolnym piersiowym. bye podstawq dla okreslenie ewolucji choroby'. 79.i:enlekt6!rzy do flzjologic. Rye. Prawidlowy rosleqo. torsjq i rotacjq kr~g6w.ego Ruchy czynne Zgiftcie sklon db przodu w pozycji stojqce] z opuszczonymi W d61 rekami. tomiczneqo. . Badanie ruchomosci kreqoslups moze ujawnic lub uwypuklit': anomalie i stany patologlczne. W duZym stopniu 'laleiy on (w pozycji stojqcej) od wlelkcscl przeprostu w stawach biodrowych . Jedncczesnle przy zgi~ciu do przodu mozna usta lic zakres rozchcdzeara silt wyrostkow o~ci!ltyeh. naleiy [e badec i zapisywac (dle ce16w porownawczych i dokumentacyjnych). 89' . KOIke palc6w u sprawnych fizycznie powinny si~gae podloqi.ebie~ajqcych z..cza]q rbwmez ruchomo~c kregoslupa os6b dnrnsryeh. Badanie ruch9w odcinka plerslowo-l~dfwio. Statyczna skclioza: .np. u nie wycwiczonych 10 cm od podlogi. Mimo ze okreslania zakresu ruch6w kr~goslupa nie moze bye precyzyjne. Sklony na boki powinny bye symetryczne.' z wiekiem.lSC ruchu wyprostnego zachodzi w stawach biodrowych. rodzajem zawodu oraz stanem sprawnosci fizycznej. zaburzejqce jego ruchemosc i funkcje. zmienia si~. c . z powodu. b przykurczu stawu blodrowego. zakres ruehomosct kr~goshIpa w odcinku lildiwiowym u do- a b dostepne Sq W pIZYJladkach bocznych skrzywien kr~gOslUpa prz. • W ~6:. Sil subiektywne.I '.0 . Ruchomo§l: kr~goslupa.. Ramice te pochodzll. b61). Rye.z powodu skrooenfa ikOllczyny.entujqc zakres zgi~cja do przodu i sklonu do boku krllQ"oslup1t najlepiej jest zenotowac odleglosc czubk6w palc6w od podloyi (a) oraz cd rzepJd (b). lqcz. W tej maks:ymalnie zgi~tej pozycji najlatwiej jest zauwaZyC skrzywienie (kHoza. 'las inol przyjmujll za norme zakres rucb6w modelu ana.!. Ruchomosc poszczeg61nych odcink6w knmoslupa jest rozna. CZI. "zmniejszone". wynosza one okolo polowy kqta prosteqo. wywolAi: b6I. skolioza) oraz wykrye odcinki rue biorqce udzialu w ruchu zgi~cia (usztywnienie organiczne lub czynnosdow:e . stad. :. niedokladne i nie mogq.nie 30--60°.

ustawienle miednicy i wyrostkow osclstych kn.r- --~ . otylosci lub zaawansowanej e. J I r------.. symatrte talerzy kcsci biodrowych oraz badac w kierunku .badania prostowaoia kntgosrupa. tEttna na t. 83. 90 I 91 . ptszczelowe] tylnej i grzbietowej stopy.~ .. zmietzenia dhiqosci i obwod6w koticzyn dolnych. tr6jglowych lydek (chodzenia na pelcachh Cbadania rnchomo5ci krlil90slupa W odcink:ach lE}dZwiowym i pieTsiowyDlj d badania udruchow ze sci~na Achillesa 1 czuda W obreble lydek i stop.. 'Meehanizm tworzenla sifil biperlordozy w przypadku zwiotczenia miE}sui brzucha. dzi~ki zmnlejszonemu nepieciu miesnlowemu: w przypadkach ruezbyt nasilonych przykurcz6w odruchowych ujawnic mozne wi~szy ich . sHy miE}snl ko Iiczyn . objawu Goldflamma i przeprostu W stswach biodIowych (wg Keima). llloplloas hiperlordoza staje sifil uli1:walona. I .i. sphlszczenia lordozy IE}dZwlowej przy unossenfn nog (nap:rzemieri'ne i obu naraz] . 82. 84.qzy.:gosrupa. a drugie remie r6wnolegie do badanego odcinka (i~dZwiowego. Po pewnym ezasle wskntek przykUICZU m.badania zginani.. knlszoweqoj naleZy' ucisOIlC te:i: grzebienie biodtrowe w cslu spruwdzenie. b . skontrolowac trzeba . I I I Jbj »1) d Rye.naptecta milil~P-iowaqo. bolesnosct u. c . paehewej.zakres. Meehanizm.Q o· . czy nie ma bolesnosci w stawaeh krzyzowo-biodrowych. powstawania ataku b6low krzyza (wg Caillieta).. ostrym 'Ruchy bieme Ustawienie i zakres ruch6w biernych najlatwiej jest badec w pozycji lezqcej.czy nie ma deformacji. piersiowego) lub oba ramiona r6wnolegle do badanych odcink6w krqqoslupa.badania objawu Lasaqua'a. 82 Nerw ku(:. reflektorycznej skoliozy obronnej W e f Rye. Ry. Badanie ortopedyczne powlnno skladae si!} z: a . . proporcji [wazne w krfilgozmylml). Pomiar6w dokdnuje si~ przyktadaiqc jedno rami~ katomierza do bocznej osi miednicy (r6wnolegle do kosci krzyZowej).a grzbletowego stopy i paluch6w (chodzenie nil pietach].e. czy nie ma szmer6w w okoUcy aorty brzusznej i t. miejsc :i:ywej h oiesno sci.zowg aye.badania budowy i postawy ctala. czynnosct m.

wyprostowanej koiIczyny.. F. Wyprost badamy w pozycji lezqcej na brzuchu. w stawie krzyiowo-l~diwiowym sprawdza sie w pozycji lezacej sposobem zgiElcia konczyn dolnych w staw{ich biodrowych i _kolanowych az do zupelnego zetknlecia siEl kolan z klatkq piersiowa. McGrand Hill. W. Dziak' A: Propedeutyka ortopedii.miednica skreca si~ w strona opartej na podtozu. Istniejqce wygh:cie bieme mozna badac w pozycji Iezacej na plecach podkladajqc pod ckollce lEldiwiowq rElkEl i unoszac t~ okolica ku g6rze. C.l2" Lt) N. Baltimore 1917.ia 1975.zone. Philadelphia 1917.odzenia krqZka miE:dzykr~90wego stawia siEl z regu1y na po~staw~e ba. N.. w zwiazku z ucisIdem jedynie matej liczby wlokien nerwu. '.Lf) N_ gluteuc. Mimo wielkiej roznorodnosc! objaw6w zazwyczaj Mie krzyza poprzedzajq objawy netwob6lukulszowego. hory zeuwaza szybko.: The Iumbosacral spine..Ll) N obturator ius (Lz.L]) N genilofemorolls (L. neqo.~ania ortopedycznego. New York 1965. Warsxawa 1977. umiejscowienie oraz wielkosc zrmany okresla si~ na podstawie badania neurolcqlcz . . Na poczatku. Pismiennictwo MacNab I. przypadku centralnej protrnzji [adre objawy mogi! wystepowac w konc~ynach dolnych naprze'rniennie.zaburzeniq_ czucia i oslabienie sHy mi~sniowej ..tat (L. Ruge D.bo przy ustabilizowanej klatce piersiowej . The Williams and Wilkins Co. pasterior Rye.-$j) - M---#--=-""'_-~ tern. Wyd.. De Palma A.: Backache. unoszac uda wrez z miednica ku g6rze alba unoszac gfOWEl i klatkq piersiowq ku g6rze. suoc ost oti« '"'" N_iliohypogas N..Saunders Philadelpl!. W miarq na- Vf . Ruchy skI~tne bada si~ w uloieniu na plecach przy ustebllizowane] miednicy i wyciqgniEltej konczynls g6rnej w strona wykonywania skrqtu al. Wllliams P. ilioinguinalis Iric us (L1) fTt'. B. H. ograniczenie rub zaham~wanie ruchu. Zuk T.. L: Spinal disorders. n. Ruch'Y. Lea and febiger.. C U1_ coccygeus Npudendu5 P/P)(uS inf (L5~5~) (5. przy opartej miednicy i udach. ..rzyZowy. 5 BADANfE NEUROLOGICZNE o lIe rozpoznanie uszk. objawy sa zawEl. 85.cutaneU5 tem. Wiltse L.przy opareiu IClk 0 podloze (unoszenie i obniZanie tulowta). Ruchy zginania i wyprostu mozna tez badac w pozycji klElktL . 0 tyle poziom. W przypadkach oqranlczen ruchowych wystqpi bol. Splot l~dZwiowo-k. Rwa kulSZOWa z reguly dotyczy jednej n09i (objecie obu n6g zdarza sie: bardzo [la~o).. !lolhman R.. mimo ze 54 one tylko zaznaczone.: The intervertebral disc.. Pierwsze objawy . Ruchy rctacyjne przy wykonywaniu tego badania mogq ujawnie zmiany chorobowe i b61 jednego ze stawow llliEldzykrEl90wych_ lub jednostronne podrazntenie korzeni. PZWL. 93 .

.! W kolanie.ej dozy cierpliwosci i dokladnosci. W pn:ypadku podraznienia korzenia chory odczuwa bot krzyza lub promieniujqcy do koriczyuy dolnej (wg Ma.:t:_--iI'"DO a 90" 1(r.niu tutowia (b) {wg Ca illiet a}.g1oa. . 88.£Zf!'nlE nierl.ie bolu z przeniesienia warte jest dui. kiedy uctsk koraania przewa:ia nad jego rozciaqaleclem. 87. B61 tElPY.). -t-~==========:s.eLIU10"40 90" : . czemu lowarzyszy wyrazne zmniejszenie below na rzecz zaburzen czucia i ruchomosci konczyny.)cho_m~ ~ Beak rucnu a'2mm LI.cNil~a).gmentame kbitezyny dolnej (wg Keegenil zmodylik.ciwie jego oslonki]. dochodzi do rozleglych zaburzen czucia i ruchomosci konczyny.i macznego podraznlema korzenia i moze bye pomocny w diagnoslyce poziomu nia.. _:-- .e - odmtany. i (a). uneszentn o b c Rye. . Rye. W przeciwieiistwie do rozciqgania korzenla {a wlas. Objaw Lesequea . L. gdyz chory wlasdwie Die wie dokladnie.L]-LI. b.jqey lekko zg10a nogl. . 69. W tym momencie bada. gdzi'ego boli. Ruebomose korzenl w otworzemi~dzykre:gowym towalzyszllca wyprostowanej nogi (a) i 1. Cholemu unasi sit:. wyprostowana noge: aZ do momentu rzekomego wystqpienia bolu.bot promienilljqcy do stopy dowodz.L -51-u. 94 95 . gl€!boki jest trudno zlokalizowac. Pola bolu' z p.r1na s Ry.nienieWi~ksze: c . . oplera na swym ramieniu i uciska dol podkolanowy. gdp od jego zlokaHzowania zalezy prawidlowose diagnozy. ucisniecie korzenia w kanale rdzeniowym Mill nie wywoluje. Obiektywny sprawdzian tstnienia podra:i:nienta kO!l'renia ucisk na dot podkolanowy. 90" z9'no. Badan.-' ]-noJw'~ k~'O -rtH'llel:S··W '..~.rastenia tyloprzemieszczenia jqlira. 3-5!nm L5 2 L3 b 90" Rye. powierzchowny zlokalizowec jest latwo. W miar~ uplywu czasu maltretowany korzan podlega zmianom wMknistym. Rye. Unerwlenie se. «orzer» '1 R ocr. ktore jest bardza bolesne. 86._.om oSC:t ~--~--------~~~r-L . B61 ostry. b ~ podra:Z.e. 90.-zeniesieoia: a .nteznaczne pndlaznienie korzenia moze objawiac sill b6lem w okoliey posladka.

. wyprostowane. EMI i aretwtente OsTabienie prostowonsa kotara (zrmik tn. W przypedku uszkodzenia krqika mif:l. i..).:." oooesrwoweoo slopy pot ucric .ega t . Stepien ograniczenia zgiElcia orez natezenie b6Iu Sq proporcjonalne do ucisku korzenia i [eqo rozciq_gniElcia. 91.!qm m pis. i s._. zginania. plszczelowy przedni [odwracajece) Sq unerwione przez L4.} I Pojawienie si~ objawu Lasequa'a po stronie zdrowej tlumaczy si~ bolem z przenlestenie (Woodhall i Hayes dowodzq.! :.zarowno m. 93. Ruchy stawu koJanowego Sq zawiadywane przez: Lr-Lt . W warunkach zdrowia korzen nie ulega przesuwaniu. gdyz. 93 Rye. czworog lowe'}!. ZANI'KI I OStABIENIE MI~SNI Kazdy ruch stawu w obrebie konczyny dolne-j jestzawiadywany przez 2 segmenty. kqt uniesienia konczyny 111ega wyraznemu zmniejszeniu.bienie Lginan. przy-czym kazdy nastepny staw jest unerwiony a 1 segment nize] rdzenia kr~gowego. skrecenie zewnEl-trzne i przywiedzenie. Sl~S2' Segmenty rdzeniowe zawladujqce ruchami w stawie biodrowym to. jak i m. _ Osfo. (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik. W przypadku ucisku korzenia It (wg De Palmy i Rothma- ZABURZENIA RUCHOWE.. Obraz klmlezuy w przypadku ucisku korzenia Ls.d'lykr~gowego. dop6ki konczyna nie zostala zgh~ta powy±.zginanie grzbietowe.w atawach konczyny uiozone sa w przedluzeniu tulowia.z. L~-S! zginanie. I. w kt6_rym j<tdJ::o miazdzysta uciska na 5 korzeu IE. Obraz kliniczny na zmodyfik. Ruchy stawu skokowego g6rnego Ll-r. Uwaqal Brak -edehyJen w zakresla odruchow (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik. L4-L5prostowania (i praeprost).bi en ie Ivb brot« oaruchu skokoweqo Rye. Badajqcy unosi do gory wyprostowanq kouczyne.:'. Rye. BrJl i ~<fr~1 wienll.Jednq z najprostszych pr6b klinkznych wykryw--ania uctsku korzenia jest uuoszenie nogi. stopy ustawione 5q w pozycji zgi~cia _pode-szwowego. 92. Objaw ten pozwala tez ocenic d~zkosc i rozlegl:osc ucisku. ' / \\ ~~'~ palucba I< slopy 'L.ystego unoszenie nogi b~dzie zupelnie lub prawie . Rye.c. staw kolanowyL3-L41 L5-S1. Obraz kliniczny w przypadku ucisku korzenia S.efowBgo plzedn/~gqJ ----------- Osfo.calkowicie oqreniczone.prostowanie. zas proba pokonania progu wywoluje ostry bol w okolicy krzyza lub nogi._'. 7 BOle kr~yz" 96 97 . W warunkach prawidlowych wyprostowsna koIiczyn~ mozne bezbolosnie 'lgiqq w bicdrze prawie do kqta 90°. S1-52 . Korzanie majq mozliwosc poslizgu i wydluzania w granicach ad 2 do g rom.gina:nie podeszwowe. 92 Rye.atu wymykajq sill' ruehy w obrqble stawu skokowe·go dolnego (nawr6cenia i odwracania stopy]. W przypadku ty!oprzemieszczenla jqdra miaidi. . l zcni« m. L2-La. . Z podanego schem.). za§ mm. strzalkowe (namacajqce) przez L. . Ir6jg(awegol o 5[obH~nIfE! zg inania 'lrztnerow. skrqcenla do wewnqtrz orez przywodzenta..dtwiowy lub 1 krzyzowy. W wyniku teqo 4 segmenty zawiadujq ruchami stawu biodrowego. piszczelowy lylny. kolanowego i stawcw skokowych: staw biodrowy'L:I-L3' L4-L5.). stawy skokowe. Chory lezy na plecach. gdyl: napiety korzen natychmiast -reaguje b6lem.ej30-40o.e uniesienie jednej nogi powoduje nieznaczne neciaqniecie korzenia po strnnie przeciwnejJ.L4-L5.

Poro z en+e pt." mm id!J9To- "yr.staW d kolanowy. Trzeba zeznaczyc. . jednakZe przechodzq . Wt6kna ruchowe korzenia Sq mniej dotkniete ni:i w16kna czuciowe.j. Ucisk ogona. \ b Rye. d.nastepstwem tyloprzemi. zginajqcy staw biodrowy. piszezelowego prz.:gowego. a nie jego ucisniecie. a b Rye. bopadanie stopy przy pcrazenlu mm. 95. W przypadku rdekorzystneqo splotu czynnik6w. extensor hallucis longus) jest unerwiony przez Ls'co jest tyle wazne.Jne zazwycze] nie zeuwezone. I tak: m.W celu okreslenle poziomu uszkcdzenia korzenia nerwowego konleczna jest znajomosc dzialania miesrii koIi. 94. ze lekkiego stopnia zaniki i oslabtenie mililsni rnajq miejsce jui we wczesnych okresacb choroby. jak i zaniki miE!sniowe sq mniejsze nii b61 i zaburzenfa czucfa. Duzeqo stopnia zaniki oraz oslabienie mi~sni stanowia p6Zny objaw uszkodzenia krqzka mi~dzykrE. gdyz w6wczas miesnie sa napiete i latwo jest zauwaZyc nawel malq roznice. 96. iliopsoas). w nestqpstwie czego oslabieniu ulega prostowanie palucha. gdyZ.prostujqcy staw kolanowy .mtanowicie tyloprzemieszczenia duiego fragmentu jqdrs miatdzystego do kanalu rdzeniowego. oslabienie mi~snj musi bye wystarcaajaco powairne. e ~ staw skokowv' gorny. qdzie .czyny dolnej.n T} ak«. Duzeqo stopnia i iatwo wykrywalne zaniki miE!sniowe sa poznym objawem.7od fleig.. ze u chorych z tyloprze- ° _8611 dr~'wienie. Obraz kliniczny w przypadku masywnej prctruzji jq~a miaidi!stego na poziomle L3-L(-L~. b . strzalkowych. Miqsnie uda najlepiej badac w pozycji lezace] chorego na 98 99 . sprawa przebiega inaczej. .trzeba chorego bardzo dokladnie zbadat.oslabienle' i zaniki mi~sni pojewiac si~ mogq bardzo szybko. zaopatrywany jest przez L2-L3. Szponowate ustawienie palc6w w pora:i:eniu m. przeto zar6wno ostabienia.staw biod!owy. mianowicie: na posladkacb.uneIwiony jest przez L3-L4• Miesien plaszczowaty (m. soleus) -zginajqcy podeszwowo stope w stawie piszczelowo-skokowym . na udzie i w obrebia lydek. nledol. ledzwicwo-biodrowy (m. Tam. Ryc. intermedius) . Miesien posrednl (m. koilskiego (wg De PaJlUY1 Rothmana zmodyfik. Posladki trzeba badsc w pozycji stojqcej.jak to rna czqsto miejsce . . Segmentarne unerwi~rue ruchow konezyny dolnej: a .aby je wykryc .eszczenia jqdra mia:idzystego jest rozciaqnfecie korzenia.stew skokowy dol- ny (wg Keima). Zaniki mi~sniowe wyst~pujq w trzecb okolicacb.ednieg_o (Q). aby bylo zauwaione przezchorego. bezposrednieqo przylegania korzenia do jqdra oraz budowy kanalu krE!gowe~o w ksztatcie li~cia koniczyny . mieszczenieru j<\dra miezdzysteqo na poziomie L4:-LS podrezniony zostaje 5 korzen ledzwiowy.cherZQ lodbytu.jest unerwiony przez S1-S2' Miesien prostownik palucha (m. zan'.

wlelu innych 100 a± do naszvcb czasow. gdy:i. C -. Wplyw unoszenia nogi po stronie zdrowe]. w przypadku uszkodzenia krqzka mtedzvkreqoweqo ruch ten nasila napiecie korzenia (e). Niestety. w6wczas na podstawie zaburzen czucia mozna by ckreslic poziom uszkodzenia krq. kiedy sil one rozluznione: podobnie bada sie miesnie lydek. Najwieksze zachodzenie na siehie dermatom6w rna m ie]a . .L. Nejczescie] dochodzi do uszkodzenia krqzkow miedzykrqqowych na poziomie Lt-L. Uuies ienie nogi (a) pcwoduje przasuniecte korzenie po stronie przeeiwnej ciala ku dolo wi l do srodka (bi.~ E c c plecach.].L~-Sl' Uwagal Rycina ta uzupetnia tab. 99. Gdyby mozna bylo wykresltc pola poszczeqolnych dermetornow i gdyby hy!y one stale. W przypadku tylowypchatecte jqdf.d miaidzystego po przysrodkowe] stronle korzenia (e. 1. Do tej pory poczyniono wiele prob sporzadzailia takicb kart i niestety niewiele z tego wyszlo. wykonane przez poszczeg61n yen badaczy bardzo sit=: roznia". oral L5-SdS l~dzwiowy i 1 krzy:i:owy). a nastepnte.ermatomy. Rye. Mysl jego podjat r lne w roku 1914. d Rye.ika. juz po 1 wojnie swletowe] Head i Foerster Deje- . b). . W WiE}kszosci przy jql si~ wzor Foerstera.Rye. b a pi'C[ IJ ~1~ ~I--i\~ ~-. Unoszenie nogi powoduje. d) uniesienie nogi po stronie zdrowej napina korzan na przepukllme (wg Armstronqa]. Zestawienia promieolowania belu i zabuirzan czucta w tylowy!JchlliE. ze dolne korzenie po stronie ·przeciwnej wysuwajq siEl Z otworow miedz yk repowych i zbliiajq siEl do Unii srodkowe] fa.. b . ZABURZENIA CZUCIA Zahurzenia czucia ctotYCZq okreslonych p61 zaopatrywanych prze z poszczeg61ne d. jest to spraws niewykonalna.-L. orez IOl_ .LJ-L~. 97. Si!~ mlesniowa okresta si~ wg skali Lovetta. a . (wg De Palmy i Rothmana zmodyfik. Pierwsze proby poczynil Sharrington juz w rok.ciu [qdra miaidzystego DC! nastElPujqcych pozlomech.u 1893. 98.

sny korzen . Tylowypehnlete do boku jqdra miaidiyste na poziomie L. ze kt6re sa najczqsciej ucisniete. 99 a Osiabienie DliElsnl m. 103 . I dra mra Bol i zabur:mnla czucla patrz rye. Pona d to wszyscy istniejq duze roznice indywidualne.). Odruch ten prawie nigdy nie glnie w uszkodzenlach lqdzwiowych krqZk. 101 Rye.-L. (tylo- wypehnif..odruch. W celn uzyskania najbardziej wiarygodnych wynik6:" lCZU~i~ b~dal s~!{ dwoma sposobami: za POIDOCqklaka waty oraz ostra Ig q ( a ame e • kiego dotyku). a nie 5 lEld:i:wiowy (wg Keima zm 0 d yfik. 102 see w liniaeh osiowyeh.' L5-51 (ucisk na 11korzen k:rzy:i:owy) patrz [yeo 99 c treiglowy tydki osiablenie odruchu skokowego . ego badania nalezy analizowac razem z lokalizacjq balow z przewesleDlem w:yn~ oraz z zahurzenierni ruch6w. Zaburzenia korzenia SI' zdarzajqce si~ w uszkodzeniach kn!zka mi~dzykr~gowego na poziomie L5-S" poeiqgajq za soba oslabienie lub nawet calkowity zanik tego odruchu . moze miee miejsce nietrzymanie . podudzl i stop orez w okoliey kroeza mogq bye rozleg1e oslahienie odruch6w skokowyeh Rye. korzeni wplywaja hamujqco na te{l. - ! d . zazwycza] uciska 5 •. La oraz 51' badacze sa.go. jak i stop). . .).owy. a nie -4 korzen l~dtwi. nawet w przypadku calkowiteqo uwolnienia ucisnieteqo korzenia sposobem operacyjnym. Ryefua udowadnia. Odruchy skokowe dotyczq 1 i 2 korzenia krzyZowego. Badanie odruch6w wnosi duze wartosci w Iokalizacje uszkodzcneqo korzenia. tj. Podobnie tylowypehni~te do baku jqdro na poziomie L. Nawet w najbard-ziej sprzyjajq<:ych okolicznosciach odruch skokowy nie wraca wczesniej Iiii przed uplyweDi roku. podudzi. Rye. oslabienie ndrucbu kolanowego • patrz rye. Ucisk 5 korzeuia przez tylowypchni~te ji\d!ro miaidZyste na poziomie L. przeto I. :i:e wypchni~te jqdro miaidZyste amija wla.-L:: moze Iteisn~c korzenie od 5 l~d±wiowego w.:cie centraIne) mogq bye rcmorodne i umiejscowione w .przebiegajqey zbyt boeznie i atakuje korzeii wychodzqcy st>gment DUe J.6w rniedzykreqowych. Wi~ksze Z\1burzenia czynnoSci tych.~ Zsburzenia czvnnosci korzenia na skutek ucisku lub rozciqgania wplywajCj na odruchy scieqnowe w okolicy kolana i stawu skokowego. czworoglowy . 102 Rye. Z chwilq utraty tego odruchu zdrowienie pr-zebiega powoli.doll nigdy <1 korzea l~diwiowy (wg Keima zmodyUk.akoliey lEldzwiowo-krlyzowej ud. na poziomie L~-L5 oraz L5-51> odruch ten nie ulega zadnym zmianom. tyloprzemieszczerua . 101. zgodni.-L.dtyste na pozlomle L. Tylowypehnl~te centralne j£ldro miaz. lOG.Tabela Objawy • ZABURZENIA W ZAKRESIE ODRUCHOW 1 kliniczne tdtyslego <I.' Z tych wzgl~dow nawet najdokladniej wykonan~ badanie za~~7-z~n czucia nie daje pewnosci co do poziomu uszk~dzeDla. L~-L. 99 b lEldzwiowy) zginajqeyeh grzbietowo palee (chary ma trudnosci z chodzeniem na piqttachi moze _dojse do opadniqcia stop~) zginajqeyeh podeszwoWo palce i stope (choremu trudno chodzit na palcaeh) r6ino. (wid ok z boku).mcczu i kalu tn. Rye. Zaniki Odruchy poziom tylopn:emieszezenra L3-LI (udsk ne 4. Rye..zyiowy. ezWOTOglowy . 102. korzen lEldiwiowy) LI-L~ (ucisk na 5 kOIZen uda m. Odruch kolanowy dotyczy 3 i 4 korzenia l~dZwjowe.-Sl uclska 1 korzen kr. Szczeg61nie dotyczy to korzeni L4.rodne (zarowno w obIElbie ud. W uszkodzeniach typowych.

Znamienne jest oslabienie ID. bolesne miejsca uciskowe w przebiegu nerw6w przvkreqowyeh i wyrazne pola przeczuliey b6lowej na skorze. ruedoczulica dermatomu L . Ustalenie drogi i zasi~gu rozprzestrzeniania si~ bolu korzcniowego umoiliwia dose dokladne zlokalizowanie objeteqo choroba segmenlu. Ponadto brak tego ohjawu nie wyklucza istnienia podraznienia korzenia przez tyloprzernieszczone jadro miazdzyste. jak to najczescie] rna miejsce. Badany spoczywa na brzuchu na kozetce.od~chu ko~artowego.. Rye. dodatn. oprocz objawow bolowycb.na boczno-tvlnaj. ni'. posladkoweqo sredniego. b61 jest odczuwany w posladku oraz na tylno] powierzehni uda. pr. dermatomy me Sq ~pecyhczne. 5.. mm. oslableme m. Bo1 usadawie si~ w okoliey grzebieni biodrowych. 3 .az Ill. W przypadkn uszkcdzenia krazke mi'ldzyknmoW"ego pojawi sill bol kTzyia • •• W przypadkaeh uszkodzenia krcrZk6w lezqcyeh Wyiej bol promieniuje na bcczOq powterzchnle uda oraz na przednto-przysrodkcwa powterzchniq Iydki. rdzen. ruch lub opukiwanie dalne. strzalkcwv . gasllo~nemhls . posladka.rue ma sp. Ponizej kolana bol odczuwany jest na bocznej powierzchni lydki w okolicy stawu skokowega.gc odcinka kr~gosl:upa l~diwiowego maze wywolac przeniesienic bolu wzdluz nerwu kulszowaqo'.orzenia zdarza si~ wok.i objaw Laseque a. Rye. Ten typ b61u wystepuje w przypadku rozciqgania 5 korzenia lE:dzwiowego lub. strzalkowaj (7). Niece inna sytuacja zachodzi przy diagnostyce b6l6w promieniujqeych. zi. SOIl) przypadk6w i objawia si~ b61ami krzyza promieniujqcymi douda i kolana. opony. okol~cy kOSCl krzyzowe{ I narzqd6w pkiowych oraz zaburzenia zwieraczy i impotencja odnoszqsi~ tez do uszkodzenia 4 korzenia l~dzwiowego.. a nawet W pachwinie. . W zaleznosci od zaj~tego korzenie ". ie korzeri ten jest silnie podrezniony.i zginaczy. szczeqolnie w ezasie kaszlu.s badajqcy ujmuje ze.ostow~jka . w okolicy pi~ty i na podcszwiestopy. Niestety.blen.objawy korzeniowe wykrywane badanlem neuroloqicznvm. odru~b~ w norrrue . a wiqc 2 krqzkow . dodatntobjaw Lase. stopy jego konczyny dome i potrzasa nimi. 2 .najczqscie] uJegajqcych uszkodzeniu. miec tzw. BOL PROMIENIUJJ\CY.. bo jedynie wok. tibuilis 11111. . WYWOtANY RUCHEM.ruchowych. Kliniczne . kichania lub defekacji.. prostownika palueha. Jesli uszkodzony krazek lezy poniza] 4 korzenia l~d:hViowego. Wystqpujqce niekiedy b6le odbytnicy. Pu~kty uc!skowe Valleixa w przypadku rwy ku!szowej. stronie szyjki k. Czqsto tez bol odlegly maze bye odczuwany W okolicy grzebienia biodrowego.:dzykostka zewrietrzna a sci'lgnem Achillesa (8). P?drazn~eni~ 5 k. brak lub oslabienie odruchu ze sciqqna ~ehlI~esa. dochodzi do palucha. podudzia.palueha.gue a.VIerdza SlE: przez punkt posladkowy g6rnypooad otworem kulszowym wielkim (4). doloy w faldzie posladkowym w polowie odleqlosci rnledzy kretarzem wiekszym a YUzem kulszowym (5). I goleolOwy zewnetrzny ID1E. cstabrenle m . 1 korzenia krzyzowsqo. uda i lydki i przez grzbiet stop¥.. 103 Ryc. 40%. trzed korzen ulega uciskowi rzadko. wg Bmga. 104 Rye.objaw Lasegue'a ujemny. Ueisk na 4 korzen rna. notuje si~ ostabienie ID. 4 _ osla. Niestety objaw ten wystepuje jedyoie u 1020% chorych z uszkodzeniem krazka miedzykreqoweqo polqczoneqo z rwq kulszowq i czesto tylko w okresie ostreqo podraznrenle korzcnia. na grzbiecie stopy lub na tylnej powierzchni lydki. strzelkowych o:az m.Zmiany odruchu skokowego slanowiq najbardziej uz ytcczny objaw roznicujacy uszkodzenie 5 korzenia l~diwiowego z uszkodzeniem 1 korzenia krayzoweqo. podkolanowy w srcdku dehi pod. 1~. kolanowego (6). tibialis ant.3. mozliwa dysfunkcja pecherzc In:0c~owego. 60% przypadkow i wowczas. 1 .W przypadku jednocze:mego podreznienia 1 korzenia krzyzowego dochodzi przeczulica w zakresie 4 i 5 palea. Najczescie j tkllwoS~ st. j Reasumujac. 104 105 . rniejsce wok.ldoczulica nil grzbiecie palucha (Ls) .le m.ecylIczny~h zaburzen . ntedoczultca podeszwy I hoczriej powierzchnl stopy. Zblizona wartosc rozpoznawczq majq laue. cz:voroglowego: o~lablenle .objaw Laseque'a ZdZWrCZ?J ujemny. niego or. wszystko to razem wziete Die upowainia do Iokalizecji (dokladncqo wskszanie segmentu rdzeniowega) ogniska chorobowcgo (k:F~go51up. UCISKIEM LUB OPUKIWANIEM W oslrych stanach b6lowyeh silny ucisk. 1~4. oslable~le m. piszczelowego przed• Pomocny jest tutaj objaw pcnrzqsania kreqoslupem. Wystqpienie bolu stanowi wertosciowy objaw potwierdzajacv uszkodzenie krazka z uciskiem na korzen nerwowy oraz dowodzi. korzenie).

... E. Orthop.: Prognosis in sciatica. 3 wil'lzadto podluine przednie. J. W. Warszawa 1972.: The intervertebral disc. Warszawa 1973. Tkanki stanowiqce miejsce wyjsci. Pennal G. .. r\rnoldi Ryc.68.Pia H. Philadelphia 1975. chod uty• 'kajllcy na palcach (chad sztywny Up. W. J. Emmett J.pod red. M. ale w pozycii siadzace] tego objawu nle wykazuje. 105. B. 4.Skoda A. Mimo drugiego wywiadu oraz WW'. rzwt.Sicard A. Warszawa 1973. de Chir. lezllC manifestuje iywy objaw Laseque'e. Breitenfeldere. WJlliaIJL5 P.. H. 30. PZWL. 1960. MacNab I. . Warszawa 1969. P.. lntegritte des jambier anterteur. 55. W ksiqice: Choroby nerzadu ruchu. BreitenIeldera.. J.Toronto 1976.: Rola neurologa w dtaqnostyce i terapti b6low krzyza. dolegliwosci i ograniczen rue ma zanik6w miqsnlowych.. 78. McGrand .ucisniqcie bolesnego miejsca w momencie odwr6cenia uwagi choreqo.: Vesical dysfunction caused by protruded lumbar disc.ucisk miejsca bolesnego pociqga za sobq rozszsrzenie zrenicy.: Struktura .nnaugh H. 36-B.goslupa l~diwiowego.: A redtcnlar syndrome from developmental narrowing of the lumbar vertebral canal. Saunders Co. Warszawa 1958. W. 1974. New York 1965. Kava. PZWL. Rev.: La forma pseudotumorais des hernies dlscales 1ornbair es.Herman E.: Low back pain with femoral neuritls. 106 .! nogE} czynnie (normalny odruch polega na przyeiskaniu drugJej vogi do podloza I). znieaienie odruchow.: Sciatique radicular avec paralysis dissociee.korzea. Narz.neurl. stwierdza siE:. W ksiazce: B61e krzyza. 51 L Paine K. Roy-Camille R. 45. I. i in.'Schotzker J. 99. 1971. ob.. 247. czy rzeczywiscie okolica wskazywana przez cborego jest miejscem b6lu.Erbsloh P.. Warszawa 1972. G. .. ( Pismiennictwo C. c. UroL.z.Przy badaniu neurologicznym niejednokrotnie konieczne staje si~ upewnienie. Philadelph'ia 1977. Loheac R. Bone Jt. Uppincott Co. B. CJ1Usid J. Jakimowicz W.a.. Jeiewska ·E.: Neurochmrrq a bole kII:. Supp]. 105. Acta orthop. 606.. K. 230. Lippincott Co. . B. pod red.: Pseudoc-laudication syndrome produced by compression of the Cauda' equina. 98. Ryc..zy. U osoby symulujaca] lub agrawujqcej ostre b61e krzyza. 11.. JAMA. 2 .: Pr6ba okreslenla zespot6w nhiekty-wuych objaw6w orlopedyeznych I neuroloqicznyeh u chorych leczonych operacyjnie na skutek ucisku korzerii nerwowych przez zmlenione chorobowo [adra miaidiyste w dolnym jrdctnku krE.Maury M .532.). 288. liczne strefy przeczulicy. Rotbman R. pod red. de Chir.: Clinical features of lumbar spinal stenosis. PZ-wL.. WilJse L.yiowego stwierdza sie oslabienie m. 4 wi~zadlo podluine tylne. F. Orthop. W.Dowienko A (red. uciskowi okolicy bolesne] towarzyszy czesto zaczerwienienie' twarzy. WMszawa 1973. nawr ace jecych stope. Haslett J. W ksiazcc: Clinical I orthopaedics and related research. Chory. Rolhman R.De Palma A.. 58. objaw Miillera .: La forme lombalqique pure des hernies dlscales Iombaires. J. W.Hil. Rev. Hakelius A. 3. 129.aw Mannkopha-Ru. pod red.scand.. Regnrud M. Pre sse med. objaw Ptu iota .: Spinal stenosis. PZWL. . Soper J.: Lumbar spinal stenosis and nerve root entrapment syndromes. PZWL. J(jrkaldy-WiJl1s W. . I. Surg.i funkcja w neurologli. 23. 1970. Rev. 115. Chir. PZWL. W ksiazce: Clinical orthopedics and related research. 1970. . F. ale bez transpozycjt tulowia!).mpla . . 1912. i in. vol.. J. Lippincott Co... 2477. vel. B. . Lea a-nd Febiger.: Lumbar spinal stenosis: Clin. 115. Orthop. W.: Atlas kliniczlIY chorob ukiadu nerwowego. zazwyczaj towarzyszqcych odczudu bolu.udskowi bolesnego miejsca towarzyszy przyspieszenie t~tna. H.pewlerzchnia s_tawu. Verbiest H. these Paris 1970..: The lumbosacral spine..: Zespoly korzonkowe. Bone Jt. 106.: Spinal disorders. Ruchu Ortop. The Williams and WHkins Co. M.mledzywyrostkowego.: Neurologia kliniczna w zarysie. Urista.: Hernie discale et syndromes du cone de la quene de cheval.. 1980. 1964. 19. Pbiladelphia 1915. . prostowttika palucha j mm. 1972. Ponadto przy podnoszeniu przez badajqcego (chory leZy na plecach) nogi cbory: unosl dIUg.: De Ia sciatique vertebrale Cornmuns au: syndrome de 1a quene de cheval. Poll.]: NeuroIogia kliniczna. patoloqicznq postawq (skolioza. B. Philadelphia .-C.a w przypadku Ich podrainienia: 1 .Toronto 1976. J._ ze. Pomocne w tym jest sprawdzenie wyst~powania objawow.Juae: J.: Backache.: The Spine. b616w krzyi. . Simeone. reumatoloqia kliniczna.Mielnik Z. a cause of ceuda aquma compression. Dejerine J. Philadelphia 1975. H. i in. BrUhla. 50·B. W kstazce: B6le krzyia. Aneesthesie dans le teritoiro de S. pzWl.: Zespol b6lowy rwy kulszowej. TaUznrd R. 1954. Philadelphia . Surg. Warszawa 1974. 50. L. G. 5 trzon kr~gu. Baltfmore 1977. 6. Ruge D. Love J. W przyPadku jednoezesnego podraznienie korzenia 5 Iedzwioweqo i 1 kr. zezwycza]: drugl wywiad chorobowy.. W kstazce: Clinical orthopaedics and related Il"esearch. dans muscles antero-exterieres de la jambe droite. Saunders Co.

