P. 1
Analiza_Matematyczna_2_-_Definicje__twierdzeni

Analiza_Matematyczna_2_-_Definicje__twierdzeni

|Views: 1,704|Likes:
Wydawca: szawelll

More info:

Published by: szawelll on Mar 16, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/11/2012

pdf

text

original

Sections

  • 1.1 Calki niewlasciwe pierwszego rodzaju
  • 1.2 Kryteria zbieznosci calek niew lasciwych pierwszego rodzaju
  • 1.3 Zbieznosc bezwzgledria calek niewlasciwych pierwszego rodzaju
  • 1.4 Calki niewlasciwe drugiego rodzaju
  • 1.5 Kryteria zbieznosci calek niewlasciwych drugiego rodzaju
  • 1.6 Przyklady zgeometrii ifizyki prowadzace do calek niew lasciwych
  • 2.1 Definicje i podstawowe twierdzenia
  • 2.2 Kryteria zbieznosci szereg6w
  • 2.3 Zbieznosc bezwzgledria szereg6w
  • 2.4 Szeregi potegowe
  • Funkcje dwoch i trzech zmiennych
  • 3.1 Zbiory na ptaszczyznie i w przestrzeni
  • 3.2 Funkcje dwrich i trzech zmiennych
  • 3.3 Granice funkcji w punkcie
  • 3.4 Funkcje ciagte
  • 4.1 Pochodne czastkowe funkcji
  • 4.2 Rozniczka funkcji
  • 4.3 Pochodne czastkowe funkcji zlozonych
  • 4.4 Pochodna kierunkowa funkcji
  • 4.5 Wzor' Taylora. Ekstrema funkcji
  • 4.6 Zastosowania ekst rernow funkcji w geometrii, fizyce i technice
  • 4.7 Funkcje uwiklane

MATEMATYKA DLA STUDENTOW POLITECHNIKI WROCLAWSKIEJ

Informujemy,

ze seria wydawnicza

MATEMATYKA DLA STUDENTOW POLITECHNIKI
sklada si~ ze skryptow:

WROCLAWSKIEJ

Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Analiza matematyczna 1. Definicje, twierdzenia, wzory. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Analiza matematyczna 1. Przylclady i zadania. Oprac. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Analiza matematyczna 1. Kolokwia i egzaminy. Teresa Jurlewicz, Zbigniew Skoczylas, Algebra liniowa 1. Definicje, twierdzenia, wzory. Teresa Jurlewicz, Zbigniew Skoczylas, Algebra liniowa 1. Przylclady i zadania. Oprac. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Algebra liniowa 1. Kolokwia i egzaminy. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Analiza matematyczna 2. Definicje, twierdzenia, wzory. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Analiza matematyczna 2. Przylclady i zadania. Oprac. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Analiza matematyczna 2. Kolokwia i egzaminy. Teresa Jurlewicz, Zbigniew Skoczylas, Algebra liniowa 2. Definicje, twierdzenia, wzory. Teresa Jurlewicz, Zbigniew Skoczylas, Algebra liniowa 2. Przyklady i zadania.
Oprac. Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Algebra liniowa 2. Kolokwia i egzaminy.

Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Elementy analizy wektorowej. Teoria, przyklady, zadania.
Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, R6wnania romic:z-

kowe zwyc:zajne. Teoria, przykIady, zadani •.

Marian Gewert, Zbigniew Skoczylas, Matematyka elementama. Teoria, przykIady, zadani •.
Skrypty tej serii mozna kupic w ksiegarni "POLITECHNlKA" (wyb. Wyspianskiego 27, bud. A-I) oraz w ksiegarni "TECH" (pl. Grunwaldzki 13, bud D-I).
ISBN 83-85941-48-7

ANALIZA MATEMATYCZNA

2

.

twierdzenia.Marian Gewert Zbigniew Skoczylas ANALIZA MATEMATYCZNA Definicje. wzory W ydanie si6dme poprawione 2 Oficyna Wydawnicza GiS Wrodaw 1999 .

No part of this book may be translated or reproduced form without written permission from the copyright owner. Druk: TINTA Sp. Politechnika Wroclawska Copyright © 1993. s. 1995. 1996. 1998. Instytut Matematyki. 1994. Wroclaw Oficyna Wydawnicza GiS.Marian Gewert. 1999 by Oficyna Wydawnicza GiS All rights reserved. 1997.z 0. Instytut Matematyki. 1999 4 . IS BN 83-85941-48-7 Wydanie VII poprawione. Printed in Poland in any Sklad skryptu wykonano w systemie I~TEX. Politechnika Wroclawska Zbigniew Skoczylas.c.0.

. 1.3 Granice funkcji w punkcie 3. .7 Funkcje uwiklane .. . . . . . . . . .niczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych 4. l.1 Zbiory na pl aszczyznie i w przestrzeni 3.3 Pochodne czastkowe funkcji zlozonych 4. . . . . .Spis t.ep 1 Calki riiew lasciwe 1. .2 Funkcje dwoch i trzech zmiennych 3. . . . 2. . . 4.resci Wst. .1 Definicje i podstawowe twierdzenia 2. .4 Pochodna kierunkowa funkcji . . .4 Funkcje ciagle . Ekstrema funkcji. . . .6 Zastosowania ekstrernow funkcji w geometrii. . . . . . .2 Kryteria zbieznosci szeregow . .5 Kryteria zbieznosci calek niewlasciwych drugiego rodzaju . . . . .4 Calki niewlasciwe drugiego rodzaju . Rachunek roz.6 Przyklady z geometrii i fizyki prowadzace do calek niew lasciwych Szeregi liczbowe i p ot egowe 2. . .3 Zbieznosc bezwzgledna szeregow 2.1 Pochodne czastkowe funkcji . . . Funkcje dwoch i trzech zmiennych 3. . . 7 9 9 12 14 15 18 20 21 21 23 26 28 34 34 39 43 46 48 48 52 56 57 59 64 64 .2 Kryteria zbieznosci calek niewlasciwych pierwszego rodzaju .4 Szeregi potegowe .. . . . fizyce i technice 4. .3 Zbieznosc bezwzgledna calek niewlasciwych pierwszego rodzaju 1. . . . 1. . . . 4.2 Rozriiczka funkcji 4. . . 4. .5 Wzor Taylora. . . . . . . . . . . 2 3 4 5 . ..1 Calki niewrasciwe pierwszego rodzaju 1. .

.SPIS TRESCI 5 SPIS TRESCI 68 Calki podwojne 5..3 5. 68 71 76 78 85 6 Calki pot rojrie 6.2 6.4 Calki potrojne po prostopadloscianie Calki potrojne po obszarach normalnych .1 6. .. . 85 88 91 96 101 Literatura 6 . .2 5.4 Calki podwojne po Calki podwojne po Zamiana zmiennych Zastosowania calek prostokacie obszarach normalnych w calkach podwojnych podwojnych . Zamiana zmiennych w calkach potrojnych Zastosowania calek potrojnych .1 5..3 6.

Ponadto poprawiono zauwazone bledy i usterki. dr.Inglotowi. Uzupelniono w nim niektore definicje oraz uscislono sforrnulowania kilku twierdzen. dr. Skrypt zostal opracowany w ten sposob. Obecne siodme wydanie skryptu nieznacznie rozni sie od poprzedniego. Ze skryptu moget korzystac rowniez studenci studiow zaocznych. rachunek rozniczkowy i calkowy funkcji wielu zmiennych wraz z ich zastosowaniami w fizyce i technice.Wst~p Skrypt jest przeznaczony dla sluchaczy kursow Analiza matematyczna 2 oraz Analiza matematyczna 2 i elementy analizy wektorowej prowadzonych w Poli technice Wrodawskiej. Rozwiazania tych cwiczeri beda prezentowane na wykladach. dr. Fragmenty materialu oznaczone gwiazdka nieznacznie wykraczaja poza aktualnie obowiazujace programy kursow.Bogdanowi. J.Jurlewicz i dr J. Marian Gewert Zbigniew Skoczylas 7 . szeregi liczbowe i potegowe. Zagadnienia te dodano z rnysla o studentach pragnacych poglebic swoje wiadomosci z analizy matematycznej. Zadania z tego skryptu powinny bye przerabiane przez studentow rownolegle do materialu omawianego na wykiadzie.Wilhelmowi z Instytutu Matematyki Politechniki Wrodawskiej za uwagi i sugestie 0 poprzednim wydaniu skryptu. Skrypt ten zawiera przykladowe zadania z pelnyrni rozwiasaniami oraz podobne zadania przeznaczone do samodzielnego rozwiazania. Studentow tych zachecamy do studiowania takze innych podrecznikow z analizy matematycznej. aby mogl sluzyc jako konspekt wykl adow. Opracowanie obejmuje calki niewlasciwe. hab. Autorzy dziekuja Paniom dr T. Tytuly tych ksiazek podajemy na koncu skryptu. T.Mierczynskiemu. Przyklady i zadania".Sulkowskiej oraz Panom dr. Wszystkie pojecia oraz twierdzenia przedstawione w skrypcie koricza sie cwiczeniami. K. M. Standardowe listy zadan do wymienionych wyzej kursow umieszczone Set w skrypcie "Analiza matematyczna 2.

.

1

Calki niewrasciwe
W calym rozdziale przyjmujemy, ze wszystkie funkcje sa lokalnie calkowane, tzn. s~ calkowalne na dowolnym domkrrietyrn przedziale zawartym w ich dziedzinie.

1.1

Calki niewlasciwe pierwszego rodzaj u

• Definicja 1.1.1 (calka niewlasciwa na polprostej) Niech funkcja f bedzie okreslona na przedziale [a, 00). Calke niewlasciwa pierwszego rodzaju funkcji f na [a, 00) definiujemy wzorem:
00

T

j

f(X)dX

de!

T-+oo

lim jf(X)dX.
a

a

J ezeli granica po prawej stronie znaku rownosci jest wlasciwa, to mowimy, ze calka niewlasciwa pierwszego rodzaju funkcji f na [a, 00) jest zbiezna. Jezeli granica ta
jest rowna 00 lub -00, to mowimy, ze calka jest rozbiezna odpowiednio do -00. W pozostalych przypadkach mowimy, ze calka jest rozbiezna.
y y

00

lub

u=Ii;»)
x

o

a

x

Rys. 1.1.1. Ilustracja do definicji calki niewlasciwej na polprostej

[a, co},
(-00,

Analogicznie definiuje sie calke niewlasciwa pierwszego rodzaju na

b] :

9

10
b

Rozdzial1
b

Calki tiiewiesciwe

j
-00

f(x) dx

de!

S~~oo

j f(x) dx. s
Y

Y

Y=f(x)

o

Rys. 1.1.2. Ilustracja do definicji calki niewlasciwej na pol prostej (-00, b]. Uwaga. Przy obliczaniu wartosci calek niewlasciwych
T
T-oo
b

zamiast granic

lim jf(X)dX
a

= lim [F(x)]T,
Tv-s co

a

5--+-00

lim

jf(X)dX
S

= lim

5--00

[F(x)]b

S

bedziemy pisali krotko [F(x))::', wotna funkcji f.

[F(x))~oo' gdzie F oznacza dowolna funkcje pier-

o

Cwiczenie 1.1.2
Korzystajac z definicji zbadac zbieznosc podanych calek niewl asciwych (dla calek zbieznych obliczyc ich wartosci}:
00 00 00

a) j
2
00

dx ; x2

b) j
4 -9

~;
dx {Ix+l;

c)

j
I 0

x2

dx

+ 1;

d)

j

sinxdx;

e)

j

f) j
-00

xexdx.

"

• Definicja 1.1.3 (calka niewlasciwa na prostej) Niech funkcja f bedzie okreslona na przedziale (-(Xl, oo}. Calke niewlasciwa pierwszego rodzaju funkcji f na ( -(Xl, oo] definiujemy wzorem:
00

a

00

j
-00

f(x) dx

de!

j
-00

f(x) dx

+j
a

f(x) dx,

gdzie a oznacza dowolna liczbe rzeczywista. Jezeli obie calki po prawej stronie znaku rownosci s,! zbiezne, to mowimy, ze calka niewlasciwa pierwszego rodzaju funkcji f na (-(Xl, co) jest zbiezna, Jezeli jedna z tych calek jest rozbiezna do -(Xl lub oo, a drug a jest zbiezna albo rozbiezna odpowiednio do -(Xl lub oo, to mowimy, ze calka jest rozbiezna do -(Xl lub oo. W pozostalych przypadkach mowirny, ze calka ta jest rozbiezna.

Calki tiiewlesciwe
Uwaga. Jezeli calka

pierwszego

rodzaju

11

j
-00

00

f(x) dx jest zbiezna dla pewnego a E R, to jest zbiezna

dla kazdego a E R i jej wartosc nie zalezy od a.

Rys.

1.1.3. Ilustracja do definicji calki niewlaSciwej na prostej (-00,00).

o Cwiczenie 1.1.4
Korzystajac z definicji zbadac zbieznosc podanych calek niewlaSciwych (dla calek zbieznych obliczyc ich wartosci}: a)

j

00

x2

dx

+ 4;
dx

=i ~. +
00

x2

i'

c)

j

00

dx e2x;

-00 00

d)

j

-00 00

x2

+ 4x + 9'

e)

j

-00 00

e-ixi

dx;

f)

j

eX sin x dx.

-00

-00

-00

00

• Fakt 1.1.5 Niech a

(0 zbieznosci

calek postaci

> O. Wtedy calka

j
a

00

a

J ~~)
dla dla p> 1, p ~ 1.

dx { zbiezna - jest xP rozbiezna

Rys.

1.1.4. Wykresy funkcji y

= _!_ P
x

dla r6znych wartosci parametru

pER.

1. a Uwaga. o Cwiczenie 1. dx c) -1 J . f(x) dx jest zbiezna (calka J a 00 g(x) dx jest rozbieina). 0 ~ f(x) 2. analogiczne twierdzenia dla calek niewlasciwych postaci J b f( x) dx. 00 g(x) dx jest zbiezna.1.2 Korzystajac wych: z kryterium por6wnawczego zbadac zbicznosc podanych calek niewlasci- . calka to calka J J a 00 dla kazdego x E [a.qt2x + 5) 1. 00). Ilustracja do kryterium por6wnawczego zbieznosci calek niewl asciwych. gdzie a" > a. gdy nierownosci w zalozeniu 1.2.2.6 Korzyst ajac z powyzszego faktu zbadac zbieznosc podanych calek niewl asciwych: a) J 1 00 . Twierdzenie to jest prawdziwe takie dla funkcji niedodatnich fig. Analogiczny fakt jest prawdziwy jest poprawnie Rozdziall takze dla calek Calki niewlasciwe -00 J b dx -. d) J o 00 dx 4' ( . o Cwiczenie 1.1. -00 y 1111111111 J g( x) 00 dx •J j(x)dx x Rys. prawdziwe dla kazdego x E [a*.0.:: 00 2. xP gdzi b zie < 0. Ponadto prawdziwe Sq.2.1 (kryterium ~ g(x) por6wnawcze zbieznosci calek) • Twierdzenie Jeieli 1. (calka J a 00 f(x) dx jest rozbiezna).2 Kryteria zbieznosci calek niew lasciwych pierwszego rodzaju 1. 00).12 Uwaga.. dx b) J 8 00 ~. Twierdzenie powyzsze pozostanie prawdziwe. 0 ile funkcja podcalkowa okreslona. Sq.

Ilustracja do kryterium ilorazowego zbieanosci calek niewlaSciwych (przypadek k = 1).Kryteria zbieznosci 00 calek niewlasciwych 00 pierwszego 00 rodzaju 13 a) j 1 0 .! Ponadto analogiczne twierdzenia dla calek niewlasciwych postaci j b f( x) dx.3 (kryterium ilorazowe zbieznosci calek) Niech funkcje fig beda okreslone i dodatnie na polprostej x-+oo [a.lOx' dx .2. x2 + 1 ' 2 dx b)j~. 0 00 eX + x' c) j 4 x.4 Korzystajac 00 z kryterium ilorazowego 00 zbadac zbieznosc podanych 00 calek niewlaSciwych: a) j 2 dx . Twierdzenie to prawdziwe jest takze dla funkcji ujemnych fig. -00 y 1111111111 f f(x)dx 00 00 y=f(x) y=g(x) - f g(x)dx 0 a X Rys. 1.JX4=1'. • Twierdzenie 1. arctg x dx . Uwaga. prawdziwe S. VXdx. xdx . o Cwiczenie 1.ijx6 . 00) oraz niech lim f((X)) gx = k. x + 1' 1 d) j -00 ) j2+sinxd. x3 + sin x b) j 3 00 xdx . Wowczas calka j a f(x) dx jest zbiezna ~ calka j a 00 g(x) dx jest zbiezna. c) j 1 z (ex _ 1) . eXdx d) j -00 e) j 0 Ve2x-x' =l xx+2 . gdzie 0 00 <k< 00. e 2".2.2. (x+l)'" dx.ij~4+l. VX f*) j -00 e- x2 dx.2.

y x na przedziale Rys. ale nie jest zbiezria bezwaglednie.2 Zbadac zbiez nosc bezwzgledna a) J 1 00 sin 2x dx . to jest zbiezria.z: ' dx.1. zbieinych bezwzgl"dnie) Jezeli calka niewl asciwa jest zbiezria bezwzglednie. np. Powyzsze twierdzenie jest prawdziwe takze dla pozostalych rodzaj6w calek niewlasciwych pierwszego rodzaju.1 (zbieinosc bezwzgl"dna calek nieiulasciunjcli pierwszego rodzaju) Calka niewlasciwa pierwszego rodzaju funkcji f jest zbiezria bezwzglednie. 2 + cosx f) J J 2 1 calek niewlasciwych: x sin x (x2+4)2 d.3.4 Zbadac zbieanosc i zbieanosc bezwzgledna a) d*) J J Si: 00 x sin x dx. gdy calka niewlasciwa funkcji If I jest zbiezna. o Cwiczenie 1.3.(0) jest zbiezna.3. Ilustracja do twierdzenia 0 zbieznosci calek niewlaSciwych zbieznych bezwzglednie. x2 +1 ' b) J o podanych e- x cos x dx. 1.3. *Twierdzenie odwrotne nie jest prawdziwe dla dowolnej funkcji.3 Zbieznosc bezwzgledria calek niew lasciwych pierwszego rodzaju • Definicja 1. C )J calek niewl asciwych: sin x dx. calka niewlasciwa z funkcji f(x) SIll X [1. e) J J 1 00 podanych c) 00 eX cos 2x ds: +1 ' 2x o o esin x dx.3 (0 zbieznosci calek nieuilasciunjch. x3' d*) J 00 (_I):CX) dx. o Cwiczenie 1. Uwaga. b) o 00 x dx.3. 00 00 sin x (x2 + cos x + 9)2 . Ponadto J a 00 f(x) dx ~ J a 00 If(x)1 dx.14 Rozdziai 1 Caiki uiewlesciwe 1. 10 • Twierdzenie 1.

1. to rnowimy.1 (calki niewlasciwe drugiego rodzaju) Niech funkcja f okreslona na przedziale (a. o a: Rys. b]. Calke niewlasciwa drugiego rodzaju funkcji f na (a. Ilustracja do definicji calki niewlasciwej drugiego rodz aju na [a. Jezeli granica ta jest rowna 00 lub -00. Przy obliczaniu gramc wartosci calek niewlasciwych drugiego rodzaju zamiast .4 Calki niewlasciwe drugiego rodzaju • Definicja 1.4. Uwaga.2. 1. to mowimy. ze calka jest rozbiezna odpowiednio do 00 lub -00. ze calka niewlasciwa drugiego rodzaju funkcji f na przedziale (a. W pozostalych przypadkach mowirny.1. a a+< Jezeli granica po prawej stronie znaku rownosci jest wlasciwa. b] jest zbiezna.4.4. b). Analogicznie definiuje sie calke niewlasciwa drugiego rodzaju funkcji f okreslonej na przedziale [a. b] bedzie nieograniczona na prawostronnym sasiedztwie punktu a. b) i nieograniczonej na lewostronnym sasiedztwie punktu b : J a b f(x) dx de! e--+O+ lim J a b-< f(x) dx. Ilustracja a x do definicji calki niewl asciwej drugiego rodz aju na (a.Calki tiiewlesciwe drugiego rodzaju 15 1. ze calka ta jest rozbiezna. b] definiujemy wzorem: J b f(x) dx de! e-+O+ lim J b f(x) dx. u o Rys.

gdzie a xP < 0.. calek postaci > O.4. Analogiczny podcalkowa fakt jest prawdziwy jest poprawnie takze dla calek f a o dx. = otoczeniu 0 . 0 "2 ~ tgx dx.3 (0 zbieznosci Niech b . b] definicji jest zbiezna.. b) f 1 2 dx (x-2)2. . p ~ 1. Podobnie b f( x) dx obliczona wedlug jest dla funkcji okreslonej na przedziale [a.3. c) flnxdx. d) f fl 2 ~' dx e) f 1 dx -q'2-x. 0 ile funkcja okreslona. Wykresy funkcji y J_ w prawostronnym xP dla roznych wartosci parametru pER. ~ • Fakt 1. Wtedy calka f o J ~~) 0 b b dx. Rys. "Jezeli funkcja to calka f f jest okreslona i ograniczona powyzszej [F(x)]~-. 1. b).Jest {zbiezna.16 Rozdziel L Calld uiewlesciwe <~o+ lim f a b f(x) dx = <~o+ lim [F(x)] b a+< .4. b xP roz iezna dla dla p < 1.2 Korzystajac z definicji zbadac zbieznosc podanych calek niewl asciwych (dla calek zbieznych obliczyc ich wartosci]: 4 2 e a) f 0 1 dx yfX. f) f . wotna funkcji f. o Cwiczenie 1. £'-+0+ lim f a b-< f(x) dx = £'-+0+ lim [F(X)] b-< a a+< bedzierny pisali krotko [F(x)]~+.4. gdzie F oznacza dowolna funkcje pierna przedziale (a.

