P. 1
FIZYKA - Zadania z rozwiązaniami część 2, Jezierski, Kołodka, Sierańsk

FIZYKA - Zadania z rozwiązaniami część 2, Jezierski, Kołodka, Sierańsk

|Views: 3,277|Likes:

More info:

Published by: Paweł Krykowski on Mar 20, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/19/2013

pdf

text

original

OFICYNA WYDAWNICZA

m

d-cltip.:ta

Krzysztuf Jezierski, Bogumil Kolodka, Kazimierz Sieranski

FIZYKA

ZADANIA

Z ROZWIAZANIAMI CZ~SC II

skrypt do cwiczeri z fizyki dla student6w I roku

OfICYNA WYDAWNICZA

W ~

WROCLA W 1999

SPIS TREsel

l'ERMODYNAMIKA

- Rownanie stanu gilZU 4

- Praca w przemianach gazowych .. . __ .. 8

• Cykle przemian termodynamicznych .. _. 14

- Entropia _. _._ " , " " 20

- Termodynamika statysryczna ,., 26

POLE ELEKTROSTATYCZNE

- Ciqgly rozklad ladunku etektrycznego _ 32

- Energia pola elektrycznego 45

- Dipolelektryczny , , 52

POLE MAGNETYCZNE

- Pole magnetyczne przewodnika Z pradem _................................ 56

• Indukcja elektrornagnetyczna FALE

· Podstawowe paramerry fal __ .. , " 65

- lnterferencja i dyfrakcja fal _ _ .. ,, __ .. ,....... 70

................................................ _. __ __ .. 59

FIZYKA KWANTOWA

- Zasada nieozuaczonosci 74

- Rcwnanie Schroedingera ,_ .. __ , .. ' _....................................................... 78

DOUATEK

- Zadania do samodzielnego rozwiazani« 86

• Odpowiedzi ,_ ,_................................................................................. Q3

- Stale fizyczne _ _ .. " _".................... 97

AOWNANJE STANU GAZU

TERMODYNAMIKA

ROWNANIE ST ANU GAZU

1. Zbiornik 0 objetosc] V= 20 1 zawicrn mieszanine wodoru i helu w temper-aturze

t = 2()QC i pod clsnieniem p = 2.105 Pa . Masa mieszanlny II! = 5 g. Obliczye stosunek masv wodoru do masy helu w mieszaninie. Przyjmij stall! gazowa

R ~ 8.TI Ii: ~o; .

Zakladajac, ze mieszanine gazow mozemy traktowac jak gaz doskonaly, zapisujerny rownanie stanu gazu doskonalego:

pV=nRT,

gdzie n jest calkowita liczha moli gazu w mieszaninie, V • objeroscia zbiornika, p to cisnienie panujqce w zbiorniku z mieszanina gaz6w, a T = 273 + t jest temperatura mieszaniny gazcw w kelwinach.

Aby znalezc calkow it'l liczbe moli gazu nalezy dodac do siebie liczbe moli wodoru liczbe moli helu znajdujacych sie w mieszaninie, Liczby te wyniosa cdpowiednio

oraz

m~

nz ' .... ,U2 1

gdzte m 1 i "'2 s,! masami odpowicdnio wodoru i helu znajdujqcych sie IN zbiorniku, a P. 1 i iJz sq_ ich masarni molowymi (wiemy, ze }11" 2 [[;,,1 oraz .U2 '" 4 (l1~1 ). Mozerny zapisac r6wnanie stanu gazu w nastepujacej postaci

V eml 1112)RT

P = Jil + Jt2 .

W zadaniu nalezy wyznaczyc stosunek masy wodoru do masy helu, czyli: x",ml!m2'

Ponadto z tresci zadania wynika, ze: IT! 1 + flI2 '" In. Z tyeh dwoch warunkow wynika, ttl nicznane masy gaz6w mozcmy zapisuc nastepujaco:

x

tnl = m l+x oraz m:! ea m ~ "

Podstawiarny te zaleznosci do rownania stanu dla mieszaniny gaz6w wyznaczamy z niego wartosc .r:

v (!Ii X m '1. )RT

P =PT l+x + !t21H

czyli ostatecznie

Po pcdstawieniu wartosci liczbowych otrzymamy: 2-105.20.10-3 5

8.:n.(27J+2D) " 0.415 050

x ~ 5 2.10;.]).111 3 - 0.835 -. . 2- 33 H~73 +20)

4

RQWNANIE STANU GAZU

2. W dwu jednakawych zbiornjkach znajduje si~ powierrzcr w jecfnym - w temperaturze TI i pod cisnienlem Ph w drugim - w temperaturze T2 i pod cisnieniem Pl. Zbiorniki polaczono i podgrzano gaz do temperatury T. Jakie cisnienie b~dzie minlo powietrze w zblornjkach pu pol:t_\,;ZCDiu?