Jakkolwiek zwezenie szpary miedzytrzonnwe] jest prawdopodobnie na. ze zw~zenle szpary mledzytrzonnwa] ujawuia 5i'l: najwczesniej na radloqramech wykonywanych wpozycji stojace] chnreqo.e w wif. Dzieja sili: tak " powodu obkurczenia piersctenta wl6knistego. W przypadku tytowypehnio:::cia j'l.!kszosci przypadk6w jest to sprawa wielu miesiecy. jesli nie lat".zka mtedzvkreqowego i nestepczego podwtchnlecia staw6w miEjdzywyrOSltkowych.patrz badaure r adlolornczna w stenozach .ra.:zenie 5zpary rniedzytrzonowej stanowi tnastepstwo choroby i tylnego przemleszczenia jqdra miezdzysteqo lub jego chirurgicznego usuniqcta. W przvpadku zWEjzenia szparv mledzvtrzonowej i pcdwichniecta stawow dochndzi do przerwanra krzywe] S (b). W przypadku uszkodzenla krqzka miedzykreqoweqo zwezenie szpary miedzytrzonowej jest rozne w zeleznosci nie tyle od przernieszczenia [qdre rrriazdzysteqo. ono potwierdzic lub wykluczyt inne stany chorobowe moqace symulowac uszkodzenia krqzka mledzykreqoweqo".str.!diwiowej. Objaw Hadley-a (krzywa S) w przypadku choroby Ik. W niekt6rych 'przypadkach do zWf. 109. ile od samych zrnian w jego obrebie. patoqnomonioznedla choroby krqzka mif. a tyrn samym doprowadza do inkong-ruencji staw6w miedzywyrostkowyeh (wg MacNaba zmodyfik. ktor y kompensuje brak jqdra i nie pozwala trzonom k. .apogeurn. aby w ciqgu okolo roku 05i'19nqc sw~.!dzykr~90wego. kr~gozmyk ku przodow:i.dra mii"lzdli:ystego (n) nie. z niezrozumialycb przyczyn wit<kszos.). Prawdopodobnie zWEl.zenie rozpoczyna 5if. •• W tim miejscu naleiy zaznaczyc. 108 Rye. Naturalnie istnisjq okreslone objawy radiologiczne.zawsze dochodzt do zw~ienia szpary miedzytrzonowej.. "KIr~gos:i. ze rnoze. Ryc. Jednak.!zenia szpary miedzytrzcnowej dochodzi bardzoszybko po usunieciu (lub wypednieciu) jqdra miazdzysteqo. wartoscia badania radioloqiczneqo kr~goslupa jest to.!natychmiast po operacji."'TI''l~ajqce rozpoznanie kliniczne niz [ako 9·16wny dow6d chorobowy. ze jest to objaw staly. 'vV wsrunkach [lormy krzywa S schodzi z dolne] krawedzd wyro stka poprzecznego t boczne] po· wlerschni dolneqo wyrostka stawowego na boczna strone przylegajqcego g6me· go wyrostka stawowego (a). 108 Rye.lgowy .i. 109 .ziej wartosciowyrn dowodem uszkodzenia jqdra miazdiystego.ika mi~dzykrElgO"\\l"e90powoduje niestebilnosc segmentu czynnosclowepo krO:::!joshlpa. 101.!cie tego odcinka kreqoslupa pod wplywem odruchu boloweqo. Badanie rentgenowskie najczesciej ujawnia jedynie zniesienie Iizjologicznej Iordozy If.rE:g6w zbytnio sil:l zbUiyt (hI· Rye. 109 Ryc. lOB. IJtlrata elsstvczncscf kra.Lepiej jest jednak objawy te traktowac jako potw. to nie nalezy jednak sqdzit. tygodni od oparacji usuniacia jqdra mi azdzysteqo. zas po uplywie kilku lub kilku. oraz skoliotvczne wygif. tyiozmyk krE'.6 BADANIA RADIOLOGICZNE nastu tygodni staje sie zupetnie wyrazne. Glown'! ZW~ZENIE SZPARV MI~DZYIRZONOWEJ Zwt:.qdra miaidzystego dochodzi z reguty do zwezenia szpary mledzytrzonowe] (chociaz istniejq wyjqtkij. 134 . Nlestaty.jbard. Po chirurqicznym usunieciu j. niekiedy na rzecz klfozy.c pracowni wykonuje zdjo:::cii\w poz:ycji lezqce [.cz8'lina. 1 tak Gillespie doniosl 0 zWElzeniu szpary miedz'ytrzonowej u jedneqo z pacjent6w juz po uplywie 4.

!eego zapalenia staw6w kI~goslupa i Innyeh uszkodzen wll~zadel. Moze to si~ wyraiae uoqclnionymi zmianami zwyrod- a c Rye. Na komec rue. w qrupie 160 chorych zwezenie szpary miedzytrzonowej znalazl jedynie IJ 31.rzyczyna jest Die .pie l~dzwlo".! na innym poziornie. ze l<. przeto zWEilzenieszpary miedzytraonowe] nie powoduje mestebflnosct krl(g6w.li przemieszczona (oddzielajqca si~l cz~sc krqzkazwapnieje. Cz~sciowe skostnienie wi~zad!a podtuznego tyl . malo ostra plytk.-y:m powierzebnie stawowe k.r~g6w przebieqeja w linH strzalkowej (0). wolno zapominac.. Sq to zjawiska rzadkie i zmienne. nieniowymi krE)!gostupa lub -zwezenlem xiomie uszkodzenia. 112..!czq if. wldoczna jest bezpcsrednlo W obrazte rtg. CZdsem p. Wydaje si~.. 111. Dalej zWE:zenie szpary milid-zytrzonowej wcale nie musi oznaczac uszkodzenia krqika mledzykfl::cgowego. Badanie wa. klamer . Maze ana bye np. Zdaniem Ne ylora jedynie 30% chorych kwalifikowanych do Ieczanie operacyjnego wykazuje objawy radiologiczne zwyrodnienia krazka mif. Wyst~puje on~ w przebiegu p<:ura~owego zesztywniai<. Niekiedy radiogramy dolnego If. uapizm wyrostk6w).spondylodiscitis. ZWE:zenie szpary miqdzytrzonowej jest takze jednym z wczesniejszych objaw6w gruzlicy kreqoslupa.do ustalenia (wg Dihlmanna). jakkolwiek zd~niem niekterych mogq bye spowodowane znacznego stopnia zwleksaeniem zwalniania i wchlantania plyn6w przez chorobowo zmienione jqdro miezdzyste.gowego znajdujesif. kt6re nigdy nie odczuwaly b616w krzy~a.ldzwiowego odcinka krflgoslupa wykazujq w obr~bie jqdra miazdzysteqo struktury okreslana jako "baitki powietrza" lub "objaw proznf" -.rstwowe jest Istotne przy reznicowaniu discit ls ze Ifpondylodiscuis. Ponadto znacznego stopnia zw~zenie szpary mi~dzytrzonowej w g6rnym odcinku Iedzwiowym krqqostupa stwler- ~za sifl czesto ~ os6b starszyc~. 110.! one z uszkodzeniami krazka miedzykregoweqo. ze objawy radiologiczne nie pozosta]q w prostym zwiazku Z objawami bolowymi i czesto zdarza sie. nego (b) jest rzadktm objawem. Nlestabilnosc kr~g6w w przypadku odchylen ustewlenta wyrostk6w stawawych (tzw. b .2% chorych. W wieku starszym zwezenie wystepuje typowo. e). Normslnts w krll:goshJ.!dopiero na zdjeciach warstwowyeh: a .eniu szpary miedzytrzouowej moza towarzysayc nlestahilnose krll:g6w (b). Ubytki w trzonach kr~gowych przylegai<ieyeh do zw~±onej przestrzerii mi~dzykrEjgowej widoczne S<.!gowego. wynikiem zlego ulozenia chorego do bedania radiologicznego. Samuela i innych badaczy. Rye. odcinkowy wyprost. ze UBZkodzenia krqzka rrllfldzykrEl.i miseczek na tyLnyeh krawedziach trzonow (a. Tytowy'pehni~cie krazke mledzykreqoweqo moze prowadzic do pows!ania kostrrlejacych kelc6w. graniezne.. Jei. a Rye. W przypadku heryzontalneqo ustawlenla powterzchnl stawowych zw~2. Objawy te zostaly opisane przez Magnussana.Cytowany juz Gillespie. szpary miedzytrzonows] na po- w zwiazku z objawami Czesto spotykane wady rozwojowe krE)!goslupa z regaly nie pozostaja uszkodzenia hq:ilka miedzykrqqoweqo. 111 110 .!dzykrf. zas mechanizm ich nie zostal do konca wyjasniony.discills zWEjzerue przestrzenl miEildzytrzonowej.

co umozliwia badanie roznych poziomow krEj:goslupa bez potraeby wprowadzania duze] Ilosci srodka cienlujacego. Rola i znaczenie mieloqrafl! w diagnostyce uszkodzen krqzka miEj:dzyknm-owego zawsze byly przedmiotem sporow. 113 b ) II I I) I' I Rye. mou. b . Rye. ze przemieszczone jadro jest mare i szybko u\ega splaszczoniu. Najbardziej pomocna staje si~ mielografia w okre. Podobnie rzecz siEl ma w okresie III po obkurczeniu i zw16knieniu [qdrs. Jadro miezdzyste najczesciej kieruje sie do boku I nie styka Z oponq twarda lub styke siEj: Z Diq od ~ \ 'J a Rye. Polowlcza sakralizacja 5 kr~gu l~diwloweg? n. zlewiska (z powodu szybkiego przeplywu srodka cieniul'1cayo) w przypadku .sie II. dajqc objawy czqsciej na drodze naciq:gruEj:cia korzenia niz wzez ucisk na OPODEl twardq rdzenia. 114. Rye. _ Ieqliwoscl jest podrainJenie przylegajC\cego do . Jest rzecza oczywistq.slup3. Zmieriiajqc ulozenie chorego uzyskuje si~ przemieszczanie srodka kontrastowego. W przvpadku lumbatizacji L krligll krzyiowego podratnieniu 5 k orzan l~diwiowy. 117. krzyzoWi\. ze W okresie wyrodnlenia jqdra miaidi. Sakralizaeja polowicza 5 kr~gu l~dzwiowego. 115 Rye. szczeqolnle w przypadku istnienia kr6tkiego (a) Iub bardzo wqskiego (b) works oponowego (wg MaeNaba). 'Nie nalei.:dZwlO wego. Il Bole 1< rzyl:a 112 113 . 114 r: Ryc' 113. yrostka 4 konema lE. Zjawisko tzw..MIELOGRAFIA Zasada mielograJii polega DB podpajeczynowkowym wprowadzeniu srodka kontrastowaqo w celu przesledzenia przestrzerusrodoponowej razem l jej odqalezieniami dookola korzsni nerwowych. W praktyce badanie to napotyka wiele trudnosci i czqsto jego wynik uzaleiniony jest od znalezienia odpowiedniej projekcji.ystego (okres I) badanie to jest bezuzyteczne.Dte dawac dOlegliwose~ zarcwno z powodu podreznieniav jek i zmiliD: zwyrodru~~~wyeb. 115. CZElSele] [ednak p~yezyn~.'~diW~weg'o w krzyiowy: a . 116 Rye..stan prawidlowy. Rye. Rye.asymetna ustawtema powJerzcllill stawowycb (wg Puttiego). 118. 117 Rye. l. 118 Rye. Tyloprzemieszczenie jqdIa mia:idiystego na poziomie Iedzwiowo-krzyzowym moze nie uwidocznic sI~ w obraz1e mielog:raficznym.rozIanego uwypuklenia si~ pierScienia wt6knistego. Wada wyrostk6w sta~owyeh nil przejsciu od~inkil ktr~go..\eego suqerowac obustronne tyloprzemieszezenie jqdra miaidiystego (wg Mac-Naba}. utworzoneqo s~~ Wll przez wyrostek poprzeczny i kosi:. Rye. kiedy przesuniete w strone kanalu rdzeniowego jqdro miaidiyste przemieszcza sie pod tylne wlezadlo podluzne i odsuwa oponq twardq. 116.y jednak zapomlnec.

JUz _ zwr6{: nwagf.wity blok {widoczny'najlepiej na zdjeciu boczn. :i:e staje si~ nierrioiliwe wykonarite odpowiednie] projekc]i ukazujacej ma!. mogqcych dawac obrazy symulujqce przemieszczenie jadra rnia:idzystego [hlqd 1 : 5).tylowypehnif. e -. Badanie wykonuje sili pod kontrola promieni Roentgena. :ie w najlepszym przypadku mielografia daje 1 blqdne rozpoznanie na 5 badanych. Dlatego uszkodzeme krqzka miedzykreqoweqo nawet w II okresie rzadko daje si~ wYkryc bad anicm mie!ograficznym. krl\i. Z tego wzqledu wielu badaczy zaleca rezerwowanle tego bedania jedynie w przypadku podejrzan zrniari nowotworowych w obrebie kanalu kre::gowego. dajq denie lub nawet drawq tkanki.ldzykr:llgowego. u . pozostajac W kanale kT~gowym.wprowadza si(l ok. W rzutach pozostalych uwidoczniajq si~ r6wnie:i korzenio nerwowe. 2 em!! srodke kontrastowego. DOWyoraz tr6jkqtne cienle kieszonek oponowych.l przewElienla od przodu. Najczescie] spotyk ane obrazy mielogra[j~zne.ntu Jll.strzeni podpejeczynowkowej.gil h . Wartost radikulografii polega na tym. ktore.lgowego.lCle duzego fragme.tylowypcbnif.clra na poziomie Lt-L •• d . W warunkach prawidlowych w nude la-p uwidacznia si~ worek opo-. :ie ubytek cienia przypada na poziolDlet:zonu. Wynika z tego. U:i:ywany w radikulografii' wodny srodek deniujqcy wchlania si~ calkowicie w ciaqu okolo godziny i zostaje wydalony przez nerki. Wprowadzeniu preparatu do uszkodzonego krqzka towarzyszy b61 promieniujqcy do jeclnej lub 'obu konczyn dolrrych. Sytuacja pogarsza jeszcze istnienie artefakt6w i rueprawidlowosci prze.lcle" pierwszego korzanta z powo~n bocznegotyloprzemteszczenia jlldra miaZdiystegol c . g ucisk nqona koD. 119. .ym . 114 .niEl:dzykrligowego. Badanie polega na szybkirn wykonaniu 4 podstawowyeh projekcji. wewn"rtrzopo~owy '.y ubytek. Przemieszczony krqiek uwidacznia si~ w postaci przewqzone] smugi cienia worka oponoweqo oraz przemieszczenia korzenia nerwowego. Nie naJeiy tez zspominec 0 rno:iliwych ubocznych skutkach samego badania. 115 Rye. Igll:: wprowadza si(l od tylu w linil srodkowe j. Badanie to jest mnie] obciazajace od mieloqrafii oleistymi srodkami cieniujacymi.l. przezoponowo. e h DVSKOGRAFIA Badanie pol ega na bezposrednim wprowadzeniu srodka cien1ujqcego do krqzka .ka mif. i. ze ' w ponad 90% przypadk6w dostarcza dokladnych danych 0 przemieszczonym krqzku ' mi~d:'lYu~gowym. ale rzadko maja one znaczeme k liniczne (wg MacNaba).przewezenie worka oponewego spowodowane lI'od~glym wybrzuszeniem ptersctenta kTIlZka ml~dzykIf.str ony przednio-boczne] w ten sposob. \ RADIKuLOGRAFIA W sposobie tyro za pomocq wodnego osrodka cieniujaceqo uwidacznie si~ pbrysy dolnego odcinka kenatu kr~gowego" works oponowsqo oraz korzeni nerwowych w okolicy ogona konskleqo.ne ZdJ~CIiH:h bocznycb CZ~sto uwidbezniaj" sif.leie j<\dra mi<lzdzystegoj b _ "odcif. Do krazka . Chary lezy na brzuehu. PIZ)' czym natezenie b61u oraz jego promieniowanie stanowi wa:i:ny czynnik diagnostyczny (w powiazaniu z innymi objawami).skiego powod?J<Ic~Y ealko. a Die.

Ruchu Ortop. e~tezopatIa lub po prostu nie wytlumaczony. .t6r~go doleqliwosct me rmjajq nawet po uzyskaniu renty. ze dla prawidlowej interpretacji ksztalttl kreqoslupa 1 _przestrz~nneJ konfi[Uracji krE. wyroslami i z.ym) aiezbedne Sq zdj~cia wykonywane ".!q~z~nych z nerwob6lem kulszowym.ynnosciowe). WSP"OlISTNIENIE WAD WRODZONVCH U osob cierpiacych na bole krzyza na tle uszkodzenia krqzka mi~dzykr~90we90 nierzadko stwierdza si~ istnienie wad rozwojowych. jedynym wyjsciem z sytuac~l bylohy w. . nie manifestujq si€! zadnymi objawarni kliIlicznymi.~lica : kr~a mlr.z . w t~ c~~czerua . bolesny sku. natomlast jest czesto miejscem zmian. nie ma!qcych . j iII. W przypadku niedroznosci kanalu kr~gowega prze2 wypchnlete [adro miaidiyste zmienia sie zawartosc bialka w plynie mozqowo-rdzeniowym. gdzie w gr~ wchodzi roznicowanie ze zrnianami nowotworowymi kanalu i rdzenia krqqowego. Biorac pod uwaqe ryzyko zwiqzane z zabiegiem.! przeciqzenie mi~sni.mI~~m ":Poinformowany 0 "zrnianach" w kreqoslupie pacjent najCZ€!SC1eJ staje SI~ w ~yc~~rzyPad~a~h "doiywotnim" chorym ortopedycznym. prl.zdrowe nie maja tak czqstyeh baden radiologicznych ledzwioweqo odcinka kregoslupa).zwyzka poziomu bialka nie jest wielka i nie wystqpuja stale.nych. Jesli srodek cieniujqcy rozlewa si~ po: trzonie krequ. oznacza to przernieszczenie jqdra mlezdzysteqo: jesli nie przekracza 3. NAKlUCIE L~D2WIOWE Zabieg ten polqczony z badaniem plynu m6zgowo-rdzeniowego nie wnost niczego szczeg6lnego w dlaqnostykq uszkodzen krqzka mitidzykn:gowego. meslu~~e wyludz{)nych od s~arbu panstwe pieniedzy. ~omecz:ne Sq radiogiamy boczne w4 usta"':lemach ~ulowla: w przeprosocle.:rzyZa nler.gO~ego na ~od~tawie badania radiologicznego.a. Pol.tyczne. ktoI:.diwiowego naJeiy niespojenie luku kr€igowego. stego.. napadowych b616w k.Nalezy wyslrz~gac sie zbyt pochopnego wnioskowania 0 stsnie krqzka ~lfid. lub pokaz.Jesli srodek cieni uJqcy przechodzi dalej nii 3. CO. zmianami beleczkowania trzon6w orez z ustawieniem wyrostkew kolczystych.. zmian. wyproscls. itp. Chl. ze osoby .y czYm.: Badanie radiologlczne W ·ortopedii. Zdania na temat wartosci dyskografii Sq nadal podzielone.ybko przerriijajqcf.. Bi~jriski P . .gowego). nie bez znaczenia jest tei fakt. istnlejace od urodzenia. marny do czynienia z tym sarnym uszkodzeniem. tzw.f. szczelina Iuku. lub dni . 0 DIU lllled~llcy)! pod kqtem 30 i 60 (tzw.~ kr~zkl~m ml€idzykr€igow.ywame rnu na kliszy istniejacych zwapnlen.:dzykrc. Pol. badanie to rezerwuje siti wylacznle do przypadk6w trudnych diagnostycznie. zwaiywszy na dzialarue s11y CLE~Zk~SCl przemleszczajqcej kr~g. ..zye]l stoJq~eJ. naturalnie z wyjqtkiem koniecznosci r6inicowania z nowotworami kanalu i rdzenia krfjgowego.5 rnm. Arel .(kt6re jednakza nigdy nie deja ostrych objaw6w bolowych. WaTSzawa 1978.: Wady asymilacji Im. zg. byloby niecelowe. llsztY':'n.q moze ~y. ~. Ruchu Ortop. Narz. zdecydowanie niedopuszczalne . wiec . Narz.gow oral. 1979 44 ? 169 _ Borejk MD' kA ' . wzajemnego stosunku c~ynno~cl. . Jest l<jczeme uporczywych bolow krzyza ze zrnianami w plytkach . Pismiennictwo W. 201. dowodza myslenia ~ "naJmmeJszeJ linil OpOTU". .cl. nawet na podstawte wyrazn~go zWElze~a szpary miEldzytrzonowej.U[ciu tulowta [nlepochyja. jak w pczebiegu uszkodzenia krqzka mi~dzykr(l. Do najwa2niejszych wad rozwojowych dolneqo odcinka k. Najczesciej jednak wady te.zykH. inne Iecze~le.y. ze u cierpiqcy~h na uszkcdzenie krazka mi~dzykr~gawego czescie] stwierdza si€! wady nii u os6b zdrowych (bye meze dlatego. obsuw6w kr~g6w jest niepowas a '.r€i90slupa lE.rc.:gowegoimitujqca centrelna wypadnill. kr!igoslupie~ stw!er~zanych badaniem radiologicznym. a i w tym przypadku zawsze istnieje jakas wymiana plynu. 37. odszkodowam.:goslupa 1~dZw:iowo-krzyzowego. -. It? . wl(l. p • Wlelkim bledem psycbologicznym jest informowanie pacjenta 0 zmianach "". a. kregozmyk oraz lumbalizacja i sakrallzecjakreqow. .ceJ ~a ZIa ame fat~li~. PZ"WL.ID1~sru. Zbyt czqste jeszcze tendencje do Uumaczenia zmianami w d' . W przypadkach upodabniania siti kr~g6w do lezqcych wyiej lub niZej istniejqce zwtizenie szpary mit=:dzytrzonowej zazwyczaj nie oznacza wypadni€icia jqdra miazdzy116 W tyro miejscu .zne. po.5 rnm poza przcstrzen posredniq. [akkolwtek niekt6rzy badacze zwracajq uwaqe.zad~~ po. oznacza to zwyrodnienie krqika' miedzykreqoweqo. o . 2. gd}ri. 1972 . Badaniu towarzyszy bol. 'Zd'j~cie. d. zwyro memowyrm kreqostupa ostrych. krwiak srodmiEiS~~W.. Jednakze calkowtty blok jest rzeczq rzadkq.granicl..I . a poza tym jest to zabieg groiqcy powiklaniami ze wzqlqdu na droqe podania srcdka kontrasto-wego. Szerokio rozpoznawanie. . uogoJmonq osteoporozq.wapnieniarni na krawqdziach trzonu. ze wstrzYkni~cie srodka kontrastoweqo do krqzka misdzykrqqoweqo moze przyspieszyc jego niszczenie.nalezy do~ac. zwyrodnieniowych .c n~c.lerue "obsuwajqcego' si~n kr~gu. ale wstrzyknieciu nie towarzyszy bol.oWY~ jednostek krf(gosJupa (dwa saslednie kr~gi z 1qczacym J. ro zonynu .Chia. Zlu .zazwyczaj ~cwsp6lnego z choroba podstawowq. ale jego wprowadzeniu towarzyszy bol promicniujqcy do koncayny dolnej po zaj~tej stronie (lub obu konczyn).Cle Jqdra mtazdzystego. wyrosli itp.o~czas. ~e znaczacs 1 sz.

Acta orthop.London 1 . lac u . P. . Usprawied1iwieniem tego faktu jest. in low back pain end sciatica. 1968.Zce: $ole kirzyza. 1 in'. .. h 1'0' teal and . ... ones . . Rudnicki. J..: The Spine. W sl1\~ce: ~llca ' onhopaedics and related research. .' N b I' 1) SpondylolisthesiS with an intact neural arcn . " J . US . M.Jcal and J.. " 119 . ' '. S..Sutow. Ch . 624.. 91.. The Amencan ca e0 1 975 ' .Ann. P.De Palma A. . special reference to transverse axial tomo ~ Ph W ksi"l. .R.0. The back and its disk Syndromes.. . a poza tym korelacja miedzy objawarni a patolcqicznymi zmianami w przebiegu cbor6b kraqoslupa jest plynna. W.. A' d 1 of Orthopaeceo Instructlonal Course Lectures. zanim dojdzie do wyzwolenia ostrych doleqliwosci. B.. Szczecin . . F' B'I tereble to )ow-back-paln.. redS/~Il~rei~en~~ krzvza Vi uj~cil1 rentgenologa. occuitd in relation t-o age.1.Toronto 1976. co dowadzi. 1959.lgfield 19~3. rzekomej przyczyny below. D. 'OJ PhHa: Clinical orthopaedics and relatedraSeaIch. Fehiger. W kSl<l. 50-B.: Roentgenological examinations of the functtcn o~ e .• S. W.. 204. Lea and Feblger.ladelphla li:bar Schalimt'l. Ruge D.. '1 in . 20. Philadelphia . L.1951. A n k'e y R.. w. Pryde A. H. . . J. 19. Thomd. k . Radioloqy. t . J.doc.krqika miE)dzykrEl90we9o. Diss. S. . _ iliff' . Lea and B. E. . ~er~... . tea and Feblqer. stenawczo zbyt czesto. [akortdpedit." b . 1968. A Davis Co. Spri. 19 0. niezbyt pewnie w omawianym przezsiebie zagadnieniu. Lumbar Discography. Bone Jt.Sheldon J. F. '" radiological review.c a or . Kirkady-WilJjs . podejScie lekarzy do' zaqadnienla below krzyia nacechowane jest defetyzmem.G Tile M.os·[s with.London . Surg. l. W ksiOlZW. 7~.: Lumbar spina stenosis. 5 Levin P. ze bol krzyZa maze bye -wywalany procesem..J.' 28. H. a :radiological text Georg Thieme and atlas.zce:: CUnlcal cxtth.chorobowym lub zabujzeniami czynnosclowymi w obrebie samego krEigoslupa.. Smg . . ~~~PPiJc'ott PhlladelphiaTotonto 1976.ipplDcOtt ce.. PhilatlelJlhl~ 19: 11. Friberg S. scand. J. a odsyl:ani od specjalisty do specjalisty.' Wbrew panujqcym poglqdom przyczyny b610w krzyZd dajq si~ . 28.28.C 'Wet _ ~~:.. Malawski..: 19:0' ~4. Do below krzyz a doprowadza najczesciej splot .W ksi'lzce' lIlyelographic changes in the major types of Ium alr spma ~ e~osls. . l in.?. J. vol. . 90... czssie ktoreqo rna miejsce choroba . . ChUd.prof. w zwiezku z konlecznosciq rozleglych studiow zarowno na polu anatomii. prof. Niestety. 'd1ey L H' Anatomo-RoentgenogLaphic studies of the Spme. Wyd. 9 r~~h1~an~ ~9~~stein 'vV. Phl. Copenhagen Univ. E. Wiltse L. 303. R. . Thomas. jak i tkanek i struktur okolokreqoslupowych.rawdq jest.: Incidence 0 spina bUida.bin E.: Myelography in the lumbar disc synd~ome. pod : .n~y siq: Wroclaw . ie autorzy artykulow czuja sit'.L.sYIJ1ptomatic patients. Dis. gdyz po pierwsze kr~goslup jest trudno dostepny oadaniu fC 'riicznemu.MclvUI G. J.. Bersnck S. Lumba~ : . jak doted. B G' The normal tumbo-sacral Spine. Bone Jt. radiodiagD. G..~jl1Jl B d R. Phlla~eIP~ Toronto 1976. zbyt male zainteresowanie spolecznosci lekarskiej tematykq bolow krzyze.. . Rothman R. _ HilseJberger W:' E. z kt6rych na czolo wysu.: Soft tissue pain and disability. bye moze. F.Toronto . J. W..: Discography 5C1Uld. 1956.. " . Th C V Mosby Co St Louis .~.wzglE)dnie latwo sklasyfikowac i wiElkszoSC z nich mozna leczye prostymi' srodkami. Neurosurg!.. a dlr. PZWL.nal stenosis. Zuk. SaU'ndea:s Co. Bu. A Hlavaty. radiologii. Notdisuuier S. er n B tr Co _ Heidelberg - New York: 1980. e. D. Gdansk pro-f. .roznych przyczyn i niekorzystnych czynnikcw. . prof. RAe Thompson J. prof.ek M. C spn:gfield ·19~4.'. At thop ' . neurologii i neurochirurgii. Ku}l 1. It" . B. T. Z requly. vol. Warszawa ...' Cl inl I ·Palne K. Ro~n~genol.: The narrow lumbar canal Spnnger Verlag. Haftek... . 59. to nawet w naukowych plsmach i publikacjachciqgle jeszcze zagadnienie b6low kr~Yza jest niepotrzebnie zbyt komplikowane. w celu wyszukania corez to nowej..: . Lipptncott C ci o 'I delphia . Stuttgart ttt. Iorl. Swiderski.' h . Diagnostyka b616w krzyza jest trud:niejsza niz below w obrebie innych odcinkcw nerzqdu ruchu. J. 211. . ..-sacral verte rae In.opaedic5 ancl related research. 71. Philadelphia 1969. 550 individuals Without Symptoms reAnomalies of lumho. G. .. dZwigniE)cie ciqzaru itp..: Abnormal myelogtrams in J. .SouthwortI1. zaqadnienle b6l6w krzyia doczekalo siE) naletnego traktowania jedynie w nielicznych osrodkach ortopedycznych kraju.1 . .. B -U Wackenhelm A. . ze nierzadko cierpiqcy chorzy ni~ Sq leczeni przyczynowo. .: The intervertebral dtsc.: Gelenke 7 DIAGNOSTYKA ROZNICOWA BalOW KRZVZA _ Wirbelverbindungen. .: Spinal disorders. Tylman.. 5 32 B 325. B. Co wiElcej.c~uw N. Warszawa 1972. Mimo wielklch postqpow ortopedii i neurocbirurgii ciqgle teszcze. vol. vol. The narrow lumbar canal. \"'lk' Co Baltimore 1977. J. 97. us. 2) Backach The Wilpse·udospondylolisthesis. . s me. die Surgeons. . Pat a y Iiams an cy I IDS •.. S. Philldelphia 1917.prof. \!Vynikiem malego stopnia uswiadomienia lekarzy 0 istocie below krzyza jest to. 115. a nie pojedynczy bodziec np.: Comparative study of Abrodll myelogram and operative [" dings in low back pain and Sciatica. WIlJen. istnieje pewien okres utajenia.... Verlag.the so call. Postepowanle takie jest nie do przyjecia i wysoce szkodliwe spolecznie z racji niebywalego rozpowszechniania siE) b6low kntza.Toronto 191. Aaerkus 1958.

wrodzona (rozwojowa) powildana procesem zw:yrodnieniowym (wg Wfilse). Zesztywniajqce zapalenie staw6w krflgoslupa. Scharzenia ginekoiogiczne' i ciqza. ropne zapalenie kosci. ie z wyjqtkiem nowotwor6w rdzenia i kanalu krflgowego (wystflpujqcych zreszta rzadko) oraz niekiedy zaawansowanego krflgozmyku zadna z wymienionych wyi:ej (w punktach 2-9) chorob nie daje zazwyczaj ostrych napadowych b616w krzyi:a z objawami nerwob61u kuiszowego. patologii i jej klinicznych iroplikacji. . sakraJizacja wyrostka poprzecznego ze stawem rzakonrym.dra m. Wady wrodzone: krEl. 3) bolero krzyza i nerwob6lem kulszowym. Mimo to nadal jeszcze Istnieja problemy nie wyja.zczyzn Rye.stenoze.. gil. rdzenia i kanalu krflgawego. 120 121'. kr~gi przejsciowe. nabyte zwezenie swietle kanalu knmowego. 120.iemowa.snione lub niezopelnie wyjasnione. jest prawdopodobnie odpowiedzialne za pierwotnq stenczq. 4. .zenie w 5Iodkowej CZflsci IfldZwiowego oddnka kr~goslupa u me. Przyczyny Inerwob6lu b6low krzyza.stenoza zwyrodnleniowa powiklana tYloprzemieszezeniem jq. b . u kohiet ZWflza si~ onna przejsclu IfldZwiQ.stenoza wromona (rozwojowa)1 c . Prawidlowy kanal kr~gowy ma r6Znq objE:. Wszelkie stany chorobowe typu "zaj~cia przestrzeni" czesciej powoduja objawy ucisku U os6b Z wqskim kanalem kreqowym. dlateqo do objawow ikorzeniowych dochodzi pozniej w przebiegu choroby i nie Sq one tak ostre. [ak to ma miejsce w przepuklinie krazka mifldzyknmowego70czywiScie 110% Wymienione stany dajq sifl roznlcowac wnikliwym badaniem klinicznym. Zmiany zwyrodnieniowe powodujace b6le krzyZ a rozwijaja si~ bardziej podstepnle. Uszkodzenia krqzka mi~dzykr~gowego i/lub stenozy 2. Inne. STENOZY KReGOStUPA W ODCINKU LeD2WIOWYM Chociaz .-L4 oras L4-L1.kanal prawid!owy. Z naciskiem nalezy podkresllc. wada rozwojowa korzeni i pochewek. Zmiany zwyrodnieniowo-zapalne kr~goslupa. 2) nerwobolem kulszowym. Choroba wystepuja przede wszystkim u mezczyzn i najczesciej daje o sobie znac w 4 dekadzie zycia._goz:myk. Typy stenozy l'ildZwiowej: a .stenoza zwyrod:n.dra miaidZysteg:oj e . 5. to jednak doptero ostatnie dzlestectclecia wyjasnUy wiele waiinychzagadnien z zakresu etiolo-.ulszowego oraz b6Iow - krzyza 90% 1. 3. 9. Zakazenta.to5c na r6i. Zaburzenia statyczne i dynamiczne. kt6ra jest typowa dIa plci meskiej.wo-k. 8.stenoza l~dZwiowego odcinka krflgoslupa jest [ednostka chorobOWIl uznawana od poczatku biezqceqo stulecia. Wlasnie own zwe. badaniami dodatkowymi oraz na padstawie obserwacji chorega i sposobem leczenia zachowawczego. 7. 6.1aidZysteg:ol I .Z reguly do czynienie mamy z 3 grupami doleqliwcsci: 1) bolem krzyi:a. U m~zczyzn kana1 jestprzew~zony na poziomach L.rzyZowym.. gruzlicze zapalenie kosci. d . kulszowego nerwob61u k.steaoza wrodzona (rozwojowa) powikl:ana tyloprzemieszezenlem jq.nych poziomach. Guzy kreqostupa.