Uwaga.. to jest zbiezna dla kazdego 1 b a f(x) dx jest zbiezna a e (a. a y a J b f(x)dx o a c x Rys. Na przyklad dla funkcjiJ okreslonej na przedziale (a. dx • Definicja 1. o -3 c )1 1.. Calk« niewlasciwa drugiego rodzaju funkcji f na [a. b). ze calka jest rozbiezna do -00 lub 00. Jezeli jedna z tych calek jest rozbiezna do -00 lub 00.Calki tiiewlesciwe drugiego rodzaju o Cwiczenie 1. b) jest zbiezna. W pozostalych przypadkach m6wimy. ze calka ta jest rozbiezna. b) definiujemy wzorem: 1 b a f(x) dx def 1 c f(x) dx + 1 b c f(x) dx. ze calka niewlasciwa drugiego rodzaju funkcji f na przedziale [a.4. . b). . a druga jest zbiezna alba rozbiezna odpowiednio do -00 lub 00. Ilustracja do definicji calki niewlaSciwej drugiego rodzaju z funkcji nieograniczonej na obu jednostronnych sasiedztwach punktu. gdzie djest dowolnym punktem przedzialu (a. to m6wimy.5 (calki niewlasciwe drugiego rodzaju. 3 o y'(3x _ 1)4 . .4. en E [a. e) U (e. W podobny spos6b okresla sie calki niewlasciwe z funkcji nieograniczonych na sasiedstwach punkt6w el. Jezeli calka dla pewnego d. b) bedzie nieograniczona na obustronnych sasiedztwach punktu e. Jezeli obie calki po prawej stronie znaku rownosci s~ zbiezne. b) i jej wartosc nie zalezy od d. b)1~::3. ciqg dalszy) Niech funkcja f okreslona na zbiorze [a. b) i nieograniczonej na prawostronnym sasiedztwie punktu a i na lewostronnym sasiedztwie punktu b przyjmujemy: 1 b a f(x)dx def 1 d a f(x)dx + 1 b d f(x)dx. 1.4 Korzyatajac z powyzszego faktu zbadac zbieznosc podanych calek niewlaSciwych: 17 a) l o I dx ~. e2. to m6wimy.4.4.

v'f=X2 ' £*) J rx' J 8 2 0 . 1.y4 2 xdx x2 .6 Korzystajac z definicji zbadac zbieznosc podanych calek niewlaSciwych (dla calek zbieznych obliczyc ich wartosci): a) -2 e) J J 2 dx x2 .1 (kryterium por6wnawcze) Jezeli 1. Prawdziwejest takze analogiczne twierdzenie dla funkcji okreslonych na przedziale [a.!!!_. -!». gdzie a < b" < b. b*].x2' g ) J J 0 2 dx x(x-l).4. gdy nierownosci w zalozeniu 1. 0 ~ f(x) ~ g(x) dla kazdego x E (a. Twierdzenie powyzsze pozostanie prawdziwe. 2. calka J a b g(x) dx jest sbiezna (calka J a b f(x) dx jest rozbiezna}. b) i nieograniczonych na lewostronnym sasiedztwie punktu b. Ilustracja do definicji calki niewlaSciwej drugiego rodzaju z z funkcji nieograniczonej na sasiedztwach obu koricow przedzialu. dx cos x' h) J . b) -8 1 arccos x dx . Uwaga.5 Kryteria zbieznosci calek niewlasciwych drugiego rodzaju • Twierdzenie 1. to calka J b a f(x) dx jest zbiezna (calka J a b g(x) dx jest rozbiezna]. s~ prawdziwe dla kazdego x E (a.. 21f sin2 x' 0 -_.5. c) dx J2x . Wszystkie warianty tego twierdzenia mozna stosowac takze dla funkcji niedodatnich. b]. -1 -1f -2 1.4. o Cwiczenie 1.18 Rozdziall Calki iiiewlesciwe Rys. .5.

b) J~ o + 1 dx. sm2 z c o )J o "2 ~ sin x dx V 3~' 2x - IT • Twierdzenie Niech funkcje x~a+ 1. 1. W'owczas <==:} calka J a b f( X) dx jest zbiezria calka J a b g( x) dx jest zbiezna.g dzi zie < k < 00.2 Korzyst ajac z kryterium wych: por6wnawczego 1 zbadac zbieznosc podanych calek niewl asci- a ) J Vx ' 1 eX dx. Uwaga. Twierdzenie to jest prawdziwe takie dla funkcji fig dziwe S'l: takze analogiczne twierdzenia dla calek niewlasciwych y _-= J f(x)dx b J g( x) dx b 1111111111 o a Rys. Ilustracja do kryterium ilorazowego zbieznosci calek niewlaSciwych drugiego rodzaju (przypadek k = 1). b] oraz niech · 1im f(x) rr:: -) g(X = k . . 1. Prawna przedziale [a.3 (kryterium fig 0 ilorazowe zbiezno sci calek) i dodatnie na przedziale beda okreslone (a.2.5.5. zbieznosci calek o Cwiczenie 1. ujemnych. b).5.1.5. Ilustracja do kryterium por6wnawczego niewlaSciwych drugiego rodzaju.Kryteria zbieztiosci calek niewlasciwych y drugiego rodzaju 19 • J f(x)dx b Rys.

x = 1. Obliczyc wspolrzedne srodka masy jednorodnego 0. . y z obrotu wokol osi Ox prostymi x Cwiczenie a) Obliczyc objetosc i pole powierzchni obszaru ograniczonego = = 0 i wykresem funkcji y = . Zaniedbac opor powietrza.. w odleglosci d = 1 m od jej konca.1 bocznej bryly powstalej 1. z jaka jednorodny nieskoriczony prostoliniowy ciaga mase m umieszczona w odleglosci r od tego preta. y c) obszaru ograniczonego prostymi x = = 0 i wykresem funkcji y = ~x pret 0 3~' d) e) Obliczyc sile. gestosci Ao przy- Oblicayc sile. b) dx C x2' x2 + ifX' a -1 Calki iiiewlssciwe o Cwiczenie Korzystajac a )J a a rr sin x dx. #' x3 J )J J a calek niewl asciwych: d) J VslllX.81 m Zsek". G~stosc liniowa Iadunku jest rowna Ao = 1 C/m.6.20 Rozdziall 1. x b) Obliczyc pr ace.4 z kryterium ilorazowego zbadac zbieznosc podanych a 8 (eX . Przyjac prornieri Ziemi R = 6380 km oraz przyspieszenie na poziomie morza go = 9. aby cialo 0 masie m = 100 kg przemesc z powierzchni Ziemi do nieskoriczonosci.5.xIO' f) dx In(l+x)' 1. jaka nalezy wykonac.!.1) dx. '2 w dx SIn x e*) J a 1 2 dx ~1 . z jaka jednorodnie naladowana polprosta przyciaga ladunek Q = 4 C polozony na przedluzeniu pol prostej.6 o Przyklady z geometrii i fizyki prowadzace do calek niew lasciwych 1.

. surna czesciouia szeregu) Niech (an) bedzie ciagiem liczbowym.1 (szereg. alba -00 n_..1.J n=l n+V2 _ 00 n+. ze 21 .1 1 • pot.3 (szereg zbieiny i rozbieiny. to m6wimy.1. o Cwiczenie 2.. n=l 1 .J n+l n=l • Definicja 2. Szeregiem liczbowym nazywamy ciag (Sn).2 n Obliczyc n-te sumy czesciowe podanych szereg6w: + ) ~ r:lDn.3 a L.oo = n=l -00 n-oo lim Sn = 00 00.2 Szeregi liczbowe 2. a liczbe Sn n-t~ suma czesciowa tego szeregu. jezeli istnieje granica wlasciwa ciagu (Sn) . gdzie Sn nazywamy = 00 al + a2 + .1..1. ~ o~ 52 53 Sn_l 5n Rys.J n=l an jest rozm6wimy.J n=} b) ~ L. c) ~ ( L. ze szereg L Jezeli lim Sn an jest zbiezny.. ze szereg '" przypadkach biezny odpowiednio do alba do 00. L.2f2\. W pozostalych L.1. Liczbe an n-tyrn wyrazem. v"'} d) '" In _n_.Jn(n+l)' n=l 1 . Ilustracja do definicji sum czesciowych szeregu 0 wyrazach dodatnich. 00 surna szeregu) M6wimy..egowe Definicje i podstawowe twierdzenia • Definicja 2. 2. + an· Szereg taki oznaczamy przez Lan..

Rozdzie! Suma szeregu zbieinego co szereg. [(2n .22 szereg jest rozbiezny.l)~] . gdy mamy: 1 Szereg geometryczny Dla zbieinego L xn jest n=O Ixl < 1. 2. szeregu geometrycznego n=O Lxn CXl = 1.ywist a.z . zbiezne n=l n ccl CXl i c jest liczba rzecz. o Cwiczenie 2. • Twierdzenie Jeieli szeregi CXl 2.1. Uwaga.l f In n=l e* ) Ln oo n=l 2 + 5n + 6' 1 .2. Ilustraeja do definieji szeregu zbieinego oraz jego sumy. S SClOWC).1.1.6 (0 zbieznosci CXl geometrycznego) zbiezny wtedy i tylko wtedy.t ak de! n--+oo lim Sn.4 Korzyst aj ac z definieji zbad ac zbiez nosc szereg6w (dla szereg6w zbieznych pod ac ieh sumy): e) n::::. gdzie CXl no E Z..1. 2 Szeregi liczbowe i poiegowe granice lim Sn n-CXl nazywamy 1 ozn a- czarny jC). Analogicznie . f*) fSin n=l (1 + ~) .5 (0 zbieznosci CXl CXl kombinacji liniowych szereqoui} Lan . jego surne czc(- n=no =~ ~ k=no n CXl ak k=no ~ L-. to: CXl CXl CXl b) szereg L canjest CXl zbiezny oraz szerequ L can= cLan' CXl n=l n=l n=l • Fakt 2. n de] definiuje dla n ~ nO sie szereg oraz sume L an.tym samym symbolem n=l ~ 52 53 II i 5n• lim Sn Rys. L bn SC).

. + 4 cos 3 X X x6 + .8 wszystkie _ wartosci x E R. ze podane szeregi S'l.J n n=l n+2 + 100. P rzyjmujemy tutaj .Kryteria zbiezuosci szereg6w de! 23 ·· . n=O h . n odwrotne niejest prawdziwe.J n postaci: 00 do oo. zbieznosci szerequ] • Twierdzenie Jezeli 2.v3f. Obliczyc a) 1. .1.2 cos 2 + e -33: + . + o Cwiczenie Wyznaczyc ich sumy: 2. rozbiezne: a) L.. bedzie nierosnaca. o Cwiczenie 2. o Cwiczenie Korzystajac ~ z powyzszej uwagi uzasadnic.1 (kryterium • Twierdzenie Niech funkcja 00 f : [no. gdzie no E N.. Twierdzenie an 1 = -.1. Swiadczy 0 Uwaga. c) L l:n.J n=2 V lOiiO· . sbiezny calkowe zbicztiasci szereg6w) oo}.1. a 1e szereg ~ -1 Jest roz bilezny L.10 niekt6rych szereg6w.9 00 (warunek konieczny szereg '"' an jest zbiezny. Powyzsze twierdzenie n-+oo w rownowaznej ~ n=l lim an "# 0 alba n-+oo lim an nie istnieje rozbieznosci szereg '"' ~ rz ee I an jest rozbiezny.. M amy bowi Zle OW1em 1· -1 1m n-oo n zapisane = 0.r: ' c) f*) L2 00 32n+1 3n 2. =)~[O. no .2 Kryteria zbieznosci szereg6w 2. - 8 cos 4 X + . . stosujemy do uzasadniania 2. n=O f (::r n=O S'l. dla ktorych podane szeregi zbiezne.4 e*) L (v'I7 b) oo ( n=O . 00 U waga. L -.t n-+oo n=l = O. 7 Korzystajac z powyzszego faktu zbad ac zbieznosc podanych szeregow (dla szeregow zbieznych pod ac ich sumy): a) d) L (0..r«: 2.1.x2 + X4 b) e -3: + e -23: c) cos z . ¢::::> szereg L f( n) jest n=no calka niewlasciwa J W6wczas 00 f( x) dx jest zbiezna. n=2 00 d) ~ L. ze = l. . tyrn przyklad ciagu g dzi n E N . to lim an L. 999999)n. 00 n=l fC n=D 1 n- 3n1+1).2.

i Prawdziwe jest takze analogiczne niemalej acej . 2. L !tn..2. n=] 00 c) f) n=l 00 e)L~. 00 spelnia oszacowanie: J n+l Y 00 f(x) dx :s. O:S. Ilustracja do kryterium calkowego zbieznosci szereg6w (przypadek no = 1).24 Rozdzial R.. s. szereg6w: d) ~ Z:: n=l arctgn. tj.5 (kryterium porounuuocze sbieznosci szereqos»] 1. o Cwiczenie 2.2. 1.4 Korzystajac z powyzszego b) faktu wskazac szeregi zbiezne: a) d) L~. n=l L L 00 ~4. p:S. o Cwiczenie 2.1. Reszta tego szeregu. wyrazenie L f(i). :s.2.: no .. n=l (n-l0)-~. 2 de! Szeregi liczbowe i potegowe Uwaga.. ~n n=2 nn f*) ~ ~ 1 n In n In In n .3 (0 zbieznosci Szereg szereqotu postaci dla dla L 00 n\) n=l n=l L -1 oo nP jest { zbiezny rozbiezny v > 1. 4n2 n=l c) L n=l n:::::2 e :2. twierdzenie zbieznosci dla funkcji niedodatniej Y=f(x) Rys.2. b) calkowego zbad ac zbieznosc podanych 3n~ f \g. • Fakt 2. J n i=n 00 f(x) dx.2. bn dla kaidego n . n2 + i ' e) ~_Il_. 00 L n-%..an :s. n=l n=11 • Twierdzenie J ezeli 2.2 Korzystajac a) f n=l 00 z kryterium 1..

jest prawdziwe wyrazach nie- o Cwiczenie 2. w punkcie 2. 00 2n3 _ n2 nS _ n3 a) ~ +2 +3 .2.7 (kryterium ilorazowe zbieznosci n-+oo 00 bn > 0 dla kazdego n ~ no oraz niech lim W6wczas szereg bn n = k. Podobne dodatnich. n::::. n2 ' f) L nsin n=l n=l :3· szereqoui} an • Twierdzenie Niech an.8 Korz yst. to szereg ~ d'Alemberta jest nadal rozbiezny.:2 n2 . gdzie 0 <k < 00. c) ~ d)f(l-COS~). . wyrazach ujemnych.2. n::::l • Twierdzenie 1.n L vn+ 1 )L arctgn. 2. spelniony an lim n--+oo I an+l I > 1. Jezeli zamiast zalozenia podanego jest warunek Jezeli an I a::1 I ~ lim n--+oo an 1 dla kazdego n ~ no. n=l e)farctg~. to szereg an n=l f= an Uwaga. n=:l Uwaga. 2. e n2' n=l 00 . lan+11 = 1. + 1)' 3n 4n _ - 2n 3n. Jezeh 2. czy szereg n=1 f jest . szereg zbieznosci szereg6w zbiezny (szereg 25 L i.. takze dla szereg6w 0 n=:l n=:l Uwaga. Twierdzenie to jest prawdziwe takze dla szereg6w 0 o Cwiczenie 2.6 Korz ystajac z kryterium a) por6wnawczego zbadac zbieznosc podanych szereg6w: 00 L n2 ~ n.2.Kryteria 2. to kryterium nie rozstrzyga.9 (kryterium d'Alemberta zbieznosci . jest rozbiezny. n::::::l 00 00 b) d)L~. L 00 an jest zbiezny ¢::::} szereg Lb n=:1 jest zbiezriy.. to szereg n=:l L 00 an Jest zbiezny. Jezeli . n=l f*)f(l-nsin~). 1' c *) f n=2 00 In n. szereqos»] lim n-+oo I -- an+l an I < 1.2. . jest 00 L 00 an jest rozbiezny) n=:l n=:l to szereg L 00 an jest zbiezny (szereg twierdzenie Lb 00 n jest rozbiezny ).ajac z kryterium 00 ilorazowego zbadac zbieznosc podanych szereg6w: b) ~ ~ In(n 1.

2. n=l L n'. n=l b) e) L n2. f*) f 3::!.3 Zbieznosc bezwzgledria szereg6w 2. dla ciagow an ale szereg Rozdzial 2 Szeregi liczbowe i potegowe n~oo L an jest n=l = = _. Cauchy'ego Uwaga. n=l 00 2 Cauchy'ego zbadac zbieznosc 00 3n + 4n n=l podanych szereg6w: f) (arccos n=l n=l 2. n=l c: n=l n=l ~ (n!)3 (2n)!. = ~ mamy n szereg lim zbiezny. ~r· LC:~r. to szereg L an jest n=1 oo 2. rowniez kryterium nie rostrzyga zbiezriosci szeregu w przypadku.2.26 zbiezny. n rozbiezny. Analogicznie jak kryterium d'Alamberta. lim b« 0. gdy lim ~ 1. oszacowanie: i+1 bi n S .12 Korzystajac z kryterium b) e) n=l c)fn Gf.2. .Snl_ I jest zbiezny.2. ciag (bn) jest nierosnacy od numeru no E N.10 Korzystajac 00 2n a) z kryterium 00 d' A1emberta zbadac zbieznosc podanych 2n c) szereg6w: d) f :~..:. n i. Jezeli lim ~ n-+= < 1. o Cwiczenie 2. natomiast L b« jest = I anan I = +1 n~oo lim I bnb+1I = 1. Jezeli n-+= lim ~ > 1.3. to szereg L an jest n=1 oo rozbiezny. f L 2n + sn. n-+= = oo to szereg naprzemienny L(-lt+1bn n=1 Ponadto prawdziwe jest nastepujace IS . szereqoui} n=::2 • Twierdzenie 2. f 1. Np. zbieznosci zbiezny.~(-1) I ~ bn+1 dla kazdego n ~ no.1 (Leibniza 0 • Twierdzenie Jezeli zbieznosci szerequ naprzemiennego) 1.11 (kryterium Cauchy'ego 1. n-+= = o Cwiczenie 2.

3.3. n=O • Definicja 2. to jest zbiezny.4 (zbieino$c Szereg bezuizqledsu: szeregu) gdy szereg L an jest 00 zbiezny bezwzglednie. n=l n=l f*) ~(-1)" Z:: 1 n-Inn . b)L e) 00 ( l)n+1 -.3.l_ f(-l)" 4:. . nlnln n • Twierdzenie 2.2 Korzyst.1. 2::C-I)n+1bn Rys. f*)~(-l)" Z:: n=2 Inn.Zbiezuosc bezwzgl~dna szereg6w 27 gdzie S oznacza sume szeregu :L) -1)i+1 i. Kryteria d'Alemberta i Cauchy'ego zapewniajace rantuja jednoczesnie jego zbieznosc bezwgledna. o Cwiczenie a) 2. n=1 n=1 Uwaga. Ilustracja do twierdzenia Leibniza szeregu naprzemiennego (no = 1). 0 zbieznosci o Cwiczenie 2. n=l n=1 n c) ~ ~ (1-+ 2 2n)n 3n n=l szereg6w: .ajac a) ~ z kryterium Leibniza uzasadnic zbieznosc podanych c )~ 00 (-1)" . L Ian I jest 00 zbiezny. 00 ( 2)n n d)f n=1 (-n 1 n=l r.5 Zbadac zbieanosc bezwzgledna podanych . Z:: 3n+ i: n=l c: n=l n=l cos nvn' =.3 podanych szereg6w ze wskaz an a dokladnoscia: Obliczyc sumy przybliione f) n=l _1)"+I~.3. 2. zbieznosc szeregu gwa- o Cwiczenie 2. 2 a)L~. i=1 00 52 5!56 t 55 53 5.6 (0 zbieznosci szereqotu zbieinych bezuizqleduie] Jezeli szereg jest zbiezny bezwzglednie.3.3. szereg6w: d) f)-I)"+II:n.

J n=l n3 +n b) ~ sin L. tym przyklad sze- (_l)n+l n .1 (szereg potf(gowy) Szeregiem potegowyrn 0 srodku w punkcie Xo E R i wspolczynnikach gdzie n 0.. 1.J )~ (_1)"+1 nln n .cos~) . n=1 f n=1 (-ln 1 n=2 J ": f(-lr n=2 c L.J(-I) n=1 ~ nn 3n. ktory jest zbiezny. nazywamy szereg postaci: = Cn E R. f) n=1 • Fakt* 2. nazywamy szeregiem zbieznyrn o Cwiczenie 2.3.. ktory nie jest zbiezny bezwzglednie. +1 ' c) L. ale nie jest zbiezny bezwsglednie.J n=1 n2 (~+ mr)...10 00 (sumy wainiejszych 1 szereg6w) 00 L -1 n=l n(n+ 1) 00 n=l 00 Ln2 =6 (_l)n 1 ']['2 f: n=l n=O Ln! =e n 1 n=O 00 L-.8 (szereg zbieiny warunkowo) Szereg zbiezny. (1 .4 Szeregi potegowe • Definicja 2.. ze podane szeregi S. warunkowo. .asadnic. .v de! = 1. o Cwiczenie 2. n=1 (:31~~2.. 00 Lcn(x-xot· n=O Uwaga... 2.3.7 Korzyst ajac z powyzszego twierdzenia a) ~(_I)n~. uz..28 Uwaga..:r=~ (_l)n+l - 1 (_l)n+l = In2 n L 2n-1 c-L -- 7r 4 2..! zbiezne: cosn']['.J e) cosnn']['. Twierdzenie regu n=l Rozdziel 2 Szeregi liczbowe i potegowe Swiadczy 0 f: odwrotne nie jest prawdziwe.. d) ~ L. W tym paragra fie przyjmujemy. ze 00 e orzvimuiemv. n L.3. .J nln2 n=2 • Definicja 2.4....3. b) ~ L.9 Zbadac zbieznosc warunkowa podanych szereg6w: d)f a) L (-It (2n)! 00 .

N a koncach przedzialu (xo .R) U (xo + R.?gowe • Definicja Promieniem okreslona 2. c) ' f) ~ Z:: n=O (x .+l I liim C n o ile granice w tych wzorach istnieja. o Cwiczenie 2. b) rozbiezny w kazdyrn punkcie zbioru (-00. lim gdy gdy gdy n--+oo \!"TcJ ' 00.Szeregi pot(.5 (przedzial do twierdzenia Cauchy'ego-Hadamarda. to szereg potegowy jest zbiezny jedynie w punkcie Xo. d*) L Snx3n.1. 00 n=O h*) I: sin ~(x + It· n=l • Twierdzenie Niech 0 2.xof nazywamy zbior: n=O . n-+oo Uwaga. n=O = = szereg rozbiezny ? szereg zbiezny Xo ? szereg rozbiezny x xo-R xo+R Rys.Xo f . 2n g)I:G)n(x+st.1 1· im \ITcJ n = n-+oo I --. (0) .3 oraz obliczyc promienie zbieznosci podanych szereg6w Wyznaczyc srodki.R. Xo + R).4. n=O n=O L 00 (6-3xt 3n + 2n . Jezeli R 00. to szereg potegowy jest zbiezny bezwzglednie na calej prostej.xof nazywamy liczbe R rownoscia: 0. Wtedy szereg ten jest: a) zbiezny bezwzglednie w kazdym punkcie przedzialu (xo .4 00 (Cauchy'ego-Hadamarda) zbieznosci szeregu potegowego <R< bedzie promieniem L 00 Cn (x . n. n-+oo 00. Ilustracja • Defmicja Przedzialem 2. Promieri zbieznosci szeregu moze bye obliczany R takze ze wzorow: C R = n-+oo ---. zbieznosci szeregu poteqouieqo} zbieznosci szeregu potegowego LC 00 n (x . 1 vfcJ = o < lim \ITcJ < lim \ITcJ = O.3t.4.4.R. Uwaga. Xo + R) szereg potegowy moze bye zbiezny lub rozbiezny. wspdlczynniki potegowych: b) I: n=O (_~)n. Xo . 2.4. n-+oo lim 00.4. Jezeli R 0.2 [promieti zbieznosci szeregu poteqoweqo] 29 zbieznosci szeregu potegowego LC 00 n (x .

gdzie 8 > 0. o Cwiczenie a) 2. Xo Xo xo-R xo+R + R] [Xo . = o Cwiczenie a) e = 1 + x 2.(x - 2r. 2.8).I)-It e) nln n n=2 ()2n+l x:2 ~ 1.4. pochodne dowolnego rzedu . ..--._. 2. 8).. (Xo .6 zbieznosci podanych szereg6w potegowych: 1 Znalezc przedzialy f n=l n=2 ... to szereg ten nazywamy szeregiem Maclaurina. funkcja f rna na otoczeniu 0 (xo. Gdy Xo 0. ze dla kazdego x E R mamy: l! + 2T + .4. ze: 2.7 (0 rozwijaniu funkeji w szereg pot~gowy) 1.R.xot {XO} Xo (XO .R. W zalozeniu przyjitc... punkt e zalezy od n i od x. c*) f) f n=l 00 (2x4~n3t. 2)-Ir (~n)!· n=2 2n • Twierdzenie Jezeli 2.-.30 { x E R: szereg ~ Rozdziel 2 Szeregi liczbowe i potegowe jest zbiezny } : en (x .. to Rn(x) = fen) ( e) --I - (x . dla kazdego x E 0 (xo.R.8 Pokaz ac.--:rxo-R Xo xo+R ( -(Xl.4. Postacie przedzial6w zbieznosci szereg6w potegowych. Xo + R) ---c>--_.2. oznacza n-tit reszte we wzorze Taylora dla funkcji I.xo xo-R Xo + R] xo+R -co oo] +co Rys. [XO . gdzie n~co = n. 8) spelniony jest warunek lim Rn(x) 0.4. 8).. d) '\:'( ~ -It ___:_.R. M>O Szereg potegowy wystepujacy w tezie tego twierdzenia nazywamy szeregiem Taylora funkcji f w punkcie Xo. x2 x4 . mozria n=O Uwaga. (x-xor n._.. . dla kazdego XEO(xo. Zamiast tego zalozenia V If(n)(x)1 ~ M dla kazdego n E NU {O} oraz dla kazdego x E 0 (xo.xot f(x)=L co fen) (xo) . Xo + R) -. X x2 b) cos x = 1 - 2T + 4! . b) f(-It+ n=] 00 (x ~ It.