Oznaczrny jcdnakowa obj~tQSC powietrza w zbiornikach przez V. Zakladajac, ze powierrze mczerny traktowac jak gaz doskonaly marny:

- dla pierwszcgo zb iornika

- dla drugiego zbiornika

P2V=n2RT2,

gdzie przez n Ii 112 oznaczylisrny cdpowiednio ilosci moli gazu w pierwszym i drugim zbiorniku. Po polaczeniu zbiornikcw marny powietrze w ilosci III + n2 rnoli zawarte w cbjetosci 2 V (przy zalozeniu, zc objetosc polaczenia jesr mala w porownaniu z pojernnoscia zbiornikow i pojernnosci naczyn nie ulegaja zmianie przy zmianie ternpcratury), Rownanie sranu gazu rna teraz postac

2p V ~ (nl + n I )RT ,

a stad cisnienie powietrza wynosi

{n,+n,)RT

tr= 2V

Poniewaz nie marny danych ani III i nZ, alli wartosci V wykorzystujerny dwa pierwsze rownania, skqd otrzymujemy, ze

Po podstawieniu otrzymujemy koncowe wyrazenie na cisnienie

(PIV P2V) RT T(Pl Pl)

p= RT, + RT2 2V="2 'P, + T, '

Zauwazmy, .<c koncowy wynik nie zalezy od sposobu w jaki doprowadzamy do sytuacji koncowcj, Mozemy najpicrw pot",czyc zbiorniki, przy czyrn ustali sic pcwna temperatura T' i cisnienie r . a nasrepnie podgrzac je do temperarury T - ustali sit; wtcnczas koncowe cisnienie p. Do sytuacji koncowej mozerny doprowadzic rcwniez w ten sposob, ze najpierw podgrzcwarny gaz W kazdyrn z naczyn do ternperatury T a nastepnie je laczymy - temperatura Tnic bedzie sie juz zmieniac, natorniast ustali sie cisnienie koncowe p.

5

ROWNANIE STANU GAZU

3. Objlltosc Pilcherzyka metann powieksza Slot' trzykrotnie przy wyplywaniu z dna jeziora na powterzchnle. Temperatura wody na dnie jeziora wynosi t);=7"C, a na powierzchni t2=17'C. Oblicz gh,bokosc jeziora, ZaI6:i, ze metan moina traktowae

jako gaz doskonaly. Cisnienie atmosteryczne wynosi po =1.03 105 Pa, a g~stosc wody (FI03 kglmJ• Przyspteszenle zlemskie g ~ 9.8 n; .

s-

h

Meran w pecherzyku mozna opisac za pcrnoca rownania stanu gazu doskonalego. Dla pccherzyka na dnie jeziora i lui: przcd wyplynieciern marny:

P I VI ~ nRTi oraz ])2 V2 = nRT2 •

gdzie /I jest iloscia moli metanu w pecherzyku, PI i P2 oznaczaja cisnienia odpowiednio na dnie jeziora (na gI«bokosci h) oraz ruz pod powierzchnia wody (na

gl"buku.~l:i rownej zeru), a TI i T2 odpowiednie ternperarury w skali hezwzglednej Cisnienie gazu W pecherzyku tuz pod powierzchnia wody bedzie rowne cisnieniu atrnosferycznemu:

P2: =t».

natorniast cisnienie na dnie jezioru jest wieksze od cisnienia armosferycznego 0 cisnienie slupa wody 0 wysokosci II i wynosi:

PI ~ PO +rs».

gdzie g jest przyspieszeniern ziemskirn a p gcstoscia wody. Po pcdstawieniu wzorow okreslajqcych cisnienia, rownania stanu gazu doskonalego przyjma nastepujaca postac:

oraz

(PO+pgh)VI =nRTI POVZ=nRTZ

Dzielac obydwa POWYZSZie rcwnania stronarni o trzyrnujerny:

p~ +p g]: VI 1'1

~'Vl=Tl'

a zatem

Tak wiec ostatccznc wyrazenie na gl"bokosc jcziora

Z danych zadauia mamy V2 = 3

VI '

T[ = tl + 273 = 280K, T2 ~ t2 + 273 = 290K.

Po podstawieniu danych liczbowych do koncowego wzoru otrzymujemy:

6

1.0)·10; ( 280 )

h... ]03.9.& 3· 290 - 1 = 19.901.

RDWNANIE STANU GAZU

4. Jakiemu eisnienfu trzeba pnddac gaz CO2 w temperaturze T = 300 K, tak aby jego gptosc wynlosta d = 50 gil? Wykonac obliczenla dla gazu doskonalego nraz dla gazu Van der Waalsa, Dane S<l stale Van dcr Waafsa:

'"' 62 aIm j2 b 0043 _r_' I ,', . R- 0 08? .aual.;

a = ." molL' -. '_ mol oraz sta a gaLowa. -. - Kmol .

Traktujqc CO2 jak gaz doskonatv, mozna diu jego parametrow zapisac nastepujace rownanie:

pv - nl(l'.