objawow 'stenozy kanalu krEl:gowege zalieza sie: 1) b61 krzyza staly lub przerywany oraz objawy: typu rwy kulszowej. stenoZq kanalu krEl90we9o Sq w!asciwie podohne do tych. Nierzadko chory skarzy siEl na bole noene. w kt6rych spoczynek przynosi ulqe. KrEl:gozmykowe. jak tez w jednej czy obu ' konczynach dolnych.stenoza ledzwiowa kanalu k. 3. Dotyczqce kanal6w bocznych. Mogq bye one powodowane przez kosc lub tkanki miakkie i dotycz"yc samej puszki kostnej. Po przebyciu kflkudziesieciu metrow chory· musi zatrzymac sie I odpoczqc. Trzeba jednak zaznaczyc. ze chory ze stanozq 'dobrze znosi jazd~ na rowerzevnatorniest u chorego ze zwyrodnieniem krqzka miedzykreqoweqo czvnnosc ta nasila. stenozy zwy· rodnleniowe orez przepukliny [adra miazdzysteqo. Rozne: 1. ZM pogarsza si~ wraz z fizycznq aktywnosciq. zmiany zapalne i nowotwory mogq powodowae przewezenie kanalu kreqoweqo.Qbjawy klbdczne Do klasycznycl'l. Natemiast jesli w przebiegu stenozy zajElciu ulegajq wyze] polozone korzenie. Bole krzy~a w przebiegu stenozy kanalu krEl:gowego Sq lzejszaqo typu niz W przebiegu uszkodzenia tarezy miedzykrqqowe]. podczas gdy w przebiegu stenozy jest on nieco trudniejszy do um. Objawy te odrozniaja stenoze od uszkedzenia krqzka miEldzykrElgowego. czy tez uczucie jakby nogi hyly wykonane z gumy. Stenoza rozwojowa. w mlare podejmowania czynncsci dnia codziennego. W nastepstwie laminektomii.iejsco'wienia. siEl: bolu pod wplywem stania i ustepowanie po polozenju si~ de 16zka. 2. Slowo "slenoza" oznacza zw~zenie. claudicatio cauda equina - 123 I ' . ktory ustqpuje po 2-3 godzinach. F. Po'i:ne zmiany pourazowe. Bot moze miee charakter trwaly lub naprzemienny. 4) lalwiejsze wchodzenie pod gorEl niz schodzenier5) egraniczenie przeprostu kre:goslupa z powodu bolu. Jest rzecza ciekawq. B. . segmentalne lub uoqolniqne. B6l stanowi objaw naczelny i chory moze go. ZWEl:zenie kanalu krEl. to nie uwaza 'si~ Ich za przyczyny stenozy. uczucie chlodu.dzykrEl.u chorych tyeh nierzadko mamy do czynienia z tzw.niom krq. Zazwyczaj chodzenie nasila b6l. odczuwac w dolnej cZEl:sci Iedzwioweqo odcinka krqqoslupe. 1. Jatrogenne: 1. Tak wiec stenoza sa wszelkiego rodzaju przew~ienia kanalu knmowego. dolnych u choryeh dotknietych. opony twardej lub obu z nich. C.p chorob'owych. KlasyHkacja stenoz (wg Onkeya. to w grlil wchodza 3 g16wne pro-eesy: 1.objawy.Pstwie chemonukleolizy. . lub tez po przYJEl:ciupozycji siedzqcej. Po kilku minutach moze on kontynuowac marsz. Ste-: noza w odcinku lEl:dzwiowym kr~gosjupa oznacza "usidlenie" ogona kon-skiego lub Korzeni.nal6w bocznych) z przyezyn bezposrednich. Przewezenia mogq bye ogniskowe. bol moze promieniowac de przedniej powierzchni uda. II. Obustronne bole konczyn dolnych wystepujq cz~sciej u chorych ze stenoza. Bole promieniujqce do konczyn. W nestepstwie przedniego lub tylnego usztywnienia. Dlatego tez bol promieniujqcy na boczna powierzchniq uda. zachylkow otwor6w miedzysregowych. ale podobnie umiejscowione w dolnej czesci odcinka lEldzwiowego kr:~goslupa lub okolicy ledzwiowo-krzyzowaj. 2) nasilenie. kt6re towarzyszq uszkodze. 3) kurcze i bole iydek przy chodzeniu. 3. Zwyrodnieniowe. D. B.gowymz reguly jest bardziej ostry i latwiejszy do zlokalizowania. Stenozy nabyte: A. kanaI6w korzeniowycb i otworow mi€idzyknmowych. Chociaz tylowypchni~cie jqdra miazdtystego. E. Chary moze skarzye siEl:tez na ostabiente noq. chorego z uszkodzonym krazkiem miEl.: qorzej. Stenozy wrodzone lub rozwojowe: A. Idiopatyczne. Dotyczqce kanalu kreqoweqo.wszystkie stenozy wrodzone i rozwojowe. Zmiany zwyrodnieniowe [nejczestsze). Zlozone . Jak zaznaczono wyiej. Achondroplastyczne. wewnetrznej powierzchni kolana lub lYdki i nie schodzi ponizej stawu skokowego. jak i przepuklina krqzka mledzykreqowego -mogq niekiedy [rzadko) wyst~powac razem. Objaw ten nierzadko nasuwa mysl 0 cloudicatio intermittens pochodzenia naczyniowego. tyl lydki do stopy i palcow jest nierzadko nie do odroznienia W obu tych stpnac.. Nierzadko ehory cierpi na bolesnq sztywnosc po okresie spoczynku lub 'budzi si~ rano z bolem. B61 korzeniowy u . 2. Tile i Kirkady-WilUsa) I. ktore lagodzi chodzenie po pokoju (chory zazwyczaj jest po piecdziesiatce].zka miEldzykr~gowego z racji podreznienle i ucisku tych samych struktur neurologicznych. 2. z. 2. pojawiajqce siEl:nawet po przebydu nieW-ielkiego dystansu.[~gowego ma wiele cech wsp6lnych z przepuklinq krazka miedz ykreqoweqc i w rzeczy samej zarowno stenoza. ie w miara uplywu dnia takze i chary ze stenozq kanalu krqqoweqo bqdzie czuc sit. Zatrucie fluorem. Kraqozmyk zwyrodnieniowy. WnastEl:.e "nie Sq to jego 'noqi". ChOroQ8 Pageta. 3..gowego (ezy ka. szczeg61nie w pierwszych dniach ostrego ataku. przeczulica oraz drqtwienie nog (krqzenia krwi w konczynach dolnych jest prawidlowe). ' Uwagal Objawy te Sq odmienne od below wystepujacych w uszkodzeniech krqzka miEldzykrEl:gowego. Co siEl:tyczy patologii i patogenezy.

yr odnienie po jed ynczeg~ krq. Podobnie tez zeburzenia motoryki i odruch6w mogq w obu nogach przedstawiac siEl roznie. Na sprawe t~ zwrocil uwag~ Verbiestr kt6~y tei. W przypadku stenozy z reguly zajeeiu ulega wiElcej korzeni nerwowych.przez przestrzen mi£ldzywyrostkowq blaszki luku. przeto ustawienie krt. Na IstrueDle stenozy moie wskazywa¢ tzw. Iz?lo:. 0 tyle wystepowac moie w stenozie. ze objawy kliniczne nie dajq tak oczywisteqo obrazu. sokosc nasady Juku wyiej polozoneqo krequ. dystansu. a konczqc na uog61nionych znieksztalceniach doprowadzajqcych do boeznego skrzywtenia kr~goslupa . potykanie sie. w przepuklinie jqdra miazdzystego terczy miEldzykrt.. W odcinku ledswiowym wysokosc krqzke miqdzykreqowego wynosi 15--20 mm. chociaz brzegi kosci pokryte cienka warstwq resztek krqzka mogq wypuklac siEl do swiatla kanalu kr~gowego (Crock}.em. ponadto czesciej objawy sij obustronne. Zaburzenia czucia Sq czesto roznorodne i naroznych poziomach w obu nogach. Unoszenie wyprostowsnej nogi ulega wiekszemu ograniczeniu w przypadku uszkodzenia krqzka miEldzykrElgowego niz w przebiequ stenozy kanalu kreqowego.nie z reglily nasilajq doleqliwosci bolo~e. mozna wyobrazic sobie granice kana16w korzeniowych. ze nasady luk6w podpierajq g6rne wyrostki stawowe i cz~c miEldzywyrostkoWq luku. by znow wkr6tce powr6cic po podjeciu wysilku. Wyehodzqce z rdzenia korzenie przylegajq do przysrodkowych i dolnych powierzchni nasad lukcw.zycji zg~Elcia kanal krE):gowy w odcinku ledzwiowym jest o~sz:rnIeJszy. ale za to reaquje gorzej na leczenie zachowawcze i zazwyczaj cierpi na stale pobolewania. Po przyjeclu wyprostowanej pozycji ciaIa chory moze natychmiast odczuwac bole krzyia i b6le n6g. Innym objawem jest zjawisko prozni Kunttsona. wiezadlo :i6lte i g6rnq krawedz dolnego wyrostka stawowego.ana resorpej. stante i chodze. Doprowadza to nieuchronnie do zmiany ksztaltu obszaru micdzykreqoweqo i wpuklenia siEl wi£:za· dla i61tego do otworu i do kanalu korzenia.polegajqcym na b61ach i oslabieniu n6g po przebyciu nawet kr6tkiego. Korzenie wychodzq z rdzenia przysrodkowo i ku qorze od nasad lukow. Bole u chorych cierpiacych na przepuklinq krqzka mil. zaS leienie . zas odpowlednio w~i:szy w pozycji przeprostu. Bole te przebiegajq r6inie i nierzadko przypominajq bole typu rwy kulszowej.nalezy uswiadomic sobie roznice anatomiczne miedzy otworem rniedzykreqowym a kanalem korzenia. przy czym doleqliwosci z czasem nasilaja siEl. co pociqga za soba zmiany w stawach miedzywyrostkowych .goslupa jest prawidlowa.!gowej. Jednakzeu tych ostatnlch ograniczenie unoszenia wyprostowanej konczyny jest z reguly obustronne.neqo gazu w przestrzeni miedzykrqqowej na radiogramie bocznym.szczeqolnle ze .z:. Stenoza w przebieguchoroby kri}Zka miE):dzykr~gowego Chore ba. Zazwyczaj ruchomosc krt. Z innych skarg naleiy wymienic zapadanie si~ kolan. Chory ze stenoza cierpi rnniej bolesne ataki.pnie.a krqzka miqdzykregowego cechuje siE): znacznym ZWIi1Z~Dlem szpary miedzykrqqowej oraz sklorozq przylegajqcych do siebie powierzchni trzonow krli1gowych. . Od tvlu korzen jest oqraniczony -idqe od gory do dolu . szybko ustqpujqeych po odpoczynku. Pamie:tajqC.Trzeba wyraznie powiedziec. W przypadkach zaawansowanej resorpcji pojedynczego krqz· ka szpera miEl=dzytrzonowa moze ulee zweseniu do 3 rom. ale ustepujq na pewien czas pod wplywem leczenia zachowawczego. pr6ba marszu. co moze prowadzic do mylnego rozpoznawemie chorob naczyil obwodowych. jak to ma miejsce np.!. La i 14 jest rzadkie w przypadku uszkodzenia krazke miedzykreqoweqo. polegajqce na pojawieniu sie cienia czer.zrnniejsza je. przybtera rozne postacie _ ?oezynajqc od zmian zwyrodnienlowyeb staw6w miedzywyrostkowyeh jedneqo segmentu.i.!goslupa znajduje swoje odbicie w dolegliwosclach bblowych. wego W odcinku ledzwiowym kreqoslupa. S1£:wyrostk6w stawowych do swiatla kanalu korzeniowego. Ponadto stwierdza siEl sklerozq przylegajqcych do' siebie trzon6w krqqowych. jak i u drugich chorych najczqscie] dochodzi do ucisku korzenia La i SI' 0 ile jednak zajElcie korzeni rra wysokosci L2. w pojedynczej resorpeji krazka mili1dzykrEl=go· wego moie doehodzit do obnizenia wysokosci krszka rzedu 12-14 mm. na roznej indywidualnie wysokosci. kt6re stanowiq pewnego rodzaju wrota znajdujqce siE. Tworzenie brzeznych wyrosli kostnyeh jest niewielkie. a ':lastEl.zgiEltymi noqami w stewach biodrowych 1 kolanowyeh . Zar6wno u jednych. I tak siedzenie. U niekt6rych chorych moze dochodzic do bolow nocnych. Anatomiezne podstawy stenozy kanatu korzeniowego przedstawiajq siq nastepujaco: ksztalt otworu miadzykreqoweqo jest w duzyrn zakresie uzaIezniony od wysokosci szpary miedzytrzonowej. Dla zrozumienia etioloqii i patogenezy stenozy kanalu korzenia oraz stenozy otworu miedzykreqoweqo ~ naturalnego nestepstwe zrnniejszenia wysokosci krqzka mili1dzykrElgowego . nawet jesli objawy bolowe Sq jednostronne.! \IV pojedynczej p!aszczyinier przebiegajqcej nieco skosnie do plaszczyz125 / 124 . Sq one zupelnie odmienne od granic wyznaczajqcych otwo· ry miEldzykrElgowe.szczyt qorneqo wyrostka krqqu niiej poloionego przesuwa siEl ku g6rze na wy. Jak wspomniano wyzej.ldzykrElgowego Sq cit::ikie. wy· konanym w przaproscie. Do resorpcji krqzka dochodzi zazwyczaj w skadlnqd zdrowym odcinku l1:dzwiowym krsqoslupri [niakiedy nawet w pozniejszym wieku). w pozycji stojace] chorego. W przypadku steDOZy marsz trwajqey 5 minut nierzadko powoduje oslabienie n6g. i:e objawy korzeniowe powstajq w zwiqzku z wdzie~aru. Co siEl tyczy ruchemosct krElgostupa w odcinku Iedzwiowym. czy tez upadki bez utraty przytomnosci.ka miedz ykrElgo. Objaw Lasegue'a rzadko jest dodatni (poza okresami zaostrzen]. to chorzy dotknieci stenozq zachowujq jq w stopniu wiqkszyrn niz dotknieci przepuklinq krazka miedzykreqoweqo. Ponie~~i w po. wskazal.

ljqcego na sobie mase calego ciate. k1edy nie rna jednoczesnego przerwanfa ruku nerwowego). diwig1. Rozpoezyna silil on ku gorze od miejsca wyjscia korzenia z WOTka oponowego.. promieniujqce do pcsladkow i do koncsyn dolnych. Stap.ze przestrzan mledzytrzonowa jest pusta i ze korzen jest uciskany przez fragment chrzastki plytki krancowej (Crock). Kazdy z nicp: moze wywolac objawy stenozy kanalu kreqoweqo czy kanalu korzeniowego lub jedno i druqie". zazwyczaj wystepuja obustr onnie.:h takich stwierdza si~. 12L Podzial kr~gozmy~6w wg klasyfikacji Meyadinga dziafu trzonu kr'ilgu naiL CZ!ilsci(w9 De Palmy 1 Rothmena]. sie 3 typy krElgozmyku: wrodzon y (ok. spondyJ olityczny (510/&) oraz w przebiegu zmian zwyrodnieniowyeh (25%).rwajqcyeh przecietnie zaledwia 3-5 dni i ustepujqcych bez stadu. W miare postepu ehoroby dochodzi do wydluzenia i scienczenla czesct miedzywyrostkowe] luku i do jego przerwania. W miare ewolucji choroby. i kanal korzeniowy przebiega w trzcch wymiaraeh. pozostaje na miej" Do stenozy w przeblegn kr~gozmyku dochodzt zazwvcza] w przypad. t.tzw. moze pojawic siE:' jednostromia Twa kulszowa. W przypadkach zaawansowanych. Naturalna historia choroby i resorpcji pojedynczego krazke miedzykrlilgowego rozklada silil z reguly na lala. ze objawy. kontrole rentgenowskie ujawnlaje zwezenie si~ [edne] szpary miedzykreqowe]. podczas wykonywania zdjecia przednio-tylnego okazuje si~. Laminektomia w tych przypadkach daje zazwyczaj zle wyniki.. lub Sl' U chorych tych stwierdza Silil oddzielenie traqmentu chrzasfki plytki krencowe]. Z kol .. kiedy dochodzi do kraricowego zwezenia szpary miedzytrzonowe] oraz rownoleqleqo ustawienia plytek krancowych krqqow. przyczap wiezadla zolteqo i qorny brzeg blaszki luku. Niekiedy.k!lch za:c awansowa:nych (taltie wtedy.l dotkniecl moqq wvkazvwac klasyczne objawy zeburzen przewodnictwa odcinkowego korzenia L. jesli sq nieustepllwe. zeslizguje silil ku przodowi (tylna czesc luku. Przyezynq zeslizqu krequ jest tutaj dysplazja g9rnyeh krzyzowych luk6W nerwowych oraz g6rnych wyrostk6w stawowych. Chorzy nii. - wyuikajqCy z po- 126 127 . Z kolel wykonywanie obustronneqo odbarczenia kanalu korzeniowego czy segmentowego usztywnienia kreqoslupa daje z reguly wyniki doskonale. chromanie korzenia rdzeniowego (Crock). r6wnolegle z nasileniem si~ objaw6w chorobowych. W wyniku tego trzon ostatnlaqo krequ llildz. ./\ -IV /" Rye. Przebieg choroby jest wyznaezany okresowymi atakami ostrych b616w krzyza. Jego dach w tyro miejscu utworzony jest przez wewnqtrzny brzeg g6rnego wyrostke stawoweqo.wiowego.ny strzalkowej ciala. Dolegliwasci moqq silil nastlac pod wIll:ywem cwiczen fizycznych czy chodzenia . Stenoza w przebiegu kr~gozmyku Rozr6Znia. Jest to jeden z najbardziej uderzajqcych objaw6w tego procesu chorobowego i podczas operacji w przypadkai. stosunkowo wczesnie w przebiegu choroby. Kr~goz:myk wrodzony (spondyloplosis. Sumujqce si~ mazy ruaqq nasil ac b61~. subluxatio lumbosacralis]. ustalona zrcstami w16knistyml. 21 Ofo).

::goslupa. Od przodu od roiejsea uszkodzenia przebiega jednomuen. 122. Swiadc. ale groinYI? powi. Sprawa najcz~sciej dotyczy mezczyzn. powstania stenoz'yvdochorizj nejczescie] na przejsciu l~dzwlOweg~ odcmka kreqoslupa w krzyZowy. wpuklajqC si~ rue tyIko kn tylowi. W przypadkach objaw6w udsku ogona konskiego czy ucisku korzeni konieezne jest wykonanle mielografii.Postat ta zdarza sit: najczescie].r:0 128 q B61e luzvia 129 . . po czym. Jeslt polozenia chorego do J6zka nie prz~llIesle szybkiej poprawy.zwiqzki. b . Obluzowany Iuk usuwa siEl. rzadziej do przewezenla ~a~alu kTligoweg-o. ktory przyjmuje ksztalt litery 5. W miejscu tyro dochodzi do rozplemu tkanki ."obmurowanie" korzenia przez tkankEl wl6knistlj (wg De Palmy i Rothmana).:: pogarsza tworzenie wyrosll kostnych na tylnej krawsdzi krqqu lezqcego ponize].ktaniem jest utrata czucia w okoliey posladkow I ty:nych powle~ze~Ill ud oraz zatrzymanie moczu.gona konskleqo.ny do odroznienia od kreqozrrryku na tle zwyrodnienia lub krqqozmvku wrodzonego.poszerzenie przednio-tytneqo wymiaru otworu mill'dzykrElgowego.' ezy lez tylko sclencsenta i wydluienia CZlisd m~t:d:zywyrostkow~j 1t1lru.b Ryc. ale tak:ie wpuklajqc si£l do swiatla kanalu kn:gowego.b61.niestabilnego Iuku nerwowego dodatkowo przyczynia si~ do draznienia korzenia. Krazk! miEldzykr~gowe Sq zw~zone z powodu zwyrodnienia i czesto stwierdza siEl wyraine krawedzie wpuklajqee sie do kana1u kreqoweqo. gdzi)'! na szczycie krzywizny (krequ 51) dochodzi do jego zatrzymania. ze w tym typie wyrostki stawowe Sq prawidlowe i zachowujq pr~wi~lQwe wzajemne. Pseudokreqozmyk najczescie] wyst~puje na poziomie L4-L~. Sytuaej. ograniczenie ruchow oraz w przypadkach bardzo zaawansowanych znieksztalcenie obrys6w ciala. Nadmiema ruchomosc . Bole majq charakter tfiPy i umiejscawiajq sie w okoliey krzyia. Rza~ki~. jak i stawcw miedzywyrostkowych . Mimo ze radiologicznie nierzadkn stwierdza sie ealkowity blok. ue ucie . Zeslizqiwanie si!i) calego kr~gu l£ldZwiowego z nie uszkodzonym lukiem nerwowym ku przodowl powoduje speeyficzny rodzaj stenozy kr. Tyine wyros_tki stawowe ulegajq przerostowi i powiqkszeniu.sztywnosci. Kr~gozmyk na tIe kr(}goszezeliny. 1 .z jednoczesnym nadmiernym koscietwcrzeniem. z jednej strony i tylno-qornq krawedzia trzonu 51' Obraz mi€!ograficzny jest typowy . Na poziomie tym moze rruec mlejsce zwyrodnienie zar6wno krqzka.zy to o usz~o~zeDlU o. objawy kliniczne mUSZq byt w przewazajqce] czesct wywolywa. konieczne jest odbarczenie przez usuntecie luko~ nerwowych L4-LS (zniesienie rozciqgania). Worek oponowy zostaje napiqty w wymiarze przednio-tylnym miedzy przesuwajqcyml sie ku przodowi lukami nerwowymi L4-L. Kr~gonnyk zwyrodnleniowy (pseudokr!il90zmyk Junghannsa). miqdzykreqoweqo. usztywnia chary odcinek z dojscia tylno-boczneqo (usztywntenie miedzypoprzeczne] lub przedniego (usztywnienie tniqdzytrzonowe). posla1ik6w i w tylnych odcinkach ud.ne rozeiqganiem. Trzeba zaznaczyc.odksztarcente kanahi kreqeweqo (a).srodsk cieniujqcy wypelnia r6wnoroiernie worek oponowy do L4. 3 . schylanie si~ oraz przeprost. . Do wystqpienia zeslizqu. W tych przypadkaeh uniesienie wyprostowanych n6g jest oqrantczone. kt6ra deflnitywnie ustala poziom uszkodzenia.zednie przesuniecfe krElgu L5 wobec kcscl krzyiowej.' po czym zagina si~ ku tylowi. Zeslizqiwaniu sift trzonu krligu ku przodowi me towarzyszy tutaj przemieszezanie Iuku nerwowego.scienczenie krqZka L5. chodzenie. gdyz unieruchomienie kreqostupa przynosi poprawq j pojawiajq si~ objawy z segment6w polozonych wyze] niz przawezenie na szczycie kosci krzyzowej.a~ycz~j ~iewielki. a tyro samym powedujqc jego zwezenie. W wyniku tego dochodzi do zmiany anatomii kanatu krElgowego.1 tworzenie i odkladanie tkankl chrzestno-wtoknlste] W cbrebie otworu mtedzykrElgowego. totez rzadko dochodzi do przewezema swiatla kanalu ·kr£lgoweg6. nasilejace si~ pod wplywem kaszlu. nasila je stanie. Powiekszcne wyrostki stawowe powod ujq nierzadko ucisk na ogon konski i korzanie. Zes!izg jest z?eszlCl ~. Inny rodzaj stanowia b6le typu korzenioweqo. kichania itp. JesTi kr~gozmyk umtejscowiony jest na poziornie La_:_L4. scu). w Il etapie.pr. 2 . lub tez jego przyspieszenia dochodzi zazwyczaj W okresie dojrzewania i w6wezas pojawiajq si~ objawy chorobowe . 4 . poznie] casady luku}. ktora krzyzujqC uszkodzenie czesci miedzywyrostkowe] moze przyciskac korzen do trzonu kIl~gowego. doprowadza z reguly do stenozy otworu mi~dzykr~gowego. nietrud. gdzie k'anat kreqowy u mElzczyzn jest zawsze waski.wlokntsto-chrzestnej. Patologia krqqozmyku. Czesto brakuje tylnej chrzqstki stawowej i torebki.ny korzen (okr~ca~qcy siE: dookol~ trzonu. odruchy skokowe Sq oslabione oraz pojawiajq sie roiejscowe zaburzenia czucia. promteniujace do koficzyn dolnych I stop. 2 . Stenoza kanalu kreqoweqo ezy otworu miEldzykr~gowego stanowi wskazanie do usuniecia luku nerwowego.

a scianEl przedni". Wynikiem tego wszystkiego jest centralna stanoze. . Jednakze krqqozmyk zwyrodnieniowy moze wyst1j.h wyrostk6w stawowych.C10wa.wowych oraz na tylnej powierzchni trzonow kr~gowych w rniejscu przyczepu pierscienla w16knistego. B61e sq z reguly najbardziej dokuczliwe w momencie w~tav.taicenia kanal. Zeslizg kr"lgu rna tendencje do nasilania si"l' co ~i"l. Wynildem tego jest podwichni"l. Stenoze rozwojows centralnego kanalu rdzeniowego rzadko daje objewy kliniczne.:i do pewnej utraty zwartosci krazke.! krElgowy I wymiar przednio.dzykr~gowych. Stenozy w przebieguzmia. to jednak objawy chorobowe poj~wi~jq sie czesciej u m"lzczyzn. kt6re ustepuja po poloze~u Sl~ do . staje si~ wqski i dochodzi do "usidlenia" korzeni. a co wa:iniejsze .palema stawow oraz stenoze kr~goslupa w przebiegu procesu zwyrodmemowego ".. kt6rego tyInl!sdan~ stanowi g6my wyrostekstawowy. zwiotczerue torcbki. aochodzic winny spos6b .:arua z !ozka i po cwiczeniach fizycznych. . zapalenie blony rnaziowej. deformacjq chrzastki. Niekiedy nowa kosc odklada siEl:g!6wnie na przedniej i przysrodkowej powierzchnig6rnyc. Pierwsze dotycza staw6w miedzytrzonowych oraz krqik6w mit:l.zy tr aktowac jako szczeqolny rodzaj zwyrodnieniowego . . co jest wytl11maczone fizjologicznym zwezemem kanalu kr?gowego na tej wysokoscl. odkladajqca s ie w tych 3 miejscech. .cej :__ wyko~ame laminektomii i rssekcja wyrostk6w stawowych moze dodatkowo Sl~ do nieqo przvczyniac (tcgo rodzaju niestabilnosc czesciej wystepu]e u choryeh w rnlodszym wieku). Nowa kosc..os!~pe i odcaynowymi zmianami zwyrodnieniowymi 7 powodzeme.w miarElzw~zania si.dym poziomie wytwarza tylno-boczne uwypuklenie w strone swiatla kana!u krEl:gowego po kazde] stronie (doIne wyrostki stawowe) i tylne uwypuklenie kosci w strone swiatla kanalu (krqzek mi~dzykr~gowy) .. a nastepnie zlewaniu sie ich w du:i:e p~kniE/cia promieniste ~ a:i do calkowitego rozpadu krq:ika.. 00 stanu Lego predysponuja wrodzone zaburzenia rozwojowe wyrostkow st.rze.b61 krzyza i rwa kulszowa. Plytki qr aniezrie trzonow kr~g6w Sq sklerotyczne.strzalkowym i czolowym.:iek miEldzykr~gowy i przyJeg:!e t{"zony kTElg6w. Podcbnie [ak w innych stenozach. Ucisk moze nawet istniec po foraminotomii. . pod konicc rozwoju koscca do wyksz. Dlatego to stenoze rozwojowa trakt uje sift [ako czynnik predysponujqcy. Niekiedy zw~ieme jest og.wyrostek gotny przesuwa siEl'do gory i do pirZodu. niewieIkiego stopnia podwichniecis.. Do rwy kulszawej dochodzi p6zna.gozmyk VI przebiegu procesu zwvr cdnrenioweqc nale.Dl dochodzi rzadko.". napinajec go trzonu kr"lgu le:iqcego PODIZ8J. W wyniku tego kana I boczny.sobq worek opaI_l?':Y.-: pic bez stenozy..l90wych poleqajs na tworzenlu sie okr"l:inych pekniec pierscienie.El'krqzka IniEl'dxykrEl:gowego dochodzi do zbli:ienia siEl:do siebie trzon6w kr"l96w. .n zwyrodnleniowyc:h Gl:ownymi Ich przyczynami Sq naciski l naplecia typu rotecyjnego w obrebie dwu d'olnych segment6w ledzwioweqo cdcinka kregoslupa oraz surnujace si~ mazy typu 'kompresyjnego. Zmiany w krazkach mi"ldzykrt. .cie slaw6w mi~dzywyroBtkowych .w przebiegu choraby. najczElstszym obJuwem Jest .tylny jest w~:iszy ni:i wymiar boczny (wymiar prze~rUo-tylny mniejszy ni:i 12 mm oznacza kanai wqski). Najcz~sciejzajElty jest caly kana. kl6ra doprowadzd. .m .:e i ~Iasnie mi"ldzy tymi miejscami dochodzi do post"lPojqcego ZW"lZeOla na wysL"lIlUjqcej krawqdzi i sterroz y. Dochodzi te. ?~zerosl:e .raniczone tyl. NiEikiedy chary skar:iy siEl na Mle.u krElgowego nmiejszego nii normalnie. Do zwElzenia kanal6w bocznych moze tel. zas drugie ~ g16wnie samych krqzkow.ko do g6mego lub dolnego odcinka kanalu I~d:iwiowego.ek opunow zostaje uCisni"lty ad tylu i_ baku przez przerosle wyroslki staw0v. W okresie tym berdzo waskl krazek jest wypelniony cienkimi warstwami tkanki wl6knistej. krq. . . Usztywnienie kr~goslupa Jest rzadko komeczne (Newman).wowego zw~za otw6r miEldzykI~gowy.st~wYlJLi~d~ywyrostkowe wpuklajq si"l w zachylk.l~zka. . zanim wykona· si"l CZ"lS. z kt6rej wypuszczono powietrze. . W ostatecznosct krazek zostaje r ozerweny w obu wymiarach .: na wszystkie strony i zarzyna przyporninac pilkq. Doleqlfwosci b6Jowe zwiqzane z dlugotrwalt( nlestabllno:klq~ krElg. na kai.za. Zmiany te w 3 stawacb na ka:idym poziomie sq przyczynq bo16w krzyia u chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi w odcinku l~dzwiowym kreqoslupa. wyrcsie kostne i na koniec rozlane zapalenie calego stawu. czy te:i calkowitqartrektomit. . Z€slizgujqcy Warto zaznaczyc. Do wsp6listnienia krE/gozmyku wrodzonego I rozwojoweqo z kr~gozmyk iem zwyrodnieniowY. 130 . stunkoweqo w Iydkach. Dlateg:o tez krE:. Wor. . ze chociez kr~gozmyk zwyrodrueruowy wystt. Stenota rorwojowa Najcz~sciej mamy do czynienia ze stenozq idiopatycznq. t~l1 chro~ama p. w wyniku czego piersci:eiI w!6knisty wypukla sit.: po obu stronach.lpllJe czesciej II kobiet.Jadnakze w tych warunkach anatomicznych nawel niewie!ka przepuklina j4dra miazdzvsteqo lub srednieqo stopnia zrniany zwyrodnieniowe mogq dawec sUne obja"o/Y.si"l knm pociqga za .hkWlduje noszenie gorsetu.awowych (Cauchoix). Dalsza utrata zwertosci krqzka doprowadza do jego rasorpcji. ktore obejmuja. Z czasem sumujqce sit. Przesuni~cie do przodu g6mego wyrostka sta. Objawy chorobowe niezawsze id4 w parze z rozlegtosciq zesltzqu.: urazy powodujq typowe zmiany zwyrodnieniowe w stawach nfi~dzywyrostkowych. Do UClsru"l~la korz enia dochodzi 1nil'ldzy dolnym wyrostkiem stawowym krequ L~ 1 trzonem kr"lgu 1. W rniare za·awansowania procesu zwyrodnieniowego dochodzi do podokoslnowego tworzenia kosci na wewnl'ltrznej powierzchni dolnych wyrostkow sta.kanal 131 .i boczne w mrejscu wyykla korze~~ ~5 ~ worka ~ponowego i przebieg'll W kanale mi~dzykr"lgowym.

Illest~~Iino. Stenozy PQ laminektomii . U nlektorych cnorych dochodzi do niewielkiego krEtgozm.. do srodka wyrostk6w kolczystyeh.nia. Do stenozy po wykonaniu laminektomii doc~~zi u os~b podatnych wodu pewnych anatomicznych predyspozycji [Brodski). . .o cZEl:ste i korzenie wymagaji'! odbar. jak od bok6w. . predyspoo\liolcymi do l1usl~lema. 5) kana} kr~gowy w ksztalcie }isda kODl~zyn1!"..' 2) wpuklanie siEt do swiatla kanalu i "dzioby" gomych kraw~dZl wyrostk6w kolczystych.lenlOwych W !Doych stawach miEl:dzywyrostkowych i stawach mlEl:dzytrzonowtfch craz do powstania stenozy wielopoziomowej. Stenoza wtokn.' 6) wystepowanie wyi:ej wymienionych niepraWldlowosel ze zwiekszonq !ordozq If.. . [ak 1. ..le] n~ pOZl.kszenie i wpuk.siEt na s'lsia~uj~ce pOZ1o~y. ale zezwyczaj potrz. H6re pociqga za sobq prze4) poqrubienle Stenozy po usztywnieniu Najczesctej dochodzi w tyeh przypadkach do rozleglego okrezneqo przew~zenia swiatla kanalu kre::gowego tuz powyze] miejsca usztywnienia. a ta. . jak i w16kpistego..' .ista moze obejmowac odcmek 1-10 em. W miejscu tym . "Usidlenie" korzeni w zachylkach boezoych oraz w otworach miEtdzykrEl:90wych jest bardz. Stad moze szerzyt sie w obu klerunkach. jeMi przew~zenia mniejscow.ebne jest odbarcz. w otwor~eh mi(j1dzykre::gowych i zwiEl:kszenia ujemnego dzialenia bocznej przepukhny krqzka mi.. lest calkowicie zarosni~ty. Badanie mielograficme w stenozach Wypelnienie worka oponowego wodnymsrodkiem kontrastowym umozliwis okreslenie wymiar6w worka oraz rozleglosci stenozy.OIru~ ~4-L~. 2) rozw6j silnyeh blizn w miejscu subtotalnej laminektomii powodujqcych tylno-boczny ucisk ogona konskiaqo. Niekt6rzy chorzy wymagcaja.kr~gowego. na ]e~Dym IWziomie przeciqi:enia kre::90s1upa przenosza .a wl6knista Stenoza wl6knista wyste::puje czesciej nii kosfn~ i moze b~C ~powod~-' wana zrostami podpaje::czynowkowyrni lub w16knlstym zgrubleDlem obe]mujacym worek oponowy lub tkanki polpzone ~on.czyn6wkowa Jest przewezona najbardziej. kontrastowyDl pochewkL jedneqo lub wI~ceJ k~rzeni nerwowych na zajEl:tym pozioniie z powodu zro~tow.enie znaeznie rozleglejsze.. Kiedy p~oce.adoponowo ". przestIzenpodpajEl. dotyczy zar6wno centralnegc kanalu kr~go~e..nalu kr~owego. wiEl. . Usuniecie wyrostk6w stawowych oslabia mechanicznle wydolnosc krlilgoslupa w odcinku ledzwiowvm i stanowi przeciwwskazanie do wykonywaniad(j1zkich prac fizycznyeh. szczegOl~le kr(j1gu ~..powstaJ.zar6wno pochodzenta kostnego. z przepuklinq krqzka miE. przerostem i wpuklaniem si~ do srodka kanalu wyrostk6w stawowych oraz g6rnego brzequ masywu kostnego utrzymujqceqo kr El:90slup. mianowide: 1) podokostnowe scinanie blaszek luk6w.ilnosc kreqostupe jest niewielkiegostopnia i nie wymaga zaz.zadla z61tego.boczny potosony przySrodkowo do otwor~.wyczaj usstywntenie. .oboy do kosciotworzenia w wypa. totei rzadko w . . '. ... .ld'zi:e mozliwosc pousztywnieniowej stenozy. . gdyz skutecz:nie wykrywa wszelkje przewf. 133 .dku uniesienie okestnej trzonow kosc! dl:ugich. przy zmniejszon. ktpre .zadel oraz przerost samej kosci pod.!dzykxEt90we9o. usztywnienia po usunieciu kr'lzRa mi(j1dzy. .lienia ka. Ptzewe:zenie to 132 . GI6woq zmianq W stenozach wrodzonych i rozwojowych jest jedno\ite przewEl:zertie kanalu krflgowego na calej jego dlugosci.cze.s~l (nadmierna ruchomosc) lub zwloknienia (ograniczenie ruchomosci). L 1) prostopadte ustawienie blaszek luk6w. . Majac na wzglf.miejscu' tym docbodzi do przepukltny krazke miedzykreqoweqo.kze wyrostk:a kolczystego. W przypadkach niewielkiej stenozy mozna probowac poszerzyt kanal sposobem wydEl:da podstawy wyrostka kolczystego i pogrubialego W~El:zadla . gdzie.lanie si(j1 staw6w nu<idzywyrostk_owycb. zerowno od tylu.wy rozpoczyna Sl~ na]CzE. ra wypelnienia srodkjem.lg:owego.lI tyloo-bocznymi zachylkami. me:'tiedy worek. ~as na p~ze~m~] powterzchni gornego wyrostka stawowego odklada siE: nowe kosc. . Najcz~:ki:ej stenoza dotyczy koncowego odcmka worka oponowogo.q w miejscach. to jednak badanie to maze zawiesc. znacznym pogrubieniem i sfaldowaniem wiEl:iadla z6Hego. nawet u ~UdZl mlodych. Istotq pato!ogii jest ucisk ogona konskiego przez poqrubiale wi~zadto z61te i wpuklanie sie:.yrOdl:!. Chociaz do I:. dochodzi do powstama ~teno~ c. w wyniku czeqo dochodzi do zrnnlejszenia poprzecznego wymlaru Iuku nerwego.. rost trzeba: ' .~ WqSklII.:sc. W wymku. Wynikajqca z tego mestab. korzem.la uwolnienia korzema w otworze). rodnieniowy.go.~tr:alneJ 1 ~Ocz.. Wymienic z potutaj wie:. . W 'Y"Yniku tego_ ~odwi:hnlEl:ci~ dochodzi do bocznego "usidlenia" korzerua.ldzykrf. Stenoz.yku ku przodowi lub tylozmylm krEt90we9o..ym poprzeeznym wymiarze kanalu kr~gowego. kana low bocznych.s zwy~.' 3) powi(j1.nierzadko doebodzi do znaeznego przewezenia oqona konskleqo. nalezy unikat usztywnieniavlukew ria korzysc usztywnienia mi~dzy wyrostkami poprzecznymi. Proces zwyrodnienio. W ten sposob dochodzi do pojawienia sie:: zmian zw.hwiH obeenej mielografia stsnowi najlepsze diagnostycznie pornoc.f.i-one Sq bardziej bocznie. bk Najwczesniejszym objawem zaqrazajqcej wl~k~lsteJ stenozy !est .\ naVl~t z~ cene wyciecia staw6w miedzywyrostkowych (d.ldi"wiow4· Opr6cz wymieoionyeh wyzej 6 czynnik6w nalezy wymienit jeszcze dWa. Ponizej miejsce zespolenia przeweaenie zazwyczaj nie jest tak duze.ne].