= 1 x2n n=O 2n..9 Wyznaczyc szeregi Taylora dla podanych funkcji na otoczeniu punktu Xo 1 1 z a) f(x) = -... 5. 6. to . • Fakt 2..xot n=O cn= L 00 dla kazdego x EO (xo... b) f(x) = (x + l)e c*) f(x) = 2". + . 8+x c*) f(x) = e-x sin x...4. n=O . .. d) f(x) = 2x· x x X . gdzie 8 fen) (xo) n.12 (szeregi Maclaurina 1 -I-x 00 niektorych funkcji elementarnych) dla Ixl = n=O 00 L xn = 1 + x + x2 + x3 + . dlan=0.. + 61.2 x3 + ..2..Szeregi poiegowe 31 o Cwiczenie 2. xn X x2 x3 <1 L ~ = 1 + If + 2T + 3f + . f(20)( -1).4.. n=O L (2lI = 1 + 2T.4. 4. > 0. 3. X2+~X-3' j<3!J(0).. _L (2(-l)" 2n+l _ X X x smx1)'x -x-. n=O n. 00 00 x2 . .. dla x E R cos X = (_I)n L -(-)-..4.. = 1: • Twierdzenie Jezeli f(x) = 2. 3 4 x5 x7 + x3 x4 dla -1<x~1 arc t g x = n=O (_I)n L 2n + 1 x 2n+l = x 00 3 + 5 -"""7 x3 x5 ...-. + . a) f(x) b) f(x) d*)f(x)= = e-3x2. x4 x6 dla x E R In(1 + x) = (_I)n L __1 xn+ n=O n + 00 1 x2 =x.+. 00 x2n+l X7 dla x E R x2n x2 x4 x6 ch x = dla x E R .11 Dla podanych funkcji obliczyc wskazane pochodne: = _1-3' f(18)(0).4. .1. + .10 (0 [ednoziiacznosci rozunniecia funkcji w szereg potl(gowy) Cn (x . 2. 8). + .+ . o Cwiczenie 2. 7.+ eX = 00 dla x E R 7 3 5 n=O n +... dla -1<x~1 sh x = L (2n + I)! = x + 3f + 5T + 7f + .

.4.15 00 . b) "2 .xot .--x3! 3 +.~+ 2.17 Korzystajac ( 1+x r6iniczkowaniu szeregu potegowego pokaz ac. Okreslic promienie 1 1 . Uwaga. l+x z twierdzenia 1 3 = 1 .. b) 2+3x' podanych funkcji. cos x oraz _1_ wyzriaczyc sze1. Podobny wzor jest prawdziwy takze dla szeregu potegowego postaci L 00 Cn (x .~ + .4. 3! + 25 ·5! . 2. R) surna szeregu potegowego rna ciagle pochodne dowolnego rzedu. (x+2)(x-1)' o Cwiczenie 2.R. d)sin2x. 00 n=O dla kazdego x E (.~ + ~. ze: 3·4 3·4·5 + -.~ + ~ ..1).23. funkcji e". + x))' = _1_ dla kaidego Ixl < 1. x2 .4.yc sumy podanych a) 1 + c) l! + roz winiecia w szereg Maclaurina funkcji podanych w Fakcie 2.4. 1.kujac odpowiednie a) (ex)' szeregi Maclaurina spr awdzic. 00 n=O dla kazdego x E (..7' + . d*) 1 .4.. R). R).14 Wykorzystujac 1 Iicz. 0 • Twierdzenie 2..12 obszereg6w liczbowych: 1 1 7[" 7["3 7["5 7["7 2! + 3! + . b) (sin x)' c) (In(l = cos x dla kaidego x E R. f*)sh2x. n=O o Cwiczenie 2. sin x.4.18 Niech 0 Wtedy (0 calkowaniu szeregu poteqouieqo} <R~ 00 bedzie prornieniern zbieznosci szeregu potegowego L cnxn. Na przedziale (-R. ze: = eX dla kaidego x E R. c) .4.R.32 o Cwiczenie 2. szeregu poieqouieqo] • Twierdzenie Niech 0 Wtedy (0 rozniczkoioaniu <R~ bedzie prornieniern zbieznosci szeregu potegowego L cnxn. dla kaidego x E (-1.16 Roznicz.13 Wykorzystujac regi Maclaurina rozwiniecia Maclaurina Rozdzial 2 Szeregi liczbowe j poiegowe a)e-2X• . .27..3x ) o Cwiczenie 2.x z bieznosci otrzymanych szereg6w: ej cos z ".

!: prawdziwe dla kazdego X E (-1. e*) ~ (-1)" .J 2n n=O 00 (_l)n +1 (2n X2"+1 b ) " . przyjmujac x 0 nalezy zastosowac przejscie graniczne x->O po prawej stronie rownosci. 00 33 wzor jest prawdziwy takze dla szeregu potegowego postaci Podobny Lcn(x-xot· n=O o Cwiczenie 2.22 00 (sumy wainiejszych x n --- szereqoiu pot~gowych) 00 n L ~ = -In( 1 . L.Szeregi potegowe Uwaga. n=O 00 n2" 2 b) ~ 2n + 1.4.4. «:' dt= o L rree O (_1)nx2n+l + l)n! dla kazdego z E R. Wszystkie podane wyzej wzory s. L.1).20 Wykorzystujac a) f 00 twierdzenia (1 ~ xV 0 r6iniczkowaniu lub calkowaniu szereg6w pokazac. = . n=1 n=1 o Cwiczenie 2.4.X n=l L n=O 00 -I-x 1 L n=l 00 nx n = 0-x)2 X L n2xn-1 n=l = (1I+x . L.19 Korzystajac a) arctgx z twierdzenia 0 calkowaniu szereg6w potegowych pokaz ac.x)3 Uwaga*.x) dla kazdego Ixl < 1.J nS" ' n=1 00 7-n f*) L n(n n=1 + 1)" • Fakt* 2. Jedynie w drugim wzorze z logarytmem.J 4" ' n=O d) '" L.J (2n + 1)3"' n=O c) '" n + 2.1 = 2" In 1 . ze: dla kazdego z E (-1.J 2n' n=1 n. o Cwiczenie 2. ze: b) nz.x) n n=l 00 xn 1.4. f 00 xnn = -In(l ." = dla kazdego Ixl < 1.21 Korzystajac z twierdzeri 0 r6iniczkowaniu sumy podanych szereg6w: lub calkowaniu szereg6w potegowych obliczyc a)L~.1).X L ( 1) =I+-In(1-x) n n+ X n=l 00 X2n-1 1 I+x L 2n . =~ 2 L.

1 1 1 (x. y.zER}. Przestrzeri t« zbior wszystkich trojek UpOoznaczamy przez R3. Z).1. 3. 3. y. • Definicja 3. ----------1/ 1/ ".y): x. Przestrzenia trojwymiarowa (przestrzeniq) nazywamy rzq.y) z """" x o x x or----4-7--------. y E R.. Elementy (x.yER}. Przestrzeri.2 (adleglaBc punktow) Odleglosc punktow PI. R 2 de! = {(x.y. y. z).2. gdzie X. gdzie x.1.y.Z): x. Plaszczyzna .1.1 Zbiory na ptaszczyznie i w przestrzeni • Definicja 3. y) oraz (X. y y --------------~ (x. R3de! {(X.) nazywamy zbior wszystkich par uporzadkowanych (x.y. Y oraz X. y.z) Y y x Rys.1 (plaszczyzna. przestrzeii] Przestrzenia dwuwymiarowa (plaszczyznq. .1. z E R. Przestrzeri t« oznaczamy przez R2. z) tych zbiorow nazywamy odpowiednio punktami plaszczyzny lub przestrzeni. P2 plaszczyzny i okreslarny wzorem: lub przestrzeni oznaczamy symbolem IPIP2 1 34 .3 Funkcje dwoch i trzech zmiennych 3. y.1. y).dkowanych (X. y) oraz (X. z nazywamy wspolrzednyrni kartezjariskimi odpowiednio punk tow (X. Rys. Liczby X.

punktu punktu na plaszczyznie jest kclo otwarte 0 srodku w tym punkcie. o x o J----------+y Rys. YI).1. Odleglosc dwoch punktow w przestrzeni. r) 0 (Po.Zl).r) Otoczeniem Otoczeniem y {P: lPoPI<r}. 3. Odleglosc dwoch punktow na plaszczysnie. -vis) . Y2) E R2 lub wzorem: IPIP21 gdy PI = (XI. w przestrzeni jest kula otwarta 0 srodku w tym punkcie. Otoczenie 0 promieniu punktu Po na pl aszczysnie.0).Zbiory na plaszczyinie i w przestrzeni IPIP21 de! .5 (sqsiedztwo Sasiedz. lub w przestrzeni nazy- > 0 punktu Po de! na plaszczysnie O(Po. 3. Rys. y = Y(X2-XI) P2 = (X2.4 (otoczenie Otoczeniem 0 promieniu r wamy zbi6r: b) A = (1. vIs).1. s~- Sasiedztwem punktu na plaszczyznie jest kclo otwarte bez srodka.1.1.Y2. / 2 +(Y2-YI E R3. o Cwiczenie 3. r) \ {Po} . Obliczyc odleglosci podanych a) P = (0.twem 0 promieniu r zywamy zbi6r: punktu) > 0 punktu Po na plaszczyznie de! lub w przestrzeni na- S (Po.1. Q = (3. r -~-------------------+ o Rys.3 punktow plaszczyzny lub przestrzeni: B = (-3.6. Sasiedztwo 0 promieniu punktu Po na plaszczysnie .YI. / 35 Xl) = y (X2 - 2 + (Y2 )2 . punktu) -2V3. • Definicja 3. x r • Definicja 3. + ( Z2-Z1 )2 . -4).Z2) de! . gdy PI = (Xl.3.1.1. P2 = (X2. V3.Yl )2 . 3. y O(Po.5.r) S(Po.4. 3. Podobnie. siedztwem punktu w przestrzeni jest kula otwarta bez srodka. .r) x o Rys.

wewne- o Rys. + y2 > 2}.6 N asz kicowac otoczenia a)Po=(-1.9. umeirze zbioru) Niech A bedzie zbiorem na p laszczyznie lub w przestrzeni. x o Rys. • Definicja 3. 7 (zbi6r ograniczony i nieograniczony) Zbior A jest ograniczony. Rys. r) . 3.y.10.-3).y. tzn. Zbi6r punkt6w trznych zbioru A.y): c)C={(x. jezeli istnieje otoczenie tego punktu zawarte w zbiorze A. jezeli jest zawarty w otoczeniu VV Po r>O pewnego punktu.4. wewne- . 3.2).1. • Definicja 3. P jest punktem trznym zbioru A.9 (punkt wewnfttrzny zbioru.8 Zbadac. 3. A C 0 (Po. b) B = {(x. Zbi6r A jest ograniczony na pl aszczyznie. czy podane zbiory na plaszczysnie lub w przestrzeni S4 ograniczone: a) A = {(x. y o Rys. V O(P.7. o Cwiczenie 3. Zbi6r A jest nieograniczony na pl aszczyznie. tzn.1.1. 0 wskazanych promieniach: b) Po =(0. d)D={(x.1. W przeciwnym u przypadku mowirny.1. ze zbior A jest nieograniczony. r>O Wnetrzern y zbioru nazywamy zbior wszystkich jego punktow y wewnetrznych.8.36 Rozdzie! 3 Funkcje dwocli i trzech zmiennych o Cwiczenie 3. i sasiedztwa podanych punkt6w r=l.1. r=v5.y): Ixl ~ 1.z): x2 x2+l+z2=3}.1. Punkt P jest punktem wewnetrznym zbioru A. Iyl ~ x-y+z~5} 3}.r) C A.1.z): . 3.

= {(x.y): d) D y-x2+1~O}.y): 2x +x2 +l ~ a}. jezeli kazdy punkt tego zbioru jest jego punktem y wewnetrznyrn.12.Zbiory na plaszczyinie i w przestrzeni 37 o Cwiczenie 3.1. y): sin(x + y) < I}. o Cwiczenie Zbadac.z): x>O. . jezeli w kazdym otoczeniu tego punktu rnozna znalezc punkty nalezace do zbioru A i punkty nie nalezace do zbioru A. • Definicja 3. P jest punktern brzegowyrn zbioru A.z): d)D={(x.z): Ix+y+zl~l}. Rys.13 (punkt brzegowy zbioru. Brzeg zbioru A.y. Rys. Punkt P jest punktem brzegowym zbioru A. 3.y.1. c)C={(x.1. c)C={(x. xyz > OJ.1. 3. 3.y~1.1.10 Naszkicowac wnetrza podanych zbiorow: a) A = {(x.y.1.1.14. 3. O<X2+y2+z2<9}. brzeg zbioru) Niech A bedzie zbiorem na pl aszczysnie lub w przestrzeni.12 plaszczyzny lub przestrzeni s~ otwarte: b) B u > Ixl}. b)B={(x. r) n A =1= 0 or az 0 (P. r ) n A' =1= 0) . o o Rys.11. 1\ (0 (P. tzn.13. ktore z podanych podzbiorow a) A = {(x.1.y.z): • Definicja 3. Zbior A jest otwarty na plaszczyzznie. r>O Brzegiem zbioru nazywamy y zbi6r wszystkich jego punkt6w y brzegowych.z>2} . y): = {(x.11 (zbi6r otwarty) Zbi6r jest otwarty. o x o~---------------------- y Rys. Zbior A nie jest otwarty w przestrzeni. 3.

jezeli: 1.1. n EN}.1.y. r>O Uwaga.0. Obszar l~cznie ze swoim brzegiem nazywamy obszarem dornknietyrn.z): x+y+l=O}.y. 3. 2. x x o o o Rys. xyz b)B={(x.16.y): d) D = O}. x2 + y2 > I}. I\S(p. • Definicja 3.) c) C nEN}.18 Zbadac. Rys. jezeli zawiera sw6j brzeg.16 skupienia podanych zbiorow: ER2: zbiory punktow a)A={(. o Cwiczenie* Wyznaczyc 3. b)B={(x.15 {punkt skupienia zbioru} Niech A bedzie zbiorem na pl assczyznie lub w przestrzeni.. jezeli w kazdyrn sasiedztwie tego punktu mozna znalezc punkty ze zbioru A.1. .y. z>x}. P jest punktern skupienia zbioruA. Punkt P jest punktem skupienia zbioru A. • Definicja 3. = {(x. 3 b)B={(x. tzn.y.1.19 {obszar.z): ly-x21>2}.Z)ER : d) D xyz¥=O}.38 o Cwiczenie 3. z E = { (n ~ m' ( -1 r+ m) E R2 : m.17 {zbi6r domknietu) Zbi6r jest dornkniety.r)nA:f.y): d)D={(x.y.15. = {(z . jest otwarty. ktore z podanych podzbiorcw plaszczyzny lub przestrzeni set-domkniete: a)A={(x.. X+l+Z2=4}. Punkty y wewnetrzne i brzegowe zbioru sa jego punktami y y skupienia. obszar domkni~ty} Niepusty zbi6r jest obszarem.y): c)C={(x.14 Naszkicowac brzegi podanych Rozdzial 3 Funkcje dwocii i trzech zmiennych zbiorow: a)A={(x.z): Ix2+y2_21~1}.1. P nie jest punktern skupienia zbioru A. o Cwiczenie 3. kazde dwa punkty zbioru mozria polaczyc Iarnana calkowicie w nim zawarta. z) Q} . y..y): c) C = {(x.z): 1~x2+y2<4}. y. E R3 : x.1. • Definicja* 3..1.1. 3.

2 a) f(x.1. 3. obszarem na plaszczyanie.2. y) oznaczamy przez f(x. Zbior B nie jest.18. gdzie v oznacza predkosc 0 = x ab.1. Ilustracja do definicji funkcji dwoch zmiennych.z): x2+y2>1}. Zbior A jest obszarem domknietym na pl aszczyznie.z): Ixl~IYI}.2.! obsza- a)A={(x. y) = In x + y2 + 1.2 Funkcje dwrich i trzech zmiennych • Definicja 3. e) v(s. zmiennych) Funkcja f dwoch zmiennych okreslona na zbiorze A C R2 0 wartosciach w R nazywamy przyporzadkowanie kazdemu punktowi ze zbioru A dokladnie jednej liczby rzeczywistej. y) = + y2 { dla b) g(x.y): c)C={(x. = y o Rys.6 (x.1. 3.2.17. ktore S. 3. y). o Rys. xy dla c) h ( x.1. ktore przebylo polosiach a. o Przyklad 3. droge s w czasie t. y).y.0).y) srednia = J1-x2 _y2.60}. b) f.1 (funkcja duioch. b. gdzie P oznacza pole elipsy . t (0.y). = (0. x. Funkcje taka oznaczamy przez f : A ---+ R lub z f(x.y) (x.Funkcje dwoc]: i trzech zmiennych y 39 u A x o Rys. 0<x2+y2+z2~1}. gdzie (x.y. o Cwiczenie 3.20 Sposrod podanych zbiorow na plaszczyznie lub w przestrzeni rami lub obszarami dornknietymi: wskazac te. 3. ciala. y) E A.y): d)C={(x. t) = f) P( a. b)A={(x. Wartosc funkcji f w punkcie (x.0).

3.2. z) = x> x:::. gdzie (x. y.2. y. Wartosc funkcji f w punkcie (x.y. Wtedy zbior ten nazywamy dziedzina funkcji f i oznaczamy przez D] .y. uzyskanego Iatach z kapitalu k oddanego do banku na p% • Definicja 3. b) g(x. nazywamy zbior: . 3.z) Posiomica wykresu funkcji E R3: (x.+ Z2) (x2 + y2 1. nazywamy daiedzina naturalna funkcji. z) 1 . y. vsin e) k(x.4 a) f(x.7 (wykres i poziomica Junkcji dwoch zmiennych) Wykresem funkcji f dwoch zmiennych nazywamy zbior: {(x.y)}.y2).3 (Junkcja trzecli zmiennych) Funkcja f trzech zmiennych okreslona na zbiorze A C R3 0 wartosciach w R wamy przyporzadkowanie kazdemu punktowi ze zbioru A dokladnie jednej rzeczywistej. z). o Cwiczenie a) f(x. • Definicja 3. o Przyklad 3. y.-------------. z x Rys. c) = abc.5 (dziedzina. 0 e) V(a. d) k(x. z) f*) q(x. arcsin xY.40 Rozdzial 3 Funkcje dwod: i trzech zmiennych • Definicja 3. hER. dziedzina naturalna) Niech f bedzie funkcja okreslona na podzbiorze plaszczyzny (przestrzeni). z) = x2 + y3 + z\ xyz dla c)h(x. odpowiadajaca ((x.z)= x-y { eX+Y+z dla f) W(k.x2 .y) = h}. . n) b) g(x.z)=x+z. y.y. c. gdzie W oznacza wielkosc kapitalu rocznie. z = f(x. - d) h(x.2. z) oznaczamy przez f(x.y) E Dj: f(x. z) = eX 10 + y-z + 1). po n n. b. y.2. to zbior punktow plaszczyzny (przestrzeni). y) (x _ 2)(y 1 = arcsin':'. y. Ilustracja do definicji funkcji trzech zmiennych. = z).6 podanych funkcji dwoch Iub trzech zmiennych: In (1 .y = = {IxYi. gdzie V oznacza objetosc prostopadloscianu = k (1 + 1~0) krawedziach a. y. Funkcje taka oznaczamy przez f : A ----> R lub w f(x.p. z) nazyliczby y. z y. dla ktorych wzor ten ma sens. poziomowi I.2. y.y) E Dj.2. E A. y) Znalezc i narysowac dziedziny naturalne y) = = c) p(x. Jezeli dany jest tylko wzor okreslajacy funkcje. b.2.

3.y) = y . 3. n = duiocb.------_ =Ax+By+C y o x 2.3.2. Wykresem funkcji z R2 . -B. powierzchnia powstala z obrotu paraboli z ax2 wokol osi Oz. Wykres funkcji dwoch zmiennych okreslonej n a zbiorze A. Wykresem funkcji z a (x2 + y2) jest paraboloida obrotowa. Rys. = = ±J = z y x .2.0.2. f o Cwiczenie 3.2. y) = xy. y) = ~.9 1. 3. C). (wykresy b) g(x. x Junkcji 1 c) h(x. Wykresem funkcji z Ax + By + C jest plaszczyzna = (-A.x2.(x2 + y2) jest g6rna (+) lub dolna (-) polsfera o srodku w p o czatku ukladu wspolrzednych i promieniu R.Funkcje dwoct: i trzech zmiennych 41 y x p o aio m ic a Rys. d) k(x. • Fakt 3.4. tj. Poziornica wykresu funkcji odpowiadajaca poziornowi h.8 Znalezc poziornice podanych wy kresy tych funkcji: funkcji dwoch zmiennych i na tej podstawie naszkicowac a) f(x. zmiennych) 0 wektorze normalnym z J.y) wainiejszych = -+ y . 1) przechodzaca przez punkt (0.

b.5. y = 0 dla x .y-b)+c • Fakt 3. y = 0 dla x . . y). Odbicie wykresu funkcji wzgledem plaszczyzny xOy. Wykres funkcji 2. o Cwiczenie 3. y).42 4. za pornoca jakich przeksz talceri geometrycznych mozna otrzymac wykresy funkcji: wykresu funkcji z = f(x. i odbicia wykresow funkcji) z=f(x-a.:::0 wokol = kJ x2 + y2 jest stozek. v Rys.10 {przesuniecia 1. = f(x. f(x. c) z = If(x.6. Przesuniecie wykresu funkcji o wektor = (a. x 6. Wykresem funkcji z = g(x) lub z = h(y) jest powierzchnia walcowa powstala z przesuniecia wykresu funkcji z = g(x) dla y = 0 r6wnolegle do osi Oy lub odpowiednio wykresu funkcji z = h(y) dla x = 0 r6wnolegle do osi Ox .:::0 wokol osi Oz. z y) przez przesuniecie = -f(x. 3.2. Wykresem funkcji z = h ( J x2 + y2) jest powierzchnia obrotu wykresu funkcji z = h(x).2.y-b)+c o x y y Rys. 3y).11 Opisac. powstala powstala z z = kx.y) 0 wektor v = (a. e) z = Iyl). y) przez syrnetrie z wzgledern plaszczyzny z=!(x-a. b) z = f( -x. 3. c). b. z wykresu funkcji z z = f(x.2. 5. a) z = f(2x. y). c). powstaje z wykresu funkcji z Wykres funkcji powstaje xOy. powierzchnia obrotowa osi Oz. d) z = 4f(x. y)l.2. Wykresem funkcji z obrotu polprostej z Rozdzial 3 Funkcje dwocli i trzech zmiennych tj.