Liczhe rno 1 i 11 mozna wyrazic poprzez mase gazu m oraz jego mas~ rnolowa u:

In d V

n '" Ii"" y.

gdzie skorzystalismy rowniez z zaleznosci pomiedzy gestoscia ciaia i jego masa, (dla C02masa molowa wyniesie p. = IlC + 2po = 12+ 2 ·16 = 44 g/mol)

Podstawiajac powyzsze wyrazenie U() rowuania stanu gazu doskonalego, otrzymujemy:

d V RT d RT

P=T'v =-1-'-

Pu podstawienru wartosci liczbowych:

- 50·0,082·300 28 t

p= 44 = am.

Traktujac 7 kolei C02 jak gaz Van c1er Waalsa, rnozna diu jego paramctrow zapisac nastepujace rownanie:

(p + n~~f)<v - nb) = nRT. Podobnie, jak poprzednio, podstawiamy n = djJV :

( .a, . d'Vl)CV_ dVb) _ dVRI· l? + V2 Jll u » - IJ •

Przcksztalcajqc, mamy

( ad2)C d) a

P + 7 I -;iTv = ;iTRT,

oraz

Po pcdstawieniu wartosci liczbowych:

!.O,082.300 3,62,.;102 ~

P = ~o . - 44' -- = 29 . .)8 - 4.68 = 25 atm.

1-4:;"·0.043 -

W przypadku gazu doskonalego szukane cisnienie rowne jest (z dokladnoscia do 1 atm) 28 arm, natorniast dla gazu Van der Waalsa wynosi tylko 25 atm. Roznica porniedzy wartosciarni cisnien (ponad 10%) wskazuje oa to, ze dla C02 W opisanych warunknch nie rnozna juz stosowac przyblizenia gazu doskcnalego.

7

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWYCH

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWYCH

5. Dwuatomowy gaz doskonaly spr~iamy do objl,;tosci 10 :razy mniejsze] od objetosci poczatkowe], I'rIlCC!!i sp,,-,<zauia zacbodzi;a) izotermicznie, b) adlabatyczuie. W ktorym przypadku i lle razy praca potrzebna do sprl,;iania gazu jest wleksza? Dla dwuatomowego gazu doskonalego stala y = 1.4.

Prace W' wykonywana przez sily zewnetrzne przy sprezaniu gazu obliczymy korzystajac z og6lnej zaleznosci:

V2

Wi ·~-W= - J pdV,

VI

gdzie W jest praca wykonana przez gaz przeciwko silom zewnetrznyrn, VI obietoscia poczatkowa, V2 objetoscia koncowa a p cisnieniem sprezanego gazu.

a) Obliczajac prace w procesie izotermicznym skorzystamy z r6wnania przerniany izotermicznej w postaci:

pV =Pl VI,

izoterma

gdzie PI! V1 to cisnienie i objetosc gazu w stanie poczatkowym, a P i V to cisnienie i obj~tosc sprezanego gazu w dowolnej chwili. Z powyzszego rownania mamy

VI P=PCij" ,

co mozna juz bezposrednio podstawic do wzoru na prace:

v

i ostatecznie otrzyrnujemy

.. ,I VI

I?' izot '" -.PI VI On Vz -In VI) C PI Vlln Vz'

Wartosc tego wyrazenia jest rowna polu pod izoterma na rysunku powyzej,

b) Wyznaczajqc prace w przernianie adiabatyczn e j skorzystarny z rownania dla tej przemiany w postaci

pV1' .. P1 Vi,

gdzie PI i VI to cisnienie i obj~tosc gazu w stante poczatkowym, p i V to cisnienic i objf<tosc sprezanego gazu w dowolnej chwili, a }' jest stall[ nazywana tez wspolczynnikiem Poissona, Z powyzszego r6wnania wyznaczamy cisnienie p

v{ P-PlyY

i podstawiamy do wzoru na prace:

Vo ,dV i'V2 Y

Wad=- r PtVi.W~-P1Vl f V-YdV~-PIVl

VI Vl

I Vo

-r- _l-V-r+1 -

(-y+l) VI

skad ostatecznie otrzymujerny

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWfCH

I = PI vr, (_'I __ 1 ) = £1 v, [(~);'-1 _ 1]

Wad )'-1 vr' vr' 1-1 V2

W zadaniu nalezy wyznaczyc stosunek prac potrzebnych do sprezenia w przemianie izotermicznej i adiabatycznej. Korzystajac ze wzorow na prace wyznaczonych w punktach a) i b) zadania otrzymujemy

W;'d (*r'-1 W'~I = (}'-J)ln~~ .

Widzirny, ze wszystkie wielkosci nieznane ulegty skroceniu, a pozostaly jedynie dwie wielkosci podane w zadaniu, czyli stala y oraz srosunek Vl/V2 = 10. Podstawiajqc dane dostajemy:

w"d (10)';4-1_1

-,-= ~ 1,64.

W;OOl ( I ,4-1). In 10

Tak wiec, aby spr~zyc gaz w takim samym stopniu nalezy w przypadku procesu adiabatycznego (np. szybkie sprezenie gazu) wykonac ponad 1,5-krotnie wieksza prace niz w proccsic izoterrnicznym (np. sprezanie I1a ryle wolne aby temperatura gazu byta zawsze taka sarna iak temperatura otoczenia).