Diagnostyka radiologiczna stenoz Patologia kreqozmyku. Obeenie uwaze sie. Kreqozmyk rzekomy i kreqozmyk prawdziwy: a . ezy st~nozy wrodzone i rozwojowe istnieja juz w momencie urodzenia. .Iu? wielopoziomowe. . (McIvor ~ wsp. ZWE}zenie dotyezy worka oponowego i ogona kons~iego i moze byc wywolane przez: p~grubiale blaszki ~u~6w. Najczsscie] rnamy do czynienia ze stenozami kombinowanymi. Najbardziej kraticowyrni przykladarni stenozy wrodzone] sq achondroplazja oraz dysplazja chrzestna.:.zwojowe. ZWElzente szpary miedzytrsonowe] w przebiegu zwyrodmema.. wierzchni stawowych wyrostk6w stawowyeh i lukow od boku i od tylu nie jest tak latwy do wykrycia na zdjeciach przeqlqdowyeh'.korze~lOwy . " . Zdjqcia rutynowe wykazuja tyPOWq ki• Badaaia mleloqraticzne mog". ale tylko w bardzo zaawansowanych przypadkach. Wszelkie hipotetyczna pomiary stosunk6w i propcrcji W obrebie samych kr~g6w nis przyniosry spodziewanego rozwiazania (Jones). gdyi 9Elstosc srodka cieniujqcego zaciemnta wczesne zmiany. w wyniku czego szezyt g6rnego wyrostka stawowego zweze swiatlo OtWOIU miEldzy~r~gowego. C . sklerotyczne z nadmiernq przysr odkowa wypuktosctq wpuklajaca si~ do swiatla kanalu kr~gowe90.jest zwykle bardziej zaznaczo?~ w wy~ar. Mielografia wykazuje w tych przypadkaeh jednolicie zwezony worek oponowy (kt6rego dolna qramca w wymiarze przednip-tylnym wynosi ok.. zas samo przewezenle ka_nalu kreqcwaqo moze bye centralne obwodowe lub mieszane. 135 . prz~rostu w_yrostk6w stawowyeh (szczeg61nie dolnej powierzehm stawowej) oraz mekiedy przez przesuniecie krqqu W' prze biegu kreqozmyk u.deh. c~orobo.). Stenozy wrodzone same w soble rzadko wywo{uj'l. Do chwrli obecnaj me WladOI~o. pseudokr€)gozmyku i krqqozrnyku ku tylowi jest latwa do wykrycia na rutynowych zdjeciach rentgenowskich kreqoslupe W odcinku Iqdzwiowym. Przewezenie Jest najwreksze W okoUey staw6w mil:}dzyvryrostkowych i tarezy miedzykreqowe]. wykryc te odchylenta (ubytki) w tylnej cz~sci kolumny srodka cleniujaceqo.zc p~zednio-tylnym niz w wyrniarze poprzecznym. Slenozy wrodzone i ro.omle nasad lukow moze miec ksztalt prawidlowy. Z druqiej strony przerost g6rnyeb i dolnych po134 a b c Stan prowidrowy WydTuienie czesci miedzywyrosfkowej lUku Przerwa luku wcz!?5ci miedzywyrostkowej Rye. wydluzonego luku jest sprawa wtorn'li doprcwedze do dalszego przemteszczenta sl~ krElQU (wg MacNab a zmodyfik. 123. Zmieni-one zwyrodnieniowo stawy sq gl6wnq przyczynq zwezen kanalu centralneqo oraz kanalu korzeniowego. korzeniowych lub w otworaeh lniEldzykn:gowyeh i przede wszystkim Jest powodowany zmianami w zekresie staw6w rniEldzywyr:ostkowych. 14 mm). Wczesne zmiany wykrywa jedynie poprzeezno-osiowa tcmoqrafia sposobem ukazywania przekroj6w kanalu kr€)gowego. Najczescie] mamy do czynienia z przewezeniami nabytymi ~ ~rzebl~gu procesu zwyrodnieniowego krl:}goslupa. Przyczyniejq si:~ one do b610w krzyza pOSredni~ .. ezy tez wyksztulcajq si~ w okresie niemowlecym lub dzieclnstwe. Stepien sten~z~ u~aleznI?n! Jest od zaawansowania zmian zwyrodnieniowych. Dotyezy korzeni rdzeniowyeh w kanal.myeh wyrostk6w stawowych zweza ka~al . . .objawy.prz~ros~·e WIE}~adlo z6Ue (z powedu obkurczama na skutek zmmejszema wymiaru rmedzyblaszkowego). Powoduje to powstanio gl~bokich tylnych oraz wydluzonych bocznych uchvlkow.kledy dOl. Dolne wyrostki stawowe s'l. Zmiany tego typu Sq jed~o. Stwierdza si~ zWlizenie grzbietowej powierzchni kanalu kreqoweqo z powodu powiqkszenia dolnych wyrostk6w stawowycb.zki miedzykreqowe i tylne wyrostki stawowe zna]duJ~ s~~ w tej samej poprzeczne] plaszczyZI'ti'e oraz kanal kr~gowy na pO~I. przepukliny krazka miedzykreqoweqo.) .. Typ obwodowy. Przerost gtll. P?niewaz kr'l. .stan pre widlowy. dochodzi do powstama stenozy typu "szkielka od zegarka".dZle do r:1Cwielkieqo nawet stopnia przepuklmy tarezy miqdz ykrqqowe] ezy zrruan zwyrodnieniowych kr~g:oslupa. bwydluzenie cZ~5ci ml~dzywyrostkowej umoZtiwia przesimiqcia krEl9u ku przedowt. krqzka miedzyknmowego doprowadza do podwichniee staw6w. . ze znaczny przerost lub powiekszeme wyrostkow stawowych z jednoczesnym zmniejszeniem boeznycbzatok ~tanowi zmiane rozwojowq (cz~sc procesu zwyrodnieniowego). na ktore sklada sill zwezenie wrodzone lub zwyrodnieniowe oraz przepuklina krqi:ka miEldzykr~gowego. Powiekszone takze mogq by_c blaszki iuk6w ze zwezonyrni miedzvbl oczkowyrni przestrzeniami.f'. Ty~ centralny.zlamanie.

Spowodowana jest z regilly postepujqcym. d· .podwtchruqcta stawow mtedzvwyrostkowyca .piersiowego odcinka kreqoslupa w odcinek Iedzwiowy. cdsrodkowym zwyrodnieniem tarcz miedzykreqowych.c .krf. rOZEl na przejsciu .J.f. Otwory miedzykreqows Sq splaszczone w kierunku przeduio-tylnym I wydluZone pionowo. a co za tym idzie ~ zmniejszeniem swiatla kanalu kreqoweqo oraz "usidleniem" korzeni. Kr~gozmyk w przahieuu kr~go5zczeliny: a. 125. w miar~ przybywania lat. b . Krotkie nasady luk6w zw~zajq swiatlo kanalu kr~gowego w miare schodzenia ku dolo wi.:dZYWYTostkoweJ luku (wg Mac-Naba zmodyfik. 0 chorobie krazk a mitc:dzykIllgowego. zagr~za. Do przemieszczente sill: trzonu krll91l ku przcdowi moze doisc Z povi~dLl: a .krt:gozmyku w. 126. silq u\rzymujl1cq kr~g L.wydtu:i:enia czt'jsci nuedzywyrostkowe] hiku. jak i przerost sa asyrnetryczne. Kr~g 4 jest gl~boko wcisniety miedzy kosci biodrowe. przednie przesuni~cie calego ~gu [pseudospondvlolisthesis). ujawnlajace rozchodzenie sit: czt:scl mif. na naleznym mtejscu (wg MacNaba ZIllOdyf1k. kt6ry w danym przypadkll jest jedyn!j. Powoduje to narastanie naciskow na tyine elementy i stawy miedzywyrostkowe z nastepczq sklerozq luk6w i ich przerostem.JqceJ kI~g~zmY~l<:1TII vc przypadku istnienia krll90szczeliny moze dowodzlC zdJ~cle C'?ynnoscwwe <tlf. uleglych ~ianom zwyrodnieniowym.krllgozmyk patoloqicznYi (wg MacNab a zmodyfik.:goS"Zczel1ny.).:go5zezehn(J. przebtegu k r. do kr~goimyku Ie) dochodzt n. 124.a skutek choroby krazk a mi~dzy.kr~gowego. Rye. 136 137 . Widoczne przesuniecis kr~gu spowodowane jest nadmiernymi obciazenlami z powodu zwyrodnienia krqika mi~dzykHmowego oraz zrnianq kata nachylenia staw6w mi~dzywyrostkowych (ulatwiajqcych Rye.qoslupa. Stenoza na tie zwyrodnieniowym. b . Pseudok:r~gozmyk.).o b c Rye. Zarowno skleroza.wydtu:i:enia nasady luku .

Szczelina luku krElgu (spondylolysis) Szczelina luku krfl_gu oznacza przerwanie ciqglosci utkania kostnego miedzy wyrostkami stawowymj . luku praypomtna slaw rzekom I Y _ gladkie. 4[.zlamanie calko wlta . rru"ldzykr~~owej.ozmyk w prz~biegu zmian zwyrodniajqcych (a) i z powodu krQgoszczertny (b).g6rnym i dolnym krequ (pars interurticularis).o . w jaki sposob zwezony kanal llEl90WY wplywa na worek oponowy i zawarty w aim oqon .ej. Najczescia] prze~llw.('ga rka. Szczelina powstajqca jako wynik zlamania przewlekJego sie. Dopiero mieloqram ukazuje. kowate nierownosct na tylnych powierzc1miacb kr~g6w.sci utkanla kostnego te] okolicy . W ~ym osta~lm przypadku powi!}ksza siE.:wymiaI strzalkowy kregu (wg Wogassa 1 Portera). obustronne wykonywanie elcktrcmicqrsfii u pacjentow z podejrzeniem stenozy kanalu kreqowag. a b Rye. jq u ok. I Rye. ~28. Dowi6dl on tez istnienia korelacji miedzy wynikami • Etiolo9ia szczeliny hiku nie jest calkowicie wyjaSniqna.goWy (retrolielhesis] Tylo~myk oznacza ~ieprawid!owq ruchornosc kreqow spowodowa. najcz~sciej na tle zwyrodnieniowym. dajqc na mielogramie znleksztalcenie typu szkielka od 2.schod- a. Tak wiec stenoza moze bye znacznie wiqksze. jak to rna miejsce w kreqozmyku ku przodowi.przesuwanie $i~ krequ). W tytozmyku rue dcchodzi do utrwalonego przesuniEicia kre::g6w._ b ckollca mi~dzywyrostkowa zWOiIzonai znieksztaJcona. kt6re w wynlku tf'go wpuklajq si~ w bonne zachylki. Szczelinie luku krequ Die towarzyszq przemieszczenia i wzajemne stosunki miedzy krqqam: oraz kreqami i koscla krzYZQwq Sq prawidlowe. Wiadomo. tylozmyk krE. Dlugo trwajqca szczeltne sklerotyczne brzcqi".: a . Ztamania powolne okolicy miedzywyrostkowej krequ L./0 populacji.. C przerwanie ciqglo.wyczaj szczelina jest symetryczna i uiniejscawla sie:: u podstawy wycostka g6roego. pozostawiajqc jedynie' slad w postaci zsqeszczenie neqo.spondvloltza (wg Swiderskiego). ze moze one: b:y:c wad". stan poprzedzajqcy mOZDa rozpoznsc na podstawie scienczenia i przebudowy utkania kostnego w dolnyrn odcinku czesci miqdzywyrostkowe]. Trzeba wyraznie zaznaczye.rutynowe. .nq uszkodzeruem tarczy.n ka~~lu kr~~ow:go .przebudowa utkania kostneqo z mtmmalnym nadlamaniem w jej czesci gorr. Stwierdza si~ kompensacyjny przerost I skle r oze g6mych wyrostkow stawowych. lub tez schorzeniam nabytym .konskl. Szczelina luku maze przebleqsc bezobjawowo i spotyka sip. czyli blize] "glowy pieska". Kr~g. Na zdjeclach skosny~h stwierdza s-iElniereqularnosc otwor6w rni"ldzykrfl_90wych. Nierzadko wykrywa siEl w6wczas dodatkowo przepuk linq krq_i. ze badanie radioiogiczne nie ujawnia przerostu tkanek miekkich.byl Jacobson. wr-o~onq [rodzaj rozsaczepu . moze WygOlC utkania kost- Jednym z. ktcrv zastosowal eiektwmiografifl do wykrywania przew~ze. Kr~gozmyk ku tylowi. Badaoie elekt'romiograHcme W stenozie Niekiedy tworzqca 5i~ szczeline luku . PoJawienie sie wyrosli dzipbiastych jest objawem pomyslnym. Zaz.zJamanie przewlekte z powodu wrodzcneqo oslabienia odpornoset hiku. gdyz oznacza zmniejszenie patologicznej ruchomosci. natumi ast stwierdza si~ .ani~ si~ kr~g6w U~id~cznia siEi na zdjeclach czynnosciowych . szczeliny przelomu od yory i dotu. 138 139 .pojawra Sl~ w przeproscle 1 znika w pozycji zqiecta. Pseudokreqoztnyk najczElsciej umiejscawia sip. pierwszych.ka miEldzykrfl_gowego (Sheldon). 127.tzw.brak zrcsntecta silj_ luku analog]czme do splna bliJda). na poziomie l)L. nlz wynika to z konfiguracji kosci. Nierzadko natomiast widoczne sa roznie zaawansowane zmiany typu przewezenia.

co m. badaczy na tyJne struktury kreqoslupa jako potencja1ne zr6dl. S1 . _ . Kellgren wy. stwterdzarrymi u Ieczonych ehoryeh.lzadlo l.z'ykr~gowych· zwroctly uwagf. Bye moze niedokrwienie tych nerw6w stan?w} pn:yczyn~ bolu . Otwory rniedzykrqqowe stajq Sle: zwezone 1 dochodzi do lekkiego uwypuklenia sit:' tarcz miqdzykreqowych(Breig). 2.4 (odstep mtedzy szczvtaml wyrostk6w stawowyeh 51 i.cym retrolisthesi« z pseudoretroHsthesis jlri: w warunkach prawidlowych przestrzen miEldzykrElgowa 5 jest wElZoszanii 4. stawowe 5<1 przesuniete w stosunku do siebie (z te. stad tel. rue me wiadorno. Zapamietejl ZWElzenie przestrzeni krqika m.diwiowego odcinka lw.ldzykr~gowych w czasie ruch6w krE.2 mID. .go pow~d"? otwor mu~~ykrElgowy scresnia stEll). Kazda galqzka tylna zaopatmje co najmniej dwa stawy i :kal.in. b .).nie zroniejszyl siE)). _Ja~ do~odzi do powstania botu w stenozie kanalu kr~gowego. Blona maziowa staw6w jest bogato ukrwiona i zawiera Iiczne zakonczenia nerwowe. W. co sprswra ze doleqliwosct zmniejszaja sie: (Nelson).yil krwionosnych.. hiklem krqqcwym L5 . . u ktarego w miara uplywu ezasu dochodzi do ztagodzenia doleqliwosci. 129. .ne~6w rdzeniowych sarno w sobie jest bogato wyposazone w. 21). pozycji stojqcej dochodzi do nieznacznego powiekszenia lordozy Iedzwiowej.. jak i k. 141 elektromiografii a .do zwolnienia ich przewodzenia.ne przez.kazal. doklad. Prawdopodobnie wchodzi w grE.ze zwolnien!em ucisku na siatk€} nerwow Luschki. oprocz tego krqzek .objawami srodoperacyjnymi.triceps surae i dlugie zginacze podudzia).miEldzykro::gowy lo::d:l._strzafkal.lniedokrwienie nerw6w z powodu u~isku zaopatrujqcych je malych nacz. W 1938 r.ldzywyrostkowych" wprowadzH Ghormley juzw 1933 r. Ponad~o perllle~lUI?. Spostrzezania te zostaly na"tf. (wg Dihlmanna]. kiedy bole nie Sq tak silne.Qt STAW6W MI~DZVWVROSTKOWVCH Nie .lgoslupa.dy ze staw6w otrz.ldzywyrostkowych) oraz Mooneya j Robertsona.lwiE. a w nastepstwio . Stawy miedzywyrcstkcwe majq torebkl i Sq wyslane blona rnaziowa. manna).. W wymku tego dochqdzi do naciqgania nerw6w i uposledzenia ieh ukrwienia. Leczenle stenoz W odroznianlu od paejenta z uszkodzeniem Larczy rniedzykreqowej. Bye moza tel. Szpara mtqdzykrqowe L4-5 lest zmrnejszona (wg Dihl-Rye. 130.iE)dzykrElgo:wegoL5-81 nie Jest pewnym znakiern r6inieujq.lich przekr6j.Rye. nieraadko Ieczenie operacyjne stanowi dla nich jedynq ucieczke bez wzgl~du na wiek. W.a) pociima za SO~q jego skr6cenie 0 ok. _ Termin "zesp61 staw6w miE. zabezpiecza przed wciqgaoiem torebek miedzy powierzchnie stawowe i wpuklaniem -do otwor6w miE.lkszajq przestrzen w kana Ie -kre:gowym.61te. Wl6kna wiezadla zoltaqo stajq s~~ rozl~Znio~e i powi~'~sza siE.ucanie zwiE. 129 Rye. fe wstrzykniecle 6% hipertonicznego roztworu fizjologicznego NaCI w mi~nie okolokr~goslupowe i wi£lzadJa mfedzykotczyste wywoiuje b61 ~rzyZ~ prom~eninjqcy . cienkie wIo'kna nerwowe.lcia w wyprost (lordoz. u chorego ze stenozq nasrlajq si~ one w miarq uplywu czasu.~ bt616w krzyza i rwy kulszowej. peroneus. co wystarcza do uniemo:i:liwienia nerWorn za~artym w kanale krEi:gowym przesuwania si~ w czasie chodzenia. extensor tuillu» cis.:gosiupa (L.eni zachowawczo. Zarcwno siedze~:lie. . Jacobson bada elektrodami iqlowyrm 5 miasnt kaidej konczyny unerwianych przez L4.y'muje unerwienie co najmniej z 2 segment6w (rye..z~wsze zadowalajqce wyniki usuwania krazkow rnie:d. ustqpienie b6lu jest zwiazane . L5 . Ogalne cechy tylozmyku w obrebie It.tibialis anlerior. Zmiana ustawienia kre goslupa w odcinku ledzwiowym ze zgiE.a zwrccilo uwag~ w nastepnych latach wielu autor6w.~me potwlerdzo. W stenozach niezbyt zaawansowanych.prawdziwy ty!:~zmyk L5 (niefizjologiezne zb1iienje szezyt6w wyrostk6w stawowych . Zdaniern Aruddiego zmniejszenie nedctsnrenla w zylach kIEi9os1upa rna zmnisjszac doleqllwosci bolowe. Ls i S1 (L. Na kliniczne znaczenie tych stawow w b61ach krzyl. 130 Rye.do ko~czyny dolnej.' "\ ZESP. Tyiny dolny brzeq trzonu kreqoweqo przekracza polotony ponizej tyLny yorny brzeq trzonu 5 krll.wiowo-krzyzowy wykazuje tendencje zan'ikow4 pczy pseudoretrolislhesis (tendeneja asymilacyjna).¥?'ostk~ . Od strony przysrodkowe] z torebkami !<lczy siE. by wymagaly leczenia operacyjnego.i poszerzeniu. Pseudotettolistbesis et tetrolisthesis: a ~ oseuaoreuolistbesi« .gu lEldiwjowego w klerunku grzbietowym . w wyniku czego zawarte w nim nerwy ulegajq skroceniu . 140 .stualka . extensor digilorum longus i brevis. chorzy mogq bye lecz.51 do luku kr~gowego L.Hlrscha (kt6ry wstrzykiwal hipertoniczny roztwor NaCI W okolice stawow miE.adductor magnus i quadriceps.

dzywyrostkowych: l.. ~o wYJiltkowo doprowadza ona do b6I6w krzyia. 1I kt6rych przypuszczano istnlenie zaburzen W obrebie tych staw6w) 10Ztwor6w kortykosLeroid6w z nowokainq (1 ml Depo-Medrolu + 5 ml nowokainy). Metoda ta w chwili obecnej znajduje wielu zwolennik6w. z~ 142 143 . ze odcinek lli.zejsc przez zycie hez takich ezy' innycb d~leghwOScl z~ strony krzyia. Naturalnie nie jest to leczenie przyczynowe i dlatego wynik iniekcji jest przejsciowy. Biorqc pod uwaqe wielopoziomowe unerwienie staw6w miedzywyrostkowych. Podobnie hardzo rzadkq przyczynq . ze efeki blokady jest podobny jak przy wstrzyknieciu korlykosteroid6w i nowokainy do stawu kolanoweqo z niewielkimi zmianami zwyrodnieniowymi. Z niestabilnoscia mamy prewdopodobnie do czynienia u tych chorych. rodnyml wadaml kn.gu krzyzowego zwi~kszajqca ramiq dZwigni odc~nka lli. charakterysty~n! ~a odruc~ow:go przykurczu miesuta.uwazane za przyczyne h616w krzy:ta. segmentalna struk• Badan~a epide~iologiczne ujawnily. 3. Gdy zdjecie wykazywalo jednostronne zmiany w jednym stawie. chyba ze mamy do czynienia z wYlqtkowo duzego. stopnia przesuniqciem krequ.gosIupa.na staw l~d~iow.razmema korzeni l~dzwiowych. Niestabilnosc kIl?. nie zawsze jednak dokladnie przestrzegajqcych zasad ustalonych przez Moqneya j Robertsona. co z kolei daje sI~ wykryt badaniem klinicznym i mozna l'atwo potwierdzic badaniem radiologicznym. kr~gos!up wykazuje r6z. ze w pewnych pozycjach ci?la zawodzi zwartosc i stebilnosc staw6w rniedzywyrostkowych oraz dochodzi do powstawania bodic6w h61owych. Dowodzi to. do niedawna jeszcze byly zbyt czesto .giprzejsciowa . roanorodne wady. mrqsme. w mmejszym stopruu uklad wi~zadlowo-toIebkowy."Y kreqoslupa z mechanicznego pun:ktu widzenia stanowi najslabsze o~n~wo narzqdu ruchu. zwiqzanej z postawq przy pracy lub w czasie odpoczynku. zmieniajqc biouiechenika dolnego odcinka kr~goslu a _magq dop~owad~ic do b616w krzyza jedynie na drodze przyspieszenia ~~ zycra ~rq~~ IDl~dzykr~gowego..o-krzyzowy. kt6rzy wymagajq specjalnych krzesel [siedzenie na krzeslach tie dobranych przysparza im doleqliwoscf]. przypuszcza sili. Mimo to ustqpienie bolu umozliwia podjecie leczenia fizykaJnego i ewiczen oraz -stanowi wazne ogniwo w caloksztalcie leczeni a wielu przypadk6w b610w krxyza.PA STATYCZNE I CZYNNOSCIOWE Niewi~Jeo~6b rna szcz~scie: pr.9oslupa staje si~ czestym miejscem zmian patologicznych z powodu mikrouraz6w i przyspieszonego zuzycie tkan.przynosi dodatnia. w kt6rym elastyczne. jak i 0 wiele groiniejsza spondylolisteza kr~gu stanO~lq rzadka przyczyne b616w krzyZa. W zaleznoscl od istniejacej sytuacji biomechanicznej.Nil podstawie powyzsz ycn spcstrzczen Mooney i Robertson stworzylt postqpowanie diagnostyczno-terapeutyczne.np. polegajqce na wstrzykiwaniu do stswow miedzywyrostkowych (u os6b dotknietych bolami krzyza.dzwlOwego kr~goslupa..:. 'Niekt6~y . dajace si~ wykryc badaniem radiologicznym.dzialanie u ok. ZABURZENIA KR~GOSl.o". Tutaj trzeba zaznaczrc. ze w stawach miedzywyrostkewych stwierdza sie nierzadko obecnosc cial typu lqkotek. stawu lEldzwlOWo-krzyzowego. przez co zaburze os ruchu krqqu. :nastrzykiwano tylko ten st e w. chyba ze dotyczy jedynre polowy kr~gu . .".b610w krsyze jest ukryty rozszczep kr~goslupa (spina bifida occulta].dtwiowy kJIi. Leczenie to . Obecnie przypuszcza si~. ze ok. Slany zwyrodnieniowe kIf:goslupa w odcinku l~diwiowym. Co si~ tyczy dzialania leczniczego wstrzyknili.c dostawowych. Zar6~no spondyloliza. Nic tez dziwnego. Przew!ekly odczyn blony maziowe] illub lorebki stewu nu uraz (C'lynnoscrowy J. . 2. przerost i upodohnienie siEl.prz:ywi~jq duZq wag~ w patologii b616w krzyza do tzw. Nie dziwi to zwazywszy. kt6ry t~orzy staw z kosciq krzyiOWq. Wstrzykniec dokonywano przy uzyclu fluotoskopii. ze odcinek ledzWIO:".kowego. obciqzenie mechaniczne i sHy dzialajqce w tym miejscu sa wieksze nli gdzie indziej.n. kt6re mOQil pawodowac uciskanie blony maziowej lubfaid6w torebki.najczli. rutynowo nastrzyklwano 3 dolne stawy.gu l~dZ:wlO~ego. Prawdopodobnie zwyrodnienie stanowi nastepstwo przewleklego podraznleni blony maziowej oraz niestabilnosci.. populacjl dotkniilte jest r6to{}- WADV WRODZONE KR~GOSlUPA Wady wrodzone kreqostupa.agi ciala: ?rlchylenio~ tym przeciwstawiajq siq przede WSZY~lkim. czy tez w okolica nadklykcia zewnetrzneqo-kosci ramiennej w przypadku epicondylitis itp. a ponadto w miejscu tym dochodzi do zmiany kierunku sH przenoszonych wzdluz osi kr~goslupa.wyrostk~ poprzecznego. ~o ~ad ~ych zalicza:my gl. nestepnie przychodzi bolo duzym nasileniu.norodne odchylenia krzywizn fizjoloqicznych oraz zwiqzane z tyro zachwian~e r6":. Prawdopodobnie sprawa ta jest skutecznie leezona przez chiropraktyk6w. Co si~ tyczy sakralizaeji 5 krli. a przez to zwi~kszajqca obciqzenia i naC1S~1 . a nigdy ostry b61 typu pod.gosrupa.~ciej hunb~lizaCJa ~)l~rwszego krli.6wnie: krEl. lstniejq 3 mozliwe wyttumaczenia anatomiczne leczenia b61u krzvze sposobem wstrzykniqc do staw6w mili. Prowadzone w ostatnich czasach szeroko zalaojone badania epide~ rniologii b6l6w krzyZd obalHy ten pogJqd. 20% chorych dotknietych b61ami krzyza {Mooney I Robertson). Pierwszym sygnalem przeciqzenia miesni jest b61 typowy dla fizjologlcznego zm~czeni:a mi~nia. 501/. Same w sobie wyjqtkawo S<J przyczynq doleqliwosoi".

p:~~~ Po. kt6rych celem jest ja. Netu= ralnie w tyro ostatnim przypadku wystqpienie skoliozy poprzedzaja objawy typow.bia. Doleqliwosct te magq. Naleiy zeznaczyc [ednak. zwvrodnieni h . Auto. ze zaburzenia statyczne w dbr~bie konczyn dolnych 1 . ie ruchomose ta jest przecenlana..lgowe) i Jeczenie rnust bye skierowane glowrue na petoloqtq krqzka mi~dzykr~gowego. wtIany patoloqlcZne . konkluzji.' wiec ch OIO ~ krazka. }l k.r-zyiowa uzyskuje niezalezna (svmetrycznle lub asymetrycznie) ruchomose w stawach knyiowo-biodrowych.goslupa lub nawet ograniczenie amplitudy ·tych rueh6w.. •.gpwe-go.gowego.sni przyla~goslupowych oraz nasHenie doleqllwosci w laaJicowych odcinkach ruch6w kr€. '. . W miar€. Hiperlordoza stanowi najczescie] kompensacje tzw. Nalety wyrdinie podkre~lic..e dla n okresu uszkodze-nia krqzka mi€. kr~yz~.IDledruey stanowiq jedynie potenejalne' czynniki wywotujace b6le krzyza (zazwyczaj Sq one doskonale kompens~wane). okazal si~ niesluszny-(badania Hulta).. Hiperlordoza najcz~sciej' TZuca 5i€! W oczy. Niestety w okresis tym leczeni.•. druqa przyczynq jest uog6lniona wiotkosc miesni oraz niepraWidlowa nawykowa postawa clata.koby "nastawianle" stawu krzy_Zowo-biodrowego.I e krZl'ta 145 . Zapominajq oni 0 tym. Utrwalone spfaszczeme fizjologicznej lordozy ~~dZwiowe moze bye tez spew J. st6~ plaskich nabytych.e.dzykr€. • Sl~ . -z kt6rych na pierwsze miejsce wysuwa si~ hlperlordoza ledzwiowa.~szkodzeDlem Jildrn mlazdZystego i pterscienie wl6kni5tego ze ~ZystklDll lego ka. konczqcq sie z regu~ . j dowane przez uszkodzenie tlrzon6w kt~q6w l~di:Wiowych. . Zwolenntcy tlumaczenia b616w krzyza znieksztalceniami i dystunkcjarnl konczyn dolnych (nieldedy bardzo niewielk. Objawy _rddiologic~e choreby Baastrupa (a)) b wyrostki kolczyste w pozycji przednio-tyLnej (wg Dihlmanna).. Poqlqd. U os6b dotkniqtych hiperlordoza bole krzyze nasllaja siE} pod wplywem ruchow i ustepujq po spoczynku. moze wystqpic jedynie w przypadku patologicznego (rzed- 144 10 B'. szczeg61nie w sferach fizykoterapeut6w wykonujllcych r(l.. Do~~~: ehoroba krqzka ~r€.wzmozone naplecie mi€. jesli chodzi ~ pozostale krq~l Illl~dzykt€. Ba:daniem wykrywa s1€.ldzykr€. przeto Istnlenie hiperlordozy upraszcza diagnostykEl rozniCOWq".iego stopnia) za klasyczny przyklad uznajq b61e Hkwidowane wkladka'mi korekcyfnymi w przypadku _ Ryc. czesteqo zaburzenia okresu wzrostu.. ze tYPOWq cechq • uszkodzenia krazka miqdzykreqoweqo jest splaszczenie przcdowygiecia ledzwioweqo. 5q przede wszystkim osoby zmuszone do dlugotrwalego st .ci~ia. (np.e zaburzen statycznych ~a ruewlelkiem~c~eni~ terapeutyczne (raczej profilaktyczne.y ~suwajqcy na czolo przyczyn b616w krzyia tzw. daje prawe b6le. kifozy dorastajqeyeh. kiedy to tyloprzemieszezenie jadre miai:dzystego podraznia korzen.z. 131. zeburzenie zw:artos~l krqzkOwo-kr~gowego segmentu ruchoweqo zapominajq_ ie chodzl tuta] 0 typowe . jakoby skrzywienie krqqoslupa prowadzilo z reguly do below krzyze. uptywu czasu i pogl€. pociqgajqceg'o za soba pogl~.kosi: k.). Niewielkiego stopnia skrzywienia l€!dzwiowe w przebiegu wad postawy sa czqsto mylone ze skoliozarni wyst~pujqcymi w II okresie uszkodzenia krazka rni€.wi~c dochod~im~ do. odcinkach ruchow.lgowego.nsekwe-ncjami (mozliwosc podrezntenia bogata unerwionvch struktur wI~zadlowych kreqoslups). sp~zedawcy sk!epoWi itp. guly po 25 r. zachodzaca najcz~sciej ku ty(krE}g polozony nad ehorym krazkiem mi~dzykr~gowym przesuwa ku tylowi). Doleqliwosci pojaWiajq si~ z re. . T~ I~Wl zwane p~eIhleszczanie si~ kr~g6w. ze w prawidlowycb. Wi!iksze znaczenie przywiazuje si~ do nieprawidlowych postaw ciala.koczytly k:r~qllIskle. .Niekiedy . do k~orej one predysponujq. a. .torych sam Iekt wielogodzinnego bywama w pOZyC]1 wyprostnej creta stanoWi wystarczajqcq przyczyne podostrych b616w krzyze.dzykr~gowego.jq_cych si~. imitowac objawy wystepujqce w I okresie uszkodzenia krij_zka mi<:. totez nigdy cbciqzenia te nie dzialajq zbyt dlu go. kiedy to uk1ad wiezedlowy kreqoslupa zaczyna trade wrodzonq elastycznosc z powodu postepujqceqo zw16knienia.z. zmian zwyrodnieniowych doleqlrwosci= bolowe stajq si~ coraz bardziej dokuczliwe.I: ""' . ze stoparni plaskimi dotknu~le._. bianie wszystkich krzywizn kI~9oslupa (nie wylqczajqc lordozy szyjnej). . NaieZy jednak pamiqtac. poruszajqcej si~ jedynie wraz z miedniCq". warunkach przejscia JE}dzwiowego odcinka kr~goslupa w odcinek krzyZowy wszelkie mechaniczne qbciazenie przenoszone Sq przez trzony kI~gowe I krqzki mtedzykr~gowe.tura biochemiczna kr~goslupa w odcinku l~d±wiowym lclCZYsi~ ze sztywnym ukladem kcsci krzyzowej. SHy te dzialaj<\ bezposrednio na wi~zadla miedzykreqowe i miesnie przykreqoshrpowe jedynie w czasie ruchu. szczeqolnie w koncowych.