C)Z=VS-x2_y2.2.~} kilka pierwszych wyrazow podanych ciagow: b)(xn'Yn)=(n:l'~2).2.2 Naszkicowac na plaszczyinie a)(xn. y)1 ~ M. ktore z podanych funkcji dwoch lub trzcch zmiennych S.(2 2) k) Z = 1 + V(x + 4y + 2)2 + (y . V 1\ If(x.r) ( cos 6'sm 6 = (xo. n.3)2.2y. x+y+z+4 3. Yo).2i.) . = o Cwiczenie 3. o Cwiczenie 3.Granice funkcji w punkcie o Cwiczenie 3. Yn) lim Yn = Yo) • co notujemy (xo. Definicje funkcji dwoch i trzech zmiennych ograniczonych z dolu lub z gory sa podobne do odpowiednich definicji dla funkcji jednej zmiennej.y)EA Uwaga. b)g(x. i) 1 -iy .3 (granica uiiasciura ciqgu) Ciag (Pn) = «xn• Yn) jest zbieiny do punktu Po n~~ lim Pn = Po lub n~~ lim (xn. Ciag taki oznaczamy przez (Pn) lub «xn. • Definicja 3.y. Yn». ograniczone z gory w swoich dziedzinach naturalnych: xy a)f(x.!: ograniczone.13 (funkcja ograniczona) Funkcja f dwoch zmiennych jest ograniczona na zbiorze A C Df' jezeli zbior wartosci funkcji f na zbiorze A jest ograniczony. d) z = 6 .x2 _ y2.3. Yn).14 Zbadac. . b)z=VX2+y2. • Definicja 3. gdy n~CXJ lim Xn = Xo oraz n-CX) = Yo. c*)p{x. d) (Xn.y)= 2 + 2. Definicja funkcji ograniczonej trzech zmiennych jest analogiczna.xy. . =x_ z = 1- y2.3.2. Wartosc tego odwzorowania dla liczby naturalnej n nazywamy n-tyrn wyrazem ciagu i oznaczamy przez Pn (xn.yn)=(n. oznaczamy krotko przez {Pn} lub {(xn• Yn)}. 43 e) h) Z g) Z = 4_ x 2 _ y2.3x .z)= 2 2 2 . tj.y.y)=Jx2+Y2.z)=x+y-z.1 (ciqg na plaszczyinie) Ciagiem punktow na pl aszcsysnie nazywamy odwzorowanie zbioru liczb naturalnych w zbior R2. e)k(x. wtedy i tylko wtedy. Zbior wyrazow tego ciagu. M>D (x. tzn. f)q(x. JZ=SlllX+Y.3. ograniczone z dolu. Yn) = n.r. x y 1 d)h(x. . V2x ~------::- f) Z Z = = x2 _ y2. zbior {(xn• Yn): n E N}.12 Naszkicowac wykresy podanych funkcji dwoch zmiennych: a)z=3(x2+y2). I) Z = x +y .z)=X2+y4.3 Granice funkcji w punkcie • Definicja 3.y)=sinx+cosy.y. .

Yo) lim I(x.44 y Rozdzial 3 Funkcie dwoch i trzech zmiennych Yo . Zn) == ( n +1 y'n. Uwaga. 3. y) = g. Ciag (Pn) jest zbiezny do punktu Po. Yn) d) (Xn.Yn. (_l)n)..3. Po: Xo 1----In o Rys.2.Yn) = (IOgn+12. . Ilustracja do definicji granicy wl asciwej ciagu na plaszczyinie. Ilustracja do definicji Heinego gran icy wlasciwej funkcji w punkcie. • Definicja 3.3.3.. = c) (Xn. Rys. Gf) . Definicja ciagu punktow w przestrzeni i definicja granicy takiego ciagu sit analogiczne.4 lub w przestrzeni S4 z biezne (dla ciagow zbiez- Zbadac.y)-(xo. 3. Yo) . Yo) E R2 oraz niech funkcja I bedzie okreslona przynajmniej na sitsiedztwie S (xo.Zn) = (2n. czy podane ciagi na plaszczyinie nych wskaz ac ich granice): a) (Xn. Liczba 9 jest granica wlasciwa funkcji I w punkcie (xo. co zaptsujemy (x.1. o Cwiczenie 3.5 (Heinego granicy wlasciwej [unkcji w punkcie) Niech (xo. Yo) . C1n' Gf. ~).3. -n-' 3) . Yn. b) (Xn. jezeli w dowolnym otoczeniu punktu Po znajduja sie prawie wszystkie wyrazy tego ciagu.-- --.

y)-(O. y) = ±oo.yo) (x.y)~(xO.-. granice niewl asciwa ±oo co zapisujemy (x.y)--+(xo.y)-(O.6 Korzyst ajac z definicji granicy uzasadnic podane rownosci: . y)] = pq.Granice funkcji w punkcie 45 Uwaga. 2x .y)_(O. a) lim -2--2 = 0.y)~(xo. Yo).Yo) f(x.4) (x. y)] = p ± q.I) lim -2--. x6 y-1 _!_!!_ x +y lim (r. • Twierdzenie 1.y)_( -3. y).8 (Heinego granicy niewlasciwej funkcji w punkcie) Niech (xo. jes q qT.y)-(rr. W podobny sposob mozna okreslic granice funkcji w punkcie skupienia dowolnego zbioru na pl aszczyznie oraz granice funkcji trzech zmiennych.O) s~n x sm y lim (r.25' c) 12 . o Cwiczenie 3. 00· niewl asciwej funkcji b) (r.y)~(xo. gdy (x. a) d*) lim (r.y)-(I.3.-3) xy + + lim (x. lim g(x.y b) lim JX2+y2=5. Uwaga.y )~(xo. _J_ 0 .y) -p (x.3.yo) (x.y)-(1. iloczynu i ilorazu funkcji) (x.2) x +y o Cwiczenie 3. x +y b) e*) ~. Yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona przynajmniej na sitsiedztwie S (xo. Podobnie mozna okreslic granice niewlasciwe funkcji w punkcie skupienia dowolnego zbioru na plaszczyznie.Yo) . y)g(x. yo) oznaczamy takze przez lim f(x.y)_(4. Granice funkcji f w punkcie (xo.7 Uz asadnic. x2 + y2 x2 ' y2 .y)~(xo.O) • Definicja 3.O) uzasadnic podane rownosci: lim + y4 lim In ((x _ 1)2 + y2) = -00. y) ± g(x.10 (0 granicy sumy.Yo) lim f(x.3.Yo). .3. Funkcja f rna w punkcie (xo. 'I· 1 lim I· im [J(x.y)-(O.3. y) =p =q }= (x.9 Korzystajac a) (x. (x. Analogicznie definiujemy obie granice niewlasciwe dla funkcji trzech zmiennych.y)-(O.O) z definicji __ 1_ X4 granicy -.y) --+ g. r6inicy.O) ze podane granice nie istnieja: lim (x. -( --) 9 x. X-Xo y~yo o Cwiczenie 3. y) 2.O) _x_.y)~(xo. f*) (x.Yo) lim [f(x. lim 3. Y f(x. Moina rowniez pisac f(x. Yo).

O) lim + y2 -1 x + y2 (x2 + l) cos __1_.y)-(O.4 Funkcje ciagte • Definicja 3. W podobny sposob mozna zdefiniowac ci'l. funkcjami ciaglyrni.y)-(xo.y)_(l. Do znajdowania granic funkcji dwoch i trzech zmiennych mozna stosowac twierdzenia 0 dwoch i 0 trzech funkcjach.46 • Twierdzenie Jezeli 1. q) lim = Po =9 oraz (x. zmiennych ciqgla w punkcie) Niech (xo.o) lim (1 +x +y )x2+y2.y)-(xo.y)=J(XO. Uwaga. jezeli jest ci'l. e) (x. zmiennych ciqgla na zbiorze otwartym) Funkcja jest ci'l.y). analogiczne do takich twierdzen dla funkcji jednej zmiennej. gdy (x.3) 1· im . y).qo) p(x. roznica. y.y)) (x. .y)-(O.y.Yo) wtedy i tylko wtedy.4.oznaczone.Yo) lim J(x. yo) E R2 oraz niech funkcja J bedzie okreslona przynajmniej na otoczeniu O(xo.O) lim (x.y)-(xo.Yo). takze granice niewlasciwe.yo). y) = qo (p(x. Funkcja J jest ciagl a w punkcie (xo._ d) f*) (x.gla na zbiorze otwartym na pl aszczyznie.4.prawdziwe takze dla funkcji trzech zmiennych. Nie rna odpowiednika reguly de L'Hospitala do obliczania granic wyr azeri nieoznaczonych funkcji dwoch i trzech zrniennych.glosc na tym zbiorze. • Twierdzenie 3.1 (Junkcja duioch.y)-(O.x ' 2 X x 2' s.O.Yo) lim (Po.q(x. 2 2 JI + x 2 granice funkcji: 3 3 b) (x. iloczyn.gla w kazdym punkcie tego zbioru.z)_(O.O) m x x 468 2 +y +z + y2 + z2 3.Yo) lim q(x. iloraz oraz ztozenie funkcji ci'l.yo) Uwaga. W twierdzeniu tym dopuszczalne sq.y)_(O. # E S(XO.2 (Junkcja duioch. y) J(p.glych s'l.y)-(xo. • Definicja 3. 2.3. 2 Ii (x. SIll ~. q(x.qo) dla kazdego (x. Powyzsze twierdzenia S'l.Yo) (p. to lim 3.l) lim xy _. Definicje ciaglosci w punkcie i na zbiorze dla funkcji trzech zmiennych S'l.4. o Cwiczenie Obliczyc 3. iloraz.12 podane a) c) (x. 3.3. y)) = g. 0 ile odpowiednie dzialania z takimi symbolami S'l.3 (dzialania na Junkcjach ciqglych) Surna.glosc funkcji w punkcie skupienia dowolnego zbioru na p laszczyznie oraz ci'l.y) J (p(x.11 Rozdzial 3 Funkcje dwocl: i trzech zmiennych (0 granicy Junkcji zloionej) (x.analogiczne.q)-(PO.

ktory rna opisanych na kole prornieniu R zn alezc ten. to osiqganiu kres6w) i ograniczony.6 Korzystajac z twierdzenia Weierstrassa 0 osiaganiu kresow uzasadnic. danych punktow A. b) g(x. ze surnajego D jest najrnniejsz a. ktory rna najmniejsze odleglosci 0 c*) w przestrzeni istnieje punkt taki.y)= { 1- x 2 +y Jx2+Y2 2 -1 dla dla dla dla + y2 < + y2 ~ 1. wsrod trojkatow pole.4.yJ)ED f(Xl. V (xl. Y2) = inf {f(x. zbior D C R2 jest dornkniety 2. 0 Cwiczenie 3. nienia geornetryczne na ekstrerna maja rozwiazania: a) b) wsrod prostopadloscianow najwieksza objetosc.y)ED} V (X2.Funkcje ci<!:gie 47 funkcji: dla dla x> x2 x2 0. y) ED}. Prawdziwe jest takze analogiczne twierdzenie dla funkcji trzech zrniennych. C.4 Zbad ac ci4glosc podanych a) f(x. lxiofIxl IYI. funkcja f jest ciagla na D. y): (x.Yd=sup{f(x.y): oraz (x.Y2)ED f(X2. Iyl· 0 = • Twierdzenie 3. B.4. o Cwiczenie 3. .5 (Weiersirassa Jezeli 1. Twierdzenia te mozna wykorzystac do uzasadnienia. wpisanych 0 ze ponizsze zagad- w kule 0 prornieniu R znalezc ten. 1.4. ze funkcja dwoch lub trzech zrniennych rna ekstrerna w punktach spelniajacych warunki konieczne ich istnienia. Uwaga.y) ={ ={ x+y x+y x2 _ y2 2 Jx2+Y2 x ~ 0.y) c) h(x.

Yo). Yo ~ xo. Yo). b) f (x . D2f (xo. Dd (xo.1 Pochodne czastkowe funkcji • Definicja 4. Uwaga.2 Korzyst ajac z definicji obliczyc wszystkie pochodne czastkowe pierwszego rzedu podanych funkcji we wskazanych punktach: a) f (z . yo). Podobnie jest okreslona pochodna czastkowa pierwszego rzedu funkcji f wzgledern y w punkcie (xo. o Cwiczenie 4. 7r).4 Rachunek rozrriczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych 4. Yo) okreslamy wzorem: I· f(xo+~x. f (xo. 1). Pochodna czastkowa pierwszego rzedu funkcji f wzgledern x w punkcie (xo. Y x (x 0. Yo) : of( !l oz xo. y) = y sin z . Ll.x-O ~x Pochodna t~ oznaczamy takze symbolami: fx (xo. yo) = (-1.yo ) de! - of ( ) de! I.yo 1m uy Ll. fy (xo.yo)-f(xo. Yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona przynajmniej na otoczeniu 0 (xo. Jezeli granice okreslajace pochodne czastkowe s<t wlasciwe (niewlasciwe).f(xo. to mowirny.1. YO). y) = -. yo) = (0. Analogicznie okresla sie pochodne czastkowe pierwszego rzedu dla funkcji trzech zmiennych. YO) .y_O Pochodna t~ oznaczamy takze symbolami: + ~y) ~y . 48 . (x 0.1 (pochodne czqsikouie pierwszego rzedu} Niech (xo. YO). ze odpowiednie pochodne czastkowe s<t wlasciwe (niewlasciwe).yo) 1m .1.

~~ (x. • Definicja 4. y) = arcsin _!_!!_. y) rna pochodne czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (xo. yo) = (0. tj. Ponadto niech a oznacza kat nachylenia stycznej do krzywej otrzyrnanej w wyniku przekroju wykresu funkcji f ptaszczyzna y Yo w punkcie (xo.4 Korzystajac z regul rozniczkowania rzedu podanych funkcji: eX obliczyc wszystkie pochodne b) f(x. zo) = (0.5 (interpretacja geometryczna pochodnych ceqstkounicli} Niech funkcja z f(x.y. y. stosowac reguly rozniczkowania sumy. Yo. f(xo. Yo. = z ". (xo.z6. Podobnie jest dla pofunkcji trzech czastkowych . Sill e) g(x. Yo) =F I (xo) oraz oy oy (xo.1. Yo) oraz dla pochodnych wartosci y.3 (pochodne czesikouie pieruiszeqo rzedu na zbiorze otwartym) Jezeli funkcja f rna pochodne czastkowe pierwszego rzedu w kazdyrn punkcie zbioru otwartego wamy pochodnymi czarny odpowiednio D C R2. cosy . y.1. y). y) ED. czastkowe pierwszego a) f(x. Wowczas 9 (XO. rzedu funkcji nazy- czastkowymi pierwszego f na zbiorze D i oznaU C R3 dla przez ~~. wzrostu funkcji lokalnej szybkosci zrniennej f wzgledern zmiennej of oy (xo.0. YO) E R2 jest ustalonyrn punktem.z) f) g(x.0). I. Yo) = G (yo). roznicy. z) = x + 2xy . y) y) = In(x + y). iloczynu.1. (xo. y) . Yo)). Uwaga.3xyz. y) d) funkcji 49 = f/XY. do plaszczyzny xOy oraz niech f3 oznacza kat nachylenia stycznej do krzywej otrzymanej w wyniku przekroju wykresu funkcji f plaszczyzna x = Xo. I Do obliczania pochodnych czastkowych mozna funkcji jednej zmiennej. z) = sin (x tg (y cos z)). f(x. Niech F(x) de! f (x. y'arctg (x + eYz). of ax (xo. (xo. ~~ lub fx. wzory na pochodne oraz zlozenia funkcji. D2f.y. Yo) Pochodna chodnej czastkowa czastkowej ~~ (xo.sm z X 2 x+y . y). Yo) . • Fakt 4. 0).Pochodne czestkowe c) f(x. Przy obliczaniu pochodnej czastkowej wzgledem jednej zrniennej de! pozo- stale zmienne traktujerny jak stale. Yo) jest miara x przy ustalonej = tgf3. Wtedy = = of oy (xo. z) = Jx2 + y4 . ilorazu o Cwiczenie 4. to funkcje ~~ (x. Yo. fy alba tez przez DiI. c) f(x. e) f(x. gdzie (x.0). d) g(x. YO) oraz G(y) gdzie (XO.z) = = Y . zo) = (-2. Analogicznie okresla sie pochodne czastkowe pierwszego rzedu na zbiorze otwartyrn funkcji trzech zmiennych. y.

(xo. Odmiennie nii dla funkcji jednej zmiennej wyglada zwiazek rniedzy ci'l:groscii! funkcji a istnieniem pochodnych czastkowych. Yo) okreslarny wzorami: czastkowe drugiego rzedu funkcji 1w 021 (xo. o Cwiczenie 4.y) = (0.0). 7 Sprawdzic.11. Yo) ox2 oyox (xo. dla dla xy b) f(x.1. YO).0) obie pochodne czastkowe ={ ={ ° ° x2 dla dla xy = 0. Yo) oznaczamy takze odpowiednio przez Ixx (xo. Iyy (xo. yo) . 4 Rachllnek r6iniczkowy funkcji dw6ch i trzech zmiennych Rys. D121 (xo.8 (pochodne czqsikouie drugiego rzedu} Niech (xo.y) + y2 (x. xy i= 0. albo tez przez Dsi] (xo. yo) = (0. y) = (0.1. Yo) . U waga. 4. D211 (xo.1. Rys. Funkcja dwoch zmiennych moze rniec w punkcie obie pochodne cz. yo). yo) pierwszego rzedu . ax a = oy (0ax (xo. Ixy (xo. 0 Cwiczenie 4. Yo).50 Rozdzial zmiennych. Yo). (x.1. 1) Powyzsze pochodne Dnl (xo. Yo).2. ze podane funkcje maja w punkcie (xo. yo). Interpretacja geometryczna pochodnej czastkowej fx (xo. Yo). punktach pochodnych czastkowych pierwszego rzedu: a) f(x.0). Yo). Interpretacja geometryczna pochodnej czastkowej fy (xo. yo) = • Definicja 4.0). Yo) de! 01 2 a = ax de! (01) (xo. Yo).1. y) i= (0. (xo. ale nie musi bye w tym punkcie ciagta. Pochodne punkcie (xo.astkowe. ale nie maja w tych (0. b) f(x. y) = Ixl + Iy . ale nie sa w tym punkcie ciagle: a) f(x. yo).6 Sprawdzic. . 4.1) . Iyx (xo. Yo) E R2 oraz niech funkcja 1 rna pochodne czastkowe 01 01 ax' oy przy- najmniej na otoczeniu 0 (xo. ze podane funkcje S4 ciagle we wskazanych punktach.1. y) = Jx2 + y2.

y. ze na zbiorze D sq.Yo).2x3y2 Z5.y ) . Yo) pochodnych czastkowych rzedu n funkcji I nazywarny pochodnyrni czastkowyrni rzedu n + 1 funkcji I w punkcie (xo. D22f. gdzie k + I n. 1 uxuy 2 8 ~ I I u b przez J x x uY" . I uyux 2 2 f na r- Ixy.y)=-.1.z . y.y. w kt6rych wystepuje r6iniczkowanie wzgledem dw6ch r6inych zrniennych. z) . a a a 2' xyz aaa yxy a f . Analogicznie okresla sie pochodne czastkowe drugiego rzedu funkcji trzech zrniennych na zbiorze otwartyrn U C R3. ax2ay' x. y) c) f(x. ax2azay2' c)f(x.x y z . D12/. Pochodna czastkowa n-tego rzedu funkcji I w punkcie (xo. Pochodne czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (xo. e) f(x.9 (pochodne czqstkouie drugiego rzed« na obszarze) Jezeli funkcja I rna pochodne czastkowe drugiego rzedu w kazdyrn punkcie zbioru otwartego D C R2.!J). Uwaga. y) y = sin xy. to funkcje 82 I 8x2(x. xyz x+y-z arcsin ~. 8 powie uX lub tez Dll/.z) = .zy af . o Cwiczenie 4.1. d) f(x. a 4 f . oznaczarny przez = 8yl8xk 8nl (xo. Yo). • Definicja 4. Yo) . d)f(x.z)=ln(x+2y-3z). . pochodnyrni czastkowyrni 2 82 I gdzie (x. 8x8y(X.e .-. Iyy dnowi dmo przez ~) I .10 Obliczyc wszystkie pochodne czastkowe drugiego rzedu podanych funkcji: a) f(x. nazywarny . powstala w wyniku k-krotnego roznicskowania wzgledern zrniennej xi nastepnie l-krotnego rosniczkowania wzgledem zrniennej y.12 Dla podanych funkcji obliczyc wskazane pochodne czastkowe: 3 5 . Funkcja dwoch zrniennych rna 2n pochodnych czastkowych rzedu n. y) E D. y. y) = X = --. Analogicznie zrniennych . b) f( )_ 2 3 4 af a ) f( X. Yo). o Cwiczellie 4.1.Pochodne czestkowe funkcji 51 U waga. a funkcja trzech zrniennych 3n pochodnych czastkowych rzedu n. Pochodne czastkowe. okreslone pochodne czastkowe rzedu n funkcji f.y. z bi iorze D I oznaczamy 0 drugiego rzedu funkcji 8 ~. D21/. Iyx. Analogicznie okresla si\ i oznacza pochodne czastkowe rzedu n ~ 3 funkcji trzech zrniennych. sin x SlllY . 8 ~. = xyz.1. z) = x2 + y3x f) f(x. to mowimy. okresla sie pochodne czastkowe drugiego rzedu funkcji trzech • Definicja 4. nazywarny pochodnyrni czastkowyrni rnieszanyrni. Jezeli funkcja I rna pochodne czqstkowe rzedu n w kazdym punkcie zbioru otwartego D. Yo) E R2 oraz niech funkcja I rna pochodne czastkowe rzedu n ~ 2 przynajrnniej na otoczeniu 0 (xo.xy 2 Y 2 b) f(x.11 (pochodne ceqsikouie wyiszych rZ(~d6w) Niech (xo.y).