6. Pewna masa gazu doskullah:go rozszerza sl\; tak, ze proces ten na wykreste p, V jest przedstawiony Iinia pmstq przechndzaca przez poezaeek ukJadu wspetrzednych. Znana jest poezqtkowa obj~tosc gazu Vo I cisnienie Po oraz stala y .. Cp/Cv • W stante koncowym obj{!tosc gazu wzrosla trzykrotnie. Znalezc:

a) wykladnik pofitropy,

b) zmiane energii wewnetrzne] galli,

c) prac!t wykonanq prze'z gaz.

a) Opisany proces mozna przedstawic ria wykresie (P. II) linia prosta przechndzaca przez

poczqtek ukladu, a zatem p = aV, gdzie a jest dodatnia stala (patrz wykres obok), Nalezaloby w tym micjscu dodac, ze poczqtkowy fragment prostej zwiazany ze spadkiem objetosci i cisnienia do zera nie rna sensu fizycznego, W przypadku opisanym w zadaniu, w stanie koncowyrn, gdy objetosc

gazu wzrosla trzykrotnie (Vk = 3Vo),

cisnienie rowniez wzroslo trzykrotnie (Pk = 3PO)·

V Traktujac opisanq przcrniane jako przemiane

pclitropowa zapiszemy;

p

p- all

Po

9

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWYCH

gdzie s jest szukanym wykladnikiem politropy. Podstawiajqc do powyzszego rownania wyrazenia na Yk i Pb otrzymujemy

3pO(3 YO)S = PO Vii,

3s+1po Vb - Po Vb,

Js ... l _ 1, a zatern S + 1 = 0,

i ostatecznie mamy szukana wartosc wykladnika politropy: s = -I.

Oczywiscie powyzszy wynik mom a takze uzyskac zapisujac rownanie prostej opisujacej przemiane w postaci:

py-l =a

i porownac je ze wzorcm ogolnym dla przerniany politropowej:

pV - const ,sbld s --1.

b) Zmiana energii wewnetrznej gazu doskonalego wyraza silt wzorem /:"U = nCvt:.T - nCV<Tk - TO)'

Marny do czynienia z gazem doskonalym, a wil<_c zasrosujmy rownanie Clapeyrona dla sranow poczatkowego i koncowego:

POVo = flRTO , p"v" - I!RT".

Mozemy wiec wyruzic ziniane energii wewnetrznej korzystajac z wiclkosci znanych:

Pozostaje jeszcze wyrazic wartosc ciepla wlasciwcgo przy stalej objetosci C v przez podany W zadaniu stosunek Cp/Cv ~ 11. Korzystajac z te go, ze

Cp-Cv=R

mamy

Cv~Cp-R=yCv-R Przeksztalcajac ostatnie r6wnanie, dochodzimy do wyrazenia R

Cv= 1-1'

Ostatecznie szukana zmiana energii wewnetrznej:

!::..U _ 8PllVo

i'~1

c) Praca wykonana przez gaz opisana jest wzorem:

v,

W- J pdY.

Vo

10

PRACA W PRZEMIANACH GIAZOWYCH

Aby moe wyznaczyc powyzsza oalke nalezy znalezc zaleznosc p(Y) dla danej przerniany. W naszym przypadku

P' ~ aV)

przy czyrn :ilal'!. a Iatwo wyznaczyc z faktu, iz znarny wartosci Po i vo. Tak wiec

V_Po

PO ~ a 0 "=V;.

Mozemy juz wyznaczyc szukana prac,\:

7. Jeden mol tlenu W' remperaturze Tu = 290 Kpoddano sprezeniu adiabatycznemu, tak i.e jego cisnienie wzroslo w = 10 razy, Obliczyc:

a) temperature gazu pll sprezeniu,

b) prace wykonanll przez gaz.

Dana jest stain gazowa R ~ 8.31 m~l K -

a) Z r6wnania stanu gazu doskonatego przed rozpoczeciem procesu sprczania mamy poVo=nRTo·

Po sprezeniu do cisnienia )1.>1'0 gaz opisany jest rownaniern:

wPO vk = IIRTk ,

p

Pk

PO

oznaczenia - patrz rysunck obok.

Dzielac dwa powyzsze rownania srronami otrzymamy:

t, Vk Vk i, 1

To = W Vo' a zatern Vo = To • W .

Z drugiej strony na mocy tego, ze proces jest adiabatyczny, mozna zapisac

y-l ),-1

TOVO =TkVk '

a stad

Podstawiajac wczesniej otrzymana zaleznosc na stosunek objetosci, mamy:

Tc) _ (h .. 1.)Y-l

T. - Tu W ;

czyli

i ° sta teczn i e

f'-I Tk= TOwT.

W tresci zadania nie podano wprost wartosci wspolczynnika }'. Nalezy wiec wykorzystac fakt, ze wartosc tego wspolczynnika dla gazu doskonalego, jak to wynika z

11

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWYCH

termodynamiki statystycznej, jest jedynie zalezna od liczby stopni swobody (i) czasteczki danego gazu j wynosi:

Y = j ... 2

i .