Odwodzenie i rotacja zewnqtrzna moqa bye oslabione.. Stany. 132. gdy:i fizjologicznie lqdzwlowe stawy miEl. te jednakze wyjqtkowo doprowadzajq do objaw6w korzeniowych. Badanie'll k. Nlekledl' tez ustawienie stawaw moze bye raine w obr~bie./jqtkowych wypadkach moze takz: powod?wac tzw. k rz yzowo-bi odroweqc.2sieit ten. Srodek znieczulajqcy nalezy rozproszyc dookola oerwu. Podobnie imltowae uszkodzenia krqzka ruiedzykreqoweqo mogq procesy zapalne staw6w krzyzowo-biodrowych. il~ w obrebie . a to moze przypominac typowe bole krzyze. kon~a~towe ~wyrodnienia wyrostk6w oscistych kr~gow (zespol Baastrupa. W przeciwnym wypadku nie moze dojsc do zCldnego przemles.kiego) sk. ograniczeoie ruchomasci kreqoslupa w odcinku l€id±Wiowym oraz napiecte miElsni okotokreqoslupowycb. Mif. nstawione s~ pionowo w plaszczyznie strzalkowej i zw~ze~ie szpary ml~dzytr:o~ow:J moze jedynie powodowac ich gl~bsze osadzeme (ruch w plaszczyznte gora-dot].linicznym stwierdza siE. tego sameqo krEj:Qu (tzw. mi~dzywyr. poniawaz zmiany te gl6wnie dotyczq stawow miedzywyrostkowych.JZiCZrlQ Guz ku/szowy Nerw ku/szO'''l' Rye. 0 :tyle w krt::gach niiej potozonych mog4 przebteqae prawte horyzontalme). unikajac jego' bezposrednieqo naklucia. . tropizm stawow nllEldzykr(lgowych).gow .l pelny zakres ruchomoscl knmoslupa w odcinku l'i:dZ-Wio" .zczen1a. ym. Unoszenie wyprostowanej nogi moze wywolywat b61. zas przyczep koncowy na kr etarzu wiekszyrn k osc! udow. to jednak powierzchnle. KosC gr. Charakterystycznq cecha b616w krzyza powodowanych przez procesy zapalne jest to. Miesien kulszowy oraz bolesne miejsce rnozna tez wymacec badaniem ZESp6t MI~SNIA GRUSZKOWATEGO per rectum. w wyniku czego zsburaeatu uleqa plaszcZyPB ruchcw kr(lgu.przebiegajl'! ODe zawsze pionowo w liDn stIrzal~owe). gruszkowatego wystapuja z reguly u kobiet (6 : 1). ze zwezenie si~ szpary mi~dzytrzonoweJ W w. przeto ieh rozntcowanie nie [est-zbyt trudne [szczaqolnie w zaawansowanych przypadkach.. Iniekcji dokonuje si~ pod kontr ola wprowadzonego do odbytnicy palea wyrnacujaceqo bolesne miejsce. Patomechanizm sprawy jest prosty. Proces qruzliczy rna przebieg bardziej podstepny i w zwiazku ze slabiej wyrazonymi objawami . bedacy rotatorem zawnetrznym stawu biodrowego. Jest rzecza oczywistq.og61nymi moze bardziej imitowac pocz€!tkowy okres uszkodzenia krqzka mledzykreqoweqo. Brzusiec mi~snia w czasie przechodzenia przez otwor kulszowy krzyZuje siEl (lub obejmuje) z nerwem kulszowym. kiedy pojawiajq sit): objawy og61ne oraz objawy radioLogiczne). Wymie. zwlaszcza przy jednoczesnej rctacji zewnqtrznaj konczyny.ENIA Wymienit nalezy tutaj krwiopochodne zapaleoia nleswoiste oraz gruzlice. Obmacywaniem udaje si~ nierzadko wykryc tkliwe miejsce ponad olworem kulszowym.. ' W zespole tym do b6lu krzyZa Z objawami rwy kulszowej docho~~i z p?wodu ucisku i "usidlenia" nerwu kulszowego przez/Iub w m. Nerw ku1szowy wycho· dzt spod m. ZAKAi. Zespnl m. gnlSzkowateqo (wg Caillieta zmodyfik.dzywyrostkowe . B61 nasila tez wykonywanie odwodzenia zrotowanej na zcwnatrz konczyny wobec Z6stosowanego oporu.1 i 2 .90rnycb kn:.l. 146 141 . ptsliosmis. IgllOlwprowadza sie. przeto daja b6I.ej.ostk?wycb w ledzwiowym odcinku knmoslupa mogl'! bye zmienne {o.osneqo ustawienia plaszczyzny staw6w miftdzywyro~tkowyc~·. z posledka 'przez otwor kulszowy w strom: palca w odbytnicy. stawaw . ze doleqliwosci nie ustepuja po polozanlu silOldo 16zka. a i w6wczas jest latwe do rcznicowania. nione linie pomaqaja oznaczyc miejsce na5trzykni~cia m. ma swo] przyczep poczqtkowy na wewnetrznej czesci kosci krzyiowej i stawu Leczenie polaqa na ostrzykiwaniu mi~snia gruszkowatego nowokainq. ZMIANV ZWYRODNIAJJ\CO-ZAPALNE ios teoattbri Us) Zapalenie kosci i staw6w maze imitowat b61e krzyia i nerwob61 kulszowy bardzo rzadko. qruszkowateqo w polowie odleglosci mil}dzy kosciq ogonowq i kolcem biodrowym ty1nym gornym oraz kreterzem wi(lkszymi guzem kulszowym. Co si~ tyczy objawcw ko10' • Jakkolwiek rzadko. Kissmg spine syndram).

goslupowi ksztalt bambusa.wychodzq_cc z koscca lub z tkanki nerwowej oraz wt6rne . 148 149 . rnoze uciskac na rdzen 1f:rll:gowyi dewae b6le krzyia. jakkolwiek i w6wczas czynnikiem roznlcujqcyrn jest to.wyrosla. W okresie poczatkowym badaniem radioloqtcznym stwierdza sill: drobne ubytki w stawach krzyzowo-biodrowych. doprowedaajaceqo 2 czasetn do cabko. Inne gUzy lag-odne niszczace rdzen kre:. GUZV KR~GOStUPAt RDZENIA I KANAtU RDZENIOWEGO. Zmiany Sq latwo wykrywalne badaniem r.noey. podobnie jak rosnqcy wewnqtrzoponowo oponiak (meningioma).. po wstaniu z 16:ikai zaostrzenia dolegllwosCl zwiazane sq zs zmianami pogody. a rw prerwsze] fa· zte choroby mogqeego dawac roinle nasilone bole ktrzyd:a. przypisujac bole prormeniowaniu below narzqdowych (Armstrong). ZESZTVWNIAJPtCEZAPALENIE STAWOW KRI.:. Wyci(lcie guza likwiduje doleqlrwoscl. 'las uszkodzanie krqika mie:.. p~ czym obecnosc tych zmian nie wykl ucza lstn:~ma. Choroba towarzyszy czesto takim stanom. d' k 1 st ·"dzykrpgowe z powodu obrzeku torebek I WIE. t szcw odcinku lll:di:wiowym. qruczolu krokowego. jakkolwiek wielu autor6w til: nipoteze neguje.z. to oste. jak zesztywma!.lq.dzykr~gowych ?b].gioma). Procesy nowotworowe kreqoslupa oraz rdzenia krqqoweqo w odcinku Iedzwiowym zawsze polqczono 51:1 z bolami krzyza. Ostrych nerwob616w kulszowych wlascrwie SlE: nie spotyka. . aczyniak (haeman.GOSlUPA (spondylitis ankyJopoeUca) Choroba ta moze lmitowac bole krzyia jedynie we wczesnym okresia.oarthritis jest chorob~ neqo wieku. Leezenie chirurgiezne 'lazwyczaj znosi caJkowicie dclegliwosct. . · -c • •k .Z znnan zwyrodnieniowo-wytwQrczych na brzegach trzonow krl.gowyeh .. 0 0 os ao t wory ml .). Na . otwory mi~zykregowe . Zwyrodnlajace zapadenie st?wow i koscl doprowadza w obrebie kr~goslupa do zwyrodnie~a krqikow mi!l. rozrastajac si~ zewnatrzopcnowo. ze bole pojawiajq si(l zazwyczaj nocq i ustepujq po zazyciu aspiryny. w . plue i tarczycy.jq .sie:. W dalszym przebiegu choroby uwidaczniajq si(l skostnienia wlezadel nadajqcych kre:.· h t korzenie moqa bye draznione przy przechodzeniu przez IzeDlOWYC. b Sq w~zsze. . }akko)~e~ objawy rentgenowskie nie pozostajq w prostej zaleznosci z ob)awanu klinicz..przerzuty raka piersi. a~e nasilajq i chory podaje. Choroba dotyczy g16wnie mezczyzn. ..entge~o". P~:. 133. . ze dopiero po "rozruszamu Sl~ w C...g~dn~a czuje siE: nieco Iepie]. ~zkodzerua krqzka miedzykreqoweqo (stany te czqsto ze soba wspolistniejq).zae.. Cechq charakterystycznq jest to. Poniewai.SIll:t~pymi b61ami w odcinku l~dZwiowyrn kr~goslupa. 0 .. 134.. ze wyst~pujq one gl6w..y Slaw biodrowy lub niewyr6wnane skrocenie jednej z konczyn dolnych. Rye. ze hal nie ustepuje pod wplywem spoczynku oraz nie nasile sill: pod Wplywem ruchu (b61 pojawia si~ najczesciej w nocy).s~l1n..dzykr~gowy'chOO'II. Jest to jedna z najczestsaych przyczyn ~616~ ~rzyza po 50. a jedynie tll:pe pobolewania konczyn.wttego unleruchormenia kr~ow. nerek. .przyktsd kostniak kostninowy (osteoid osteoma) umiejscawia sie w luku Jub blaszce kr!:lgu i daje silne bole krzyia. Zwyrodruajqce zepalanie staw6w mie:.p~ze 0 wszysfko wskazuje na to. mostki kostne itp. (wg Keima zBlodyfik. Ponadto bole ni~ tylko nie zillniej~z~..wow zesztywniajqceqo zapalenia staw6w..nymi.gowy dopr owadzajq do trwalych zaburzen. Ryc. szczeqolnie dokuczliwymi rano. ze korzenie lE:dzwiowe mo~q ~yc p?drazruo~e. .l~d~owym. Co sill: tyczy dlaqnostyki roznicowej. w por6wnaniu Z odcmklem w~szym. pov:o~U" jqce asymetryczne neciski i obciq:ienia krll:goslupa w OdCl~U . ..dzykrll:90wego to doieghwosci ludzi mlodych.nie u dzieci i mlodzieiy -lub osob staI~~ .aWld.. Kostnienie wh:zadel biodrowo-krzyzowych to jeden z plerwszych obja. Nalezy jednakze pamietac. . r. zas orzerne gru • wowyc h . Guzy ztoslrwe mogq bye pierwotne .

z reguly bole krzyZa u kobiet daje si£: stosunkowo lalwo Iikwidowac. 5. pruc. odrozniajace ostry bol krzyza pochodzenia nowotworowego od bolu spowodowanego tyloprzemieszczeniern 'jqma miazdzystego. 'Is krflgul w przypadkach guz6w wychodzqcych z tkanek miflkklch konreczne jestbadarue rnielograficzne. •.jq okreslona cyklioznosc . rtg Umiejscowienie zespotv korzeniowe 50-70u/o dysIunkcje ogona konskteqo 30% nie rna 4 j 5 segrn€111 lEldzwiawy w guzach zlcshw ych w 30o/~ . . iibrobtastoma). nerek. Polozenie chorego do 16zka znosi (lub lagodzi) b61 na tle tyloprzemieszczenia jqdra miazdzysteqo. tarczycy I nerek majEj zazwyczaj osteolityczny charakter i w zaawansowanych stadiach kreqostup przypomina rzeszoto. Haemnngioma (kosc! i kamllu (l"dzenio~ wego) F ibroblasl omc szpiczak mnogi Meningioma Ependymoma Schwannoma TabeJa 3 R6tnlcowanie proces6w zw~taj'lcych jwiallo kanafu wy ze strony ogona koilskie_go i korzeni nerwowych Wypadnil. 2. przernieszczenia maciey dajq siEi'najczesciej Iikwidowac za pomoca krazka: zapntenia przewlekle leczy SiiEl_ typowo. sztywnoscpJec6w (skolioza) Czas trwania dolegliwosci Wlek l Guzy. gdy 0 nie zapyta lekarz j' jedynie 2z nich nigdy nie mialy tych' doleqliwosci". 0 lych ostatnich dodatni dzialanie przynoszq oklady borowinowe. . jak i nowotworzenie kosci. I Tabela 2 NowohVory lako przyczyna_b616w t. ktore zg-laszajq si£: do ginekologa. haemanqioma.:zczyzn po 40 r.wyk&ziJ." mamy do czyruenia ze Z pierwotnych guz6w z!osliwyc h najczesciej .}cie jqclra mia:i:dzystego rdzeniowego daiilcych obja- CHqROBV GINEKOLOGICZNE I CII\iA Mimo s1yonego powiedzenia Martiusa. wewnCjtrzoponowe (np. sZ~~:te umiejscawianie sie przerzut6w w okolicy lE'ld~lO~O-krzyzowe] um:cz sie obecnosciq w tej okoliey Ucznych s?lotow zylnych .z. leczqc wywolujqce je schorzenia ginekologiczne. naczynlaki. tumor Osreoid o'sleon!a iilum terminaJej. endometriozq likwidujq leki hamujqce jajeezkowanie..61e te Iokalizujq si~ typowo.d. 4 skadq si£: na bole krzyza. w przypadku uclsku rdzenia lub korzeni przez proces nowotworowy pozycja ciala niczego nie zmienia. sprawa nie przedstawia sie wcale tak dramatycznie. I Guzy kanalu rdzenioweqo moqq bye zewnqtrzoponowe (np. 150 . 3. Zasadnicze znaczenie diagnostyczne. .. a nie dolnego odcinka krEi'90s1upa 1El_dzwi owego.rugie. boow okolicy' samej kosci kr zyzowej. rna pozycja ctata. -Przewlekle stany zapalne narzqdu rodnego. kr6tki 'reguly p6ine lata zycia z reguly nie rna objawow przedmiotowych Z Ubytki VI zekresie nosci nerwow CZYll- Poszcrzente l. 4. pieTsl. .): . Niekiecly mogq uleqec zezlosliWlenlu. bole krzyza lub doleqllwcsci do nich zblizone najczqscie] . . Na tI y .. blokady nowokainowe przymacicza i wi~zadel krzyzowo-mactcznych. Najczesciej b. .Guzy macicy i przydetkow.agodne•· krzyta ZloSliwe' pierwotne przerzutowe raki: stercza. tarczycy Przerzuty rake piersi dajq zar6wno niszczenie. Najtrudniejsze do zwalczenia Sq ztcsliwe bole krzyi:a na tle zaburzen czynnoscrowych tpelveopainia vegetaUva) i u kobiet cierpiqcych na zesp61 przedmiesiqcikowego napiecia. .. meningioma). Po pierwsze. I tak: guzy macicy z powodzeriiem leczy siq operacYJrue. Endometriosis. Po . potrzeba znfszczenia ok.anaru rdzeniowego W obrezle. f kt . Tak zwana pelveopathia vegelativa. nastepne 4 potwierdzajq je. wady wrodzone cltugi (wywiad kilkuletni) 30-50 LZ. Choroby te przedstawiajq s~El' nastepujaco: 1. srodkowy i gomy segment lEldzwiowy • Aby zmiana uwidoc:mUa si~ na kliszy rtg. Przemieszczanie maciey. lub tei srndrdzeniowe (ependymoma. ze liZ 10 kobiet. a 1. e bole krzyi:a wyprzedzdJq znacznie objawy uwaqe zasluquje a z przerzutu·. . Idem mnogim (szczeg61nie u mE. Przerzuty raka pluc. bezsolna dieta i diuretica 151 \ Tzw.0 z kilku wzqledow.bole przedmfesiqczkowe i w -czasie miesiqczki.

ponadto nastepstwem ~1!'. Poniewaz leczenie ostrych bolcw krzyia w drugiej polowie ciqzy jest bardzo utrudnione. . i Rye. 152 153 . dza. objawy chorobowe ustepuja bardzo powoli. 2 .dzwlOwych. wykazujqce twowe sklinowacerna trzooow kI~owyc.eJ: SIIil tak.czerua czesto ciezarna.Znycb niekiedy zmien radiologicznycb do (dzl.. 3przodopocbylenie nadmierne (wg Dick ins 0na zmodyfik. u kt6IY~ uszkodzenie kr<jikd mi~dzykr~g<lwego oalezy do rza:dk(]sc~ Ro~zname ulatwld ba'dan~e radiologiczne. Choroba z reguJy dutyczy osiJb w starszrn Wleku. dlatego.. a ole z hipotetycznym rOZeII'wa:niem wi~zadla (a) ezy z tzw. Nie oznacza. Wbrew powszechnemu mniementu wszelkiego rodzaju skrecenia i urazy krr. zaS w gorsecie ortopedycznym jest niepraktvczne._ srqce Clqzy). ze po p~erwsze dotyczq one g6rnych kr~g6w li. 135.. .). a ponadto uszkodzen~u ulegajq trzony krlil96w. ~') Bole pochodzenla urazowego.e Idlku miesi!.4 . T~kze zl?l~ania k~mpr~syjne kr~goslllpa podobnls rzadko doprowa.przypa u ~yc I oe~ lW(O Cl e~e~le w l. : Zrzeszotoienie koscea jest tyrP0wym objawem paklimakteryeznym..przodopoehylenie zerowe tub ujemne. ' spine Rye .d6w die~e~ycznyeh (dleta niskobialkowa) oraz towarzyszy zawsze ogranle~oneJ ~ktywnosci ruchowe] czlowleka. .:goslupa wgorsecie gipsowym Die wchodzi w r achubq. Y" B6LE_ KRZYiA INNEGO POCHODZENIA . .Pod.O~ku jest jedynym moZliwym spoS? em.[przyczyna duzej czesci below 5q zaburzenia bormonalne pociqqajace za soba retencje wody w tkankach).wego.". Kissing (b).. Bole krzyza w okreste ciilZy. polqczone z utrata alastycznosci i rozctaqnleeiem wililzadel miqdzykrlilgowyeh i ledzwiowo-krzyzowych oraz nadmierne naciski i obciazenia kreqoslupe w odcinku ledzwiowyrn zwiqkszajq podatnosc na uszkodzcnia dolnych krqzkow miedzykreqowych".o~ni~ zresztq z~zeszotnienie kosci jedynie wyj'ltkowo daje doleghwOSCI. . bolowe ustajq po porodzie. 136. Wskazane jest wJaiiciwie stale przebywanie w 16iku· w elk h d 1 Ii s' 1" . • Uklad wi~zadlowy odzyskuje utracone elastycznosc dopiero po uplywi. CbarakterystycZIUl cech~ b616w krZyZB ci$amych jest to.h. . a nie o_wiele wytrzymalsze od nich krqzki rnir. Uoy61nione zrniekczenie struktur w16knistyeh kreqoslupa w odcinku 1~diwiowym i miednicy w drugiej 'polowie ciqiy. Zarowno nadmterne zgi~cie dolneqo odcinka kr~gostupa It. to _jednak. rrue 51 '1 w~~kszosci przypadkow ostre dolegliwosci.Iakkolwiek wskazane jest zawsze ograniczenie aktywnosci ruchowe]. to ciezar macicy wywiera na kr~g05lup w odcinku lfldiwiowym tak duze obctqzenie.:~osl~pa w oddnku l~Zwiowym wyjqlkOVf? rzadko mogq powodowac silne 1 przewlekle bole krzyia oraz nerwobol kulszowy. ie nawet leienie w 16zku przez wi~kszq cz~sc dnia rue poctqqa za soba odciqzenfe chorego odcinka kr~goslupa. Unieruchornienie krr.ze ustal proces cborobowy krClzka i z czescm choroba prZYJmllJe normalny przebieg. 1.wi<l!Zac2 choroba kqzka mjqdz~l}go..must spedzac w 16iku ostatnie J---.zwi'owego (a). Wplywpochylenia miedoicy u cil}zarnej na ksztalti htornechanikg l¢twiowego odcmka kr~gosrupa: 1 . .. W przypadku uprzedniego zwyrodnienia krazka mledzykreqoweqo istnieja wszelkie aane do wystclPienia ostrych objaw6w chorobowych i nierzadko wlasnie w tym okresie dochodzi 'PO rez pierwszy do wystq- pienia below krzyZa na skutek uszkodzenia pierscienia wloknisteqn. .bOlow krzyza ml~o wyra.cy po porodzie. DoleglfWOSCI bolowe . .bolowe (zwazywszy na olbrzymiq liczbe dotknietych nim 'osobr. e. ze nie towarzyszq im objawy korzeniowe.przodopochylenie prawid!owe.:dzykr~gowe).:d.1ik I nadmleI~Y Jegu IPTzeprost duw{Jd'Zq istnienia niesta·biloosci.nalezy w tych przypedkach .JCI.

dajqc typowe objawy kliniczne i laboratoryjne. Ustepowaale b616w pod' wpI:ywem ciepla date peczatek calej teoIjj b6low krzyza z "zawiania" oraz Ieczndctwu cieplem (w tym noszenie sk6rek kr61iczycb itp. reumetyzm pcz astawowy itp . zapalenia. ze zrzeszotniale krli!gi przede wszystkim uleqaja odksztakeniom w odcinku piersiowym. 139. Wbrew mylnym poqlqdom boIami' krzy:i:a objawiai: si~ moze zaledwle kilka scbor~e~ wewnatrznych. strzalkowego) oraz ukladowe choroby zwyrodnieniowe do (atrophia tieutotnuscularis. sclerosis spinalis Iateralis amyotrophicans. mianowicie: cboroby woreczka z6lciowego. h6l Jest nieki~dy bardzo silny.. w zwiqzku z pogl~biajqcq si~ z wiekiem kifozq piersiowq (l. kulszowego i n. fascitis. rzadkicb przyczyn b6low kr. zajqcych sil') jednoczesnie na marzniElcie n6g oraz chromanie przestankows. PomiEl. Zarowno zast6j moczu. Cechq charakterystycznq jest.. Trzon z wyrostkiem poprzecznym krequ L. guzki Schmorla i typowe kompresyjne zlamania przedniego kwadrantu trzonu kn~gu w przeblegu zaawansowanego zrzeszctnienia koscl. czqsta miejsce bolu krzyza. Bole na tIe urologicznym. kt6ry wprowa'dzil okreslenis fibrositis'.. dystrophia musculorum ptoqressiv a . Bole na tIe neurologicznym. 137. byl Wiliam Gower. trzustki I choroby nerek. Podo'l'iny przebieg doleqliwosci jak w uszkodzeniach kraska miedzykregowego oraz ustepowanie pod wplywem Iizykoterapii powoduje wiele nieporozumien i sklonnosci do leczenia uszkodzan krqzka tymi sposobami. Ryc. ' Bole w przebiegu chor6b wewnetrznveh. mv eqeiosts. 138. ktorych. W dwu ost~tnich przypadkach choroba z reguly dotyczy m~zczyzn po 50 r. Istniejace bole krzyza nalezy raczej odnosic nieprawidlowej postawy ciala (przesuniecia srodka ciezkosci ctala do przodu w zwiqzku z p6chyleniem tulowia ku przodowi). usksr . dystrofia kr~goslupa w odcinku lqdzwtowo-krzyzowym.Ryc. • Z czasem pr6bowano inne terrntny. Z innych. kieruja rozpoznanie we wlasdwym kierunku. pojawia si~ nagle i towarzyszy mu skurcz mi~sni. dzieje sie tak dlatego.skutsk jest w tym ostatnim przypadku zaden".zyZa nalezy wymienic tetntak aorty oraz zespol Leriche'a (arteriosclerosis obliterans).). Neurologiczne przyczyny b616w krzyze to dysfunkcje obwodowego ukladu nerwowo-mtesmoweqo (niedowlady n. jest polqczouy silnym pasmem wi~zadlowy:m. w mysl kt6rego przyczynq wiekszosct b6l6w krzyza miaty bye zmiany w miesniach i Powiliziacb okolley ledzwiowe] krqqoshrpa. c • Ryc. • Charakterystycznym jarzenie hiperlordozy objawem obu -estatnicb ze stopami wydrqzonymi jednostek chorobowych jest sko- 154 155 . Najwiecej trudnosci diagnostycznycb sprawiaja cboroby trzustki. a tyro samym zwiekszeniem obciqzen na odcinek l~dzwiowo-krzyiowy krli90s1upa. bye moze.-S. poJymyosllis. kifoza starcza. . plecy okrqgle itp. [akkolwiek i te po okreste stosunkowo niedlugiej obserwacji. Z wymienionycb najbardziej charakterystycznym bolem krzyz a objawia si~ ostre i przewlekle zapaJenie gruczolu krokowego. attophia muscuJorum progressiva. ze spok6j i cleplo lagodzi dolegliwosci. Istota choroby polega na bclesnosci calych grup mlesnicwych. ktory mozna zwalczyl: blokadami. Autorem zarzuconego obecnie poqlqdu.ZW.typ miedniczny). guzy. jak i urazy ukladu moczowego moqa powodowac doleqllwosci b6lowe.). tam dwudzlelna'. Bole krzyZ a w przebiegu chor6b uroloqicznych '[lie zderzajq si~ czesto i w wi~kszosci daj'l si~ latwo roznicowac. Tak zwane kr~gi rybie.dzy tym pasmem a wi~zadlem kosci knyzowej przebleqe korzen Li· W przypadku znaczneqo zwezerua krdka miedzykreqoweqo L.z. PowhlZ lllcdiwiowo-krzyzowa. wi~zadlo moie -uctskee korzen (wg MacNaba).

Bone Jt. . PZWL. 1773. Ruchu Ortop. 37. 1979. ie wymienione 3 jednostki cborobowe powodujq doleqllwosci 0 niewielkim nasileniu i dajq sil:}szybko wykluczyc. i in. 539. Philadelphia .: Text-book of orthopaedic medicine. . Pol. 37. blokad nowokainowych itp. W uzasarlnionych przypadkaeh i po odpowiedniej obserwac]t ehorego orez k. Moskwa 1968. 23.: _Bole Jqzyza w chorobach {Josccowych. 1961. Lea and Febiger. imitujll. J.(antybiotyki. 15'1 . proby tuNieodlqcznq skladowq . . 2. 493. Rzekome.Cyriox J. Warszawa 1972. Chir. Medicina. C.kreqostupe.rqzka miedzyk... Lippincott Co. CM. Prawda jest.Arcl W. W ksiqzce: Clinical orthopae-dics and related research.Brody L. Breltenfelder e. Surq. Choroba najczescie] umlejscewie si~ na poziomie L3-4 I objawia si~ pobolewaniami k:rf:lgostupa w odclnku l~diwiowym. . London 1974. i in..umbar spinal stenoals and nerve root entrapment syndromes. Po1. Uwaga na symulowanie objawu Leseque'a w pozyeji leiqcejl Duzych klopot6w przysperzajq osoby pragnqce uzyskac odszkodowanie w zwiqzku z bolami krzyia jako nastqpstwem takich lub iunych wypadk6w w praey. Caillie! R.owymioraz uczuciem sztywnosci 'pIecow. Wnikliwe badanie neurologiczne umoiliwia w tych przypadkach wykrycie symulacji lub agrawacji (brak zanikow miqsmowych. IH~garskich. W przypadkach wskazanych (kr'. 1955. Nan. pod red. i tn. R. .l wyrainie zeuwezalae doptaro po uplywie ok. rentowq. J.: l. nabytych zmian znieksztalcajqcych kr!}gostupa (0 kt6rych ich nieopatrznie poinformowano) uLwierdza te osoby w mozliwosci uzyskania pieniedzy i powoduje prawdziwq charob€!. E. 481. B. Surg. W ksiq. N.Toronto 1976. B. ze n czesci chorycb dotknietyca b61ami 'krzyza dochodzi do powstania swoistego circulus vitiOSU1l.Behrend T. 362Ghormley R.ca csntrelne wypadni~de jqdra mia:i:di:ystego. stanami podgOTiIC7ik. 110. stygmatyz~cja w~· qetatywna na tie zmnieiSfonej odpornosct ukladu nerwoweqo.zeIi i przecil\ieiL kr~gostupa l~diwiowo·krzyzowego w pracy i w sporcie 'U mtodocianycb i mlodych osobnikow.: The s:pine. •. wypadk6w drogowych itll Przypadkowe wykrycie zmian wrodzonych lub. Bone Jt.. Narastajqce zwezaDie sifil.onsultacji neurologicznej wchodzi w gr~ rnielografia: Pismiennictwo Ahlgren E. napiqcie miqsni postadkowych i dolnego odcinka .: 1) Szkodliwosc nadmiemych. 39.. Ruchu Ortop. 5t-A. (coxurlhrosis) na skutek odrucbowego oehronnego przymusowego usrawlenia miadnicy. January 7.) uciekanry 5i. .:90zmyk) konieczne sqzdjl'lcia skos~c odcinka l~dzwiowego oraz zdjecia staw6w biodrowych (AP). I.: The anatomical basis for low-back pain. ostre bole krzyze nie Sq rzadkosciq U osob 0 charakterze neuropatycznyrn.: Soft tissue pain and disability. i in.Bembeck.ArmsJrong J. 169.: An evaluatton of the electromyogram in the dtaqncsts 01 lumbar disc lesions. 2) Zespoly ! badania ortopedycznego chorego z bolami krzvza jest badanie per tectum (u obu plci) oruz badanie ginekologiczne u kobiet. In.reqcweqn. 1966. F.: w przypadkach uzasadnionych... G.: The articular facet in relation to low back pain and sciatic radiation. . 1969. Philadelphia 1969.: Diagnosis of pair} with a graduated spinal block technique. 1. NaIZ. scand.szpa:ry miedzytrzonowe] oo:az erozje plytek granicznycli. nalezy wymienit tzw. Chir.: Gl1lzlica krqika mifil. 1972. zas uroloqlczne u mezczyzn. Bone Jt. W lancuchu tym duzq. . 2. Livingstone Ltd. Cassell. jako ewentualnej przyczyny below krzyza. ~adarua laboratoryjne sa rutynowe. Coomes E. 44. w ktfuym powstaje zaz~Biaj&cy si~ li¢cuch przyczyn i skutkow. Conchoix J.GIll G. j.: Sucr:gical treatme'nt of spondylolisthesis without spine fusion. 213. Tym tez na. Philadelphia 1977. Edinburgh and London 1965. PZWL. 1912. W przypadku prawi.: A comparison between epidural anesthesia and bedrest in sciatica. .he articular facets with presentation of ·an opera Iive procedure. Surg .lezy ttumaczyc Iakt uzvskfwania poprawy z:a pomcca zabieg6w f!zykoteliJpeutycznych. Nie naleiy tez zapominac. prawidlowy zakres ruchow. brak odruch6w patologicznych).K: Pojasniczno-krestcowyj radikulit. gosciec mtesni. ze zmnie]szenie napiecla wegetatywnego powoduje cofame si~ obrz~k6w oraz ztnian zapa'lnycb w obr~bie struktur okolokr~gowych. 1 in.: Lumber nerve root compression of the intervertebral foramina caused by arthrttis of the posterior facets.. fibrositis inierm.uscuiaris oraz zespol Lotqrena (sarcoidosis acuta].. vol. i. Ruchu Ortop. Badgley C.. .Alnodi C. Biliiiski P. 3 tygodni od momentu zachorowania. do baden specjalistycznyeh (ASO. kt6re niejednokrotnie mylone jest z gnlilicq. ( Hirscb. . w obrezte radiologicznym stajq sil. vol. S. 10.dl:ow~go leczenla . Walszawa 1. J. 2. 1973. Nerz. i in. Acta orthop. i In.Toronto 1976. 37-A. 20. Lippincott Co.Obecnie teorle fibrositis znajduje coraz mniej zwolennikow. W ksiqZoe: Bole lorzyia. J. JAMA. Bole krzyia pochodzenia urazoweqo lub na tie wad wrodzonych kr~go~lupa Sq rzadkoscia i w iadnym przypadku Die koreluja ze stwierdzanymi odchylenlami lub zmianami radiologicznymi. berkulinowe itp.: Lumbar disc lesions. K. histerykow' oraz osob praqnacych dowod6w w5p61czucia od otoczenia Iub po prostu w celu wyludzenia zwolnienie z pracy. unieruchomienie w 16iku) po uplywle kiIku do kUkunii:S1:u miestecy dochodzi do stopniowej odnowy ptytekgTanicznych. EpsteiJl J. JAMA. 156 przedllzeniowe krflgoslupa It:diwiowo·krzyzowego.• 1941.. Z badan dodatkowych na pierwsze miejsce wysuwa si~ 'badanie rac1iologiezne kregoslupa w pozycji stojacej [zdjecla czynnosciowe). H. Wyd.. R» R6zn1cowanie crtopedycznvca i ginekologicznychprzyczyn b616w krzyza. W kstazce: Clinical oni:hopaedics and related research. A. voL 115. PoL. W. J. Nerurosurg. J.: Low back pain with special reference to t.Ass J . D. and S. i in. Nalezy jednakic wyrainie podkreshc. BriL mid. prawidlowe odruchy. 1933. Diagno~is of soft tissue 'lesions. ·Epstein B. Z chor6b qosccowych..dzykr~gowego. obciq. Philadelphia .972. • U dzieci spotyka ~ niekiedy zapalenie k.zoe: :j361ekrzy:i:a. 115. Davis Co.. pathogenesis anr! treatment of !!ow back pain and sciatica. role odgrywa tzW.: Degenerative spcndylousthests. 229. A. B61e imitujqee b6le krzyza mogtt dewac proeesy zwyrodnieniowe stawow biodrowych.

8

LECZENIE ZACHOWAWCZE

k ich rodzajow W nauce
1.

. Pod5tawowe

zasady profilaktyki b616w krzyza.

i cwiczeri Sil uniwersalnn

dla wszyst-

cwiczen profilaktycznych i lcczniczych uwzqlednia sie: Unikanie nadmiernej lordozy ledzwiowe] cwlczenia przy s~idIlie nauka postawy, fotografie i analiza sylwetki ciala. w rzucie bocznym.

Jest powszechnie znane, ie anakomite wi~kszosc chorych .1. bolsmi dolnego odcinka .. kt~goslupa moza bye Ieczona bardzo prostymi sposobami. Prawda jest, ze [uz po kr6tkim przeszkoleniu wzakresie biomechaniki ciale, a szczeqolnie kreqostupe, chory eliminuje wi~kszosc bodzcow beIotworczych i dostosowuje otoezanie do swych potrzeb i mozliwosti. Po dodatkowym przeszkoleniu i nauce cwiczen mi~sDl chory moze stac si~ panem swej choroby, '0. Die jej ofiarq (White). Szeroko popularne w krajach zachodnlch "szkoly cwlczen 'w b61ach krzyia" spelniajqnieslychanie .istotna rol~ w caloksztalcie profilaktyki i leczenia zespot6w bolowycn dolneqo odcinka kr~goslupa. Szkoly te stanowiq. cenne osrodkl profilaktyczne, obejmujace swym zasi~giem takze dzieci szkolne i student6w', Na uwagEl. zas!uguje scisla wi~z utrzymywana mi~dzy tyroi szkolami a przernyslem- i towarzystwami u]Jezpieczeniowyrfii. Nic w tym dziwnego, zwazywszy na olbrzymie, strsty ponoszone przez przemysl-I towarzystwa ubezpieczeniowe z raeji absencji chorobowej w przebiegu bolow krzyze. Wynikiem tego wspcldzialania jest coraz wnikliwsza analiza stanowisk pracy w przemysle, badania robotnikow przedpodj~ciem pracy w poszcieg61nych zawodach i stanowiskach ptzemyslowych,eliminowanie prac powodujqcych przeciazenle dolnego odeinka kreqoslupa, mechanizacja i automatvaecja wielu czynnosci wymagaj(j,cych uzywania sHy Iizycznej itp. dzialania. Haslem naczernym szk61 jest: "bolom krzyza mozna zapobfeqac oraz mozna je leczyc, jesH zostanq wykryte wczesnie", i "pacjent dotkniqty bolern krzyza potrafi si~ leezyc sam, jesH wytlumaezy si~ mu istote jego doleqliwoscl' . Idee cwiczen Ieczniczycn w bblach krzyze wprowadztl Fahrni w !"Oku 1958. Z czasem cwiczeniami objeto og61 c.horych na calym swiecie, widzac w nich skuteczny sposob zwalczania b616w krzyza.
Majqc nil. uwadze poiytek wyplywajqcy z dz.lalalnosci szk61 cwiczeil. w b'bll1.ch kn;yza autor tej pracy prcponowal Ich ustanowieni.e w Polsce w raporcia zgl0· szonyrn do Komlsji hadajace] mozliwosct polepszentaxasad profilaktyk] i Ieczenia b616w ]azpa w naszym kraju w roku 1980. Nlestety autorowl nie 51.l wane dalsze losy jego wnlosku,

BtOSzka

fu;"u

Rye, 140. Wplyw ruchu zgiuania kr~gosJupa nil. kanat kr~gowy wodcinku l~dtwiowym '_ uwy. puklenie sif;; krq.ik:a mlf;;d;r;yk:r!';l. g~JWe:go ku przodowl i nap iname wif;;zadla :ibltego (wg Finnesona). .