(0. Yo) h .y) =e f [)2 f .f (xo.y)={ { t+y4 _ y3.0). z) = x2y + zy3.~f (xo. (x..y)=x siny. ~~ (xo. Yo + k) -. [)3f [)x[)y[)z o Cwiczenie 4.z)=ln(x2+y2+z2).y. yo) = (0.2 Roz niczka funkcji rozniczkouralna w punkcie) czastkowe ~~ (xo.k)-(O.13 (Schwarza 2 pochodnych 2 . r. Prawdziwe sil: takze analogiczne rownosci dla pochodnych mieszanych drugiego rzedu funkcji trzech zmiennych.I 0f J eze I· poe h 0d ne czast k owe oxoy' tj.O) w punkcie (xo.0) istnieja i S'l.y) = {/x6 dla dla Ixl :( lvl.1. o Cwiczenie 4. . Yo .1 (funkcja Niech (xo.15 Sprawdzic. y) = b)f(x. Yo) wtedy i tylko wtedy. czy pochodne czastkowe mieszane drugiego rzedu podanych funkcji w punkcie (xo. Yo). sobie rowne: a) f(x.y) f=. (0. to Sil:rowne ere Uwaga. = (0.!h2 + k2 uX uy = O.~f (xo.y)= c) f(x. Ixl> Iyl· 4. d) f(x. Yo) E R2 oraz niech istnieja pochodne Funkcja f jest rozniczkowalna niony jest warunek: lim (h. oyoxf Sil:crag 1e w pun kci ()xo. gdy spel.0). • Definicja* 4.1.-y: y -x dla dla (x.y) d)f(X. . y) f=. Yo) . (x.2. [)2 b) f(x.1. y) = { xY(X2_y2) 0 x2 + y2 x3y3 dla dla (x.0).14 Dla podanych funkcji spr awdzic rownosci miedzy podanymi ~ pochodnymi [)3 [)3 mieszanymi: a) f(x.52 Rozdzial • Twierdzenie 4 Rachunek roiniczkowy 0 funkcji dwoch i trzech zmiennych mieszanych) 4. [)x[)y = [)y[)x. a takze dla pochodnych mieszanych wyiszych rzedow. [)2f [)x[)z [)2f [)z[)x' [)3f [)z[)x[)y· 2 f [)x2[)y f [)x[)y[)x' c) f(x. Yo).0). : 0 . Yo) k f (xo + h. y. (0.

o Cwiczenie* 4. yo . c) f(x.2. Uwaga*. Plaszczyzna styczna do wykresu funkcji. z=f(x. ale nie jest w tyrn wystarczajqcy rozniczkoioalnosci] (warunek ~~. Yo). = (0. (x = (0. Yo) oznacza.Roztiiczks.0). y) uzasadnic. Yo). zo) c) f ( x. arctg (x ze podane Iunkcje S'l. Istnienie pochodnych czastkowych funkcji w punkcie nie gwarantuje jeszcze rozniczkowalnosci funkcji w tyrn punkcie. . Twierdzenie o Cwiczenie* 4. Swiadczy 0 tyrn przyklad ktora jest ciqgla w punkcie (0. • Fakt* 4. odwrotne nie jest prawdziwe. czastkowe ~~ sa ciagle w punkcie (xo. to jest ciagla w tyrn punkcie. podanych funkcji we wskaz anych punk- b) f(x. Yo)).2. 0. Uwaga*. funkcji 53 Uwaga*. y) = ifXy.4 Jezeli pochodne rozniczkowalna = V + y2.2. roz niczkowalne w SIllXyZ = + V). -2).3 (warunek konieczny roiniczkouialnosci Junkcji) Jezeli funkcja jest rozniczkowalna w punkcie. Analogicznie definiuje sie rozniczkowalnosc w punkcie funkcji trzech zrniennych. z) = x y sin z. 7r). • Fakt 4. to jest prawdziwe takze dla funkcji trzech zrniennych. Yo). (xo. Twierdzenie funkcji f(x. • Twierdzenie* 4. y) x2 punkcie rozniczkowalna.y. • Twierdzenie* 4.y) p las acz y an a s t y cz n a y x Rys. yo) = (1. (xo.5 Korzyst ajac z powyzszego twierdzenia swoich dziedzinach: b) f(x.2.2.z) = x+y+z+1 2 2 2 .2.2. f(xo. ze istnieje plaszczyzna styczna (niepionowa) do wykresu tej funkcji w punkcie (xo.0).2 Korzyst ajac z definicji zbad ac rozniczkowalnosc tach: a) f(x. Yo.1.6 (interpretacja geometryczna Junkcji roiniczkowalnej w punkcie) Rozniczkowalnosc funkcji f w punkcie (xo.7 (rdunuuiie plaszczyzny Niech funkcja f rna ciagle pochodne stycznej do wykresu Junkcji) czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (xo. to funkcja f jest w punkcie (xo. y) = x3 + xv. 4. y. yo) 0.

. B = (0.11 funkcji we wskaz anych punkt ach: definiuje sie rozniczke funkcji trzech zrniennych.2..Yo.yo)Llx+ oj Oy(XO. Lly okreslona wzorern: dJ(xo.2.12 (zastosowanie r6iniczki Junkcji do obliczeti przybliionych) Niech funkcja J rna ciagle pochodne czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (xo. yo. Prawdziwy jest takze analogiczny wzor przyblizony dla funkcji trzech zrniennych. (xo. Uwaga.y2 zn alezc punkt. o Cwiczenie a) f(x.zo = ( 7r \. Yo) E R2 oraz niech funkcja J rna pochodne czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (xo.2) . Na powierzchni z = X4 +v' znalezc punkt D taki. Yo) = £)(xo.x.Yo)Lly. y) N apisac rozriiczki podanych = ~. Yo. Rozniczka funkcji J w punkcie (xo. of Yo) '. (xo.8 stycznych ) N apisac rown ania pl aszczyzn punkt ach tych wykresow: a ) f I.1. y.9 Zn alezc rown anie pl aszczyz. kt or a jest row- z=1 + x2 + y2. Yo). kt.0'4 . yo) + dJ(xo.2. zo) = (0.Lly) de! = oj ox(xO. -4). yo). N apisac rownanic pl aszczyzny stycznej do powierzchni prostopad la do prostej I: 3x = 2y = z. Yo).Yo) .4. Yo) nazywarny funkcje zrniennych Llx. Xo) T . uy i f (x: 0 .2. \11 - ktory jest pol ozony n ajbliz cj • Definicja 4.zo) = (2. • Fakt 4.10 (r6iniczka Junkcji) Niech (xo. x + 3y + 2z = 36. i o Cwiczenie 4. aby objetosc czworoscianu ABC D byl a n ajmniejsz a.1.yo) (Llx.2.0) .2.0). Yo + Lly) ~ J(xo. uX .2. Yo. Yo)) f ~Xo.0).ny stycz nej do powierzch ni z nolegl a do plaszczyzny 7r: 3x + 12y . ktor a jest W R3 dane Sil: punkty A = (1. Uwaga. o Cwiczenie a) b) c) d) 4. of Yu) (x - .0.ore przechodz a przez punkty P = (0. Wtedy J (xo + Llx. z) = xyz2. Wzory te wykorzystuje sie do obliczeri przyblizonych skornplikowanych . N a wykresie plaszczyzny 7r: = 1.z . yo) = (3. b) g(x. \Y .4 -- 31/2.16).5 = 0. Yo) lub krotko df. Rozniczke funkcji J oznacza sie takze przez dJ (XO.1). e*) Zn alezc wszystkie pl aszczyzny styczne do wykresu funkcji z = x2 + y2. Iunkcji z = x2 . R6wnanie plaszczyzny rna postac: Z- stycznej do wykresu funkcji f w punkcie £)\Xo.y do wykrcsow ) pod anych Iunkcji we wskaz anycb ( )- arctg x 1+y2' ( Xo.3). Analogicznie 4. C = (1. Q = (2.54 Rozdzial 4 Rachunek r6iniczkowy [unkcji dwoch j trzech zmiennych .

gdzie funkcja J rna ciagle pochodne czastkowe pierwszego rzedu. fA)2 V(.49 ' c) (1.y) + (6. Objetosc cial a zrnierzona tyrn sposobem wynosi V = 25 em". aby jego cisnienie nie uleglo zrnlanle . takie analogiczne wzory dla wiekszej liczby wielkosci fizycznych. wyr azeri: o Cwiczenie 4.z obliczen wielkosci z wyraia sie wzorern przybliionyrn: = 6.15 (zastosowanie ro ztiiczki Junkcji do szacowania bl~dow pomicroiu] Niech wielkosci fizyczne x. (0.04)3.01 rad wynosi Q' = 3" 7r Z jaka w przyblizeniu dokl adnoscia mozna obliczyc pole tego kawalka ziemi ? .y oznaczaja odpowiednio bledy bezwzgledne porniaru wielkosci x i y. b = 400 rn.2. o Cwiczenie 4.\Wx) \2 + \wy ".97)2. ze przed obliezeniarni kazrl a z nieh jest zaokr aglan a do os me go miejsca po przeeinku. Obliczyc najwiekszy bl ad tyeh obliczeri.v = 0. . 1 GO 0" mz wyrazerue .row wynosz4 T = 0° C.ura gazu. d) {/(3. z beda zwiazane zaleznoscia z J(x.(O.y) powyiszego 1" . b)C'" IS me me gazu w pewnyrn procesie.1 cm'". Wtedy blad bezwsgledny 6.y)2 = O. y z przedzialu [1.2.04)3 + (5.z Prawdziwe S.2. • Fakt 4.01. wyraza Sl~ wzorern p = 100e -vT gdzie T jest temper at.x. Aktualnie wart osci tyeh paramet. a pro mien podstawy zrnniejszyrny 0 3 ern 7 .13 Wykorzyst ujac roz niczke funkeji obliczyc przyblizone wartosci podanyeh b) aretgl. jezeli jego wysokosc zwiekszymy o 1 em. tzn.y .!t miedzy tyrni bokarni zmierzony z dokladnoscia 0. K.8. 8.X)2 r=~==~== b(t:.!d fJ (8.x i 6. y. jak nalezy zrnienic temperature gazu. y).~y)-. a przy pornoey wagi sprezynowej mozna ustalic jego m ase z dokl adnoscia b.(.R6iniczka funkcji Bl. a V jego objetoscia.. e*) Dla liezb rzeezywistyeh x. Z jaka w przyblizeniu dokl adnosci a mozna obliczyc g~stosc tego cial a ? b) Boki trdjkatnego kawalka zierni zrnierzone z dokladnoscia 1 m wynosz a a = 250 rn.16 a) Przy pornoey menzurki mozna zmierzyc objetosc cial a z dokladnoscia b.! ~ I ~~ l6.OOl a) (1. 03)3 + (4. jak zrnieni sie objetosc walca o prornieniu podstawy R = 1 rn i wysokosci H = 2 rn.x + I ~: l6.05)3. V = 300 m". sperrua 55 przyblizenia d~zy szybciej wyr azeri algebraicznych.O) V(6.02)4 .14 a) Wykorzystujac roz nicz ke funkeji obliczyc w przyblizeniu .x. o Cwiczenie 4.2.2] ieh potega X'I jest wyz naczon a w ten sposob. Ponadto niech 6. tee hnoloai no ogicznyrn . amasa M = 200 g. lim (~x. arcsin 0. Objetosc gazu wzrosla 0 1 m": Obliczyc w przyblizeniu.M = 1 g. rownosc.

y(u. v) maja pochodne czastkowe pierwszego rzedu w = f(x. y) rna ciag!e pochodne czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (x (to).3. Wtedy funkcja zlozona F(u. df dx' ox au J of ov df ox dx . y) rna ciagle pochodne czastkowe pierwszego rzedu w punkcie (x (Uo. ov' takze dla funkcji trzech zrnien- reguly rozniczkowania Sit prawdziwe . ~~ ~: J ~: J ~~. v). Arialogiczna regula rozniczkowania zrniennych. chodne czastkowe pierwszego rzedu wyrazone J ~: wzorarni: ~~ = ~: . y punkcie (uo.1 (0 pochodnej funkcji zlozonej] Niech 1. v) = f(x(u. Z = t3 . takze dla funkcji trzech o Cwiczenie 4. funkcje x = x(u. zie dx nio w punkcie (x (to) . dt ' of oy 0 g dzi -.3 (0 pochodnych Niech 1. Y ( Uo J va)) . y). yet)) rna pochodna wlasciwa w punkcie to dt dF oraz = of dx ox .3. y (to)). v). ~~ odpowiednio w punkcie (x (Uo. ~~ = ~: . . Wtedy funkcja ztozona F(t) = f(x(t). v)) przyjmuja post ac: of au Analogiczne nych. funkcja z = f(x.z).y. gdzie x = sin t. funk- U waga. gdzie x = t. va) po2. y = cost.56 Rozdzial 4 Rachunek roiniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych 4.2 Korzyst ajac z regul funkcji zlo:i:onych: b) F = g(x. dt dy . ~: obliczone + ~~. Y ( Uo .ob li rezone sit w pun k cie dt of to. F" (t) podanych a) F = f(x. r6:i:niczkowania funkcji obliczyc pochodne pi (t). • Twierdzenie 4. va) . to reguly rczniczkowania cji z. va)). Y = t2.lozonej F(u.3 Pochodne czastkowe funkcji zlozonych • Twierdzenie 4. va) . dt + oy of dy . ox jest prawdziwa d powie d . ~~. funkcje x = x(t). v) = f(x(u. (uo va). y (to)) . Uwaga. vc) E R2 funkcja z czqstkowych funkcji zloionej) = y(u. J ezeli f jest funkcja ty1ko jednej zrniennej. Y = y(t) maja pochodne wlasciwe w punkcie to 2. v)) rna w punkcie (uo. a poe h 0 d ne czast k owe -. a J sit w punkcie czastkowe ~:.3. ~: gdzie pochodne pochodne czastkowe + ~~.

Pochodna kierunkowajest przeniesieniem na funkcje wielu zmiennych pojecia pochodnej jednostronnej funkcji jednej zmiennej.4 Pochodna kierunkowa funkcji • Definicja 4. Ponadto niech (vx. y = u + v..yo) t . Analogicznie okresla sie pochodna kierunkowa dla funkcji trzech zmiennych.Pochodna kierunkowa funkcji 57 pochodne czast.YO. c)f(x. ~ V= (1 vis) .y. z = !!. jezeli z av !:. dla funkcji f dwoch zmiennych oraz dla wersorow = (1. v .jezeli = F(x(v).-1). (-~. gdzie x = uv.Yo ) de] - 1. z=F(t(u.2). Np. Yo) w kierunku wersora okreslarny wzorem: v= v of( on !:]_ Xo. y) = xy. OV Ox OU oy v u o Cwiczenie 4. Pochodna kierunkowa funkcji f w punkcie (xo.yo) =(0. 2 v= ~). Yo). (XO.y(x)). Yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie ok res Ion a przynajmniej na otoczeniu 0 (xo. au az. (XO. b) Obliczyc c) Obliczyc !:' 2 az.0).0. (xo.y(u)).3. Pochodna kierunkowa jest wtedy uogolnieniern pojecia pochodnej czastkowej funkcji. gdzie x = ucos v. az auav' 2 d*) ObI·lCZYC . of Of -=1 -=-. y.gdziex=e b) F = f(x. b) f(x. 3'-3'3 y3 .z)=x -2yz. 4.3. c) F = f(x.a au2z ' az av2' 2 jeze .2 Korzyst aj ac z definicji obliczyc pochodne punktach dla wymienionych wersorow: kierunkowe podanych funkcji we wskazanych a)f(x.1) mamy of of.0) i = (0.v)). t-O+ 1m f(xo+tvx. ze w definicji pochodnej kierunkowej t dazy do 0 z obu stron. y u. y = usin v.y)=~. v.4. I· 1 z- _ F( ( )( )) x u. v o a) Obliczyc Cwiczenie 4. v .zo) = (1..1 (pochodna kierunkowa funkcji) Niech (xo. vy) bedzie danym wersorem. v = (~.. y). jezeli z = F(x.yo+tvy)-f(xo.4. yo) = (1. Niektorzy autorzy przyjmuja.5 z'(x).4 Korzyst ajac z powyzszych nych funkcji zlozonych: arctgU wzorow obliczyc a)F=f(x). Uwaga.-~). z).kowe ~~ oraz ~~ dla poda- o Cwiczenie 4.

YO.Yo) ). Rys. Ponadto niech pochodne czastkowe na otocze- ~~.4. (7rJx2+Y2) . Analogicznie okresla sie o Cwiczenie 4. v jest dowolnym wersorem na pl aszczyznie.Yo) 0 V. Yo). 4.4. y Yo oraz rownolegla do wersora v.1). ~~ beda ci'tgle w punkcie (xo. • Twierdzenie 4.y.1. wektor okreslony wzorem: funkcji J w punkcie (xo. Yo) Ponadto niech . (xo. yo) = (-1. yo) .4.6 (wzor do obliczania pochodnej kierunkowej) Niech (xo. Interpretacja geometryczna pochodnej kierunkowej fun kcji. c) f(x.-3. Yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona na otoczeniu 0 (xo. ' yo) = (3. Yo) nazywamy gradf(xo.yo) gdzie = gradJ(xo. . Wtedy = = of ov(xo. Yo). f.yo) ~f = (oJ ox(XO. oznacza kat nachylenia do plaszczyzny xOy polstycznej do krzywej otrzymanej w wyniku przekroju wykresu funkcji f polplaszczyzna przechodz'tc't przez prosta x Xo.4. ~~ (xo.2).58 Rozdzial 4 Rachunek r6iniczkowy funkcji dw6ch i trzech zmiennych • Fakt 4. Obliczyc gradienty podanych funkcji we wskazanych y) = x3 + y3. Gradient funkcji f oznaczamy takze kr6tko przez grad gradient dla funkcji trzech zmiennych. y) = sin punktach: b) f(x. (xo. yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona przynajmniej niu 0 (xo. of oy(XO. Wtedy ~~(XO.z) = xy2 -3 z (xo. okresla szybkosc zmiany wartosci funkcji f w kierunku V. yo) E R2 oraz niech istnieja pochodne Gradientem czastkowe ~~ (xo.. yo). • Definicja 4.zo) = (16.3 [inierpretacja geometryczna pochodnej kierunkouiej} Niech (xo.4 (gradient Junkcji) Niech (xo. Pochodna kierunkowa Yo) = tg .Yo).5 a) f(x.4.4).

y) y o I Y o XD'YD)~df(XD'YD) Rys.Yo. z) W punkcie b) Sprawdzic pOZlOmiC. Podobny funkcji takze dla funkcji trzech zrniennych. v = (~. 2 2 C)f(X. z): 0 < x. b) f ( x.5 Wzor' Taylora. ze gradient funkcji f( x. 4. .4. -_ 1. y) = R' x? + y2 (xo. Gradient najszybszego wzrostu wskaz uje kierunek funkcji w punkcie. Rozniczka n-tego rzedu funkcji J w punkcie (xo. ( .y okreslona .4.1 {rozniczka n-tego rzedu Junkcji duiocli zmiennych) Niech (xo. Yo) E R2 oraz niech funkcja J rna na otoczeniu O(xo.5. _ VI). y) = x2 + y2 4. 2.2.Xo. z < 7r} jest okreslon a wzorem: T(x. Gradient funkcji w punkcie wskazuje kierunek najszybszego wzrostu funkcji w tyrn punkcie.4. (xo. y )_. yo) yo )_(- = (1.4. y.8 (interpretacja geomctryczna gradientu) 1. Gradient funkcji w punkcie jest prostopadly do poziornicy funkcji przcchodz qcej przez ten punkt. Yo) nazywarny funkcje d" J (xo. ~ __ -tz=f(x. 2' Vi) = (3. v - (Vi 2 '.Z)=VX3+y3+Z3. Ekstrema Uwaga.5).6.4. Yo) ciagte pochodne czastkowe do rzedu n E N wlaczriie.e x+y .2).Wzor Taylora. 4.ajac z powyzszcgo wzoru obliczyc wskaz anych punktach i kierunkach: pochodne kierunkowe podanych funkcji we a) f(x. Gradient Iunkcji jest prostopadly do poziomicy. -J ) . • Fakt 4. o Cwiczenie 4.y) y.~. wzrostu temperatury.y. Yo) zrniennych .3. y. jest prostopadly do jej (~.9 a) Temperatura w zbiorze V = {(x. Rys.zo) v= (_~ VI ' vis) 3' 3 3 .4.x i . Ekstrema funkcji • Definicja 4. ~) znalezc kierunek najszybszego bezposred nio.6. 59 wzor jest prawdziwy o Cwiczenie 4.7 Korzyst. = 10cos(x + 20sin(x + z).