Trese zadania dotyczy tlcnu, a wiec gazu posiadajqccgo czqstcczki dwuatornowe - OZ, DIll czasteczek dwuatornowych liczba stopni swobody i = 5, a wiec

7

1'~5'

Korzystajac z powyzszej informacj i mozna temperature koncowa zapisac nastepujaco:

Tk = Tow2fl .

Po podstawieniu wartosci liczbowych orrzymarny:

r, = 290· l02n = 290 ·1.93 = 560 K.

b) W procesie adiabatycznym uklad nie wymienia ciepla z otoczeniem, a zatem, zgodnie z pierwsza zasada termodynamiki, gaz wykonuje prace kosztern swojej energii wewnetrznej W = -i"1v. Zuiiane t;,U mozna opisac wzorem

t"U = nCv6.T = llCv(Tk - Tu).

Cieplo rnolowc przy stalej objerosci dla gazu doskonalego, ktorego czqsteczki maH i stopni swobody, rowne jest, zgodnie z terrnodynamika statystyczna,

Cv=tR.

Podstawiajac ta zaleznosc do wyrazenia na zmiane energii wewnerrznej i wykorzystujac fakt, ii czasteczki tlenu sa dwualomowe (a wiec i = 5) otrzymamy:

~U ~ f11R(Tk - To).

Zatem praca wykonana przez gaz wyniesie:

W = -!1U = - 1'.8.31. (560 - 290) ~ - 6.7 kl.

Praca wykonana przez gaz jest ujcrnna, gdyz gaz ulcga sprezeniu i w takim przypadku wartosc dodatnia rnusi posiadac praca wykonaua nad gazl;:lIL (Wi = - W), np_ przez tlok sp reza j 'icy.

8, Izolowany termlcznle cylinder podzielono na dwie cZl!sci za pomoca ruchomego tluezka, Tloczek posiada r6wniei izoiacjl! termiczna. W stante pocz!j!tkowym gaz idealny w kazde] z cz~sci mial tdentyczne parametry: Yo, PO, TO' Za pomoc,! cewki indukcyjnej podgrzano wolno gaz w prawej cztsd eylindra, tak 71' jego cisnienie wzroslo do 64 Po! 27. Zakladajac, ze gaz mozna traktowae ja~o ideal ny, dta ktorego y = CplCv = 1.5 , znaleic nastepujqce parametry w funkeji parametrow stanu poczatkowego, czyli Vo, Po oraz TO:

a) koncowlf. obh:tosc gazu w lewej cz'tsci cylindra,

b) koncowa temperature gazu w lewej cz~sci cylindra,

c) koiicowa temperature gazu w prawej CZfsci cyffndra,

d) prace wykonana przez gaz w lewe] cZl!sci eyllndra.

12

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWYCH

Przed podgrzaniem

Po podgrzaniu

Ruchomy tloczek zapewnia, ze po podgrzaniu gazu, cisnienia w lewej i w prawej kornorze cylindra b((cti!_ sobie rowne, tak wiec P L ~ P2, natorniasr zrniany objetosei w lewej i prawej czesci cylindra S'l zwiqzane ze sobq zalcznoscia (patrz rysunek):

Vz - Vo ~ Vo - V, a zatern

a) W lewej czesci cylindra nastepuje sprezenie gazu przy braku wymiany ciepla z otcczeniern. Maw)' wiec przemiane adiabatyczna, ktorej rownanie mozna zapisac

nastepujaco :

Stad szukana obj~losc gazu:

u

VI = V()(~~yr.

Korzystajac z wielk osci podanych w zadaniu ( P l .. pz ~ ~jpo y = f ) otrzymujerny

VI = G~}t Vo = U.56 VO'

b) KOI1COW'1 temperature gam w lewej czesci cylindra mozna obliczyc korzystajac z rownania stanu gazu doskonalego (dla stale] masy gazu):

paVo PIVI

---ro- =rrt:

skqd

PI VI 1tpo-O.56Vo

TI=povI!)To= PUv() To=L13To·

e) Temperature koncowu W prawej czesci cylindra obliczymy analcgicznie jak w lewej

czesci:

P2V2

T2 = povoTo.

Objetosc V2 wyznaczyrny wykorzystujac wyprowadzona wczesniej zaleznosc Vz = 2Vo - V, = 2Vo - 056Vo = 1.44Vo.