W'r;ZGl;f[a irj(fe 09an kOtlsk i B/aszko rl.llw

.

(,

goshlpa na kana I krf;;gowy

Ryc. 141. Wply'w

przeprostu 'krll.
W

cd-

Przeprcsf

160

c~ku. If;;dZ''10wym - uwypukleme Slti krqzka 'mi~dzy.kr~gowego ku~ylowi i fatdowanie wif;;.za. dla zottego, w wyniku czego do. chcdzi do zmniejsze,nia obJl;ltosci kanaJu. (wg Ffnnesona),

161

2. Nauka wlasciweqo zginania tulowia - chorega uczy sie oqrsniczenia zginania pJec6w na korzysc zginania staw6w biodrowych ~ kolanowych. 3. Nauka podnoszenia ctezarow, utrzymywanie cit=;zaru blisko tulowia i wykorzystywanie sily mm. czworoglowyeh, brzucha, ledzwi i prostownika pJec6w. 4. Nauka wlasciweqo siedzenia - przestrzegania odchylenia oparcia pod k1jtem 120°, podparcia okelicy IE;ldzwiow.ej oraz nieco wy'i:szego, w por6wnaoiu ze stawami hiodrowymi, ustewienia ~olan. 5. Nauka wlasciwe] postawy w 16zku - lezenie ua plecach z podusz-. karni pod kolanami lub lezenie oa boku w pozycji plodu. Szkolenie odbywa si~ na zasadzie jeden do jednego: jeden pacjent jeden fizykoterapeuta. Nauka trwa ok. 2 tygodoi, przy czym zajecia -trwajq codziennie 3-6 qodzin. Nastepnie paejerrt jest obserwowany i nadzorowany w sytuacjach zycia codziennego. Kurs konczy spraw;dzian 11 najcz~sciej wykonywanych rueh6w i czynnosci kreqoslupa: stanie, siedzenie, kueanie, poehylanie ku przodowi, siE;lganie, zginanie do boku, skrecanie ku tylowi, popyehanie, pociaqante, przechodzenie ponad i pod przeszkodq, Iezenie i chodzenie. C:wkz.enia dawkuje siE;li prowadzi stosownie do indywidualnego rozpoznania oraz rodzaju j stopnia zaawansowania objaw6w chorobowych, Specjalnq uwag£:,poswi~ca si£:; grupom mlesniowym decydujqcym 0 utrzymywanhi prawidlowej postawy data. Oczywiscie w zaleznosci od ·przy.· czyn b616w - ostry okres choroby tarczy mi~dzykr~gowej, tyloprzesuniecie jqdra miazdzysteqo, podra:l:nienie lub ucisk korzenie. nlestebilnosc krflgoslupa i inne - odpowiednio chroni siE;llEldi:wiowy odcin k- kr~goslupa przed nadmiernymi obciqzeniami _i nadrniernq amplitudq ruchow (dlatego tez stosuje sifl gl6wnie cwiczenta izometryczne). Program cwiczsn modyfikuje si~ indywidualnie, w zaleznosci od plci i zawodu chorego. I tak qospodyni domowa uczona jest prawidloweqo wykonywaoia prac domowyeh - sprzqtanie, stanie !.ozek, odkurzanie mieszkanla, obSluga: pral.ki, prasowanie, noszenie dzieci, przenoszenle sprzetow itp, Urzqdnik biurowy ucz.y sifl prawldloweqo siedzenia za biurkiem, ukladu akt i kstazek Itp, W przypadku robotnika wykonujqcego ciE;l':ikqprace fizyczn4 gl6wny nacisk kradzie si€l na posfuqiwanis siE;lnarz~dziami, obslug€l sprzqtu, zasady zginania tulowia, podnoszenia clezar6w itp. Oczywiscie z wielu zaj~c i czynnosci chony mUSZq na stale zrezyqnowac. Niekiedy konieczna jest nawet zmiana zawodu, je.sli niemoiliwa jest potrzebna adaptacja stanowiska. pracy (np_ mechanizacja pewnych czynnosd). .

ZASADV I MElODY LECZENIA ZACHOWAWCZEGO
K_rqz _k Iniftdzykr~gowy dotkniqty procesem zwyrodmemowym, w przeble~ ·kt6rego doszlo do przerwania pierscienie wl6knistego oraz tyloprzemieszczenia jildra miazdzystego, nigd.y, pod wplywem jakiegokolwiek Ieczenie, rue powr6ci do normy. Jednakze, w sprzyjajgeych okolicznosciech, .mozliwe Sq proeesy neprawcza, po kt6rych .zakcnczeniu maze dojse- do trwaiego ustqpienia ostrych zespo16w bolowych, Zejsciem lauch proces6w naprewczych jest zrost wl6knisty t+zon6w kr~gowych w mjejseu uszkodzenia krezka mi~zykrt:i:gowego. .Dlalego celeni przewodnim leczenia uszkcdzenia kr1lzka mil:ldzykr~go. we go jest stworzenie warunk6w dla wygojenia si~ uszkodzenia. .Jakkolwiek w niekt6rych przypadkach ltonieczne jest operacyjne usuniecie jqdta miazdzysteqo, to jednakze u zdecydowane] wiekszosci chorych zadowalajqoe wyniki mozna uzyskac leczeniem zachowawczym. Wczesny okres zwyrodnienia ktCiika Ini~d~krflgowego poleqa na zmiqk- • ezeniu i rozpadzie [adra miaidiystego, kt6ty to proces z czasem ' obejmuje takz~ tylnq CZE;lSC pterscienia wl6knistego. lesli -w okresie rym zapobiegnie sie szkodliwym ruchom w stawie mi~dzytrzondwym. a tym samym zabezpieczy sif! chore tkanki przed dzialaniem szkodliwych sil [ n.acisk6w, dochodzi do procesu gojenia na drodze odwodnienia, i w16knteni a cborych tkanek. Mloda tkanke' wI6knista" -wymaga ochron y ai do momentu ostatecznego zorgantzowania,. co trwa okolo kiIkunastu miesiecy: W przypadku prowadzenia odpowiednieqo trybu zycia u.zyskane zesztywnienie jednostki ruchowej bE;lgoslupa zapewnia wzgl~dnie prawidlowa, nlebolasnq funkcje Iedzwioweqo odcinka kr~goslupa. /W p:rz~a~u p~1.t~~ci.a .pierscienie ,wl6knistego i 'tylo:przemieslZczaoia Iragmentow Jqdra Illlazdzystego (II okres choroby)- doleqliwosct bolowe znacznia sie nasilaja; Przemieszczenie [qdra drazniqce opone twardq lub korzen (rzadziej ogon konskl] moze ulec -zaklinoweniu IniE;ldzy tylnymi krawedziaml trzon6w kr~g6w. W tych przypadkach moze zachodzic komecznosc usunfecie jfldra na drodze operaeyjnej. VV przypadku odpowiednio dlugiego unieruchomienia kreqoslupe w odcinku l(l!diwiowyID przetnies:zczone fragmenty jqdra wl6kniejq i obkurczajq siE;l (w miar~ utraty wody mogq zmniejszyc si~ do 1/3~1/~ swej pierwotnej wielkosci), Zmniejszenle to wystarcza z reguly. aby ustq:piJy dokuczliwe doleqliwosci. Moze tez miee ,miejsce powr6t fragmentu jqdra. mi~ trzony kI~g0'\fe. ' W p6inyCh okiesacb ~ie leczonej, Iub tez Ieczbnej nieprawidlowo choroby krq:tka mi~dzykrE'l9'owego szanse na wytworZE;!nie si~ zrostu wl6k. nistego mon6w kr~g6w stajq si~ coraz rnniejsze, mimo stosowania unieruchom1enia i' chronienia kr€lgoslupa p'rzed nadmiernytni napiE:l'ciami i ob~ ciqzeniami. . Dwie podstawowe zasady leczenia zachowawczego to wystrzeganie si~ nadmiernych obdij.zen i naph'lc kI~goslupa, mogqcych si~· przenosie" na

1-62

16~

uszkodzone jCldra miazdzyste, oraz zlrkwidowanie mch6w mi~dzy trzonamt otaczajqcymi chory krqz'ek miedzykreqowy. Jedno i drugie 05i<l9a sj~ przez odciqzenie i unieruchomienie ledzwioweqo oddnk.a kreqostupa, Odciazenie kr~gosiupa l~dtwiowego UZY5kac [uz mozna przez ograniczonie trybu zycfa. Krancowym tego przykladem jest lezenie w la:i.-ku lila plecach), bez zezwolenia na wstawanie, anawet na uooszenie glowy. Z. drugiej strony odciazenie mozna realizowac sposobem narzucenia chorcmu prewadzenia oszczedzajaceqo trybu zyda z unikaniem okraslonych wysH'k6w fizyczny~h, wykonywani~ forsownych ruch6w kreqostupa itp. Mi~dzy tymi dwoma biegunami znajduje si~ wiele form posrednich. stosowanych w zaleznosc! od zaawansowania procesu choroboweqo, objawow oraz skutecznosci stosowa.nego leczenia. . Unieruchomienie lm~goslupa w odcinku Iedzwiowym mozna osiqqnqc tak:i:e noszeniern gorsetu gipsowego lub ortopedycznego. Leczenia modyfikuje si~ s~sownie do przeplatajqcych sie u ka:idego cborego remisji i zaostrzen procesu chorobowego. Do kaiaego przypadku podchodzi 'si~ indywidualnie, gdyZ' niezaleznie od okresu chotoby objaw,y. moqq zmieniac sie doslownie z dnia na dzien .. Chory.ch .mozna podzielit na 3 grupy,' w zaleznosct od ci~ikosci objawow chnrobowych (clezkie, srednie i lekkie).

stepu jaco,

Niestety zbyt cz~sto leczenie unieruchomieniem w 1'Zk_ • wane czy to zmienamt pozycji, wstawaniem cO'. U J,:st ~rzeryr~dzaju :,lecze.nie w lozku" praktycznie nj'e ~z~~:s~t :~~~aD1em .. Tego (jakkolwlek bole mogq zmniejszyc sie jut po 3 4 dni h e~~ .pozytku Ab I" .. mac. Jezerua). y e~erue w lozku bylo najskuteczniejsze powinno p!l"zebiegac' na•

.?ory P?winien lezec na -plecach. z plaskqpoduszeczk l.ozko pO~lOno .bye .t~arde· i nie'podatne. Poniawaz ch6 ': pornocy Pl~l~gDIarskieJ, najlepiej jest go Ieczye w szpita;J.

~~d a g!owC!: y. g., ~eJ

wyra~<'I holowych 1 uspokajajqc h dvz przecrwtk " .. yc : 9 ~ lD~CZej porzuci l6i:ko chcac znalezc a C!. ozyCJ~ ciala, w ktore] przestanle <TO' bolec (ch"'c' wyprost w ." p plecow)"'.' ,,'"'" 0 anla.

Czt:sto. ]IlZ yo upJywi~ zaledwie 48 godzin, chory odczuwa u1.g~. Nann:alme w okreSI€! silnych b616w chory wymaga lek6w

CHORZV. Z DOLEGLIWOSCIAMI CI~2KIEGO STOPNIA

r

W ro:inych okresach chorcby chcrzy mogq wyllazywac ostre objawy bolowe i bye z tego powodu calkowicie lub prawie calkowicie unieruchornieni. . . Najczesciej gWi;1~towne zaostrzenia zdarzajq si~ W, 1J.0kresie. chorq_?y, kiedy. to' ostre Oh]dWY bolowe powodowane sa pI7;emleszc.z!'lUle.rn'~r~ment6w rozkawiUkowanego jqdra miaidiystego.· Fragmenty te mOge}ulegat zaklinowaniu mi~dzy tylnymi ikI·aw~dziami trzonow kr~gowych, blokujqc ich ruchy Iub rozciqgajqc korzenie nerwowe - dajac 'pr?lez to onjawy nerwobolu kulszowego. Zaostrzenia mog", tez zdarzac si~·w I okresie, kiedy to. dochodzi do rozleglego rozpadu jqdre miazdzvsteqo oraz W okresie III, kiedy niedojrzala tkanka w16knista w niestabilnym stawie mi~dz_y.trzonowym nie jest odpowiednio chroniona aCQ _wi~ce~·.poddawane jest szkodliwym obciazeniom i napieciom. Jedna.kie dolegli;WDsci te n~gdy nie Sq tak ostre, jak W·przypadku zablokowania stawu m.i~dzykrf:gowego w II okresie choreby. . W pfzypadku ch~ikich objawow bolowych lub neurologicznych najbardzlej skuteczne jest 'Iezenie w 16Zku. Jest to jednoczesnie najwa.[to'sdow-szy, najprostszy i najbardzte] niedocenlany sposob .lecze~~.· Z re~guly, 'jesl i chory lezy "kamieniem" w Iozku (na "twa~dym" f6~u·~ np. t6iko ortopedyczne), mllsi dojse do poprawy; jesli do lego ni~. d(()chod"Zi'""r mimo rzeleln!,!§o··lez~nia -przez okrf!s ok. 3 tygodni - nale.iy.· po:w.aZn~"s.ip,zast(lriowit:Dad leczel'li.em Qperacyjnym. I,I .. ~'

'Rye. 142. Trzy podstaw.owe warunkj od ID..i" . ostty~h dolegliwoSci w przebiegu b616w ~e_ . erua kt.oryeh zalezy ~la~odzeoie ku .az. .dn moment.u .ust<lpienfa dolegliwo' i. ~a. a - Dlep!ZerwdD':! ien!me W lOzpodloze j 15 em grubosci materae, e _ sc, kani wyposazenle 16zka W sztywne .' • gOT<lce qplele lub prysznic.

-r..ezen~e w 16i:ku, jakkolwiek uciq±liwe i czasochlonne rawi prz ynosi poprawq, a co wi-li1cejnie grozi zadnymi powik.l' ~ ~le( zawsze piefwsze dwa dni lezenia nie przynosza [akiejs wyraznieaJ~S~an;uz reguly zeJ poprawy).
,. Mimo prowadzO'nej akc]] uswiadamla]' ee' .~'".:. ' .. snrawe ze szkcdllwej '" d q J jCUL£e nieWlele oseb zdaJ'e soble -.. ... ".. POZYCJl sie Zq-ce]' W" przyp dk.· . _.il kr~gowego. . a u e11 erohy krqzka miEldzy•• N " , iekiedy w przypadk.aeh. wyj tk. il h. •. .. czulenta nadopooo ........ ou .. il OWl o o.s nyc. bolow trzeba cie.kac si.Q do mie.,~", . pueczu enla Il.alez.y orist"pil:: . 'Ii . ehory skarty si~ n.a silny bol Iub j1lSli . ..... ., jes w. czasre zabiegu zaczyne dzialac po uplywie k1Iku min t. zle samopo_ezucle. Znieczuleuie ne i. nie~dWTaealne przemieszeze~ie . ~ra ~. poprawy moze. oznaez~c masywnowego Jest znieezulenie mie]'scowe J"kl d' e~q dlOdmJan.qzmeezulerua n.adopo. u a U wIElza owego wg Ongleya.
ll.

wI~l

165
"

jesli po uptywie ok. zas w drugim .wy W przypadkacb nerwobolu kulszoweqo wskazane jest ulozenie chorego z konczynami zgi~tymj pod kqtem pro tyro w stawach biodrowych i kolanowycb (tzw.. W ostrym ataku b616w _k~zyj. Zwroc uwag~ na ulozeriie ptaskich poduszek. zwracajac uwa9~ na cszczedzanie ledzwioweqo odcicka Jcreqcslupa we wszystkich czynnosciach dnia codziennego. a .przelezec" w Iozku. Nalezy jeszcze dodac. W pierwszym przypadku -szpary mifldzytrzonowe eozszerzajq 51~ od tylu (co moze' bye pomocne dla cofniecla siEl za. 161 . Stolik przyl6zkowy il przechylonym blatem umozliwia czytanie. pozycja dw6ch poduszek) w celu odclazenia uapiqtej oslonki nerwu.zW!.?d~ rwy kulszo~el:.a Z ob. zas pozostale doleqliwosci . Uwagal Po usta~lelllu ostrych obJa. 144. Naturelnie te same pozycje ciala chary maze przybrac ukladajqc si~ na boku.(e) konieczne jest pcdiozenie pod okolice ledzwt plaskiejpoduszki oraz ugi~cie t podpercie kclan (d).nalezy zmnitljszyc zgiecie kk. • a c ~yc. Uioienie ~horego na ..cznej lordczy. dolnych w stawach kolan~~eh ~ btodrowvch w celu przywr6cenia fizjolog/. Do jedzenia mozne unosic na kloekach nogi 16zka od strony glowy. 3 tygodni lezenia w 16zku objawy bolowa i neurologiczne nie uste:puj~ calkowicie.klinowanego jl. Zachowama sip. Jak juz zazuaczono. 166 Rye. Uwagal W przypadku przyknrczu m. Dieta powinna bye lekko strawna . dolnYch (a) oraz 'Przt ieh ulozeniu w przNUuzeniu ciata Ib}. 'l!. Z reguty po uplywie 4-5 dni ostre objawy ustepuja. .ldra miazdzystego). Rye. c _ przvkrad ulozenia choreqo.wow :-: co dowodzt cofnlecta sie zawertosct krqzka mledzykrElgowego na naiezne mrejsca .wg Loewa. ustawienia na obja. 145..mijajq w ciqgu 1-3 tygodni i ten okres chary musi . a tym sa~y~ zmruejszenta r?zwarcla ku tylowi szpar miedzytrzonowyeh.wg Relsehauera. wl~czaj~c leczenie operacyjne. 143. Wplyw konczyn dolnych rwy kulszo we]. rozweze sie inne metody leczenia. krzywizny ledzwiowej przy zgiflciu kk.t6zku ortcpedycznym w przypadku ostrego ual. b .lzajq.iawami rwy kulszowe] ulg~ W (10legliwosdachmoie pnyniesc przybranie jednej z pokazanych pozycji ctata (wg MacNab a zmodyf1k.Rye.doczego· z reguly dochodzj u os6b prowadzacych siedz<iPf tryb iycia . Naturalnie chary powraca do zaj~c stopniowo.). 146.lliZwi0 wo-b iodtowego .

Moina w6wczas wykorzysta. WYCJQg 1.al. unoszqc na klock ach nogi 16ika od strony wyciqgu. z wykorzystaniern masy cialil [I. mozna stosowac leczenie nie przerywajqc aktywnosci choreqo. zas z boku si~ga poza Iinie srodk owq _ciala_ Odpowiednie wyciEl. Glow~ i nogi podpiera si~ poduszkami. i.ac na konezyny dolne. [47. Uzyskuje sill' to nakjadajqc choremu jjorset gipsowy. 14K \oVyciq'9 -pion-izacyjny dyfik.c przeciwwyciqg masy ciala. Lozeczko naklada siEi typowo na chorym leiqcym na brzucnu. :ie'te same efekty mozna uzyskac przekonujqc choreqo a 'koniecznosct nieruchomsqo lezenia. poza tym chary bardzo zle psycbieznie znosi leienieglowq do dolu. umozliwiajqcych swobodne podkladanie basenu.na odpowiednicb podp6rkach (stojakach).zk. 0 wiele lepiej jest zestosowac przeciwwyciaq w' formie sznurowki naloionej na tul6w.). a nie poszerzenic szpary miqdzykregowej W celu umezliwienie "wslizniE/cia sie" z powrotem.e pozycja ta utrudnia przelykanie. Unieruchomienie lll'diwiowego odcinka kr~gostupa mozna lq_czyt z Ieze niem w 16iku . 0 tyle w przypadku ostrego rzutu choroby jest wlasciwie niewykonalna.u. Sil ny wyciqg jest przeeiwwskazany (ponadto daje on jedynie niewie1kie rozciqgni~cie szpery Ifli~dzykrE/gowe. 0 ile La metoda lcczenia przynosi dobre wyniki u ehorych z dolegliwosciami lekkieqo \i sradnieqo stopnla.dwojak o. P0 wyschnl~ciu 16zeczk o ustawia siEl.ciu t6zeczkozdejmujesi~.>'g Ca. czytanie itp. Zadanlem wyciqgu [est g16wnie unieruchomienie choreqo. Konieczne tylowyqlecie krf. Niekorzystna strona unoszenia nog lozka jest zast6jrnoczu. -W wyjqtkowyeh przypadkach. Iozeczko doskona:le unieruchamia odcinek I~ZwiowYi szczeg6lnie u chorycn niespokojnych i niezdyscyplinow <tnych. nie mowiqc.i 2-3 mm). z racji Il'posledzerria krqzenia i wywolywania zapalenta tyl [niestety jakze czqsto widzi sit) stosowanie wyeiq':HlW kamaszkowych). Najprostszym sposobem unieruchomienia jest ieienie z zastosowaniem wyciqgu za miednicq'. Wielu autor6w kwestionuje przydatnosc wyciqqu arqumentujec. Wyciqg obciaza siEl. 2. i umieszcza w nim chorego.wypchnieteqo fragmentu jqdra miezdzystaqo. Dodatkowa poduszka musi bye tez .w granicacq 5-8 kg.cie w okoliey ramion umo±liwiajq ruchv rqk. wyeina otwor W okoHcy krocza oraz wyklada odpowiedniq wysci6ikq. Drugim sposobem unieruchomienia jest nalozenie choremu opalrunkugipsowego W posLaci Iyloego liJi.!] pri'lwitl!owy-.Z~ W okresie ostrych objaw6w chorobowych unieruchornienle l~dzwi~wcgo odcinka krll'goslupa stoi na druqim rniejscu po oqraniczeniu wszelkiej aktywnosci fizycznej chorego spo~?bem lezenia w lozku.. W lyeb przypadkach kreqoslup unierucharnia siEl. WpJyw wyo:i&gu ria zniesienie dolegHwosci wyei.:lIi{'_t~ zrno- 168 169 . tozeczko obejmuje chorego od gJ:owy do kolan. kiedy chory z tyeh lub innych wzqledow nie moze lezec w lozku. Wyci~g w zadnym przypadku nie powinien dzi.wyci'lQ niepr awrdjowv.!gosfupa l~dzwiowego uzyskuje si~ podkladajqc choremu plaskia woreczki z piaskiem pod uda i pod klatkq piersiowq. b . PI) wyscIlniEl.ec. a Kirozo b Lardazo Rye. i Iordozy lE}d±-wiowej: CI _ a Rye.

PO. W okresie I doleqliwosci 4Wiqzane ze zwyrodnieniem jadre miazdzysteqo nie s<4zbyt dokuczliwe. b .czyli 2-3 tyg. -'ll -0 "'* tJ Ii ~ I' \ LL 1.owych tyloprzermeszczeniach jadra miazd:i:ystego. warunkiem dobrego "wypoduszkowania" 16ieczka: Chary lezy W 16:i:eczku ai do momentu calkowitego ustqplenia objawow .podlozona pod posladki..gu kt6rego minety bole. w cill.gajqcych OOgo rodzaju unieruehomienia [stosujeslq go rzadko). pod. r-~ . Na koniec niestabilny zrost wl6knisty lub przewlekle zapalenie stawu miqdzytrzonowego stanowi ±TOOlo stalych.\ / -_~.'" '" "" =c-hi".. Gorset typu Jewetta.. - Rye.v krzyia. Rye. 150.c:.ciwej postawy ciala przy steniu i siedaniu oraz po Wytlumaczeniu koniecznych oqraniczen ruchowych. zes chory znosi unieruchomienie bardzo dobrza. jesli nie jest to feza cQ'"nna. zas moqq stat si~ ir6dlem nieustannych doleqliwosci..J.enioe posladkow nCldpO~!:lOOl 16:1.. Po __ stqpisniu 6strych doleqliwosci chory powinien jeszcz u przebywac w 16zku przez polowq okresu.:gowej umo. .illwia powrot na swaje mlejsce wypchni~tego ku tylowi jqdra miazdzysteqo (a).Przed wstaniem z Iozk.a chory musi nakladac gorset ortopedyczny.ldzykn. lekkich Jub srednieqo stopnia dolegli- . W pozostalych okresach objawy S1lniezhyt dokuczliwe. 149. Pieleqnacja -chorego nie nastrecza trudnosci. Po ustqpieniu ostryclf objaw6w chorego mozne powoli uruchamiac nauczywszy go uprzednio uJ:rzymywania wlas. Podoboie w II ot-resie ostre bole i uposledzenie poruszenie wystlilPujq tylko przy okres.niewaZ gor5et ten pogl~bja lordoze le:d7wiow<i. zwroc uwag~ na uniesi. 170 171 .g krzesetkowy stoscwany W ostrym okresle bolo. Zastosowanie wyciqgu oprecz lepszego unteruchomiema chorego zapewnia rozciaqnlecle kregow IEldZwinwyeh i poszerzenie od tyin szpar miedzytrzonowych OU:?: stw<liTZaj&:cpewne podctsuteute w obrqbie tarozy mif. a CHORZY Z DOLEGLIWOSCIAMI SREDNIEGO STOPNIA Ten typ doleqllwosci moie miec miejsce w kazdym okresie chor oby krq2lka miEldzykIEHJowego. .wyciq.. stosowanie jego oga-aruczone jest tylko do przypadkow wym. gdyi niewiele one polepszaja unieruchomienie.ke. a by nle wpadaly One w otw6r przeznaczony do podstawiania basenu. ~ -~ _- - G ---:-- --- - - ~-=-: _ ""~#-''''''_-::~'''''''''':__. Gorsetow gipsowych chorym le:i:qcym w lozku nie naklada sie:.

spojenie ton owe . " Aby g0ll'5et unieruehamial kreqostup z zachcwenlem odpowiedniej lordozy It::dZwiowej. jak tylko dojdzie do zwiotczenia kr~goslupa. Sznm6wka gosl-lJpa"'W odcinku 5. musi bye jedrioczesnie lekki. a wi~c bye ad przodu wystarczajqco wysoki . Leczanie tej grupy chorych polega gl6wnie na stosowaniu okresowego unie-ruchomienia w 16iku lub szynowaniu kreqoslupe w odcinku -l~dZwiowym.\)oslupa \/ 'v c Rye. Podobne tendenqe panuja tez w innych Icrajach z racjl wielkiego paiytkn wyplywajqcego z' czasowego unleruchcmlenie ehorega kIElgoslupa l~dtwiowego.:: od przodu. Odpowiednio wygit::ta ramka od tylu stab ilrzuje' kr~goslUip w odcinku -l~ltwjowym.?wocr ortopedyeznyeb pacjentom cierpraeym na bole krzyza. zapewniejace- stabilizacje kro::. Poniewaz gor·set musi bye dobrze dopasowany. Wedlug Perry'ego jedynle 14 z grupy. (zdaniem prof. przeto wskazany jest on u chorych wykazujCjcych czests zaostrzanie . 153. RyeO. . Po pierwsze gorset 'rnusi by-c nakladany w pozycji stojqce] [niekiedy trzeba czekac.'Rye. 152. 1'12 ·113 . pod wplywem nieostr oznosci. W Polsce stosowanie pomocy ortopedycznych w bolach krzy:i:a jest zupetnie niedocarriane. kt6rzy pragnCj kontynuowac prace. Neturalnie aby gors-et magI spelnic SWq role. rostki kolczyste kreqostupa".III gorna mostka.:dzie w stanie wstac i przvbrac prawidlowq postewq ciala). Gorset opiera si. 1'51.nigdy nie zlecalo P. a nawet klopoUiwe.i. Szrrurowk e lo::. mocny i dobrze dopasowany.dzwio-wo-krzyzo. Niekiedy naklada si~ goro$et choremu z odruchowa skolioZq Iedzwiowq. naklada sit: go jedynie na trykotowq koszule i poduszkuje spojenie Ionowe.doleqliwosci. must spetniae warunkl gorsetu Jewetta.wosci. Gcrset odcillzajqey nisk.oped6w. grzebienie koscl biodrowych i wy. Aparet ten zepewnla Ispsza stabiIizaej~ krl\l'l~dzWiowym nlz zwykla' sznurowka dzi~kl wmontowanym 1'. A. Gruey). 34tO amerykansktch ort.wa dzieki wmontowanyrn !'tal6wkom Uszbinu. Najskutecznicjszym sposobern unieruchomienia kreqoslupa w odcinku lqdzwiowym jest nalozenie gorsetu gipsowego. dochodzi do rozciqqnieci'a lub napinania tkanki wl6knistej. p61gorsetowa. 0 dolna cz~se mostka i spojenie tonowe.pI~i)rsJ:ym tasmcm. az chory bt:. a szczeqolnie u tych. ale w tych przypadkach obowiqzuje natychmiastowa zmiana gorsetu. 'las jedynie od czasu do czasu. gdyi w przeciwnym wypaClku noszeriie jego bqdzie bozcelowe.

:ie stosowane niekiedytzw.Jes!i Ieczeriie nie przyniesie spodziewa. Jak jui wspomniana. Niebedy konieczne jest odpowiednie przystosowanie domu. CHORZY Z DOLEGLIWOSCIAMI NIEWI. Proces koiLcowegozwyrodnienia krazk a charakteryzuje sit. dajac o sobie znac okresowymi n. Trudniejsze problemy przedstawieja chorzy zobjawami nerwob61u kulszowego. stania i chodzenia. Jdli gorset jest dobrze naloiony. W tym miejscu trzeba wyraznie podkreslic.:dza ich w kompleksy oraz powoduj~ znieche::cenie doiy.g. kt6ry ma 00 nosic w dzlen. Wielu chorych uskarza sit. aby wyeliminowec ruchy pochylania tulowia. g:rzebieni hiodrowych i posladkow. jest. Ja. DolegJiwoki te rzadko calkowicie u:St~ujq. gdy"i mogq szybko wywo}ac niestebilny i podruzniony staw mie::dzytrzoDewy.iczeniami.mogq byc: wykonywane Jedynie pod bezposrednim nadzorem ortopedy. W miar e upiywu czasu -gor5et .z jego cyklu cborobowego. trwajace w!a§c~wie. . podnoszenie przedmiotow.: na tr:pe pobolewania W okolicy krzyze. bole ustepujq z reguly 'jui po 2-3 lygodniach. krazka mi~dzykr£. przebiega stosownie do fa. sacrospinalis jest nieuza/ sadnione. ze na zawsze nie wolno rnu si~ schylac ani wykonywac czegokolwiek w pozycjl pochylenia tuJow. co maze z tych lub innych wzgl~d6w nastapic po kitkunastu dniacb.oraz utrzyrnywaniem krqqoslupa w odpowiedniej pozycji.si~ objaw6w choremu zezwala si~ na stopniowo coraz wi~ksZq aktywnosc i powrot do prawie nonnalnego lrybu zycie z tym zastrzezeniem.:dzykre::gowego. ale tez czasu siedzenia.. aby ne koniec zdjqcgo zupelnie. jak i stenowiska pracy w taki sposob. przynosza wtece] szkody nii pozytku. Naturalnie praces chorobowy trwa nadal.nego etektu. . konieczne jest Jeczenie operacyjne. I Tak wiec w przypadku zbiegu szcz~sliwych okolicznoscichory mQzezosiac wyleczony (jeSli mozna w ogole u"iye tu tego slowa) na przestrzeni kilku mlesiecy. bezustannie. W II okresie chorcby dochodzido zaostrzenia objaw6w i dokuczliwe bole utrzymywac si~ rnogq nawet w okresach miedzy koleji:J.kkolwiek wczes174 utrzymywania 'siE'/: ostrych i podostrych objaw6w chotobowych wszelkie cWiczepia Sq przeciwwskazane. Obewa przed zbytnim oslabieniem m.przewleklego zapalenia stawu rnledzytrzonowego spowodowanego jego niestabilnosciq (niewydolnosc wl6knistego zrostu kreqow) moze bye takze konieczne noszenie sznur6wki. niezadowoleni. zwazywszy. SznuroW-kt. z mniej-szym Iub wi~kszym nasileniem. ny qkres zwyrodnlenta krqika miEtdzykr~gawego pociqQa za soba przewlekejqce sif.cwiczenia tulowia. przenoszenie sprzqtow lub ciezkich narzedzi itp. gdyi qorset ten mniej skutecznie unlerucharnie I~dzwiowy odcinek ktl.ja.nego uspokojenia . Ponadto chary ma zalccone polozenie sili: do 16zka w przypadku jakichkolwiek b616w. Ustaplenie doleqliwosci nie ozaacza ustania procesu chorobowego. "ie miesien ten rozpina si~ nacaiej dtuqosct kreqoslupa i wzwiqzku z tym podJega cwiczeniom bez wzgl~du na oqrnniczenie ruchomosci ledzwioweqo odcinka krt.stale przypominania rnu 0 tym.W przypadku obluzowania sj~ garsetu.mozna osiq_gnqc w duzejmierz. przeto chory musi :bye doleczany gorsetem ortopedycznym i prowadzic nedal tryb zycia Z odpowiednimi ogran.noszony Jest 4-6 miesiecy . gdyz w ]rrzeciwnym przypadku z.eo i ograniczeil. lub w przypadku b6l6w krzyza qorset "wymaga zmiany.:gosIupa.ymi przernieszcaenierni jedra miaidiystego. I 175 . poLegajqce na zwiekszeniu zakresu ruch6w kr~goslupa. W przypadku .:ia.: _podobnyml doleqllwosciami jak W okres..wiczenianii mi~sni . totez konieezne . ze chary zostal wyleczany.:'naklada sili: rano.ldzykrr:gowego leczone odpowiednio wczesnie i przez wystarczajqcy okres.:goslupa. W nriarq uplywu'czasu stopniowo skraca sili: czas noszenia gorsetu. klima usikodze~a krqZka mit. to.iewielkimi do~egliwosciaini.prawy cbony ci sij. zazwyczaj rokujq dobrze. ale-chory moze prowadzic zbliiony do normalnego tryb zycia.ELKIEGO STOPNIA .e c. Nejczesciej tctiory musi nostc dobrz. Uszkodzenia krqzka mi£. . Nadal obowiazuja go te same ryqory co w okresie unieruchomienia gipsoweg.ostrwnia b6lowSq niewielkie. a nie wzmocnieniu miesni tulowia i -pasa miedniczneqe (w tym posladkdw]. gdyz w najlepszymprzypadku objawy chorobowe ustepuja bardze powolL W przypadku dolaqllwosci na tie . gdyz czesto choroba przeb:iega z pominlecrem okresu II i od razu nastepuje proces wli6knienia.zar6w.€ dopasqwana sznurowke.ie .: bole krzyia. Po zdjeciu gipsu choremu zleca sie noszenie gOIst>lu ortopedyczoego. nie oznecza to jednak.lgowego -. Mirno takiego przebiegu !'. na kt6Zyc.tawnie. Dotyczq one nie tylko wyl<tC-zenia dzwiqania ci~. moze nigdy nie dojsc do ostrych dolegliwosci bolowych. zaburzajac przez to skutecznie proces gojenia . Dwie podstawowe zasady. jesli proces chorobowy nie przebiega zbyt gwal.I. zas w fazie lekkich objawow . zmniejszenla napiec i obciqieil oraz nadrniernej ruchomosci ledzwioweqo odcinka kreqoslupa . wpt.oraz w miare jednoczes.h opier a sie:: leczenie uszkodzeil. gdyi przewleldo5C: pmcesu chorphowego ikoniecznosc zwiqzanych z tym wyrzecz. za to za. -a zdejmuje dopiero przed polozeniem do 16i'ka.acznie sie zachowywac zbyt swobodnie.