I + .a operacje.5 N apisac wzory Taylora z resz t a R. yo. = ex+2y. • Twierdzenie 4. • Definicja 4. Rozniczke n-tego rzedu funkcji f oznaczamy krcStko przez d" f. YO) 2.y) . Funkcja f rna w punkcie (xo.6 (ekstrema lokalne i uiartosci ekstremalne [unkcji duioch. b)n=3.yo) = (0.4 N apisac rozwiniet a post ac wzoru Taylora dla funkcji d woch zmiennych or az dla: a)n=2.0) .a tego wzoru i oznaczamy przez Rn. (xo. Yo) 1.yo) = (-1.5.yo) W e wzorze tym sym b 0 Ie (flx..Yo). jezeli V 1\ 6>0 [((x. jezcli: a) f(x. yo) minimum lokalne. owarua .yo) + df ( x 0.5.fly) de! = ( aflx+afly x a a) y n f I (xo. Uwaga.2 N apisac wzory okrcslaj ace roz nicz ki drugiego. yo) = (0.O)) =} (!(X. Dodatkowo przyjmujerny..y) ES((XO.3 (wz6r Taylora) Niech (xo. dla podanych punktow.Y)?:f(xo. Rownosc podana w tezie twierdzenia nazywamy wzorem Taylora dla funkcji dwoch zmiennych. n = 3. . Ostatni skladnik we wzorze Taylora nazywamy n-t'! reszt. yo) . zmiennych) Niech (xo.yo+fly) = f(xo. rozrncz kowani po zrniennyc h f. funkcji na otoczeniach wskazanych b) f(x. o Cwiczenie 4. n! + Gfly) . ze dOf de! o Cwiczenie 4. (XO.5. n = 2.5.Yo). yo) = (0. (x. yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona przynajmniej na otoczeniu Ox«.1). 7r). n = 3. oznacz aj. c) f(x.5.Yo))]. Wtedy 0<8<1 V f(xo+flx.. yo) ciagle pochodne czastkowe do rzedu n ?: 1 wl acznie oraz niech (xo + flx. yo) E R2 oraz niech funkcja f rna na otoczeniu O(xo.y) = x2y. yo + fly) E O(xo.0) powyzsza rownosc nazywamy wzorem Maclaurina. trzeciego czwartego rzedu dla funkcji x i y. aa ax' oy . Dla punktu (xo. + yo + dn-1 f (xo. I + d2 f (x 0 . o Cwiczenie 4.y) y) = x sin y. yo) (n-1! ) + dn f (xo + Gflx.. dwoch zmiennych . (XO. natomiast pot~g~ traktujemy formalnie do otrzymania pochodnych czastkowych wyzszych rzedow.60 Rozdzial wzorem: 4 Rachunek roiniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych d n f(xo.

y) = c) f(x.(x6 lokalne we wskazanych = (0. y) = 2X4 + 5y\ A = R2.y) [((x. Analogicznie okresla sie wartosc najwieksza funkcji na zbiorze.0) . (xo. . Uwaga. b) f ( x. yo) = = (3.5.ajac z definicji uz asadnic. Wowczas.astkowe ax (xo. yo) minimum lokalne wl asciwe: o Cwiczenie 4. b) f(x. czy podane funkcje m aja ekstrema 5 .Wzor Taylora. i-l x [-7r' ~ 1 ' (x 0. Funkcja f rna w punkcie (xo. (xo. 4. • Twierdzenie 4. (xo. yo) = (0. 4.0). + Iy + 11. yo) = (0. y) wartosci ekstremalne na = sin 2 x cos u. yo) ch y.Y»f(xo. • Definicja 4. Yo) minimum V 1\ 0>0 (x.7 Korzyst.ajac punktach: z definicji z.Yo))] lokalne wlasciwe. 2. y) = x2 . Analogicznie okresla sie maksimum lokalne. y) ? f(xo.8 (wartose najmniejsza funkcji na zbiorze) Liczba m jest najmniejsz a wartoscia funkcji f na zbiorze A C Df. (x. Yo). Yo)) .5. jezeli (xo. 0) . A = [0.Yo)EA V f (xo. yo) = (0. istnieja pochodne cz. o Cwiczenie 4. funkcja f rna ekstremum lokalne w punkcie (xo.bad ac. jezeli 1.5. Funkcja f rna w punkcie (xo.9 Korzyst. jezeli ==? 61 Funkcja f rna w punkcie (xo. ze podane funkcje przyjrnuja zbiorach we wskazanych punktach: a) f(x.1. (xo. ay Yo). a) f(x.y) ES((XO. of of (xo.b)) (f(X.yo).5. maksimum o x Rys. Yo).0).2y2. Yo). y) = 51xl + y4).5. yo) minimum lokalne. y) d) f(x.2.10 (warunek konieczny istnienia ekstremum) Niech (xo. Yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona na otoczeniu 0 ((xo. Ekstrema funkcji lokalne wlasciwe. Rys. (xo. -1). yo) = Ci.y)EA Uwaga. Yo) =m oraz 1\ f(x.5.0).

ox (xo. to funkcja f nie rna w punkcie (xo.astkowe sit rowne 0 albo w punktach.4. Of oy (0. (0. yo) 3. punktach ekstremow a) f(x. Yo) Uwaga. Zerowanie sie w punkcie obu pochodnych czastkowych nie gwarantuje jeszcze istnienia ekstremum lokalnego.y) = x2 .5.12 (warunek wystarczajqcy istnienia ekstremum) Niech (xo. Uwaga. gdy ~:{ (xo. funkcje spel niaja we warunek konieczny ale nie maja w tych lokalnych: (xo. Yo) E R2 oraz niech funkcja f bedzie okreslona przynajmniej czeniu 0 (xo. of oy (xo.3. Yo) > 0 alba < o.62 Rozdzial to 4 Rachunek roiniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych of ax (xo. Yo) i jest to: lokalne wlasciwe. gdy ~:{ (xo. = = (0. funkcja na otootoczeniu o (xo. b) f(x.Yo) Rys. powyzszego twierdzenia jest ujernny. Gdy wyznacznik w zalozeniu 3.0) = ox 0. pochodne czastkowe rzedu drugiego na 2. Yo) Wtedy funkcja a) minimum b) maksimum f rna ekstremum lokalne w punkcie (xo. w punkcie (0.0). ay Yo) = o. funkcja f(x. 02 f ox2 (xo. y) = _x3 spelnia rownosci of (0. det 02 f [ oxoy (xo. YO) = 0. • Twierdzenie 4. Natomiast. . Yo) = 0. lokalne wlasciwe. Yo) = 0.0) . of f rna ciagle Yo) .11 Sprawdzic. Ponadto niech 1. 0) = 0. yo) (xo. Yo) .y2. ze podane wskazanych punktach istnienia ekstremum.5. Yo) przeprowadzamy innymi metodami (np.0). ale nie rna ekstremum o Cwiczenie 4. y) = x3 + y3. Z twierdzenia tego wynika. to badanie. of (xo. czy funkcja f rna ekstremum lokalne w punkcie (xo. Yo) ekstremum lokalnego. N p. w ktorych wszystkie jej pochodne cz. w ktorych choc jedna z pochodnych czastkowych nie istnieje. gdy wyznacznik ten jest rowny 0. ze funkcja maze miec ekstrema tylko w punktach.5. korzystajac z definicji).

17 (algorytm znajdouiania wartosci ekstremalnych na obszarze domknietum] Wartosci najmniejsza i najwieksza funkcji na ograniczonym obszarze domknietym znajdujemy w nastepujacy sposob: 1.y)=(y-x)2+(Y+2)3.5. 3. • Fakt 4. y) = 0 znajdujemy wedlug algorytmu: 0 dzielimy na luki. y) > f (xo. . y) 4_y4. gdzie y E J. b) f(x. 0) spelniajacego warunek g(x. h( x)) na przedziale I lub funkcji f(p(y). ktorych argumenty b)f(x. szukamy ekstrernow funkcji jednej zmiennej f( x.y).5. _ 9xy. y) na przedziale J.5. Ekstrema o Cwiczenie 4.16 Znalezc ekstrema a)f(x. 1. • Fakt 4. c*) f(x. funkcji. 2.Y)=X2+y2.y)=xy. gdy 9 (xo.13 Znalezc wszystkie ekstrema funkcji 63 lokalne podanych funkcji dwoch zmiennych: y) a) f(x.Y)=X = = .Wzor Taylora.15 (algoryim znajdowania ekstremoiu warunkowych) Ekstrema lokalne funkcji f dwoch zmiennych z warunkiem g(x. Yo) = 0 oraz istnieje liczba 0 > 0 taka. = 9. y) = 0. r : g(x. yo) maksimum przy warunku g( x. = o x Rys. c) f(x. y) = O. y) O. xy(l • Definicja 4. x2 + y2 xy=4. 5x2 y) = x + 8xy + 5y2 = 9. 2. d*) f(x. spelniaja wskazane warunki: + y4. y) E S ((xo. f)f(x. xyln (x2 + y2). porownujerny wartosci otrzymanych ekstremow we wnetrzu ina brzegu obszaru oraz na tej podstawie ustalamy wartosci najmniejsza i najwieksza funkcji na obszarze. szukamy ekstremow lokalnych tej funkcji na obszarze otwartym.14 (eksirema warunkowe funkcji) Funkcja f rna w punkcie (xo. porownujerny wartosci otrzymanych ekstrernow na krzywej r i ustalamy ekstrema warunkowe. y) = X4 podanych x+y=O. ze f(x. Funkcja f osiaga w punkcie (xo.5.5.x . Yo) dla kazdego punktu (x. y) = o Cwiczenie 4. 3. Yo). d) f(x. 4.5. Yo) minimum lokalne wlasciwe przy warunku g(x. ktore sit wykresami funkcji postaci gdzie x E I lub postaci x = p(y). 2 + y2. szukamy ekstrernow lokalnych tej funkcji na brzegu obszaru. krzywa y = h(x). e)f(x.4. y) y) = e-(x + = x3 + y3 2 y2 ).

c) sin x = cos y. m3 = 3. A2 = (1. lxl + lyl 4. b) x3 _ y3 = 0. e) W punktach AI = (0. Znalezc wymiary kan al u.7 Funkcje uwiklane • Definicja 4.3) plaszczyzny xOy umieszczone sa masy ml = 1. . f) x7 + 3x5 + X = y7 + 3y5 + y. 0 !( x !( 1. y) d*) f(x. Brzegi i dno kanalu wyklada sie plytami.4x + 8y. = y) sin x + sin y + sin (x + y). b) f(x.= ---=1. !( 4. y) = x2y.2 y = y( x).2y + 3z . Podobnie o Cwiczenie 4.6. kt6rego koszt budowy bedzie najmniejszy. 0 c) objetosci V. N aszkicowac wykresy wszystkich uwiklanych funkcji ciaglych postaci okreslone przez warunki: a) x2 + y2 = 4. wzgledem ktorej moment bezwl adnosci podanego ukladu mas bedzie najmniejszy. 0 !( y !( ~. ktory rna n ajmniejsze pole po- d*) Przekr6j poprzeczny kanalu rna miec ksztalt trapezu r6wnoramiennego 0 polu S= 100m2.5. A3 = (2. 4. y( x )) =0 rownosc okresla sie funkcje uwiklana dla wszystkich x z pewnego przedzialu postaci x = x(y). 0 !( x !( ~. kt6re S'l.18 na wskazanych obszarach Znalezc wartosci n ajwieksze i najmniejsze podanych funkcji dornknietych: a) f(x.2' Zn alezc wymiary prostopadloscianu wierzchni calkowitej.7.1 odleglosc Cwiczenie a) b) Obliczyc pocz at ku ukladu wspolrzednych od plaszczyzny 7r: x . x2 + y2 !( 1. = x 2 + 2x + l -6y. c) f ( x. 1 . I. O!( y !( 2. fizyce i technice 4.6 = 0. . gdzie y E J.0).7.-3 .1 (funkcJe uwiklane) Funkcja uwiklana okreslona przez warunek nazywamy kasda funkcje y = y(x) F(x.y) = 0 spelniajaca F (x. y) = x2 + 2xy .= -2. 0 bliczyc odlcglosc prostych skosnych x-I y+1 z-2 l·~-J!_-:_ k : -5.0). m2 = 2.64 Rozdzial 4 Rachunek roiniczkowy funkcji dwoch i trzech zmiennych o Cwiczenie 4.6 o Zastosowania ekst rernow funkcji w geometrii. Znalezc os prostopadl a do plaszczyzny xOy.

Yo) E R2 oraz niech funkcja F bedzie okreslona na otoczeniu 0 (xo. = 0. y E J. 4.g na tyrn otoczeniu. Yo) -.-.__ Rys. pochodne czastkowe ox' of of .7. Jezeli funkcja F rna ciagle pochodne czeniu O(xo. 2. y) = o. y(x)) y=y(x) Yo ------------::. Uwaga. y(x)) dla kazdego x E 0 (xo).3 (0 istnieniu i rozniczkouialnosci funkcJi uwiklaneJ) Niech (xo. O. Ponadto niech I . 4. e 1.7. Ilustracja do twierdzenia 0 istnieniu i roznicakowalnosci funkcji uwiklanej. F(xo.. CICj. Yo) . y oy (x. y (xo) = Yo. oy Scj. Yo) to funkcja uwiklana y niu punktu Xo. = x(y). rozniczkowalna na pewnyrn otocze- = y(x) jest dwukrotnie . okreslona funkcja uwi- Wtedy na pewnyrn otoczeniu 0 (xo) istnieje jednoznacznie klana y y( x) spelniajaca warunki: a) b) c) F(x.Funkcje uwikiane y 65 J I Rys. y(x)) = 0 dla kazdego x E 0 (xo) . Yo) oraz spelnia warunki: czastkowe drugiego rzedu na oto- F(xo. • Twierdzenie 4. x E I oraz x okreslone przez warunek F(x.7.1. Funkcje uwiklane y = y(x).2. = y' (x) = - g~ of (x. Yo) =0 oraz of oy (xo.

A=(l. a) y-siny+x2 =0. rna w punkcie Xl maksimum lokalne.7. O. podanymi rown aniami we wskaz a. Yo) Wtedy funkcja uwiklana y y(x) okreslona przez rownanie punkcie Xo ekstremum lokalne wlasciwe i jest to: a) minimum.66 Rozdzial 4 Rachunek r6iniczkowy funkcji dw6ch i trzech zmiennych o Cwiczenie 4.3.7. Yo) =j:.7. .O) • Twierdzenie 4. c) x3 . Yo) = 0.4 Zbadac. Funkcja uwiklana y = yl(X).6 Napisac rown ania stycznych do krzywych okreslonych nych punktach tych krzywych: a)x+x3=y3+y5. 0).7 (0 ekstremach lokalnych Junkcji uwiklanej) Niech funkcja F bedzie okreslona na otoczeniu 0 (xo. B=(3. okreslona przez warunek F(x. y) o rna w X Rys.7. Yo) i niech rna tam ciagle pochodne czastkowe rzedu drugiego. B A=(fJ.x. B = (0.a} F2(xo.l).lok. = F(x.l). of Yo) oy (xo. A = . gdy A < o. a funkcja y = Y2 (x) rna w punkcie X2 minimum lokalne wlaSciwe. of ax (xo. 2. y przez o Cwiczenie 4. czy podane rownania okreslaja jednoznacznie ciq.2). -1). 4.glq. A (3.5 Obliczyc pierwsz a i druga pochodn a funkcji uwiklanych rownania: b) y2 _ arctg y _ eX = o.y3 = 1. A=(O. i} = b)x2-2Y-1=0. b)2+x3+y3=eX+eY. Y ma.7. =j:. y) = 0. Ponadto niech 1. = G. A = (1. 0.3). F(xo.3x2y + 3xy2 . y( x) okreslonych o Cwiczenie 4. gdy A > 0 alba b) maksimum. ay (xo. 3. Iunkcje uwikl an a postaci Y = y(x) lub x = x(y) na pewnych otoczeniach wskazanych punk tow: a) x = cos y. Yo) 02 F = 0.

8 (algoryim znajdowania ekstremoui lokalnych Junkcji uwiklanej) lokalne. • Fakt 4. czy zachodzi warunek wystarczajacy "82(xo. 8F 8y (x.Yo) Na podstawie znaku ostatniego wyraienia o Wyznaczyc ekstrema lokalne funkcji uwiklanych postaci y = y( x) okreslonych przez podane warunki: a) x3 + y3 _ 8xy = 0. y) 2. = 0. Yo) sprawdzamy warunek tj. b) x2 + y2 _ xy _ 2x + 4y = 0. znajdujemy W tym celu rozwia- 1. W otrzymanych nia ekstremum. Punkty.9 . Cwiczenie 4.y)=0. R'" ownosc 67 8F = O· 8x Jest warun kiiern k· omecznyrn. badamy.7. zujemy uklad warunk6w: F(x. 8F 8x(x. Prawdziwe jest takze analogiczne twierdzenie 0 ekstremach funkcji uwiklanej postaci x = x(Y) .7. a merownosc 8F 8x 2 2 -I- T 0 warunkiem wystarczaj acyrn istnienia ekstremum funkcji uwiklanej. . w kt6rych funkcja uwiklana rnoze miec ekstrema korzystajqc z warunku koniecznego istnienia ekstremum.". ustalamy rodzaj ekstremum.Funkcje uwiklane U waga. c) (x2 + l)2 = 2 (x2 _ y2) .y):I o. 8~ 82F Yo) :I O. istnie- punktach (xo. 8y(xO.

1 Calki podw6jne po prostokqcie Oznaczenia w definicji calki po prosnokacie: R = {(x. dla 1 ~ k ~ n .srednica podzialu P.1. c ~ y ~ d} . R2. b] x [e. gdzie (x~. Yk) E u.1.··.prostokat na p lasz czyznie. Podzial P prostokata R = [a. = dk = V(~Xk)2 + (~Yk)2 . y) : a ~ x ~ b. yi).dlugosc przekatnej prostokata Rk. P {R1.wymiary prostokata Rk.5 Calki podw6jne 5. • Definicja 5. 8(P) = max {dk: 1 ~ k ~ n} . ~Yk . Y2)"'" (x~. Calk~ podwojna z funkcji f ~J rf f(x. gdzie 1 ~ k ~ n.laczne wnetrz a.podzial prostokata R na prostokaty Rk.1 (calka poduuijtia po prostokqcie) Niech funkcja f bedzie ograniczona na prostokacie po prostokacie R definiujemy wzorem: R. gdzie 1 ~ k ~ n. gdzie 1 ~ k ~ n. ::::= {(xi. d] .y)dxdy de! lim tf(X~'Yk)(~Xk)(~Yk)' 6(P)-+O k=l 68 .1. Rn} . ~Xk. (x2. y~)}.. 5. prostokaty podzialu calkowicie wypelniaja prostokat i maja parami roz.zbior punktow posrednich podzialu P. R o b Rys. y d -- ___ --.

5. y) dP + 11 R g(x.1.4 (0 addytywnosci calki uizqledem obszaru calkowania) Niech funkcja f bedzie calkowalna na prostokacie R. R2 0 roz lacznych wnetrzach funkcja f jest calkowalna na tych prostokatach oraz 11 R f(x.2 (0 calkouialnosci funkcji ciqglych) Funkcja ciagla na prostokacie jest na nim calkowalna. y) dP. y) + g(x. y) dP = 11 f(x. y) dP.1.2. Wtedy dla dowolnego podzialu prostokata R na prostokaty R1. • Twierdzenie 5. y) dP. y) dP. to: a) funkcja f + 9 jest calkowalna na prostokacie R oraz 11 R (J(x.1. y Rys. Uwaga.3 (0 linioioosci calki) J ezeli funkcje fig slt calkowalne na prostokacie R oraz c E R. Mowirny wtedy.Calki podw6jne po prostokecie 69 o ile granica po prawej stronie znaku rownosci jest wlasciwa i nie zalezy od sposobow podzialu P prostokata R. Calka podwojna po prostokacie jest naturalnym z funkcji jednej zmiennej po przedziale. R2 . ze funkcja f jest calkowalna na prostokacie R. R.1. b) funkcja cf jest calkowalna na prostokacie R oraz 11 R cf(x. • Fakt 5. • Twierdzenie 5. Ilustracja do definicji calki podw6jnej z funkcji f po prostokacie R. y)) dP = 11 R f(x. 11 R Calke podwojna z funkcji f po prostokacie R oznaczamy tez symbolem uogolnieniern calki f( x. ani od sposobow wyboru punktow posrednich 3. y) dP =c 11 R f(x. y) dP + 11 f(x.

1 1 0 4 dx (x 2 + y x) 2 dy. y): a ~ x ~ b.1. a a zamiast odpowiednio Rys.y)dx.y)dy J(X. Bedzierny pisali umownie w tezie powyzszego twierdzenia JJ b d dx JJ d dy f(x.70 Rozdzial 5 Calki podw6jne • Twierdzenie 5. 7 Obliczyc podane calki podw6jne po wskazanych prostokatach: .5 (0 zamianie calki podw6jnej na calki iterowane) Niech funkcj a f bedzie ciagla na prostokacie R = {(x.Y)dX] nazywamy dy.1.3. X 0 o 0 o Cwiczenie 5. Calki wystepujace kami iterowanymi funkcji f po prostokacie R.1.y)dP = ! [! f(x. Ilustracja calki iterowanej JJ b d dx f(x. o Cwiczenie 5.1. 5. kr6tko cal- Uwaga.Y)dY] dx = ![! b J(X. X o JJ JJ JJ 3 2 dy (X+y2X) dx. 2 In 3 -1 In 4 dy e +Y dx. y) dy.6 Obliczyc podane calki iterowane: a) b) -1 In 4 C) JJ JJ JJ 2 3 dx (X+y2X) dy. o 1 4 1 dy (x 2 +lx) dx. c ~ y ~ d}. 2 In 3 dx e +Y dy. Wtedy ff J(x.

(! h(Y)dY) gdzie R b] x [c. = [0.1.1]. y) dP de! ff R f*(x.Calki podw6jne a) ff R R R po obszarach normalnych R 71 xy2 dxdy.1 (calka poduiojna po obszarze) Niech f bedzie funkcja okreslona i ograniczona na obszarze ograniczonym D C R2 oraz niech R bedzie dowolnym prostokatern zawierajacym obszar D.i].8 Jezeli (calka podwojna z funkcji 0 rozdzielonych zmiennych) 1.l]x[-l.2.i] R x [O.i] x [0. e +Y dxdy.i]. d]. o Cwiczenie 5. b].1] x [-1. ff D f po obszarze D definiujemy wzorem: f(x. c) }} R= [-i. dla (x. b) ffsin(x+y)dXdY.1]. X R = [0. y) dP. • Fakt 5. Jj = [a. funkcja h jest ciagla na przedziale to [a.l]. rr xy y'x2+y2+1 dxdy. 5. = [0.v 0 dla (x. funkcja 9 jest ciagla na przedziale 2.1] xy(x+y)dxdy. R= [-i.1] x [0. [c. o ile calka po prawej stronie znaku rownosci istnieje. [O.{ f(x. y) E R \ D. Ponadto niech f* oznacza rozszerzenie funkcji f na R okreslone wzorem: f*(x Calke podwojna funkcji ) . f .1. y) E D. R=[-l. y) .2 Calki podw6jne po obszarach normalnych • Defirricja 5. dj. M6wimy wtedy.1].9 Podane calki zamienic n a sumy i iloczyny calek pojedynczych: a) b) c) ff ff ff R R R cos(x+y)dxdy. ze funkcja jest calkowalna na obszarze D. g(x)h(y)dP~ U x 9(X)dX) .

Obszar normalny wzglcdem osi Ox. q(y)} . y = -1. Calka 11 R Rozdziai 5 Calki podw6jne R. d.~.2. Ilustracja do definicji calki podw6jnej z fun kcji f po obszarze D .2. .72 Uwaga. y=. rex. o Cwiczenie 5.. b). x= wzgledem f) y = I sin z ]. N aszkicowac te obszary. y) : o Rys. d) x2 + y2 = 1. y = 1. x=2. x (.1. d) oraz p(y) < q(y) dla kazdego y E (e. p(y) (. y=x2. gdzie funkcje 9 i h sit ciagle na [a.2 (obszary normalne wzgl~dem osi ukladu) a) Obszarem normalnym wzgledern osi Ox nazywamy obszar dornkniety postaci: a(. y) dP nie zalezy od wyboru prostokata y x Rys.x. g(x)(. y = 2x (x > 0). -I' x= ~ x= I' .2. e (.2. Obszar normalny wzgledcm osi Oy. x e) y = -1. 5. • Definicja 5. 1 c) y = -.2. a)y=O.3. Rys.x(. b)Y=X2.3 Zbadac.2. kt6ry Z obszar6w ograniczonych podanymi krzywymi jest normalny osi Ox. a kt6ry wzgledem osi Oy.1. b) Obszarem normalnym wzgledem osi Oy nazywamy obszar dornkniety postaci: {(x.b.h(x)}. b) oraz g(x) < hex) dla kazdego x E (a.y(.y): y (. y = x. u y {(x. gdzie funkcje p i q sit ciagle na [e. d). x = 2 . 5. 5.