Szukana temperatura wynosi wiec

,*po·l.44Vo

T2'" p",vu To" 3.4 t«

13

CYKLE PRZEMIAN TERMOIDYNAMICZNYCH

d) Zgodnie z pierwsza zasada termcdynarniki, w przernianie adiabatycznej, praca wykonana przez gal rowna jest zmianie energii wewnetrznej gazlJ z przeciwnym znakiern. Zmiane energii mozna z kolei obliczyc ze wzoru

t;U = nCyl".T,

przy czym cieplo molowe pay stale] objetosci Cv = ;'~1 [patrz np. zadanie 6). a liczbe moli mozna wyznaczye z rownania Clapeyrona

PoVo

11" RTo'

Mamy zatern dla gazu w lewej czesci cylindra

( ) POVIl R ( ) poVo ( )

AU = Mev T1 - To = RTr; . ),-1 Ti - To '" To{y-l) J.33To - To •

czyli

poVa.

t'lU ~ -.,---:::-·0.331 0 ~ 0.66 Po Vo. 21~

Stad praca wykonana przez gaz w lcwej czesci cylindra wyniesie ostatecznie

W=-AU =-O.66pOVO'

Jest to praca ujemna, gdyz gaz ulega sprezeniu i w tak irn przypadku wartosc dodatniq bedzie posiadac praca wykonana nad gazem (Wi = - W) przez tlok dokonujacy sprezenia gazu.

CYKLE PRZEMIAN TERMODYNAMICZNYCH

9. Gaz doskonaly w Hosci 1 kilomnla wykonuje cykl ztoznny z dw6ch izochor i z dw6ch !zobar, pn:y cLYm obj~tost gazu wzrasta od VI=25mJ do V,=40mJ , a cisnienic wzrasrn od PI =lOl do p,=2*10'Pa. lie razy praca wykonana przez gaz podczas takiego cykla jest rnniejsza od pracy wykonanej w cyklu Carnota, w kt6rym lzotermy odpowladaja najwyzsze] i najnlzsze] temperaturze rozpatrywanego eyklu, a podczas I-ozp.-~iania izotermicznego obj£tosc wzrusta dwukrotnie?

Na rysunku (patrz kolejna strona) przedstawiono omawiany cykl przernian we wspolrzednych p- V. Praca WI guzu wykonywana W trakcie calego cyklu jest rowna potu powierzchni zakreskowanego prostokara. Wartosc tej pracy wyznaezymy sumuiac prace wykonywane przez gaz w poszczegolnych przemianach cyklu. W tym przypadku nalezy dodac do siebie jedynie prace wykonane przez gaz w trakcie obu przemian izobarycznycn (praca w przemianie izochoryczncj jest rowna zeru), co prowadzi do zaleznosci:

WI = P2( V2 - VI) + P I (VI - Vz) = (P2 - P !l(V2 - V~)_

W zadaniu nalezy powyzej wyznaczona prace porownac z praca wykonana przez gazw cyk lu Carnota powiqzanym z danym cyklem poprzez dwa charakterystyczne stany odpowiadajace najwyzszej i najnizszej temperaturze,

14

CYKLE PRZEMIAN TERMQDYNAMICZNYCH

p

p

v

Vi fI

cykl Cam om

v

cykl przemian opisnny w zadaniu

Najwyzsza temperatura 11 cyklu przernian opisanego w zadaniu jest powiazana, zgodnie z rownaniern stanu gaZl! doskonaiego, z muksymatnq objetosciq V2. i muksyrnalnym cisnieniern p)_. Mianowicie

T _ P2Vl 2 - nR -

Podobnie najnfzsza temperatura TI rninirnalnym cisnieniern P j :

PI VI ~ IIRTI

jest powiazana z mnirnalna objetoscia V I i

a stad

T - PIYI I - "R

Te dwa charakterystyczne stany dla cyklu opisanego w zadaniu zostaly zaznaczone za pomoca punktow na rysunku powyzej, Krzywa zarnkniera opisujaca cykl Carnota nalezy tak narysowac, aby stykata 5i,« z prostokqtem przedstawiejqcym pierwszy cykl w dwcch zaznaczonych punktach. Widac, ze praca w tak okreslonyrn cyklu Carnota bedzie wieksza (wieksze pole powierzchni wewnatrz krzywej zarnknierej tworzacej cykl).

W cyklu Camera rninirnalna objetosc wyniesie V; a maksymalna V~ (patrz rysunek), Praca W2 gazu wykonywana w trakcie cyklu Carnota (patrz skrypt tychze Autorow:

Fizyka - Wzory i prawa Z objasnieniami - cz~.~:c I, SU. 120-127) jest rowna:

V, Wz - nR{Tz- TI) in V'I

Podstawiajac otrzymane wczesniej wyrazenia na Tj i T2 otrzymujerny

(P2V2 PIVI) V, , v)_

W2 ~ nR----;;R - ----;;R In v; ~ (PZ Vr P I VI) In Vi .

I 1

Obliczmy stosunek pracy wykonanej przez gaz podczas cyklu Carnora do pracy wykonanej w cyklu opisanym w zadaniu. Wyniesie on

Wi _ P2Vj_-PIVj In~ WI - (p,-p,)(Vz-Vi) vi -

Z tresci zadania wyuika, h; V2!V; ~ 2, czyli rnuzemy podac wartose liczbowa szukanego stosunku prac~

W2 _ 2.10'.40-105.25 .. 7_11 _

WI - (;::.1 O'-!O')(40-Z5) In - - 3 In 2 - 2_9;.