szezeg61nie ponawiajqcych si£i dolaqtiwosci. ulubionyeh rozrywek.!dq niezasluzenie bud±et pans twa. tarczy niifldzykrf. Niemata. i zajqcia pclqczone z przeprosLem kreqostupa mUSZq bye natychmiast wyelirninowane. .. Wszelkie ezynnQsci lDiEl. Na okres wykonywenla obciazajqcych prac i zaje::c f~yc~nych kO. Knmoszezelina. W wielu prtypadkach. czynnosci dnia codziennego. W miarq uzyskiwania da. kt6rq chorzy znoszq doskonale. i niestety powiqkszajaca sili: stale w systemie spolecznej stuzby zdrowia. a takze niekiedy zmniejszenie masy dala.nego. Z chwllq uzyskania trwalejpoprawy postswy cia1:a oraz ustqpienia dolegliwo§d skr aca sit: stopniowo czas noszenia gorsetu.leczenie bolu krzyia sposobami fizykoterapii.lowej postawy ciala. unikanie zbyt obciqzajqcych .zaostrzenie dolaqliwosci. Naturalnie dotyczy to osob.diwiowym oraz wsze lkie zaj~cia polaczone z dtw'iganiem nawet niewielkich ciezarow. a nawet kalectwa. 'jest rzeczq waznq dla dalszych los6weborego wykrycie bledu. nastepnio w miare urucharniania chorego uezy si~ go utrzymywania prewidlowej postawy oraz niezbedrrych czynnosci samoobsluqi.lszej poprawy chorego uezy siE) prawidlowego siedzenia.~niowo-wif. ze chory rna odpowiednia motywacje. Zesp6t puewlekfych dolegliwosci bOlowych 1. Dopokl Die zmieniq sip. doprowadztc stopniowo do narastajacych ograniezeiJ.zewlekla cboroba krilzka mi~dzykrflgo~ego 'W przewleklyrn okresiechoroby tarczy mifidzykT~9owej potrzebny jest :zazwyczaj d!ugofalowy program (:wiczeil.POST~POWANIE WBOLACH KRZV:tA Zesp61 ostrych dolegliwosci b6lowych.. kr~garstwa (maskowanego terminem "terapii manualnej") itp.ozliwe jest to w hardzo krotkim ezasie pod warunkiem. Przeciwwskazany jest przepr ost krr. Koniecznc 54 natomiest czeste odpoezynki w pozycji splaszczenia ledswlowego odcinka .!9"osIupa w odcinku IEj. kt6ry wywola! gwaltowne .n~eczne jest wielotygodniowe noszenie gorsetu. modyfika. W celu aepobieqniecia zanikom miesniowym chory musi systematycznie kontynuowac twiczenia. Z reguly m. osoby le nadal obciqzac bl'. adaptaeja stanowiska pracy itp.mecz:ne Jest z reguly zakltadanie gorsetu ortopedyez.doleqliwosci bolowych. typu zgiflciowego.Qozmyk i artropatia stawow miltdzywyrostkowych Chorzy wymagajq wyewiczenia mi!lsni oraz nauki prawid.cja czynnosci dnia eodziennego oraz wy. BOle pocbodzenia 117 . Pr. Trzeba tutaj wyraznie podkrestic. Stenoze kanalu kr~gowego Z reguly potrzebne jest przede. Nierzadko chory musi stracic nadwagEl i utrzymywac mase dala na stalym i nalezytvm pozromie. '2. krEl. Nle·klepy ko. ktorym wcale nie chodzi 0. noszenie ci>:Zkiego palta itp.!gowej. Nierzadko tez konieczne jest noszcnie gorsetu ortopedycznego.chorych z bolami czy pseudobolami krzyze stanowia pacjenci nastawieni calkowicie biernia. W przeciwnym wypadku nie . ktory wzmacnia wiE. 3. Leczenie obejmuje knrek cje postawy cials i rnusi uwzqlqdnlc trwale wyeliminowanie czynnikow szkodl iwych.eniu. i maze doprowadzic dostabilizacji jC!.krnl'ywanej' pracy. ze o He chorych tych mozna wzglp.ale nie nalezy srodkow tyeh stosowac zbyt dlugo i nadmiernie na nich po}egac.czynnosci dnia codziennego. 'vVskazany jest gorset. je~li' istniejq s. z wyrainymi objawami neurologicznymi (ostra Ieza uszkodzenia krqzka miedzykreqoweqo] Nauka zasad proIilaklyki i wzor6w cwiczen miesni rozpoczyna siQ juz w czesie unieruchomienia w !6i:ku. masaz ezy ultIadzWi~ki. niestety roznorodneprzepisy biorace pod ochrone cborego czlowleka.:zadlo podluzne t ylne.dnia codziennego i powrotu do pracy. Ponadto chory musi z reguJy powaznie oqraniczyc zakres.objawowe . i bierne czekanie na pojawienie si~ ostrego rzutu . Wyjetek stanowi jazda na rowerze.: ..ejszenie wygi~cia Il¥izwiowego odcinka kr>:goslupa przy ehodzeniu i siedz.czynnosci fizycznych. grupE. wyIeczenie z prawdziwej ezy rzakomej choroby. prowadzenia samcchodu itp.: zmni. zaj!lc sportowyeh itp. W niekt6rych przypadkaeh wyrainq korzyso maze przyuiesc cieplo. stenia. a nawet negatywnie do stosowanego raejonalnego leczenia. lecz 0 korzysci materi alne.dojdzie do wyeliminowania przyczyn. 0 tyle trudno jest ich naktonic do podjecia placy itp.dra miazdzystego .: Cwiczania majq na celu przyspie szenievptzywrocenia choremu sprawnosei..krElgoslupa.za~se ustabiltzowa_nia jqdra miazdz ysteqo na naleznym miejscu i wygoJema uszkodzooego pierscienia w16knistego. Dalej rozpoczyna si>: cwicaenia izometr yczne oraz stopniowo coraz enerqlczniej adaptuje do czynnosci. Przyczyna tego s'!. Nie rna nic gorszego jak bezkrytyczne . przopisy i nie zmieni stosunek do pracy. Chorym przynosi z reguly popra'WE. 4. kt6re mogC!.choreqo w eelu polepszenia stosunkow -w kanale krfl:gowym i w kanalaeh korzeniowych.!zadlowego Bole te stanowia zazwyczaj nastepstwo przebytej ChOIOby odpowiedniego segmentu kreqoslupe z uszkcdzeniem krqzka mi~dzykH:gowego i zmianarni w zakresie stewow miedzywyrostkowych. . OczywiScie konieczne Sq odpowiednie: modyfikacje trybu zycia.dnie latwo rozpoznac. wszystkim poprawienie postawv ctala .

2. Nie przyjmuj pozycji pochylonej ciaJ:a (zgarbionej). 12. lecz male. Nie otwieraj okien unosaonych do gory.ej.ymi.giwa. 3.raj si:~ nie podno~ sic przedmiolow ciflZS. Nie przemecza] si~ fiilycznie. po ustllpieniu b6Iu staraj si~ pr-zez 6 miesi~cy nie dfwigac cifliar6w ponad 20 kg.Oddzielnq larancji qrupe stanowiq chorzy neuropatycznl. by kolana znajdowaly sir: nieco wyzej od bloder. korrywac w pozycji stojace] [np. gdyi pochylanie tulowia jest bardzo szkodltwe.d poziom bar· r kow. 119 178 . Nio dzwigaj ciqzerow. Nio sie:gaj po przedmioty umieszczonc wysako. donesarni i. by kolana znajdowaly sit. Przesun clalo na skraj krzesle i wstawaj trzymajqc plecy presto. pornoc sobia przy wstawaniu rekami. trzeba posiu.. Nigdy rue naJczy odkurzac ca1ego domu ria raz. dla kobiet Zalecenia og6/oe . pomewienia~i. stada] tak.wanie z krzesla. d. tzw. 1. Nie pachyJaj siEl. Spij na boku z nogami podkurczon. Nie si~gaj po przedmioty umieszczone wysoko. Wszystkie sprz~ty do sprzqtania domu powinny mice dlugie rqczki. a nik! inny nie moze zasla. Nigdy! Wskaz6wki W domu.. Podnoszenie przecimiot6w. kimi Posluqujqc sie odkurzaczem nale:i:y posuwac go raczej krotpopchnieciarni. Podnoszenie przedmiotowvW okresie zaostrzenra doleqliwosci me nalezy diwigac ciEl:zar6w ponad 4 kg. dl'1zar6w. porzqdkaeh. Nie przesawaj sprzetow. opierajqc je na jednym z bioder. Siedzenie musi znajdowac sie mozliwie blisko kierownicy. Jesli tego nie rna. jest rniekki. 13. 11. 7. S. nalezy uginat nogi.. 5. aby nogi byly odpowiednio zgi~te w stawech biodrowych i kolanowych. Jcs li materac jest zhyt mi~kkir musi lezec na twardej siatce lub ramie. i szafki nelezy umiescic nisko. Prowadzenie damu.towanych. szczeqolnie w kuchni. W iadnym wypadku. 9. . chwyc ci~iat blisko tulowia i wstaIi. Spt] na r6wnymi sz. Stare] si~ spat na boku zezqietymi nogami.(garbienie). W okresach belu sta. Nie pozostawaj w jednej pozycji ciala przez dluzszy czas. Ja. Stanie. Jes!i. trzeba czynnosc tEl:wykonac po prostu na kolanacho Wskaz6wki Zalecenia dla mt:i:ezym og6/ne Nie pod~os niczego z podlogi przy kolanach wypros. nie nalezy dfwigae duzvch i ciezkich pojemnikow przed soba. Jesli jakqs prace trzeba wy.c laika. Gdy trzeba jakies przecimioty wyjmowac z niskich szuflad itp. 8. Spanie. Nalezy wstawae utrzymujCjc tu!6w presto. Stanie. 20 em wysokoscj) . ' _ 11.aj przysiad utrzymuj<'lC prost a plecy. Materac musi bye rowny i niezbyt mtekld.e sir: storeczkiem. Nie pozostawaj w jednej pozycji ciaIa przez dluzszy czas. b. nie nalesy wyginac siedo tyl:u! 13. t~~ bolu. Nie dfwig:aj. 12. Nalezy tinikae zbyt cz~stego chodzenie po schodach. Prawda jest taka. tyIko mozliwe.. 14.z krzesla.tywnym meteracu. a nawet psychiatry oraz razmowa z rodztne i kantakt z pracodawcq. Przy sraniu lozek nalezy zachowac si~ bardzo ostroznie. . Jesli tylko rnozna. . . chorzy tzw. zalOz nogl\: na n091\:. 2. 9. Jesli materae.: nieco wyzej od hioder. trzymajqc presto plecy. 6. Nie nos cie:zar6w ponad 6 kg na wyciqgniEl:tyc:h re:kach. Nie podnos zadnych ciezarow ponad poziom gtowy. pomoz sobie w tym re:kami . c. Nalezy przesunac dalo na brzeg krzasta i jesh mozna. . 1. rent i odszkodowau oraz po prostu wszelkiego autoramentu przeciwrucv uczci wej praey. Prowadzenie samochodu. 6.. wykon... z niskim progiem. 1. Nie przesuwa] sprz~t6w itp. Przy prewadzeniu samochodu siedzenie powinno znajdowac siEl. prasowanie). jedna nog~ nalezy oprzac na stoleczku {ok. 10.raj sie: oprzec jednq nog~ wy:i:ej. Nie przegina j plec6w do tylu. Wstawanie . Nie dzwigaj ci~zar6w 0 rnasie .k wyiej . 15. 4. W tyro celu trzeba nogi oprzec na stoleczku lub tp. ze chorzy ci "zas:zczuwajq" lekar:zyskargaml. sta. Nigdy nie nalezy stat z pochylonym t~owiem. wyszukiwacze chorob. 10. Wykonuj'lc prania itp.. siadaj tak. 1.. Nigdy nie aiedz z wytiClgniEttymi nogami.[esl] potrzeba.. Siedzenie. Jesll w tym okresie boll krzyz. by nie trzeba bylo sir:gac wysoko. W przypadku takich chorych niezbr:dna' jest pomoc psycholoqa. zas po ustapieniu doleqliwosci przez 6 miesir:cy nie podnosicciezaru ponad 8 kg. wszelkie p6tki. Spanie. maksYmalnie nale±y ograniczac schylanie przy <l. rent. 4. Wsta.Nie podnos cie:zarow ponad poziom glowy. Nie otwiera] okien podnoszonych do gory. Nigdy nie siadaj z noqarni wyciaqnietym! przed siebie. Nie przepracowuj si"El. a nie pochylac tulow. 14. zupelnie zbednych l ekcw itp. Nigdy nie garb sie: stojqc. iEl:kszej niz 8 kg pooa. StojqC dluze] nalezy naprzemiennie oplsrac jedna noqe wyi. Sie:gajqC po przedmioty i artykuly umieszczone wysoko. lowey zw?lru~n. W tym celu-mozna stopy oprzec na stoleczku. 3. jesfi tylko leczenie nie przebieqa ~o ich mysli czyli nie dostajq potrzehnych im zwolnien. 8. Podnoszqc przedmiot z poziomu podlogi.zych niZ 6 kg. musi lezee na twardej siatce Jub ramie.patrz pkt.mozllwie bltsko kierownicy. . StojqC dluzej.

:technika wiszqcaj kropli lub wpuszczenia powietrz. Przy wprowadzaniu igly mozna posluzyc si€. Technika wstrzyknlqcta zewnatrzoponoweqo: 1 .-=- WSTRZVKNI~CIA DIAGNOSTV~ZNE I LECZNICZP W strzyknlecia zewnatrzoponowe Zewnatrzoponowe wstrzykiwania lek6w przeciwbolowych or~z prep~rat6w kortyzonowych wykonuje si~ najczesciej. Wstrzykn.Ie~zni~ze.Iub Iedzwlowym. 180 for the Rye.lidokainE! lub 0. Przykreqoshipowe blokada korzenia nerwowego.raiona jest na przebide. Wstrzykni~cie w okolley b~dZwiowej_ Zazwyczaj wystarcza wstrzyknietie ok. 19lE<wprowadza siEt az do momentu uczucia wejscia w pusta przcstrzen. .i~cie w okolicy kosci krzyzowe]. Wprowadzenie powietrza w:ywoluje niekiedy bol krzyza. 4 . po uptywie 6 miesiecy . ze maja one powaine znaczenie diagnostyczne i .naklucie. Nie b. Pierwszego dnia b61 z:nika calkowicle u ok. gdzie wpuszcza siEl.podcisnienie pociqga ttok strzykawki. Patrz tei wstrzyknlecta metodq Mooneya i Robertsona . 80o/1t przypadkowtliczba ta pod koniec 2 tygodnia obniza sit.do 7%. W tym ostatnim sposebie nasadzona na strzykawkq iglt. Przy wstrzvknieciach w odcinku l<:dzwiowym mozliwe jest niekiedy przypadkowe wprowadzenie leku w przestrzeu srodoponowq.' Po wymacaniu otworu krzyzoweqb znieczula si~ polozona nad nim skore i wklada iglE< punkcyjnq.3 .. Wyniki wstrzykniec uzaleznione Sq od przyczyn bolow krzyia (ok.igla wchodzi do kenaru krll90we9'J -plyn mozqcwy odpyeha tlok strzykawkt. nieco od wi~zadla z6ltego/tote± rzedziej na. Dluzsze zniesienie dolaqliwnsci daje podanie 1020 ml bupiwakainy oraz 120 mg preparatu Depo-Medrol. VVhite: Injection techniques diagnosis and treatment of low back pain .). Zwr6c uwaqe nil mlsjsce I kierunek wklucia igly (wg Cailliet. . podnos niczego z podlogi majqc noqi proste. Zazwyczaj wstrzykuje sie O. Nie c. Mankief opony t warde] Rye.pieczne. Wstrz vkniecia przez otwory krzyzowe Sq latwiejsze. Wstl'zykpi~cie mozna wykonat u chorego siedzqcego lub Iezqceqo na boku. • Opraeowano na. Sq o~e latwe do wykonania j w porownaniu z innymi wstrzyknieciarm wzgl<:dme bez.przebicie sk6rYl Z przebicie wi!lzadla i wejscie igly do przestrzenizewnqtrzoponowej .powictrze.Nigdy! a.sie. dziek! czemu uzyskuje si<: znieczulenie ez do poziomu szpary miedzykreqowe] L4• Uczucie bnlu :krzyza w tym momencie oznacza podrainienie korzenia.a.! do 50%.p.podstawie pracy A. \ Ujamnq stronq wstrzykniec jest niekiedy uczucie zdretwtenia luh oslabienia konczyn utrudniajqce chodzenie lub powodujace mimowolne oddawanie kalu i moczu. N...3 zmodyfik. pismiennictwu.__ umozliwia to wylqCzenie 2 segment6w kr<:goslupa. . dzwiqa] ci~zaru ponad 7 kg w wyciqgniEl'tych rekach. 155. Nie . 5 ml srodka znieczulajqcego . ale mniej dokladne. 75"/0 wynikow dobrych).25% bnpiwakalnq. co moze pociaqac za sobq grozne powiklania. gdyZ wszyslko wskazuje na to.5Ofn.strona 142. Nastepnie wstrzykuje sie 5 ml srodka znieczulajaceqo. W tej pierwszej pozycji opona twarda oddala . 154. Wykonuje si~ je W odcinku krzyzowym .! wprowadza si~ ai: do momentu swobodnego wejscia powietrza w przestrzeit nadoponowq. unos ci~zarow 0 masie wi ekszej niz 8 kg ponad poziorn bar- Opono twordo \ wi~zodTo Skora kow. iar .

Zazwyczaj bol przechodzi na kr6tszy lub dluzszy czas. u kt6rych zrosty po przebytych operacjach nie pozwalaja na dotarcie kortykosteroid6w do miejsca b6lu. stanowi to dalsze potwierdzenie roboczego rozpoznania. ' Wstrzykniecie wykonuje sit:) z _dostElPUbezposradnieqo. przez nastepne 3 dni . W roku 1975 Green doniosl 0 korzystnym domiesntowym stosowaniu duiych dawek deksametazonu przez okres tygodnia u chorychz przepuklinq jadre miaZd. czwarty :::. Zntiany te Sq prawdopodobnie natury zapalne]". mozqowo-rdzeniowym w przebiegu tylowypchnic::cia jqdra rniaidiystego tarczy miedzykrqqowej. na kt6ry chor]' cierpi stale.ezy nadopooowo . Polozenie igly potwiardze si~ zdje:ciem a-p i bocznym. 1'82. dokladne ' .Jezeli wywolany w ten sposob b6l przypomina bol.i deksametazonu.65 m.Icsl i zabiegudukonuje si~ u chorycb zrownowazonych oraz z b61ami pochodze nla ostreqo. Wstrzyknif:. Zetkniecie igly z korzeniem wywolu]e b61. podawane doustnie.. 35°/0' chorych.g. nie przechodzqcych po wstrzyknieciaeh zewnqlrzoponowych albo chorych. jak rowmez stwierdzenie. trzeci . 183 ._cia zbiegajlI sic:: w czasie z ustepowaniem ostrycb objaw6w. Blokady korzenl nerwowych (okolokorzeniowe) Wybi6rcze blokady korzeni nerwowych umozllwieja lokalizowanie choryeb korzeni.stanowi uznanq metod~ zachowawczego leczenia b616w krzyia. fazy i stapnia zaawansowania procesu chorohowego powodujqcego bot Chociai niekt6rzy usHujq metod~ t~ podbudowac Stosowanie kortykosteroidow w radikuJopatiach rna dose dlugq historie. ze wstrzykni~..czy to doustnie. gdzie dziala ·typowo. daje 'si~ latwo wkluc w kaidy otwor mi~zykrE'lgowy.uniknac pobytu w szpitalu i jest w stanle wczasnie] rozpocsac rehabilitacj~.Korzenie L4 i L. tylnego. notowarue . U okoIo 55% odpowiedz w czasie i po wstrzykniqctu pomaga potwierdzic rozpoznanle. Naturalnie niejednokrotnie tak si~ zdarza. Wstrzykni~eia kortyzonu do krctZkow mit:dzykr~gowych Wstrzyknic::ty kortyznn wchlania sie przez miejsca uszkodzenia krqzka do przestrzeni nadoponowej.od.ystego. Wartosc dlaqnostycznq rna takze b61 wywolany w czasie dyskografii [narastajacy bdl]. jesll b61' znika. Dalsze obserwacje pozwolBy stwiardzic.fiq i elektromiograIiq. kt6ry ujawnia stan krqzka mit}dzykrtlgowego. co nierzadko laczy siEi z dobroczynnym dzialaniem watrzykniqcte. . .zlagodzenie objawow i skr6cenie razy ostrych dolegliwoSci.w zaleznoki .24 mg. bada sic::wkluwajqc igle:: nieco doo.jak to sitl czyni przy chemonukleolizie'- STOSOWANIE KORTYKOSTEROID6W Ostuykiwanie mlejse bolesnych Jest to nejczestsza i najbardaiej rozpowszechniona metoda zwa1czauia bolu luzyZa. Dzieki temu wielu chorych moze . za POllOCq cienkiej i91y kanalowej lub z dostepu bocznego . Dlatego tez powszechnie uwaia sie. Niekt6rzy wstIZy~Ujq tylko srodki znieczulajace. pod. Po zabiegu obowiqzuje przez choreqo. to prewde m6wiqc z zadnq nauka nie rna ona rue wsp61nego. korzystne odlegle wyniki uzyskuje si~ u ok.32 mg. ale' nastepcze zmiany Sq przyezynq objaw6w chorobowych. objawow odczuwanych teor iq.8 mg. Przy uzyciu fluoroskopii igle:. "Deksametezon stosowano wg sehematu: pierwszy dzien . ze przepuklina jqdra miazdzysteqo maze stawac si~ calkowicie bezobjawowa w wyniku leczenia zachowawczego mimo utrzymyv{ania si'i1 zmtan w obrazie mielografkznym. Jedynq jej korzysc: stanowi dyskogram (wykonuje si~ go r6wnolegle).!do tylneqo otwoIII krzyzowego.cia podpaj~czynbwkowe Metoda ta rezerwowana jest z reguly dla przypadk6w bardzo sHnych b6low. czy uda si~ zniesc bol przed przystqpieniern do zabiegu operdcyjnego. inni wraz z korty. na kt6ry pacjent cierpi. Scisle rnonitorowane podawanie srodk6w znieczulajqcych umozliwie roznlcowanie b61bw poehodzenia czynnoscioweqo z b61ami bardziej psychologicznej natnry. Korzen mozna nastepnie zuieczulic.kosteroidami. SLenoza kanalu kr~gowego i przypadki wypadniE2tego jadra miezdzvstego z objawami neurologicznyrni reagujq fIe. Tyro. byl .Berq: "to nie przepuklma krqzka mi~dzykr!igowego. Zndcznie Ispsze wyniki uzyskuje si~ w przypadkach podrainienia korzeni i kr~gozmyku. Wstrzykni~cie daje opr6cz tego cenne wskaz6wki diagnostyczne. W celu sprawdzenia korzenia Sl igl~ wprowaqza sit:. mielogra. 9znacza to potwierdzenie wst~pnej diaguozy.:ili obeene] podawanie kortykosteroid6w .12 mg. W chw. Zazwyczaj wstrzykuje si~ 40 mg Methylprednisolone acetate. przez opone twardq. kt6ry powiqzal ustepowanie obrzeku korzeni z polepszeniem stanu klinicznego.g~nowo do wyrostka poprzecznego. ze nawet mniejsze dawk. a nie przewlekleqo. Jest rzecza stwierdzonq. ale jedynie umozliwiaja. ie metoda rna podoboe dzialanie do nadoponowego podawania kortykosteroid6w i lek6w znieczulajqcych. drugi . Uwagal WstrzykniEicia zewnqtrzoponowe nie rozwiqzuj'l ptoblemu bolu krzyia. Poczqtek tej metodzie leczenia dply spostrzezenia chirurg6w stwierdzajqcycb w czasie zabieqow zmiany zapalne i obrzek w otoczeniu korzeni uerwowych oraz zwiekszenie zawartosci bialka w plynie. domi~niowo. potwierdzonq badaniem klinicznym. a nastepnie pod kontrolq fluoroskopn do otworu mi/ildzykrt:)gowego. zmniejszaly znecznie dolegtiwosci przy uawrotach choroby.

nszkodzanla rnajq z kolei wywolywat odruehowe wzmozone napiecie miesni. powszechnie stosowany w przemysle miesnyrn do zruiekczania rniese. Warto jednakze dodac. R. przesuwy kosc! krzyZowej) i co za tym idzie "korygowani':!" hipotetycznegu podwtchniecia rotacyjnego krf)g6w. Niestcty. ale nie nalezy na tym Iakcis. Do leczenia b616w krzyze enzyill papaya wprowadzil amer ykanski ortopeda.budowac calej lilozofii Ieczenia Iizykalneqo. a takze promienie uttrafioletcwe .od zapalenia wittIoby do rzczaczki. Lyman Smith w latach szescdztesiatych. 1978. jak: noszenie kr61iezych sk6rek. a nie hipotr-tyczne zmiany w rniEi:sniach. ze przyczyna dona k orzen Iub podraznlenle opony twardej. LECZENIE OBJAWOWE (cieplo. ze: 1) wszelkie rekoczyny grozq ciEi:Zkimi powiklaniami neurologicznymi w przypadku spowodowania przemieszczenia zablokowanego jqdra illiazdzystego do kanalu rdzeniowego oraz 185 184 . lekow przeciwzapalnych i przeciwobrzekowych. ze istnieje wielka liczbs tzw. podszywajqcy si~ pod uczenie brzmiace slowa "manipuiacje w bolaeh krzyza". Cwiczenia krr. obsuwach kreqow.garski. ale nie wplywa w zednym stopniu na przebieg procesu chorobowego i. Wbrew wczesmejszym poqlqdom stosowanie wymienionych lek6w nie dzlala przyczynowo. stawach miedzykreqoslupowych lub tzw.S.zwykJe cieplo. byleby uzyskac lllgt: w doleqliwosciach. a tym samym uniemozliwiajq vproces gojenia uszkodzenia krqzka miedzykreqoweqo. Enzym otrzymal Iabryczna nazwe Disease i w rcku 1963 zostal zatwierdzony przez U. co wiecsj.STOSOWANIE CHYMOPAPAINY W]!ciqg z rosliny papaya. Maze on przynosic uczucie pewnej ulgi przez zmniejszenie odruchowego skurczu miEi:sni. masaz.l w Kanadzie. Masez. Pomijajqc zupclnie irracjonalne i oczywiScie bczskuteczna sposoby. a nie specjalistow'.iEi:dzykrt:gowego. W doswiedczeniach na kr6Iikach stwierdzil on. Manipulacje owe rnaja dotyczyc torebek stewow miedzywyr ostkcwych. promienie podczerwone. Cieplo. Feb. gdyby nie to. W jaki spos6b manipulacje (lub inaczej redresje krt:goslupa) rna j'l wpl ywac leczniczo na torebki stawowe -tego fizykoterapeuci jut wytlumeczyc nie potratia. HI w polqczeniu Z wit. W tyrn miejscu trzeba zaznaczyc. Chorym cierpiacym na b6le krzyze proponu je si£l czesto roznorodne zabiegi fizykoterapeutyczne noszqce cechy kreqarstwa. w wyniku czego dochodzilo do kurczenia 5i~ krezka miqdzvkrqqoweqo. Po kilkunastu lataeh stosowania enzymu okazalo siEi:jednak. opiera si~· na tzw. Na propozycje te ostatecznie mozna by przymknqc oczy. Food and Druq Administration. Tak zwane "czyste" cwiczenis. maze ten-proces nasflic. diatermie krotkofalowe. ze stosowanie ciepla na okclice l~dZwiowq u nlektorych chcr ych nie przynosi zlagodzenia dolegliwoiici. manipulacje) Rozpowszechnienie b616w krzyza z jednej slrony. ze niejednokrotnie chorzy gotowi Sq poddac "'si~ wszelkim. skad pochodzi wiele pochlebnyeh opirrii a metodzie.?koczyny kl~garskie. tzw. rekoczyny kr~gar$kie. kt6rym to terminem jeszcze niedawno opatrywano wiele boi ow krayza Da tie uszkodzenia krqzka m. Swoiste kuriozum na gruncie etiologicznym below krzyZa stanowi 5ZUkanie przyczyn below w tzw. manipuJacje w lb61ach krzyza. ze wstrzykiwanie papainy (wyciqgu z papaya) TOZpuszczalo jqdra miazdzyste. gdyz zmniejszajq stabilnosc kr eqow. Leczenie farmakologicme. w uzytkuznajduje si~ wiele powszechnie stosowanych w medycynie zabieg6w z zekresu leczenia fizykalnego nie majqcycb wif.!c wstrzykiwaniem do tych staw6w preparat6w kortyzonu.. zas wobee niespelnicnia okreslonych wymog6w badawczych stosowanic chymopapainy w USA zostaJo zabronione. zarzucone z chwila stwiercizenia. ludowych oraz zupelnie bezsensownyeh sposob6w Ieczenia TZCCZywistych b616w krzyze.dzykrEi:gowego. Sze.nie rna wi~kszego znaczenia. niewydolnoscl staw6w krzyzowo-biodrowych (tzw. Stosowane w r6inych postaciach . a ich dzialanie objawowe jest.roko stosowane dawniej zabiegi fizykoterapeutyczne • Time. zwiekszajacc jedynic rueh6w krqqostupa. opisanych niegdys przez radiologa Brochsra. wqtpliwe. Polega na podawaniu salicylancw. picie z161 itp. ze jego dzielanie leczniczc rna zblizona wartose do placebo. w kt6rej z papainy wyekstrahowano inny enzyrn. Baxter Travenol zaprzestal dalsze] produkcji enzymu. R~koczyny krt:garskie i tzw. powoduja. Naturalnic nie oznarza to. Z patcntu Smitha skorzystala firma Baxter Truvcnol Laboratories. od dawna stosowany byJ przez znaehor6w w leczeniu wiclu slan6w chorobowych . a niekiedy nawet moze nasilic objawy chorobowe. co ich zupelnie dernaskuje w aspekcie zwyklego objawowego leczenia b6l6w krzyza bez zwracania jakiejkolwiek uwaqi na ich leqliwosci jest ucisk zostaly w wiqkszcsc! =v= aticloqie. nawet zupelnie irracjonalnym sposoborn leczenia. wit.. a wiec pozornie mala skutecznosc metod leczenia. Sq przeciwwskazane we wszystkich fazaeh cboroby krqzka mir. B12 oraz lek6w rozluzniajqcych. ktorych hipotetyczne . W wyniku tego w 1-975 r. chymopapaine. Sq to opinie paejent6w. Caly ruch krr.rwalosc choroby. ze niektorzy z nieh usiluja to sarno osiqgn. zas z druqiej dluqot. 0 wiele skuteczniejszy w dzialaniu i mniej toksyczny.:kszej wartosci w przypadkacb b6l6w krzyza.goslupa. itbrosilis. Stosowanie chymopapainy kontynuowane jest nada.

Poniewaz w~asniel!ie tycb zaleznosci przekracza czesto mozliwosci ich logicznego rozumowania medycznego. zabiegacb krfJ:garskich sposoby leczenia bolow krzyza. obejmujacych chora talTcz~ miI\lQzykrf}gowq: a w przypadku uieznac:znego przemteszczenta i zakl1nowania [adra . Ruchem. Jak latwo przawldziec. kt6rej nastepstwem Sq okresl one doleqliwosci bolowe. podaje. mada na tzw. ani wytlumaczyc. fizykoterapeuci itp. trwale. rekoczynow z patoloqiq.2) rekoczyny te sa zawsze sklonne wykonywac osoby przyuczone do medycyny. Leczenie specjalistyczne zawsze polqczone jest z jakimis niewygodami. Skutki tyeh cwiczen mog" bye rzeczywiScie dodatnie. nie potrafi tez wyjasnic zwiazku proponowanycb. ze na sobie doswiadczyli "blogoslawionego" wplywu tych zabieqow. ograniczeniami lub nawet bolem (np. w ktorym zuajduje si~ chary w momencie stosowania zabicg6w kreqerskich.rozciqgajqce tylnq CZEtSC pierscteuia wl6knistego oraz wi£lzadlo podluzne tylne.].dzykrEtgowego daje siEt zupelnie presto wytlumaczyc. I tak we wczesnych okresach zwyrodnienia jqdra miazdzysteqo (okres T choroby) jedynyro rzeczywistym nastepstwem niefachowycb cwiczan i rekoczynow moze bye rozerwanie tylnej CZlisci oslabioneqo jut· pierscienia w16knistego oraz umozliwienie przemieszczenia fragment6w jqdra miazdzystego do kanalu rdzenfowego. studenci akademii wychowania fizycznego. wszyscy ci swiadkow:ie uzdrawiajqcego dzialania r~koczyn6w 'fizykalnych wkrotce doswtadczajq zresztq panownych atakcw below.abiegom "nastawienia" kosci i stawew miednicy oraz kn:goslupa. zas jesli bfJ:dq ujemne . kt6rycb zreszta tak:i. Dlatego najwlasciwhym postepowenrem w przypadku ' ostrycb objaw6w tytowypchniecia jll.Ryc. jest np.q. Uzaleznione to jest od okresu choroby. ktorych wyksztalcenie medyczne zawarte jest w nlczwyklc powierzcbownych kursach masazu.oczyny .ego W piTzypadkacb tylowypc:h.zka mie. is wiele osob chetnie poddaje ~i~ pIymitywnyn:i i wr~cz humorystycznie w sensie naukowym. Jak juz wspomniano. ze nawet niektorzy fachowi pracownicy slu:iby zdrowis pragnq tez widziec. W 'rzecaywistosci mozliwe do przyjecie. dziwnego. osoby te sklonne Sq odnosic bole krzyZa do roznorodnych stan6w patologicznyeh z zakresu kescca miedniey. dodatnie dzialanie biernych rueh6w krEtgo5lupa i miedniey w praypedkach uszkcdzen kr.e nie potrafiq ani dok ladnie zdefiniowac. Nic tei.WszelkIe r~koczyny typu kr~9aIski. zrazonych brakiem poprawypod wplywem leczenia specjalistycznego.]. W okresie tyro. kt6ry nroza doprowadzii: do takiego uszkodzania. Spowodowane w ten sposob zwl~kszenie szpary ml~dzykrEl90we'j oraz podctsnienta W obrebie piersclenie wl6knistego sprzyja cofniElclu siEl i<tdra miEldzy mony (wg Armstronga zmodyfik. zginanie tulowia (kr~goslupa w odcinku h'ldtwiowyrn) do przodu . a takze wyprost klTf}goslupa w odcinku l~dZwiowym ole przyno5Zq szkody (nie wiadomo rei. czy przynrosa PQZytek!). wewczas kftidy gwa1towniejszy ruch spowoduje jego dalsze przemieszczenie do kanatu .rdzenioweqo { zw1ltZlUle z tym powa:i:ne objawy neurologiczne. rekoczyny kr~garskie 186 a . Co wifJ:cej olbrzymia ich wifJ:kszosc nie zna Istoty ani cyklicznoscl procesu chorobowego. w.dra miaidZystego [est unleruchomtanla chorego i ewentualne zastosowanie wyci'l. Niestety zaden z nich nie potrafi w spos6b naukowy i zrozumialy wytlumaczyc mecbanizmu rzekotneqo leczenia.rczy mi4\ldzykrf}gowej. b jesl! jednak Jrldro 'przesuole si.ni1tT cia i'ldra miaidzystego neSZI\ zawsze w sobie element duiego ryzyka z rac]t niemozncscl okreslenia pozycji illdra (lub jego fragmentu) w stosunku do tylnych krawedzl trzonow kr~g6w. (np.1 . noszenie gorsetu.).wyciltg oraa sHows zqiecie.gu. VXie1e os6b sklonnych jest dopatrywac siEt w tych zabiegach ceca cudownego uzdrowienia i w przypadku jednoczesneqo. ze jego wi~ksZ'a cz~st': znajduje ste W obrehte ta.~ w stronq kanaru rdzeniowego poza sw6j rownfk. lezenie w 16iku. rehabilitacji itp. ale tylko przejsciowo. Ciekawa jest rzeczq. chwilowego zresztq polepszenia. r~k. uzesadniorrym z. szybkie i bezbolesne wylcczcnic znajdujo wielu wd2:i~C'Znych odbiorc6w wsrod osob dotknietych b61ami krzyza. 156.to. pobieranie zestrzykew Itp.VI' ten sposob. ·187 .