Y = 0. J ( 7) C f(x.2. f(x. y) dx dy. d) y= xy=l. g(x) ~ y ~ h(x)}. y) : a ~ x ~ b.. Y ff D f( x. X 1. Y = x . y) dP = j( a d( 7)f(X. .2y) dxdy. D {(x. y) E R2: x2 + y2 ~ I}.X2.2. o Cwiczenie 5. o Cwiczenie 5. y) dy. + y2 = 1. y~v'X.5 Zamienic calke podwojn a jest podanymi krzywymi: . c) ffXydXdy. b) y=x. V2x = 0.2. y) dX) dy p(y) bedsierny zapisywali f a umownie odpowiednio b hex) w postaci: d q(y) dx f g(x) f(x. p(y) ~ x ~ q(y)} ) . y) dP na calki iterowane.x~O}. y) : c ~ Y ~ d.2. f dy f p(y) f(x.y) E R2: y ~ x. p(y) Uwaga. y) dx.. Y =.6 Obliczyc podane calki podw6jne: a) b) ff ff D D D (x 2 -xy) dxdy.x. (y ~ 0). y= y =2- c) yx2 = 1.. D = = {(x. Calki iterowane: ff b( a g(x) hex) ) f(x. y ~ 3x _x2}. jezeli obszar D ograniczony a) y e) x = 1+ = 0. x2 Ix - 11.4 (calki iterowane po obszarach normalnych) a) Jezeli funkcja f jest ciagla na obszarze normalnym D {(x. b) Jezeli funkcja to f jest ciagla na obszarze normalnym D = {(x. x = 2. to 73 = if D f(x. y = = 2.Calki podw6jne po obszarach normalnych • Twierdzenie 5. ff D y) dP = ff C q(y) f(x.Y)ER : y~6-x. Ix - 11. g(x) y) dY) dx.y)dy dx. (3x . 2 D={(x. 1 2. f) x = y2.

ff D F2(X. D: y= vr. c) ff D y dxdy. addytywnosc wzgledem obszaru calkowania).. D: y = 2. Calki po obszarach regularnych maja te same wlasnosci. Uwaga.Y)dp D def (ff D Fl(x.2.2. 2y = [z]. na obszary x • Fakt 5.Y)dP. y) dP. . x = 1 - JI=Y2. b) ff D (x + y) dxdy. . y) dP + . • Definicja 5. ff f(x. D 5 Calki podw6jne = {(X. x~ o} . 5. y y parami o • Rys.2.. co calki po prostokatach (Iiniowosc.8 (calka po obszarze regularnym) Niech obszar regularny D bedzie suma obszarow normalnych Dl.. F2 beda calkowalne na obszarze regularnym D C R2. y) E R2: x ~ arcsin s.7 (obszar regularny na plaszczyinie) Surne skoriczonej liczby obszarow normalnych (wzgledem osi Ox lub Oy) roz. Przyklady podzialow obsz arow regularnych normalne wzgledern osi Ox.lacznych wnetrzach nazywamy obszarem regularnym na pl aszczyznie. F2) po obszarze D okreslamy wzorem: = ffF(x. o Cwiczenie a) ff D 5. . Ixl = 1. 0 • Definicja 5. y) dP + ff f(x.. = 1.y)dP). y ~ ~.10 (calka podw6jna z funkcji wektorowej) Niech funkcje F1.2. .r. f(x.2. y = 1. Calke z funkcji wektorowej F (Fl. y) dP = ff D. Dn 0 parami roz lacznych wnetrzach oraz niech funkcja f bedzie calkowalna na obszarze D. Wtedy ff D f(x.4.x 2 Y = -1. Ix - yl = 1.9 wskazanymi krzywymi: D: xy Obliczyc podane calki podwojne po zbiorach ograniczonych xy dxdy.74 d) ff D Rozdziel y dxdy. D2.

Calki podw6jne

po obszarach normalnych

75

Uwaga. Podobnie okresla silt calke po obszarze D z funkcji wektorowej postaci:

F(x, y) = (Fl(X,
• Twierdzenie J ezeli

y), F2(X, y), F3(X, y)) .

5.2.11 (0 calkowaniu Junkcji nieciqglych)

1. funkcja J jest calkowalna na obszarze regularnym D, 2. funkcja ograniczona 9 pokrywa silt z funkcja J poza skoriczona liczba krzywych, kt6re sit wykresami funkcji ciaglych postaci y y(x) lub x x(y), to

=

=

funkcja 9 jest calkowalna na D oraz

ff
D

g(x, y) dP

=

ff
D

J(x, y) dP.

o

Cwiczenie
a)

5.2.12
obliczyc podane calki podw6jne:
X

Korzyst ajac z powyzszego twierdzenia

b)

ff ff
D D

E (sin(x

+ y))
2 )

dxdy,

D

= =

[0, 7r]

[0, 7r];

sgn (y - x

dxdy,

D

[0,2] x [0,2].

• Definicja 5.2.13 [uiariost: srednia Junkcji na obszarze) Wartoscia srednia funkcji I na obszarze D nazywamy liczbe:

Ii,
gdzie

de!

I~I

ff I(x,
D

y) dP,

IDI oznacza

pole obszaru D.

Rys. 5.2.5. Wartosc srednia funkcji f na obszarze D jest r6wna wysokosci
walca W
0

podstawie

D, kt6ry rna

tf(

sarna objetosc co bryla V.

o

Cwiczenie

5.2.14

Obliczyc wartosci srednic podanych funkcji na wskazanych obszarach:

76
a) f(x, y)

Rozdziel

5

Calki podw6jne

= x,

D

= {(x, y)

E R2 : 0::; x ::; 1, 0 ::; y ::; ~};

b) f (x, y) = sin (x

+ y),

D

= {( x,

y) E R2 : 0 ::; x, y ::; ~} srednie]

.

• Twierdzenie Niech funkcja

f bedzie ciagta na obszarze normalnym

5.2.15 (0 uiariosci

V

dla calek podw6jnych) D. Wtedy
0,

i;

= f (x

Yo) .
i jizyczna calki podw6jne))
funkcji nieujemnej

(xo,yo)ED

o

Cwiczenie 5.2.16 (interpretacja
a) Wyprowadzic

geometryczna

z

=

f(x,

wzor na objetosc bryly V ograniczonej wykresem y), gdzie (x, y) E DC R2 oraz pl aszczyzna Z = 0;

b) Wyprowadzic wzor na calkowity Iadunek elektryczny Q obszaru plaskiego Do gestosci powierzchniowej ladunku a = u(x, y); c) Wyprowadzic wzor na silc:; przyciagan ia grawitacyjnego masy m umieszczonej w punkcie TO przez rnase roz lozona na obszarze D C R2 z gestoscia powicrzchniowa a =

F

u(x, y).

5.3

Zamiana zmiennych w calkach podw6jnych
biegunowe) mozria opisac para liczb (!p, e), gdzie: P na pl aszczyanie

• Definicja 5.3.1 (wsp6lrzl(dne Polozenie punktu

!p - oznacza miare kata miedzy dodatnia
(! -

cz«sci'l; osi Ox a promieniem wodz.acyrn punktu P, 0 ~ !p < 271" albo -71" < !p ~ 71"; oznacza odleglosc punktu P od poczatku ukladu wspolrzednych, 0 ~ e < 00.
y

p

Rys. 5.3.1. Wspolrzedne

biegunowe punktu

na pl aszczysnie.

• Fakt 5.3.2 (zaleinosc
Wspolrzedne biegunowych

mil(dzy wsp6lrzl(dnymi biegunowymi i kortezjaaiskimi] kartezjariskie (x, y) punktu plaszczyzny danego we wspolrzednych (!p, e) okreslone s~ wzorami:

B: { x

y=

= ec.os!p,
e sm o.
(x, y)

Uwaga. Przekszt alcenie B, kt6re punktowi (!p, e) przyporzadkowuje punkt okreslony powyzszymi wzorami, nazywamy przeksztalceniem biegunowym.

Zesniene zmiennych w calkach podw6jnych
y

77
P(x,y)

Qsin

<p

Rys. 5.3.2. Ilustracja do wzorow na przejscie od wspolrzednych biegunowych do kartezjariskich.

o Cwiczenie 5.3.3
Opisac we wspolrzednych biegunowych podane obszary: a) kolo 0 srodku w pocz atku ukladu i promieniu T > 0; b) wycinek kolowy 0 srodku w pocz atku ukladu i 0 promieniu T, ograniczony promieniami kola tworz acyrni katy a i {3, gdzie 0 ~ a < (3 < 271", dodatnia czescia osi Ox; z c) pierscieri kolowy 0 srodku w pocz atku ukladu, promieniu wewnetrznym T1 i zewnetrznym T2, gdzie 0 < T1 < T2; d) wycinek pierscienia kolowego 0 srodku w pocz atku ukladu, promieniu wewnetrz nym T], zewnetrz nyrn T2, gdzie 0 < T1 < T2, ograniczony promieniami kola tworz acymi katy a i {3, gdzie 0 ~ a < (3 < 271", dodatnia czescia osi Ox; z e) kola 0 srodku w punkcie (T,O) i promieniu T, gdzie T > 0; f) kolo 0 srodku w punkcie (0, T) i promieniu T, gdzie T > O .

• Twierdzenie Niech 2.

5.3.4 (wspolrzl(dne

biegunowe biegunowych

w calce poduiojnej] bedzie obszarern norrnalnyrn, obszaru II przy

1. obszar II we wspolrzednych

funkcja J bedzie ciagla na obszarze D, ktory jest obrazern przeksztalceniu biegunowyrn; D = 8(1l). Wtedy

11

J(x,y)dxdy

=

11
~

J(gcosrp,gsinrp)gdgdrp.

D

x

o do twierdzenia 0 zamianie zmiennych biegunowe w calee podwojnej.

Rys. 5.3.3. Ilustracja na wspolrzedne

Uwaga. Jezeli we wspolrzednych II

= {(rp,

biegunowych

obszar II rna post ac: , [a, (3] C [0, 21r], to

g):

a:::;

rp :::; (3, g(rp) :::; g:::; h(rp)}

gdzie funkcje nieujernne

9 i h s'l; ciagle na przedziale

(x. x o . 4y 2 .78 Rozdzial 5 Calki podw6jne ff A f(f2 cos e. c) }} ff d) e *) ff 1'l D D D D (x2 + y2) 1 2dxdy. D: (x. obliczyc podane calki podw6jne po obsz ar ach a) b) ff ff D D 2 y2 e-(x + ) D: x2 + y2 = x2 2. D: 1 x2 + (y D: . + y 2 = 4. (y.?I).5 wspolrzedne biegunowe wskazanymi krzywymi: dxdy.? y).4. x dxdy. (x. e sin <p)f2 df2 d<p =f '" (3 h('P) dip f f (f2 cos v. 5. 4x (2x + y 2) = x=O. y = z .3.?O). x 2 V x2 ~ + y2 dxdy. Pole obszaru D C R2 wyraza sie wzorem: /D/ y = ff D dP.(x~O. x=O.1)2 = 1. y dxdy.4 Zastosowania calek podw6jnych • Fakt 5. y=I. y = z. D: x2 + y2 = 4. e sin <p) e df2.? 0).y. o Cwiczenie Wprowadzajac ograniczonych 5.? 0). x2+y2=4. f*) ffX~dXdY. y = 0. (2x + y 2) 2 (x2+l)2=X2_y2. D: + y2 = 1.1 (zastosowania w geometrii) 1. g('P) Wspolrzedne biegunowe stosujemy glownie wtedy. gdy obszar calkowania jest ograniczony lukami okregow 0 srodku w poczatku ukladu oraz odcinkami prostych przechodzacych przez poczatek ukladu.

y).d(x. d) z = 9 .y) y y x x 3. D. y) i z = g(x. ~ + y2 = 1. = 0. D 11 1+ (~~r (~~r + dP. e) z = 1 . z. y) . y2 = 3x.. e)y=~f. y = SIn y=x2. y = 0. wyraz a sie wzorern: WI = 11 [g(x. x = 0. . xy = 1.4. y=O. y = 2x (x. czastkowe krzywymi: X y = f(x.(x+y~l). x. = cos z . = 0. b) z = 5 . x = . y = 0.4"' x = 4". o Cwiczenie Obliczyc objetosci bryl ograniczonych wskaz anymi powierzchniarni: 2 a) x + y2 + z2 = 9. calek podw6jnych 79 Objetosc bryly V polozonej nad obszarern D C R2 i ograniczonej z dolu i z gory odpowiednio powierzchniarni z = d(x.4 0 Obliczyc pola czesci powierzchni rown aniu z = f(x. x = 0.z=O. Pole plata L.2)2 = 4.y2. y > 0). x2 + = 1.Zestosowenie 2.3 (x ~ 0). x2 + y2 = 9. y = z (y ~ x). 7r d) = y2. y) cdcietych wskaz anymi powierzch- . Z = 0.x2 . y). 5. SIe. o Cwiczenie ruarru: 5. + (y . f) x2 h) x2 = 2.2 podanyrni b) z 7r pola obsz arow ograniczonych y a) x C) Y + y = 3. l = 0.4. Z = 0. D :z=d(x. wyr az a f rna ciagle pochodne pierwszego rzedu o Cwiczenie Obliczyc 5. ze funkcja na obszarze D.z x+y=l.2x . ktory jest wykresern funkcji z wzorern: ILl = Zakladarny tu. g*) (x2 + y2)2 = 2 (x2 _ y2). y)] dP. gdzie (x.4. z c) z = 4 .y. y = xVi. + y2 = = 1.x2. y) E D. x2 z ee f)z=eY-x.

b) f(x. z = 2. e)f(x. y) dP. Momenty bezwladnosci gestosci powierzchniowej i. masy (T wyrazaj a SIft wzorami: MSx = 3. . 10 = 11 (x2 + y2) (T(X. wzgledem osi Ox.. z = 2. y y y . D 0 MSy = 11 D X(T(x.5 (zastosowania D 0 1. y) dP. = F+!Ji.2x . y) dP. y = 0. ll D = X2(T(X. Momenty statyczne wzgledern osi Ox i Oy obszaru Do gestosci powierzchniowej . z = 1. Masa obszaru gestosci powierzchniowej M= 11 D masy (T wyr aza sift wzorem: (T(X. = MSy -xz-. Yc = MS y y D x x o 4. z = 0. c) f(x. Oy oraz punktu masy (T wyrazaja sift wzorami: Iy 0 obszaru D 0 = 11 y2(T(X.Y)=1-x2-y2.y)dP.80 a) f(x. 11 D Y(T(x.y) y) = 8 . = ~ (x2 + y2). = 1.-- x x o x 2. x2 + y2 = 8. y) y) y) = }16 -x2 _y2.2y. masy (T wy- Wspolrzedne srodka masy obszaru razaj~ sift wzorami: Xc gestosci powierzchniowej x -xz-. f) f(x. • Fakt 5. z=O. D D . x Rozdzie! 5 Calki podw6jne = z 0. w jizyce) = F+!Ji. x2 + y2 = 2x. y) dP.y)dP.4. d) f(x.

a co oznacza przenikalnosc elektryczna prozni. Sila przyciagania grawitacyjnego masy m skupionej w punkcie D 0 gestosci powierzchniowej masy (T wyraza sie wzorem: = ff (ro . y).Zastosowania calek podw6jnych 5.ro) D ro przez obszar 1 TO - _ _13(r) T (T dP ' r = (x.Obokosc zanurzenia.! grawitacji. a 9 oznacza x y x y 6. = ~2 11 D 2 X (T(X. N atezenie pola elektrycznego indukowane w punkcie ro przez Iadunek elektryczny 0 gestosci powierzchniowej ladunku (T.rol D (T . obracajacego s. y) dP. gdzie r (x.r) }} Ir . F= gdzie Gm~r(r . roz lozony w spos6b ciagly na obszarze D. . pionowo w cieczy 0 81 gf.r) dP. Energia kinetyczna obszaru Do gestosci powierzchniowej masy sie z predkoscia katowq W wokol osi Oy. Parcie P na jedna strone plaskiej plytki D zanurzonej stosci objetosciowej 'Yo wyraza sie wzorem: P gdzie y oznacza wierzchni Ziemi. wyraza sie wzorem: (T. a G oznacza stal. przyspieszerne na po- glf. x x 8. wyraz a sie wzorem: 17 = _1_ 411"co 7.O- = 9/0 11 D ydP. y y).

x + y = 2. Ladunek calkowity rozlozony na obszarze obliczarny podobnie jak rnase obszaru. Wtedy przyjrnujerny TO = (xo. to srodek rnasy obszaru lezy na tej osi. Wzor na natezenie pola grawitacyjnego jest analogiczny do wzoru na natezenie pola elektrycznego.6 (srodki masy obszartnu symetrycznych) 1. z jaka jednorodna plytka kwadratowa 0 boku a i masie M przyciaga mase m pclozona w odleglosci d nad srodkiem tej plytki. to srodek rnasy obszaru pokrywa sie z jego srodkiern syrnetrii. g*) Obliczyc sile.ezenie pola elektrycznego wytworzonego przez ladunek Q rownomiernie roztozony na kole 0 promieniu R. zo) oraz T = (x. Takze wzor na sile przyciagania pochodzacq od ladunkow elektrycznych jest analogiczny do wzoru na sile przyciagania grawitacyjnego. prawdziwe t akzc dla obszarow plaskich polozonych w przestrzeni.4. • Fakt 5. Gdy obszar na p laszczyznie rna srodek syrnetrii i gestosc powierzchniowa jest funkcja symetryczna wzgledem tego srodka (np. N atezenie pola obliczyc w punkcie polozonym na wysckosci h n ad srodkiem kola. e) Obliczyc parcie wody na zapore w ksztalcie odwroconego trojkat a rownotamiennego. Gdy obszar na pl aszczyznie rna os syrnetrii i gestosc powierzchniowa jest funkcja symetryczna wzgledern tej osi (np. o a) Oblicz yc mase obsz aru D ograniczonego krzywymi x = 0.7 a(x. y) = xy. jest stala). jezeli g~stosc powierzchniowa masy w punkcie (x.4. . Moment statyczny obliczyc wzgledern podstawy trrijkata. y = 0. Yo. jest stala). a dhigosc na gorze 50 m. c) Wysnaczyc wspolrzedne srodka masy jednorodnej cwiart. ktora jest do niej prostopadla. Wzory te Sij. f) Obliczyc n at. 0 b) Obliczyc moment statyczny jednorodnego trojkat a rownobocz nego M. Y. Clebokosc wody wynosi 15 m. Moment bezwladnosci obliczyc wzgledern osi tarczy. d) Obliczyc moment bezwladnosci cienkiej jednorodnej tarczy w ksztalcie kola 0 promieniu R i masie M. 2.ki kola 0 boku a 1 m asie promieniu R. Wysokosc zapory wynosi 25 m. 0) .82 Rozdzia15 Calki podw6jne Uwaga. y) tego obszaru wyr az a sie wzorem Cwiczenie 5.

4. R > r (torus). 5. kt6ra obraca sie z predkoscia katowa w wokol osi przechodzacej przez srodek kola i prostopadlej do niej .8 (/ regula Guldina) Niech 5 bedzie figura ograniczona sawarta w polptaszczysnie. a tej figury.4.4. Pole powierzchni E powstalej z obrotu krzywej f wokol krawedzi p61plaszczyzny wyraza sie wzorem: lEI = 271"r c If I.1.9 a) Obliczyc objetosc bryly powstalej z obrotu kola 0 promieniu r wokol prostej lczacej w plaszczyinie kola.4. Bryla V powstala z obrotu figury S wokol krawedzi p61plaszczyzny.Zastosowania calek podw6jnych 83 h) Obliczyc energie kinetyczna cienkiej jednorodnej tarczy kolowej 0 masie M i promieniu R.11 II regula Gu/dina Niech I' bedzie krzywa ograniczona zawarta w polplaszczysnie.10 Wykorzystujac rodnych: a) Polkole 0 I regule Guldina znalezc polozenia srodkow rnasy podanych figur jedno- promieniu R. gdzie r c oznacza odleglosc srodka masy krzywej I' od osi obrotu.4. 0 b) Trojkat prostokatny przyprostokatnych a. dlugosc tej krzywej. • Fakt 5. = 151 oznacza pole Rys. 0 boku a wok61 o Cwiczenie 5. jezeli odleglosc srodka kola od osi obrotu wynosi R. gdzie r c oznacza odleglosc srodka masy figury Sod osi obrotu. b . • Fakt 5. a Ifl oznacza . o Cwiczenie 5. b) Obliczyc objetosc bryly powstalej z obrotu trojkata r6wnobocznego osi r6wnoleglej do podstawy i polozonej od niej w odleglcsci b. Objetosc bryly V powst alej z obrotu figury 5 wokol krawedzi polpfaszczyzny wyraz a sie wzorem: IVI 271"r c 151.

5.4. jezeli odleglosc srodka okregu od osi obrotu wynosi R. R > T (torus). r o Cwiczenie 5. o Cwiczenie 5.4.2.84 r Rozdzia15 Calki podw6jne Rys. Powierzchnia ~ powstala z obrotu krzywej wok61 krawedzi p6lplaszczyzny.4. .12 a) Obliczyc pole powierzchni powstalej z obrotu okregu 0 promieniu T wok61 prostej lezacej w pl aszczyznie okregu.13 Wykorzystujac jednorodnych: II regule Guldina 0 znalezc polozenia srodkow masy podanych krzywych a) Brzeg cwiartki kola promieniu R. b) Obliczyc pole powierzchni bocznej stozka 0 tworzacej I i promieniu podstawy T. 0 b) Brzeg trojkat a r6wnoramiennego podstawie a i wysokosci h.

~yk.1.1 P Calki pot rojne po prostopadloscianie : a ~ x ~ b. z) = {PI.dlugosc przekatnej prostopadloscianu Pk. gdzie (x~'Yk.wymiary prostopadloscianu Pk.1.srednica podzialu P. gdzie 1 ~ k ~ n.. 6. . b] x [e. . :::: {(xi. p ~ z ~ q} .. d] x [p.podzial prostopadloscianu P na prostopadlosciany Pk.. 1 ~ k ~ n} . prostopadlosciany podzialu calkowicie wypelniaja scian P i maja parami roztaczne wnetrza.zn = .(x~.yi...). c ~ y ~ d. 85 . = gdzie 1 ~ k ~ n.6 Calki pot rojne 6. ~Xk. z = E Pk dla 1 ~ k ~ p d y Rys..z~)}. dk j(~Xk)2 gdzie 1 ~ k ~ n. P2. o(P) max{dk: + (~Yk)2 + (~Zk)2 .zk) n . y.z. Pn} . Podzial P prostopadloscianu P = [a. q].zbior punktow posrednich podzialu P.prostopadloscian w przestrzeni. . ~Zk .y~.y. .(x. prostopadlo- Oznaczenia w definicji calki po prostopadloscianie: P = {(x.

z): to a~x~b.1.z)dxdydz de! o(P)-+D lim tf(XZ'Yk'Z'k) k=i (flXk)(flYk)(flzk).y od sposobu podzialu P prostopadloscianu P. y.2 (0 calkouialnosci funkcji Funkcja ciagta na prostopadloscianie ciqgleJJ jest na nim calkowalna. z)) dV = fff p P oraz c E R. ani od sposobu wyboru punktow posrednich ::::. to: P oraz f(x. z) dV.p~z~q}. u. z) dV =c fff p P oraz f(x. Uwaga.1. Calke potrojna z fff III p f(x.y. z) dV + fff ~ f(x.4 (0 addytywnosci wzgl~dem obszaru calkowania) Jezeli funkcja f jest calkowalna na prostopadloscianie P.86 Rozdzial 6 Calki potr6jne • Definicja 6. • Twierdzenie 6. y. y. z) dV = fff A f(x.1. y. b) funkcja cf jest calkowalna na prostopadloscianie fff p cf(x.1. z) dV. y. z) dV + fff p g(x. y. z) + g(x. z) dV.3 (0 Iiniouiosci calki) Jezeli funkcje fig Sq. y. o ile granica po prawej stronie znaku rownosci jest wl asciwa i nie zalez. z) dV.5 (0 zamianie calki poirojnej Jezeli funkcja f jest ciagla na prostopadloscianie P={(x.y'Z)d}+X . f(X. y. ze funkcja f jest calkowalna na prostopadloscianie P. • Twierdzenie 6.1. funkcja f jest calkowalna na Pi i P2 oraz fff p f(x.y. Mowirny wtedy. calkowalne na prostopadloscianie a) funkcja f + 9 jest calkowalna na prostopadloscianie fff p (J(x. P oznaczamy tez sym- fff p • Fakt 6. Calke potrojna bolem: z funkcji f po prostopadloscianie f(x. • Twierdzenie 6. u.z)dV = ! [i U c~y~d.1 (calka potrojtia po prostoptulloscianie] Niech funkcja f bedzie ograniczona na prostopadloscianie funkcji f po prostopadloscianie P definiujemy wzorem: P.y. to dla dowolnego podzialu prostopadloscianu P na dwa prostopadlosciany Pi i P2 0 roz lacznych wnetrzach . na calk~ iterowanq) i/i J(x.