15

CYKLE PRZEMIAN TERMODYNAMICZNYCH

10. Silnik cieplny prtt('nje ",edlug ('ykhl~kladajacego sil,' z izotermy, iznbary izochory. Proces izotermiczny zachodzl w maksymalnej temperaturze cyklu T max = 400K.. Obj\!tosc gazu rosnie w ezasie cyklu pleclokrotnle V ma.l(/Vmin = 5. Gazern ruboczym jest 1 kilomol gazu doskonafego jednoatomowego. Obhczyc:

a) dostarczone ciepto i wykonanq prace dla kazde] z przemian cyklu,

b) sprawnose cyklu,

c) porownac otrzymana sprawnose ze sprawnoscla silnika pracujacego wedl:ug cyktu Carnota pomiedzy femperaturami Tmax i T min tego cyklu,

Stala gazowa R=8.31 J/(K mol).

a) Korzystajac Z og61nych wlasnosci przemian termodynamicznych mozna wykonac wykres we wspolrzednych p-V opisanego w zadaniu cyklu skladajaccgo sie z trzech przemian (patrz rysunek ponizej). Przeanalizujmy oddzielnie kazda z przernian cyklu (oznaczenia wg. rysunku) w ryznaczajac cieplo pobrane oraz prace gazu.

Pmin+-=r-· ...... -!....!_--~ mm {h < U W2 < lJ

min

VmJ.x

v

(I) Izotermiczne rozpre:i::lnie 9"117U W temperaturze Tmw;. W procesie izotermicznym zmiana energii wewnetrznej rowna jest zeru i cale ciep+o Q 1 pobrane przez gaz zuzytc zostanie na wykonanie pracy Wi. Tak wiec mamy w tyrn przypadku:

Ql~Wl:>O-

W przemianie izotermicznej prac", wykonana przez gaz obliczamy z cgolnej zaleznosci:

Vm:tx:

WI - f pdV.

Vrnin

Zaleznosc pod Vwyznaczamy z rownania stanu gazu doskonalego: p = n ~T .

Tak wiec otrzymujemy

Vm" _ elV Vmax <IV vm."

Wj = J flRT maxy- = nRT max J V ~ nRT max In T" -

Vmill V min rru n

Podstawiajac wartosci liczbowe mamy

W 1 = 1000·8.31 ·400 -In:') ~ 5351640 J ee 5.35 MJ.

Jak wyzej zaznaczono w tej przemianie cieplo pobrane przez gaz jest rowne pracy przez niego wykonanej, a wiec:

Ql = Wl es 5.35 MJ.

(2) Izobarvczne sprezanie gazu dla p = Pmin ~ const Cieplo pobrane przez gaz w trakcie przemiany izobarycznej jest dane wprost przez zaleznosc:

Qz = flCpt.T

16

CYKL.E PRZEMIAN TERMODYNAMICZNYCH

de[iniuj¥'l Cp, czyl] cieplo rnolowe gazu pod sta~ym ciSrlieniem_ Cieplo to w naszym przypadku znajdzierny wykorzystujac fakt, ze mamy gaz doskonaly 0 jednoatornowych czasteczkach Z termodynamiki statystycznej wynika, ze ella. gam doskonalego

C - i-dR

P - 2 - ,

gdzie i jest liczba stopni swobody czasteczki, a R - stalq gazowa, W przypadku gazu

jeduoatornowego i = 3, a stad

Moina teraz obliczyc szukane cieplo

Q2 ~ nCpfiT ~ fnR (T min - T m;lx).

W zadaniu jest dana jedynie wanost T max- Z rownania dla pr2emiany h:obatyc:mej uzyskamy

Vmin

T min ~ Vnl<" Tmax.

Tak wiec osratecznie wzor na szukane cieplo mozna zapisac

Q 5 R '( V,,,io 1) 1-

2 ~ '2n 'Vmil< ~ max-

Po podstawicniu wartosci liczbowych

Q2 = 1-. 1000·8.31' G -1),400 = - 6648000 J '" - 6.65 MJ,

Cieplo pobrane Q2 -: 0, czyli W trakcie tej przemiany cieplo jest oddawane przez gaz. Z kolei pracc gazu pod stalym cisnieniern obliczymy z zaleznosci:

W2 = pf:.Y = Pmin (Vmin ~ Vmax) ~ Pmin Vmax( r::: - 1) .

Z rownania stanu gam doskonulego mamy

Pmi[l V max ~ nRT max .

Tak wiec ostatecznie wz6r na prace bedzie mial nasrepujaca postac:

Wz '" nRTnwG::: ~ 1).

Po podstawicniu wartosci liczbowych otrzymamy

W2 = 1000·8.31·400· ct -I) = -2659200 J ~ - 2.66 MJ.

Praoa wykonywana przez gaz w tej przernianie W2 -e 0, co wynika bezposrednio z faktu, ze gaz jiest sprezany, a wit;.c dodatnia rnusi bye praca wykonywana nad gazem (przez tlok),

(3) !zocl1orvczne o[!rzewanic gazu dID. V-V min - COliS I . W proceste Izochorycznyrn nie naSl<:_puje zrniana objetosci gazu, tak wiec gaz uie wykonuje zadnej pracy, czyli:

tv3 =0.