ze teoretycz.istnieje taka sytuacja. sHny wyciol9 moze uszkadzat pierkieiJ. Sq przejsciowe i w zadrrym przypadku nie hamujq przebiegu procesu chorobowego. a nierzadk o zakleszc:zone jqdr o miazdzyste. a ponadto pojawia siEl_element ryzyka.SOWNYM WYCIJ\GIEM Leczenie forsowrrym wyciqgiem stracilo wiele na popularnosci w zwiazku z ryzykiem·z Dim zwiazanym.goslupa moze w jednej chwili uwolnic chorego od dolegJiwosci i prawdopodobnie zdarzajqce si~ od czasudo czasu takie -przypadki nap..szcz. Nie dziwi to z-resztq. ale nierzadko szko. Jesli jednak wypchnit::ty zostal on poza rownik (a kto to wie --: objawy zakl:. wyrzqdzic tr w alq krzywde przez uszkodzenie juz zmienionego chorobowo krazke. Z kolei jesli takie zakleszczenie ist. wszelkie I'~koc-zyny Sq nie tylko zupelnie be:zuzytecz-ne.o. Co wiecej . trzeba bye wysoce nieodpowiedzialnym. 189 . tj.zastosowanie Iorsowneqo wydqgu rozciaqa krt::gi.nie ten sam efekt moze przyniesc ruch prxeciwstawny. kiedy rEikoczynern mozna tylko okresowo (przypad kowo] zniesc istniejace doleqliwosci bMowe.na drcdze napinania i pociqgania korz. ie jesli w o~resie tyl~przemieszczenia jqdra miezdzysteqo nie rna jego zaklincweme.w okresie tyloprzemieszczenia . a zawsze . a oiekiedy oawet ulegajq "obmurowaniu" przez kostnins.. I tak w przypedku wcialeqo przyJegania lub zrost6w korzenia z przemieszczonym jqdrem rniazdzystym manipulacje mogq . aby umozliwic jego powrot w obrab pierscienia wl6knistego. zas.enia . Celem stosowaneqo wyciqgu w dluqiej osi kI~gosrupa. a nawet maze doprowadzic do nieodwracalnych uszkodzen.spod kontroli wykonujqce:go-.rscienia dalsze odsuwanie si~ trzonow kr~g6vJ staje siEl niemo:i:liw~. ze wsz. lstniejq wszelkie dane ku temu.:b pierkienia.dzajq kr~garzom pacjent6w.I choroby krqika mit::dzykr~gowegowplyw forsownego wyciqgu.e. Paradoksalne jest. Z chwil<i wyprostowania wl6kien pie..dku.ogole majq miejsce.nieje. zgmame~ t~lowla.elkie manipulnc]e mogq .go. i stworzyc warunki do tyloprzemies'lczenia jqdra miazdzysteg. Wynik jest trudny do przewidzenis. Jes!i krqzck miEl_dzykr~gowy jest Die uszkodzony.nistego zrostu trzonow kr~gow. ablokowaz nia kn:goslupa".eg6Inie polaczone z energlcznym. W tym przypadku zgi. ze wykonywllny ruchwymyka 5i€!. Jes li doszlo do zakleszczenia fragmentu jqdra miaidiystego mi~d'ly tylnymi brzegami trzonow krt::gowych. z powod.jqdra miezdzysteqo wsz~lkie r~koczyny. to rE.zeniem jqdro wepchnqc z powrotem W obrE. wszelkie manipulacjs mogq jedynie powodowat zaostrzenia doleqliwosci bolowych przez uposledzenie stebilnosci lworzqcego sie zrostu.. W ktorej znajduje sie uszkodzone. w wyniku czego tepe pobolewania W akolicy krzyz» Ologij nagle przejsc w postat ostrych b616w krzyza. jego zwyrodnienia i zmiE. jest poszerzenie szpary miedzykreqowej.wl6kna pierscienia wl6knistega zmieniaj<i swoje ulozenie z belec:zkowatego na proste.gdyz kcrzenie mogq pozostawac w silnych zrostach. ze prawie calkowieie zostal obecnie zarzucony. zeostrza jedyni-e doleg!. Jesli fragment jadrs mieadzysteqo wypchniety zosta! jedynie do ok. jest inny. nierzadko polaczonych z nerwob61ern kulszowym. 1/a swej ebjetosci.sztq znany od lat proceder potrzasania chorego na pJecach lub zawreszeme na rt::kach na hakach whitych w drzwi i pociaqanie za nagi.ZENIE FOR. wcisnqc z powrotern tmiedzy trzony.nie 5ij W stanie przyniesc jakiegokolwiek pozytku.:koczyny mag".. 'las z dru9iej grozha powaznych po:wiklail neurologicznycb. ze z Jednej strony istnieje naclzieja trIko okresowego zruesienia dolegJiwosci. aby moe z c:zystym sumieniem brae sili' do takiego "IecZlCnia" chorego. mogq 'laS..fI.gowe i uwalnia jqdro . Na tym samym oparty j. mog.dzielem przypadku._dliwe. Zmienia si~ ksztan jqdra miazdiystego. Wynika :z lego. W przypadku zaawaosowanego zwyrodnienia krqzka mi~dzykr~gow.! powodowac ostateczne rozdarcie pierscienia wI6knjste~~ 1 wlEiza:dla podluinego tylnego oraz masywne wvpychauie zawartosci ]qdra rmazdiystego do kanalu rdzenioweqo.dzykrE'igowego nastqpstwa reknczynew mogij byt rezne. W rzeczywistosci sprawa wcale nie jest taka prosta. wykonanie jakiegokolwiek biernego ruchu _ze pociqgat za scbe odblokowanie uwiEiznit::tego fragmentu [adra i wsuniacie go :z powrotem miE:. ~sz~lkie nianipulacje mo_gq jedynie doprowadzic do jeqo wycismecia do swralIa kanalu rdzeniowego.iwosci. Ze wszystkich sposobow naplecia korzeni najprostsze i najskuteczniejsze jest nagle unieslerrie ku g6rze wyprostowanej . nogL Ten bolesny sposob rozrywania bipotetycznych ZI'Ost6w przyniosl jednak tyle szkcd. kiedy dochodzi do wlok. miEid:zykrEigowego. jes1i w .dzy trzony kn:mowe. W przypadki.est ZI.jijdra rniazdiystego ku tylowi . Co wi~cej.okresowego przemieszczania 5i€/. a pierscien wloknisty caly. mienowicie przeprost krzyza. W 'okresie pierwszym uszkod~enia krqZka mie:dzykrtlgowego. Nikt Die kwestionuje. nawet w sprzyjajacych okoltcznosciach nie wiemy. aby moinago bylo .rozerwec zrosty.poza iluzor ycznq i krotkotrwala poprawa ~ jedynie przyniese szkod~.kczenia. Zwazywszy. LEC. Z teqo. w okresie III c1WIOby krqzka miE:. wynika wyraznie. jak i wypchnqc ealkowicie do swiatla ka. zas jego powodzeniecalkowici~ zale:i:y od przrypa.nalu rdzeniowego . W okresie 11 choroby . dejac w ten sposob zrnniejszenie dolegliwoSci bolowych. 138 Na koniec. na drodze wcisni~cia jqdra w obrqb prerscienia wl6knistego. W takich przypadkach jakakolwiek pr6ba uwolnienia korzenia manipulacjami jest z g6ry skazana na niepowodzenia. doprowadzajqceqo do .}cie tulowia ku przodowi rozchyla trzony krE:. ie tego rodzaju "odblokowanje" kr€!.szcze. Polepszenia. c:zy wyrzijdzi choremu krzywde. copowiedziano.nia sq je~~~ko:we). czy rnanipulacje przyniesie efekt dodatni. Nale:i:y [ednakze dodac.

.qd1'd miazdiystevo i nast~pczym cyklem ZIDlan patologlcznyeb ealego krqzka. jak i zmian psychiki· oraz uciszenia si£: samego procesu chorobowego . jak i leczenie odnoszq si~ do objaw6w: i5chia~. a wiE. moze si~ rowniez zderzyc odwrotnle .dz'{Ja~gowego stanowi nastqpstwn "zdzierania' i rozrywania". co bye moie jest najwainiejsze z punktu widzenia terapeutyczneqo.DIa zacho. pozostewiajac bolesny i zmieniony zapalnie slaw miedzytrzonowy. odnosi sifl jedynie do wyciq_gow wykonywanych na specjalnych stolach IUb przy ui:yciu mechanizmow wyciqgowych.rua sil!) dalszemu leczeniuzachowawcze_ mu. Jeden fakt 'Die ulega watpliwosci. leczona jest objawowo do momentu uSlqpienia ostrych dQIegliWOSci. 0 i~tocie i stadium cb~roby oraz 0 koniecznycb ograntczemach. zmuszsjace ieb do polozanfa siEl do lozka. Do pierws~ej i nielicznej grupy (ok.u szyjnym i ltidzwiowym kreqoshrpa. Operowani rekrutujq si~ z grupy chorych wykezujacych ciezkia objawy choroby. rzadzie] pod wplywem stosowanego.W okresie tyloprzemieszczenia jqdra miezdzysteqo forsowny wyciqg jqdro na czas swego dzialania i. sklasyfikowania z roznych wzgl~dow. tym czestsza Sq zaostrzenia objaw6w. ze mogq oni prowadzic zblizony do normaln_ego tryb. Co si~ tyczy osob wykazujacych ciezkie ohjawy chorobowe.-':'dwczego dochodzi do ustqpienia objaw6w choroby I mogE! om prowadzic normalny trybiycia oraz pracowac zawodowo. Jest rzeoz~ zrozumiala.goslupa.ortopedyczne lub neurologiczne. Co innego stanowi wyciqg ci~:iarkowy. kanal:u rdzeniowe. Grupa trzecia (najwiElksza) to chorzy.o~iawiajqcY1_ll si~ rozpadern j. ze im mlodszy wiek choreqo.a miE.ostrzen zrozpaczony chory domaga si~ operncji I czesto odmawia podda. torsowny wydqg przynosi zdecydowanq szkode. postrzal itp.zaawansowanego zw16k:nienia Jaqika mi~dzykr~gowego i zmniejszenia ruchornosci Ifldtwiowego odcinka krp. g16wnie dlate qo.na skutek istniejqcego zamieszania nomenklaturowego orez slabej znajomosci istoty choroby przez og61 spotecznosct lekarskiej. Wedlug danych swiatowycb leczonych chorych mozna podzialic na trzy grupy. stosujac cz~sto WI£:CZ humorystvcznc srodki J. Wiflkszosc wiarygodnych statystyk dotyczy leczenia szpitalnego. a nastflPnie wypisywana do domu z zaleceniem kontynuowania leczenia farmakologicznego i fizykoterapeutycznego.diwiowym . czesto wrecz uciesznymi. metody. lumbago. Ponadto . Wielu autor6w (Armstrong} wyra:i:a poglqd. w zwiazku z ~'lym nie pociqgajq one za sohq iadnego ryzyka. ze choroba powoduje r6Znego stopnia kalectwo oraz ma nieregularne okresy zaostrzen i remisji. ale Skutecznosc na i trudna r'ladk? pot~formowana .go. u ktorych leczenie zachowawcze lagodzi objawy w takirn stopniu. CWICZENIA FIZVCZNE ZAPOBIEGAJPtCE IVlOPRZEMIESZCZENIU JADRA MIAZDiVSTEGO Mimo . u ktorych pod wpty~em lecze..CW odcinkach 0 najwieksze] ruchomosci.jesli [qdro wychodzilo pozn r6wnik w strone swiaUa. W wyniku tego roznie duza cz~s"c chorych traci zaufanie do lekarza oraz stosowane] terapii i leczy si~ sama. podobnie jak przy manipulacjach.:prawia wylqcznie W odcink. to wh~kszosc Z nich trafia na oddzialy szprtalne . co powiedziano wyzej.wielu chorych wykazujqcych Iekkie i srednie objawy chorobowe leczonych jest pod r6:i:nymi. dluqosct okresu leczenia itp. a przeciez jedynie niewielka liczba chorych z uszkodzeniem krqzka ~i~dzykn.sterujqc wyciqgiem niczego zmieodciqza nic. WVNIKI LECZENIA ZACHOWAWCZEGO poszczeg61nych sposob6w leczenia zachowawczego jest TOZdo. mianowicie ze uszkodzenia krqzka miedzykreqoweqo zdarzajC! sip. . W okresie III choroby. jesli uleqlo ono zakleszczeniu mierizy tylnymi krewedziami trzonow. momen. rozpoznaniami. moze.nia siEl za.m. iycia. U czqsci chorych nastepu]e samoistna poprawa. nie mozna tez. u kt6rych zawodzi leczenie zachowawcze i muSZq bye leczeni operacyjnia (10-20% chorych). moze ulec wypadnif::ciu. Z kole! wyciqg taki pomaga unisruchomic chore go w Iozku. OczywiScie wszystko to.tow zapomnienta 0 swojej chorobie i zwie:kszonej akt ywnosci Iizyczne]. W miar~ uplywu lat dochodzi do automatycznego zlagodzenia doleqltwoscf. Oczywiscie cz~sc z nich wymaga okresowego noszerua gorsetow ortopedycznych co najmniej przez wiekszq CZElSC dnia. Druga grupa to chorzy. na kt6rych jednak.?. SEi nast~pst. ze uszkodzenie krqzk.:gowego leczy sifl W szpitalach. Najczescie] zarowno rozpoznanie. 191 190 .wielu badan i pr~c nie znamy dokladniej przyczyny zmian zwyrodniajacych Jaqua miedzykrqqoweqo. Rozciqganie krqgow niszczy mlodq tkank~ wl6knistq I nie pozwala na stabiIne i niebolasne ich polqczenie. w kt6rym sily Sq niewielkie. kJedy trzony zostaja polaczone tkankq wloknista. konsekwentnego lec'leniazachowawczego. nie ~qczajE!c nawet ortoped6w . a wi~c w peWnrm sensie jest r6wnoznaczne ze "zui:yciem" kr~gos!upa W odcinku lE. Z istniejacych hipotez zadna nie doezekala si~ odpowiedniego udolnunentowania. spowodowat jego powr6t W obr eb ptersctenia. gdyz mtodemu trudno 5i€}poqodzic 2! narzuconymi mu rygorystycznymi ograniczeniami rucbowymi. Do wYJqtkow nalezq przypadki wlasciwego rozpoznania orez nastepczaqo. najczascie] malo sensownego leczenia. NajczE:Scd'e j w przypadkacn powtarza. Nlestety. 20%) naleiq ci. W wyniku tego malo kto posiada odpowtednie wiarygodne dane por6wnawcze 0 skutecznosci poszczeg6lnych metod leczenia. . Okresowe zaostrzenia.e. a to z racji zar6wno prowadzenia hardziej statecznego trybu i:ycia. Wyniku przewidziec nie mozna.

cy .unoszenie gornej czesci tulcwia. 'ie wi~kszosc cwiczen wykon. Ich Iiczba r nasilenle powinno. plec itp. Na pierwszy plan w profilaktyce b616w krzyza wysuwaja si~ cwiczanis miesni brzucha oraz miesni grzbietu. ze istnleja wieLkie roznice wrodzonej odpornosci krazke miedzykreqoweqo na obciqzenia i napiqcia.yi" 193 . zas z drugiej . Cwiczenia mUSZq bye stopniowane przechodzenie od lzejszych do ciezszych. 1llUSZOl bye wykonywane systematycznie. Uzyskuje siq to przez cwiczenia okreslonych grup rniesmowycb oraz uczenie utrzymywania wla:kiwej postawy ciala zar6wno w czasie praey.sporty silowe doznawalyby uszkodzen doLnych llildiwiowycn krazkow miE:'dzyknmowych. Uwaga! Zwr6C uwagEl. Daialania profilaktyczne podobne Sq W swym zatozenlu do dzialail. co najmniej kilka razy dziennie. Cwiczenla izotoniczne dopuszczalne Sq jedynie w pozycji lezacej na plecach.. Zwi~kszenje sHy i tonusu miesni brzucha zwieksza skutecznosc mechanizmu przerioszenia napiqc j obciazen meehanicznych z koscca na uklad rniqsniowy (podwyzszenie tonusu i sHy miesni brzucha zwiqksza cisnienic wewnqtrzbrzuszne. wiek. Codzienne cwlczenia poranne i wteczome. Przybieranie pozyeji sledzacej z pozyeji lezenla na plecach jest dopuszezalne jedyni~ przy wyprostowanych plecach (ruch zginania zachodzi w stawacb biodrowych). majqc na uwadze plec. aby zmniejszyc i.Wydaje sie.':W okolicy Iedzwiowej kr~goslup jest podpierany od tylu przez miesien prostownik grz. iuala wytrzymalosc krqzka rniedzykreqoweqo na napiqcie i obciazenie niz wiclkosc dztalajacych sit Gdyby bylo odwrotnie. po okresie wdrozeruar a . tym wieksze sOl sily stabilizujace krqqoslup W odcinku l(}diwiowym (wymienione mlqsnie sterujq. Ze w pnzycji stojqeej i siadzace] i::wiczil. a tak przecicz nie jest.ywana jest przy horyzontalnym ustawieniu krElgosrupa. Wzrnacnianie miesni brzucha musi sit:. 157 a-c Rye.. wszystkie osoby wykonujqCC ciezkie prace fizyczne lub uprawiajqce . c . ezyli bez jednoczesnycb ruch6w kreqoslupa l~(i'i:wiowcgo.przypieranie okolley Iedzwiowej do sciany z jednoezesnym wypyehaniem miedniey ku przodowtj a. bez wzqledu na budowe ciala.. dziqki czemu czesc sil obciqzajqcych dolne krqzk i miedzykrqqcwe przenosi siEl na dno miednicy i przepone]. warunki fizyczne itp. Lwtczcnia rnusza bye proste na tyle. tez wszystkimi ruchemi kr~goslupa). od strony przednio-bocznej przez miesten ledzwiowy. leczniczyeh. jak i odpoczynku. Mimo ewentualnej predyspozycji do uszk odzen krazkow miedzykregowych z tytulu prz yjecia przez eziowieka pionowej postawy ciata wiele mozne uczynic.stniejqce zaqrozenie. posladkow i dlugich prostownik6w uda. Aby przyniosly pozqdany skutek. Kazde (:wiczenie po 10 razy. stosowanych w okresach zlagodzooia objaw6w w przebiegu dyskopatii. Wszystko wskazuje na to. bye kazdorazowo dostosowyvvane do aktualnyeh mozliwosci cwiczeceqo. ze u podstaw calej patologii lezy raezej wr odzona. 157.zmiana natury tych obciqzen. aby mozna bylo szybko nauczyc chorych ich wykonywania.brzyma pleey" 'prosto. Cclem stosowanych cwiczen jest z jednej strony zmniejszenie obciazen mechanicznych dztalejqcych na dolne krqzki miedzykreqowe. Innym nastepstwem zwiekszenia sHy mi~sni brzucha jest lapsza stabilizacja kr~gosl:upa (kt6ry sam w sobie nie jest przeciez stabilny). zas od przodu przez cisnienie wewnqtrzbrzuszne wywolane napieciem rniqsru brzucha. 192 IJ Bole I«. Zwr6c uwagll. b . e -cwiczeIllia Iizyczne wskazane w uszkodzenlu krilika mi~d'ZykrElgowego oraz w b61ach krzy:ia z innyeh powod6w.bietu. Im sil niejsze Sq te rniesnie. proste czyt! nie wymagajqce specjalnych pomocy i przyrzqd6w oraz niezbyt czasochlonne. odbywac g16wnie na drodze skurez6w izometryeznych. a c Rye.unoszenie' nog.

Stepien i rodzaj s'il kompresji wyznacza kilka czynnik6w. szybko wzr_astajq w razie przybrania pozycji siedzqcej lub stojqcej. z kt6rycb na pierwsza miejsce wysuwa si~ sile ci~:i:kosci oraz rodzaj j charakter wykoD¥'vanego ruchu. wzajemnego ulozenla. tj. ktore Sq uciskane bez przerwy. z rozluznionyml miesniami.- -. Postawa warunkuje sH'il i rozdttgliwosC mechaniczaych napiee dzJal:ajq' cych na krezki IE:l:diwiowe. najwieksze w zakresie dolnych l~dzwiowych krqzkow mil:l:dzykrEl. Rye. LS7e Stan Il:l:dZwiowych krqzk6w miE}dzybl:l:90wych zar6wno zdrowych. jak i chorych zmlania si~ w zaleznosci od poslawy data w ruchu i bezruchu. Znaczenie postawy.wytwarzanie mechaaizmu dzWign_i .. W pozycji 9tojqcej masa ciala rozktadana jest r6wnomiernie na trzo- 194 1:3" 195 .gowych. a nestepnia podnosza si~ jeszcze bardziej W czasie wysilk6w Iizycznych.dem siebie i kreqoslupa w calosci w osi pionowej. jest czynnikiem czesto niedocenianym.trzonow krE/_90wych wzglEl. spadajq prawie dozera w pozycji Iezqcej. szczeg61:nie poleczonych z nieprawidlowym dZwiganiem ci~zar ow . I ~ d. \.. Sily kompresji.

ny krE:l_gow krazk! mi~d.zykr~gowe. (krqzki.rn!l:ldz_ykr~g~we .Sq jedynymi i tkankami tniqkkimi, bloracyrm udziel w dzwiqanlu- mas)' cie la}. Dzialajqce naciski przenosza si~ przez srod~k krazkow ~lfldzykr~gowyc~. kt6rych jadra miazdzyste rozkladajq rownormernte slly ~a ~szystkle strony (rownowazenie sil zblizajqcych Lrzony. krEi!Jo,:e do sl~ble). .Iesli kr~goshIp wychyli si~ z plaszczyzny pionowej, .P?ws_taje w6wczas system dzwigni, w wyniku czego sHy padajqce na k.TClZkllDlfl~Z¥kni:gowe uleqaja zwielokrolnieniu. SHy te nie t.ylko wzrasta~q w wymku powstania mechanizm6w dZwigni, lccz takze przez zrmane plaszczy_z~y l.ch dzialania, w wyniku czeg_o nie padaje podkCltem pros-tym n.a kr:l~k.i ~I~dzykreqowe i trzony kr~g6w, lecz po~ kqt~~ ~strym (sIiy. scmaJ~c~, dqzace do przemieszczenia kr~gow)_ Silom scmajacym przeCl.w~t~wlaJq sie krqZki mifldzykrflgowe, wiezedle, wyrostki stawowe oraz miesme stabilizujqce krqqoslup. .., .. W przypadku zmian wzajemnego ustawiema .kr~~ow ro~a~ 1 chara~ter sil dzielajacych na "krqiki miE"<dzykr~gowe sta]CI:sie bardztej skomplikowane, gdyz szkodliwe dzialanie sHy ci~ZkoSti poteqowane Jest przez sily i neprezenia wynikajqce z dztalania miesni. . Zmiany wzajemnych stosuakow kr<,!zk6w zac~o~~ce. przy . nH~hach krqqoslupa odbijajq si~ przede wszystkim na. pler~cle~lU wlok~l~tym krazke miedzykreqoweqo. Zginanie, prostowarue, z9:nan1e n.a b~kl .1 ruchy rotacyjne Iub : wszelkie kombinacje tych ruchow rozciaqaja I ~aplnajq niekt6re w16kna pierscienia wl-6knistego, przy czym napiecre ~ch jest proporcjonalne do ampJitudy wykonywanego ruchu. We WSZystklCh

ruchach bierze udzial takza i jqdro rniezdzyste. Poniewaz zel [qdra kom6rkowego wplata si~ w siatkq tkanki wloknlstej, kt6ra z boku wrasta w pierscien w16knisty i jest przyczepiona do oslabiajqcych go Z obu stron plytek chrzestnych, ruchy kr~goslupa powodujq zmie.nne napinanie wl6kien tej siatki wl:6knistej, gdy'i przylegajq one do osi, dookola ktorej zachodzi ruch, Podcbnie wszelkie stiy dzialajace, usilujqce przesuwac kr~gi wzqledem siebie, takze przenosza sie ne, siatke wI6knistq i pierscien wl6knisty. Zdaniem niekt6rych, wymienione sily, uzaleznlone CZE"<SCIOWO ruod chomosci krti90slupa oraz po czqsci od postawy ciata (odchyJenie od plaszczyzny pionowejl typowej dla dane go osobnika, majq wielki wplyw na objaw "zuzywania i zdzieranie" w obrebie krazka miedzykragowego, i jako takie Sq wa±nym potencjainym etiologicznym czynnik.iem w uszkodzeniach krazke. Kontrolowanie przeto tych sil me podstawowe znaczenio w leczeniu chorych z uszkodzeniem krqzka miedzykreqoweqo, Od zabezpieczenia chorega krazka (w miar~ mozlrwosci) przed szkcdliwymi napieciaml i obciqzeniami uzaleznione jest wlokniste zesztywnienie chorego segmentu kreqoslupa w odcinku ledzwicwym, a. tym samym ustapienie objaw6w chorobowych. Jakkolwiek wylqczenie wszystkich sil i napiec dzlatajacych na krqqoslup W odcinku Iqdzwtowym jest niemosliwe, to mozna sHy te znacznie oqraniczyc oraz zmniejszyc ich szkodliwe dzialanie przez zmianq wektorow sil i plaszczyzn dzialania, W kt6rych wywierajq najbardzie] niszczqce dzialanie. Bardzo powai.nq rolE):w tym wzqledzie odgrywa utrzymywanie wlasctwej postawy ciefa zar6wno w czasie pracy, jak i w okresie spoczynku, nawet w czasie snu. Towarzyszyc rnusi temu r6wnolegle wzmacnianie mit::sni stabilizujqcych kreqoslup w odcinku l~d±wiowym.

PRAWIDtOWA POSTAWA CIAtA
Wyprostna postawa ciata, kt6rym to termmem okresla si~ swobodny uklad ciale w pozycji stojqcej, jest cechq znamiennq czlowieka. Postawa ciala jest zmienna na przestrzeni i.ycia, a ponadto podJega wplywom zar6wno wewnetrzneqo, jak i zewnetrzneqo srodowrska czlowieka. Niemcwlq Tozpoczynajqce chodzenie stoi na szeroko rozstawionycb nogach, z ugi~tymi stawami kolanowyml i biodrowymi oraz prostym, nachylonym ku .przodowi tulowiem. W postawie tej przejawia siE):czujnose Die wytwiczonego ukladu narwowo-miesniowaqo i duze napiecie miesni antygrawitacyjnych. Napiqcie tych miesni jest pierwszym czynnikiem ksztaItujqcym Iizjologiczne krzywizuy kHl9o"lupa: lordoze lE):diwiowq, kifOZE): piersiowq ~ lordozq szyjnq. , Zmiany posta.wy ciala w okresie wzrostu organizmu zwiqzane Sq z rozwojem ukladu nerwowego, narzadu ruchu oraz z okresami szybkiego WZTostU.GI6wne dwa okresy szybkiego wzrostu zachcdzq we wczesnym dztecinstwie oraz w okresie dojrzewania pkiowego. Okresy szybkiego 197

Rye. 158. Cwiczenia przeciwwskazane

w b61ach krzyia.

196

Kifoza

Lor aozo:

5zyjna

I

/ediwlowa

Ob;e /ordozy

zycte.

Rye. 159. Kszraltowamo

i kffolO sill Iizjoloqtcznych

krzywizn

kreqoshipa

w ci'lgu

1 roku-'

wzr ostu dotyczq gl6wnie konczyn (szczcqolnie dolnych), gdy:i kreqoslup rosnie rownomiernie: niewielkiego stopnia przyspieszenie rna miejsce W okresie dojrzewania pkiowego. Postawa dziecka daje sie; okreslic z rnomentem podejmowania samodziclnych pr6b stania. W tym momencie dziecko rna ju:i wyksztalconq lordozq szyjnq oraz zaanaczone tylowygi~cie, obejmujqce odcinck piersiowo-Iedzwiowy kregoslupa, w zwiqzku z czym rna rnlejsce typowe zaokrqqlenie jego plec6w .. DaIsze zmiany postawy clale dziecka uzale:inione Sq glow-nie od ksztaltowania si~ lordozy ll'ldzwlowej" a jednoczesnie od zniniejszenia nadmiernie wypuklonego brzucha, Ostatecznemu wyksztalccniu ulega przodowyqiqcte l~dzwiowe dopiero w okresie 7-8 rokn zycia. Od tego momentu postawa ciala dziecka jest prawidl:owa i charakteryzuje si~ dobrym napieciem miesniowym. Pogorszenie postawy. inaczc] jrrj zwiotczenie, a w nastepstwle uwypuklenie brzucha oraz zaokraglenie plec6w. pojawia si~ w okresie dojrzewania pldowego (13--t4 r.z.]. Zwiotczenie postawy. majace u swego podloza zmiany natury neurohorrnonalne], poqarszajqce sylwetke ciala, korl.czy si~ z ustaniem okresu do]rzewania. Dochodzi wowczas ponownie do przyjecia prawidlowej postawy ciala, cechujqcaj sit} prawidlowym tonusem miqsniowym. W okresie tym nast~puje ostateczne pogl~bienie i uformowanie lordozy l~dzwiowej orez towerzvszace tonusowi miqsnlowemu splaszczenie brzucha. 198

~tan ~en.w Dajleps~ym wypad.ku trwa. do 30 r.z., po kt6rym (wg nieklory~h JUz po 25 ~.z.) dcchodzi do powa±nl'go pogor5zenia postawv yv zwiazku _z powoli postopujqcq utratq sHy mi~sniowej (g!6wnie tlocz~ ni~ brznszna i pr?sl~wnik 9.rzbietuJ. powiekszeniem masy dala i nastepujqcvm zwyrodmeruem (m.In, odwodnienie) krqzk6w mi~dzykr~gowvch. "':':,zyslko to. razem sprawi~. ~e k.rzywizny kI!igoslupa ulegajq poglt}bieniu, dOcb~dzl do ~ystawarua 1 zwisania brzucha (utrata kompcnsacyjnego dzialania tloczni brzusznej] oraz zmniejszenia wzrostu. W przypadku u~zkOdzenia krqzka mi~dzykr~gowego prawidlowa postawa .rna z [ednej str ony zapewniC: makslmum wydolnosci krE:goslupa, przy jednoczasnym zrnnlejszoriiu dzialajqcych na niego nacisk6w . .Zapobieganie bolom krzyza na tlt dyskopatii uzale:inione jest od kilku rzynnikew, mianowide: 1. .Kre;go.stup ~lOwinien bye utrzymywany w pozycji neutrainej, a wit}c powrnno Sl~ unikac zbedneqo zginania, prostowania i skrecania tulowia, 2.. Ni~ wo~o przybierac tzw. postawy zmeczenia, wYlazajilcej si~ pcgl~b~emem hzjologicznych krzywtzn, Miesriie brzucha, prostownik grzbletu oraz mm. posladkows powinny miec stale odpowiedni tonus, B przez to stubllizowao i odciqzac krqqoslup. 3. ZarDwno w czasie siadani a, jak i przy taniu kreqoslup powinien by~ ~trzymywany w plaszczy:inie pionowcj, w wyniku czego sile ciezkOSCI pada Pl'~stupadle na trzony kHI,gow oraz krazk! mi~dzykrf!gowe, bez wytwarzama szkodliwycb sil scinajacych. ~. W pozycji lezCj.cejkr~goslup powinien bye 11trzymywany takze w pozyc]i neutralnej (podobnie jak w czasie stania i siedzenia) j podparty
Zgmacz
M pros lo,,",n':k

ode Qfjnego

grzblelu

r
Mm.
5kOif'.l.€'
I

~lr'Jsr

brrucnn

M, fXJ5jodkowy wielki

ZgjF1(}c~e sfOfW IY! ',6jgtowy Mrrr SIrzor/wwe

M. olsnze/Qwy
Iy/ny

Rye, 160. Mi~snje stabilizujqce gloWIl. tul6w i konczyny dolne, od kt6rrc:h uzalezniona jest w duzym stopnlu posta wa clala.

199 '
/

w odcinku l~dZwiowym tak, aby wyelirninowac szkodliwe naciski na krqzki.JDi~dzykrrmowe. 5. W czasie ruchu i wysilk6w fizycznych kr~goslup powinien bezu tannie bye konlrolowany przez rniesnie w celu jf:!go stabilizacji oraz okreslenia tzw, bezpieczne] ampHtudy ruchow, W tyro lILiejscu nalezy dodac, ze wykonywanie ruch6w tulowia w zakresie ich pelnej amplitudy jest rzadko konieczne. Prawidrewa i bezpieczna postawa ciala pIZy pracy charakteryzuje si~ utrzymyweruem neutralnej pozycji knmOSfupa w celu stabilizecji srodka ciezkosct, przy ktOrym konczyny zachcwujq maksimum sprawnosci. Jedynie w bardzo wyjqtkowych sytuacjach konieczne stajq si~ ruchy krqqoshrpa w zakresie ich pelnej amplitudy w celu uzyskania rnaksymalnego efektu dzialania .. Wszelkie !;!waUowne, kurczowe lub tym podobne ruchy kreqostupa Sq zawsze przeciwwskazane.

du wyrzuceniu do przodu lewej nogi towarzyszy jednoczeSnie wysuniElcie w prz6d przeciwlegl:ej polowy ciala, dzieki czemu zapewniona jest r6wnowaga cia!a. Prawidlowa postawa ciala a kr<!zek mi~dzykr~gowy Prawidlowa postawa ciala w wielkim stopniu zabezpiecza l~dZwiowe krazk! miedzykreqowe przed mechanicznymi przeciazeniami, . W pr~ypadk~ wlasciWej stabilizacji Iadzwioweqo odcinka kr~goslU'pa Sll?y prostownik grzbietu oraz miesnie brzucha przejmujq wiele sil, ktore w. przecrwrrym wypadku zadzialalyby bezposrednio na uklad wiezadlowo-stawowy kreqoslupa oraz na krqzki rniedzykraqowe. Przed dzlatantem sit scinajqcych na krqzek zabezpiecza (zar owno w spoczynku, jak i w czasie ruchu) rcwnowazenie srodka ci~ikosci ciala i sHy ciezkosci tak, aby ich wypadk.owe padaly wzdluz dlugiej OS1 kreqoslupa. Kontrolowanie ruch6w kreqoshrpa sarno w sobie zapobiega powterzajacym si~ przeciqzeniorn elastycznych wiqzekpier:kienia wi6knistego oraz jqdra miazdzysteqo. W szczeqolnosci uwalnia krqzek miqdzykreqowy od nadmiernych nap'r~zefl i nacisk6w unikanie nadmiernych kurczowych i nie kontrolowanych ruch6w. Utrzymywanie wlasciwe] postawy ciala pomaga kontrotowec i zmniejszac s~y mechaniczne, kt6re nieuniknienie dzialajq na krazki miqdzykreqowe, i konsekwentmie opozniajq sklonnosc do uszkodzenia krqzka W w~ku zuzycie.

NAUCZANIE
POSTAWV
2

UTRZVMVWANIA
CIAtA

PRAWIDlOWEJ

7

13 '

'20

50

~Olat

Rye. 161. Sylwetki dale; ezlowieka w r6znym wieku.

Aby uzyskac zqdany efekt, trzeba przekonac chorego do utrzyrrrywanie prawidlowej postawy ciala, wykazujsc korzysci z tego wvnikajace. Nastepnle trzeba chorego riauczvc, jak to robtc,

Rodzaj i charakter wykonywanych ruch6w okresla stosunek kT~gOslupa do podloza. W celu utrzymania rownowaql ciala dzlalanie siry ciezkosci rnusi bye korelowane z ruchami ciala. Na przyklad, w czasie biegu kr~goslup zostaje pochylony do przodu .przez zmiene ustawienia miednicy w stawach biodrowych (nachylenie to jest proporcjonalne do szybkosci), Inne czynnosc! wymagajq innych ustawien kH190s1upa i w krancowych przypadkach (np. przy skoku, wzwyZ) kTE)90sluP maze przez pewien czas znajdowac si~ r6wnolegle do podloZa, w pozycji poziomej. Zasadniczo kI~goslup powinien bye utrzymywany w takiej pozycji, w ktorej sHy b~dqcewypadkowq roznycb napi~e i obciazen, na Jakie jest wystawiony, padaja wzdlui jego dlugiej osi i rownoczesnie utrzymywana jest r6wnowaga data. _ Kreqoship (jako calosc oraz jego poszczeg6lne odcinki) musi harmonijnie. uczestniczyt w ruchach konczyn. I tak na przyklad w czasie cho-

Rye. 162. Kanony prawidlowycb postaw ciala eZE:~10 orsprzaczaa ze zdrowiem kr~gosJupa. Na przyklad z tzw, sylwetek Harwardzkich b610m krzyz a moqa zaponteqec jedynie dwie srodkowe (B, C).

200

201

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->