W wielu przypadkach wybor odpowiedniej kolejnosci calkowania pozwala znacznie uproscic obliczenia calki potrojnej. dy dx xysin d) o 0 0 2 3 4 dy dz x~z dx. funkcja h jest ci. o 0 0 02". :z dxdydz.8 J ezeli (calka z Junkcji 0 rozdzielonych zmiennych) l. zxsinxydxdydz. dx dz z z] cos yl dy. o Cwiczenie 6. dz.~] X [0.1. [p. -1 1 0 2 0 1 dz dx zxe XY dy. b) 0 2 0 2". z) dz. P= [~. Powyzsze twierdzenie bedzie prawdziwe takze wtedy. b].4]. 1 2 3 o -1 0 o Cwiczenie 6. .71"]X [0.3].1] X [2.6 Obliczyc podane calki iterowane: a) -1 1 c) e) 111 111 111 1 1 2 dx dy (x 2 + y2 + Z2) 2 zdz.1.1] [1. P = [-1. a p Podobna umowe przyjmujemy dla pozostalych calek iterowanych. f) 111 111 111 1 f 2 dz dy xcosydx.1] X [2. funkcja J jest ciagta na przedziale 2.2] X X [0. [c. Calk« iterowana zapisujemy umownie w postaci b 1 11 d q dx dy J(x.1. gdy po prawej stronie rownosci napiszemy dowolna inna calke iterowana (jest szesc rodzajow calek iterowanych).y + 3z) dxdydz. P = [0.!gla na przedziale to [a. y. d].7 Obliczyc podane calki potr6jne: a) b) c) 111 111 111 p p p (2x .Calki poirojue po prostopadloscianie 87 Uwaga. funkcja 9 jest ciagla na przedziale 3.1]' • Fakt 6. q].

b] x [c. gdzie Dxy jest obszarem regularnym na plassczyznie xOy. z) dV. . z) :::.2] x [2. o ile calka po prawej stronie znaku rownosci istnieje. z) dV nie zalezy od wyboru prostopadloscianu P. Ponadto niech f* oznacza rozszerzenie funkcji I na P okreslone wzorem: rex Calk~ potrojna .2. o Cwiczenie 6.z:::. • Definicja 6. z) ={ I(x.1 (calka poirojna po obszarze) Niech I bedzie funkcja ograniczona na obszarze ograniczonym U C R3 oraz niech P bedzie dowolnym prostopadloscianem zawierajacym obszar U. z) 0 dla dla (x. y.y) dla punkt6w (x.In3]x[0. z) dV fff p wzorem: y. M6wimy wtedy. Calka I fff p u. (x. g(y) dY) .y) nalezacych E {(x. (i hex) d') . = [a.3]. y.1] x [-1. normalnym wzgledem plaszczyzny xOz nazywamy zbi6r: {(x.1.2.q(x. y.2 Calki pot rojne po obszarach normalnych • Definicja 6. g(x. Uwaga. rex. P=[0. b) fffe2z+Y-XdXdYdZ. c) fff In xYz dxdydz. q]. y) :::. y.In2]x[0.y :::.y) < g(x. z)}. u. (J %J. P = [0.1]. d(x. ze funkcja jest calkowalna na obszarze U. y) s~ do wnetrza obszaru b) Obszarem Dxy. a funkcje dig ciqgle na Dxy.88 Rozdzial 6 Calki potrojtie iii gdzie P Korzystajac [(x)g(y)h(x) dV ~ (j [(x) dX) . u. d] x [p.9 a) fff p p p z powyzszego faktu obliczyc podane calki potrojne: yx 2 sin z dxdydz. e] x [1. p(x. 6. z) E U. y.1] x [0.2 (obszary normalne wzgl~dem plaszczyzn ukladu) a) Obszarem normalnym wzgledem plaszczyzny xOy nazywamy zbior: Dxy. I po obszarze U definiujemy de! I(x. z) E P \ U. z) E Dxz. funkcji fff u rex. z): (x. P = [1. przy czym d(x. z): (x. y)}.

Z)dZ) d(x. 6. a funkcje r iss.z)dV = ff D (gjY)f(X.1.!: ciagle na Dyz. O::::. z) dla punktow (x. y) E D. to U = {(x. X2+y2::::. y)} xOy. przy czym r(y. z) nalezacych do wnetrsa obszaru Dxz. X=y2.!:takze analogiczne wzory z calkami iterowanymi po obszarach normalnych wzgledem pozostalych plaszczyzn ukladu. z) ~ x ~ s(y. gdzie funkcje dig S. z) dla punktow (y.H.2. a funkcje p i q sit ciagle na Dxz.3 Zbadac. b) stozek U: Jx2 d) paraboloid a U: + y2 ::::.2.5 (calki iterowane po obszarach normalnych) jest ciagla na obszarze wzgledern plaszczyzny D. r(y.y. wzgledern ktorych plaszczyzn obszary ograniczone podanymi normalne: b)y2+Z2=4x. przy czym p( x. d) x powierzchniami sa + y2 + Z2 = 9. x2 C)y=x2. z) : (y. z) < s(y. x=2. Uwaga.z::::. y. z=O. ::::. z)} . z) Dyz. o Cwiczenie 6. c) Obszarem normalnym wzgledern plaszczyzny yOz nazywamy zbior: E {(x.4 Podane obszary zapisac jako obszary normalne wzgledem plaszczyzn nych [rozwasyc wszystkie przypadki): a) kula U: c)walecU: x2 ukladu wspolrzed- + y2 + z2 ::::. z) < q( x. Z H • Twierdzenie Jezeli funkcja normalnym regularnym f 6.y) dP. Jeseli obszar U normalny wzgledem plaszczyzny xOy mozna zapisac w postaci . Prawdziwe S.H. z Rys. z) nalezacych do wnetrza obszaru Dyz. o Cwiczenie 6. z = 0. z) : (x.2. x2 + y2 ::::. z=xy. 2 + y2 + z2 = 1.Z ::::.R2. x2 + y2 = 1. y.Calki potr6jne po obszarach normalnych 89 gdzie Dxz jest obszarem regularnym na plaszczyznie xOz. a) x + y + z = 1. d(x.R2. . y) ~ Z ~ g(x. gdzie Dyz jest obszarem regularnym na plaszczyznie yOz. Obszar normalny wzgledem plaszczyzny xOy.y.!:ciagle na obszarze fff U f(x.2.

2. z) dV =f a dx f d(x) dy f d(x.8 (obszar regularny w przestrzeni) Sume skoriczonej liczby obszarow normalnych wzgledem plaszczyzn ukladu 0 parami roalacznych wnetrzach nazywamy obszarem regularnym w przestrzeni . z= OJ o Cwiczenie a) 6.y :::.dXdYdZ. z) dV. v e) fffX2YZdXdYdZ. jezeli obszar U ogr ani- 2x + 3y + 4z = 12.y) fff U f(x.. u. U: z=y2_x2. z=O.6 Calke potrojna fff f(x. z) dV = fff ~ f(x. y=-x. x = 0. + fff ~ f(x. d(x) :::. y=x. a) j czony jest podanymi powierzchniami: 0.y) f(x. z=x+y. y = b)y=~. u. y. z) dV u zamienic na calki iterowane. y. z=xy.2. y=1_x2 j c) fff v (x2+y2) dxdydz. z=Oj z=Oj d) fffcOS.x :::. z) dV + . y=lj c) y = x2 + z2. y = 8 _ x2 _ z2 d)z=V4-x2_y2.2. rami roztacznych wnetrzach oraz niech funkcja f bedzie calkowalna U. • Fakt 6. Un 0 pana obszarze fff U f(x. y) :::. b) fffYdXdYdz.g(x..2. . . U: y=i. v U: y=O. U2. y. y=x. v. • Definicja 6.z :::. x=I' y=l. z) dz. o Cwiczenie 6.90 U Rozdzial 6 Calki potrojue = {(x. y=x2. y. (x).X=0.9 (calka po obszarze regularnym w przestrzeni) Niech obszar regularny U bedzie sum'! obszarow normalnych UI. z=VX2+y2. U U: «=v. u. y)} to wzor z powyzszego postac g(x) g(x. v U: x=2.b. y=x.7 po obszarach ograniczonych x=~j wskazanymi powierzchniami: Obliczyc podane calki potrojne fffXYdXdYdZ. g twierdzenia otrzyma b d(x. z) dV + fff ~ f(x. Wtedy ••. z) : a :::. z=O.

y. U = [0.2) = x + y + z . fff U F3(X.z).12 Obliczyc wartosci srednie podanych funkcji na wskazanych obszarach: a) f(x. z) dV. (2. y :::. gdzie de] 1 fff = TU1 III U I(x. Calki po obszarach regularnych maja te same wlasnosci co calki po prostopadloscianach (Iiniowosc. x :::. z) dV) • Definicja 6.1) x [0.y. 7T. v.2. addytywnosc wzgledern obszaru calkowania).x.z) E U jest rowna 'Y(x. E R3 : 0 :::. Calke Fl(X.11 (wartosc srednia lunkcji na obszarze) Wartoscia srednia funkcji I na obszarze U nazywamy liczbe: I. z) I jest x [0. z) b) f ( z . ktorego g~stosc objetosciowa masy w punkcie (x. z) dV de] (fff U = U C R3. z) dV.1 (wspolrzl(dne walcowe) Polozenie punktu P w przestrzeni mozna opisac trojka liczb (t.y.2. F3) okreslamy wzorem: fff U F(x.. u. z :::. d) Wyprowadzic wzor na natezenie pola elektrostatycznego w punkcie To pochodz ace od ladunku elektrycznego rozloionego w obszarze U C R3 z gestoscia objetosciowa ladunku 'Y.2.p < 27T albo -7T < r. y. c) Wyprowadzic wzory na momenty bezwl adnosci (wzgl~dem osi ukladu) obszaru rnaterialnego U C R3 0 gestosci objetosciowej masy 'Y.3. z) = xy2 Z3. to V I" = I (xo. 1.p. y.zo)EU o Cwiczenie 6. • Definicja 6.yo. gdzie: t. F2.p :::. fff U F2(X. F3 beda calkowalne na obszarze regularnym z funkcji wektorowej F iF«.x + Y} . 0 :::. (xo.3).p . U = {(z .10 (calka potrojna z lunkcji wektorowej) Niech funkcje Fl. 0 ~ t. zo). • Twierdzenie Jezeli funkcja 6. y. 6. F2. v.14 (interpretacja a) Wyprowadzic geometryczna i jizyczna calek potrojmjch] wzor na objetosc obsz aru U C R3. . z) ~V.2. h) . a dodatnia cz~sci1t osi Ox.2.3 Zamiana zmiennych w calkach pot rojnych • Definicja 6. y.13 (0 ioartosci sredniej dla calek potrojnych) ciagla na obszarze normalnym U. b) Wyprowadzic wzor na m ase obszaru materialnego U C R3. Yo. 0 :::. lUI oznacza objetosc obszaru U. o Cwiczenie 6.oznacza miare kata miedzy rzutem promienia wodzacego punktu P na plaszczyzn~ xOy.Zamiana zmiennych w calkach potrojnych 91 Uwaga.

0 ~ e < 00. Przeksztalcenie W. 6. a. kt6rego osia jest os Oz.92 Rozdzial 6 Calki potr6jne y Rys. (!. = kJx2 + y2 oraz plaszczyzna = obrotowej z = a (x2 + y2) i pl aszczyzna . {!. y. Zamiana wspolrzednych walcowych na kartezjaiiskie. nazywamy przeksztalceniem walcowym. 6.3. = {!cos<p.3. gdzie a > 0. h . (!. y Rys.1.3. • Fakt 6. -00 < h < 00 .3.oznacza odleglosc (dodatniq lub ujernna) punktu P od plaszczyzny xOy. o Cwiczenie 6. gdzie a < b.2. c) bryla ograniczona powierzchnia paraboloidy z = b. z) punktu przestrzeni danego we wspolrzednych walcowych (<p.3 z Z Podac opisy we wspolrzednych walcowych podanych obssarow: a) Walec 0 promieniu T > 0. h) przyporsadkowuje punkt (x. b) stozek ograniczony powierzchnia stozkowiJ: z gdzie k > 0. b > 0. a > 0.2 {zamiana wspolrztednych walcowych na kartezjaiiskie} Wsp6lrz~dne kartezjanskie (x.oznacza odleglosc rzutu punktu P na plaszcsyzne xOy od poczatku ukladu wspolrzednych. = a. Uwaga. kt6re punktowi (<p. y. ograniczony plaszczyznami z = b. h) okreslone S'l: wzorami: X W: { y = {!sin<p. z = h. Wspolrzedne walcowe punktu w przestrzeni. z) okreslony powyzszymi wzorami.

e :::. d(ip. obszar 0 we wspolrzednych walcowych bedzie obszarern funkcja f bedzie ci. (3] C [0. g(ip. d(ip):::. h :::. Ilustracja do twierdzenia 0 zamianie zmiennych na wspolrzedne walcowe w cake potr6jnej. stozkow lub plaszczyzn.esinip. jest ogra- o Cwiczenie 6. e)} . U = W(O).3. e) :::.21!'].g(ip)} . h)e dh de dip. 6. ip:::. walcowych obszar 0 rna postac: e. g(ip).!gla na obszarze U. e sin ip. e): [a.h)edh. sfer. gdy obszar calkowania niczony fragment ami powierzchni walc6w. kt6ry jest obrazern przeksztalceniu walcowyrn.5 Wprowadzajac wspolrzedne walcowe obliczyc podane calki po obszarach wskazanymi powierzchniami: ograniczonych . a funkcje dig a:::. srodku w poczatku ukladu i promieniu r • Twierdzenie Niech 2. h): a:::. Uwaga.! ciagte gdzie funkcje dig na obszarze S. Wspolrzedne walcowe stosujerny gl6wnie wtedy. ip :::. (3.! ciagle na przedziale {(ip.e) dip de f(eCOSip. to 111 f(eCOSip. 6. Jezeli we wspolrzednych 0= {(ip.3. y.4 (wspolrz£tdne waleowe w calee potrojnej} norrnalnyrn obszaru 0 przy 1. d(ip) :::.esinip. Wtedy 111 f( x.3.Zamiana zmiennych w calkach potrojuy ct: d) kula 0 93 > O.3. S. e:::. (3.e) y Rys. z) dxdydz = 111 f(e u n cos ip. 01 d('P) d('P.h)edhdedip= n z 11 1 f3 9('1') g('P.

oznacza odleglosc < 00. = fJ sin <p cos 1/.3.3. a dodatnia cz~sci~ osi Ox. 2 Z=JX2+y2..: 71". U: z = 2Jx2 + y2. Z = 4x. JX2+y2dxdydz. d) e*) f*) fff fff fff u u u u xyz dxdydz.: 7T alba -7T < <p i 2 1/. dxdydz. U: x + y2 + z2 = U: 2 z=X +y2.. 6.:1/.: 2". 2 z=l. a fJ jest promieniem Ziemi .:p :::. a xOy. U: z = x + y2. 4. y. 1/.3. z=4.... Uwaga. fJ) punkt6w polozonych na powierzchni Ziemi s~ odpowiednio dlugoscia i szerokoscia geograficzna. :::.. fJ) okreslone s~ wzorami: X S: { y z = e cos <p cos 1/. • Definicja 6. W spolrzedne sferyczne (<p.tojn« D: b) fff u u (x 2 + y2) dxdydz.6 (wsp6Irz~dne sJeryczne) Polozenie punktu P w przestrzeni mozria opisac trojka liczb (<p. = fJsin 1/. . fJ) <p . y Rys. Wspolrzedne sferyczne punktu w przestrzeni.94 a) fffX2dXdYdZ. 0 :::. Z = 8. 0 :::. . Rozdziel z ee 6 Calki pot. . gdzie P na pl asz:::.oznacza miare kata miedzy rzutem promienia wodzacego punktu czyzne xOy. 1/.4.oznacza miare kata miedzy promieniem wodzacyrn punktu P. U:z=J8-X2_y2.7 (zamiana wsp6lrz~dnych sJerycznych na kariezjatiskie} Wspolrzedne kartezjanskie punktu (x. 1/. • Fakt 6. -2" :::.:fJ 71" 71" plaszceyzna fJ . punktu P od poczatku ukladu wspolrzednych. c) fffZ2dXdYdZ. z) w przestrzeni danego we wspolrzednych sferycznych (<p. U: z=9_X2_y2.

'lj. o • Twierdzenie 6.d'P. kt6ry jest obrazern przeksztalceniu sferycznyrn. o Cwiczenie 6. a > 0. nazywarny przeksztalceniern sferycznyrn. U = S(O).3.)£12cos'lj. gdzie 0 < rl < r2.. Wtedy 2.5.) ~ £1~ g('P. 'lj.3. gdzie r > > 0. 'lj. Zamiana wspolrzednych sferycznych na kartezjariskie. g) przyporzadkowuje punkt (x.. ~ 9('1'). promieniu wewnetrznyrn rl i promieniu zewnetrznyrn r2. sro dku (r. obszaru 0 przy 111 u f(~.Zemieue zmiennych w calkach potr6jnych 95 Uwaga. z) okreslony powyiszyrni wzorarni.8 Podac opisy we wspolrzednych sferycznych danych obszarow: a) kula 0 srodku w poczatku ukladu i promieniu r. Przeksztalcenie S. r) i promieniu r.0. r. Uwaga. x2 + y2 + z2 z = r2 i plaszczyzna Z = a. 0) i promieniu srodku (0. gdzie o ~ Of < j3 < 211" raz r > O.3. a funkcje dig Sit ciagle 9 sit . Jezeli we wspolrzednych sferycznych obszar 0 rna postac: {('I'..£1sin'Pcos'lj.y. d£1d'lj. powierzchniami = = a.)} . gdzie r > 0. 'lj. b) czasza kulista ograniczona gdzie 0 < a < r. kt6re punktowi ('I'. obszar 0 we wspolrzednych sferycznych bedzie obszarern norrnalnyrn: funkcja f bedzie ciagta na obszarze U. r. d('P) ~ 'lj. 0.27r]. g) gorna polkula wydrasona 0 srodku w poczatku ukladu. 6.9 (wspolrzttdne sJeryczne w calce potrojnej) Niech 1. gdzie k'> 0. c) stozek ograniczony d) kula e) kula f) kula 0 0 0 powierzchnia Z sfery k~. 0) i promieniu srodku (0. ciagle na przedziale [a. h) wycinek kuli 0 srodku w poczatku ukladu i promieniu r ograniczony pol plaszcayznarni przechodz acymi przez os 0 z i tworz acymi katy Of i j3 z dodatnia czescia osi Ox. 0. g): gdzie funkcje d i a ~ 'I' ~ j3.£1sin'lj. d('P. j3] C [0. y.. gdzie r > 0. gdzie r r. y Rys.z)dxdydz = 111 n f(£1cos'Pcos'lj.

y2. b) U: z=V4-x2_y2. U: + y2 + z2 = 16. c) 111 III u u + y2) dxdydz.10 Wprowadzajac wspolrzedne sferyczne obliczyc podane calki potrojne niczonych wskazanymi powierzchniami: po obszarach ogra- a) 111z2Jx2+y2+z2dXdYdZ. d{!d'!j. U: x2 z= V9 - x2 . z=-21. z=O.96 na obszarze {(cp. y = 0. o Cwiczenie 6. (x + y2) dxdydz. = O. o x y .4 Zastosowania calek pot rojnych z • Fakt 6. z = VX2 + y2. U: z=V1-x2-y2.. 2 U: x + y2 + z2 = 4. x2 d) rrr dxdydz VX2+y2+z2 . d(cp) ~ '!j.t/J) Wspolrzedne sferyczne stosujemy glownie do opisu obszar6w calkowania.t/J) dcp d'!j. ograniczone fragment ami powierzchni sfer.e sin cp cos '!j.) {!2cos'!j. f({!coscpcos'!j.~ 'ii(cp)} .4. U: x2 x = 0. 2 X2+y2+Z2_Z=0. xyzdxdydz. '!j.): Q: ~ Rozdzial cp ~ (3. + y2 = 4.e sin '!j. III u u rrr u dxdydz X2+y2+Z2 (x 2 . (!sin'!j. U: + y2 + Z2 = 4. Z =~.. z =0 Z (I oktant). e) f) g*) 111 111 111 u VX2+y2+Z2dxdydz.1 (zastosowania w geometrii) Objetosc obszaru U C R3 wyraza silt wzorem: lUi = 111 u dV.dcp ) = = 11 1 (J B('P) g('P. stozkow lub plaszczyzn..d{!.3.. u 6. to 6 Calki potrojiie 111 n f({! cos cp cos '!j.{!2cos'!j. {!sincpcos'!j. kt6re sit or d('P)' d('P.

Momenty statyczne wzgledern plaszczyzn ukladu wspolrzednych R3 0 gestosci objetosciowej masy v wyrazaja sie wzorami: obszaru U C MSxy = MSxz ffJz. powierzchniami: 2. MSyz = 3. z = 0.(x. y = x. v.y.(x. y = = 0.(X. 22 o Cwiczenie 6. = 0. z) dV. z) dV.2 Obliczyc objetosci obsz arow ograniczonych x x a) 3x c) e)x l+ 222 + 6y + 4z = 12. fff x.(x.y.4. _ MS =:«: yz Yc M MS =r_ :«: xy z x .Zastosowania calek potr6jnych 97 podanymi 0. z = +y z=yx2+y2. • Fakt 6. u x x 2.3 (zastosowania w jizyce) 1. x2 + 1/ = 4x.Z)dV. v. Y + z = 4. b) y = x d) x2 + y2 + z2 = 16. x = 0. u = fffy. f)z=4x +y.Z)dV.4. z=4-3y" 0 . ~ 0. wyraza si~ wzorem: M = fff . c R3 MSxz 0 u u Wspolrzedne srodka masy obszaru U wyrazaj a sift wzorami: Xc z gestosci objetosciowej masy . Z2 = 1. +z =9. Masa obszaru U C R3 0 gestosci objetosciowej masy .

fff u z. = /f! u . r. Energia potencjalna wzgledern plaszczyzny objetosciowej mas}: wyraza sie wzorem: gestosci e.y. y2) i(X. na obszarze U C R3. Oz oraz punktu 0 obszaru U C R3 0 g<. xOy obszaru U C R3 0 ' oznacza przenikalnosc elektryczna 7. ze pole grawitacyjne .z) . wy r az aj a sie wvorami: t.(x.98 Rozdzie: 6 Calki potrojne 4. (x2 2 + z2) u. wyraza si~ wzorem: E= gdzie Eo _1_ 471"Eo JJJ u fff (TO .(x. wywolane przez Iadunek elektryczny rozlozony z g~stosciit objetosciowa ladunku .stosci objetosciowej masy . wyraza sie wzorem: F= Gm JJJ u fff (T-= TO~'y) 11'-1'01 dV. x x 6. z) dV. = t.2 I') \Y + t.y. gdzie G oznacza stala grawitacji. Zakladamy tutaj . y. y.J . - _ [[/(. Os).T)/ (T) dV ITo .Z)dV. = g gdzie g oznacza przyspieszenie jest jednorodne. z) dV dV. Sila przyciagania grawitacyjnego masy m skupionej w punkcie TO przez obszar U C R3 0 gestosci objetosciowej masy . Natezenie pola elektrycznego w punkcie TO.TI3 prozni. Momenty bezwladnosci wzgledern osi Ox. ziemskie. = JJJ (x + z) u fJJ(x2+y2+z2).(x. u 5.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->