Z I zasady termodynarniki wynika, ze cieplo pobrane przez gaz w tej przernianie jest rowue zmianie energii wewnetrznej ga"u:

17

CVKLE PRZEMtAN TERMODVNAMICZNYCH

QJ - t,U3 - nCv6T - n+R AT - +nR (T rna.' - Tmin) = -tfJR Tmax( 1 - ~::,:) .

Skorzystano tu z faktu, ze terrnodynarnika starystyczua pozwala wyznaczyc ciepto molowe przy stalej objetcsci dla gazu doskonalego skladajacego !;i~ 7: czasteczek 0 i stopniach swobcdy (dla gazu jednoatarnowego i=3)

Cy= +R= 1R

ora.z, ie

T min = ~:,: T max (patrz punkt (2) zadania), Podstawiajac wartosci liczbowe, otrzyrnu jerny

Q3 = 1-. ]000·8.31 ·400· (1 -1) = 3988800 J = 3.99 i\IJ.

b) Sprawnosc cyklu oblicza sic jako stosunck pracy wykcnanej przez. gaz roboczy (surna prac we wszystkich przemianach cyklu) do ciepla przez niego pobieranego (surna ciepei pobranych dla tych przernian, w kt6rych sa one dodatnie), czyli w naszym przypadku

WI + W! 'I = OJ ~ OJ .

Podstawienic wyznaczonych w punkcie a, zaleznosci, prowadzi do wyrazenia

_. _ Vm\l.x. -. (Vmi'!l) Vrn;a:lJ; (V'min ')

nRTm,'l'!( In-v-.- + rrRr max -,,-.--1 In-v-.- + -v-.--i

mln _ max mm m,lx.

'1"1 = Vrnax 3 _ - ( Vmin) = ~t;\",- ~ ( \i'min .... •

nRTm:t~ln-v:-:-:- rni .J.-7-)n.R_Ttml.x l--V-.- 1[1 V, + =' 1--1;;:; )

IllLr.'I - mux i't'tlt1 - max

Po podstawieniu wartosci liczbowych otrzymujemy:

In 5+ G-l) ill5 - 0.8

7] = J ( I) = ~ = 0.29 .

l.n5 + 2" I-I n o + _._

c) Sprawnosc cyklu Carnota w silniku pracujacym pomicdzy T max i T min' wyraza si~

wzorern

Tm:;..'(~T min

ttc = Ten",

Po podstawieniu zaleznosci na T min orrzyrnujerny

Tina;,;: """ ~Trn.,'l:X . Vrnin _

nc = Tma< '" 1- Vm" ~ U'.tl.

T'ak wicc sprawnosc cyklu opisanego w zadaniu stanowi jcdynie 36% teoretycznej sprawnosci rnaksymalnej dla dowolnego silnika pracujacego porniedzv temperaturami Tma, iT min'

18

CYKLE PRZEMIAN TERMODYNAMICZNYCH

t I. Modelem dla przemian termodynamieznych w silnlku spalinnwym jest cykl Otto ztozony z ezterech przemian: (1) sprezanie adiabatyczne od VI do Vl , (2) i~of;:hol'yc~JI)' WZ[ost clsnlenla, (3) adtanatyczne rozprezarsie od Vl do V, oraz (4) izochoryczny spadek cisnienia, Narysuj ten cykl przcmian we wsp6h-z\idn)'cll p-V. Poka:i, ze idli gaz ~ach());uje sie ,tak ja~ ga~ idealny, to sprawnose cyklu wyniesie IJ" 1 - '""r=T ' gdzJe wspolczynnlk sprezama r ~ Vj/V2·

r

Opisany w zadaniu cykl zostal przedstawiony na rysunku obok. Zakladamy, ze cykl rozpcczyna sie sranern opisanyrn paramerrami PI, V1,T1 W wyniku sprezenia adiabatycznego przechodzimy do stanu 0 parametrach P2, V2, T2· W tym procesie gaz wykonuje prace ujernnq przy braku wymiany ciepla z otoczeniem, Nastepnie gaz jest podgrzewany w stalej objetosci. Gaz bedzie pobieral cieplo, natorniasr Ole bedzic w tcj przernianie wykonywal pracy. Gaz przejdzie U9 sranu 0

V pararnetrach o-, V3 ~ V1,T:'!. Kolejna przernianq

jest adiabatyczne rozprczenie - gaz wykonuje pract< dodatnia przy bl aku wymiany ciepla z otoczeniern. Nastapi przejscie do sranu 0 pararnerrach P4, lI'l - V 1. T4 Ostatnia przerniana zamykajqcq cykl jest izochoryczne cchlodzenie gazu - gaz addu cieplo nie wykonujac pracy. Przejdzierny do stanu opisanego paramctrarni Ph Vt,Tl .

Sprawnosc opisanego cyklu wyznaczymy obliczajqc stosunek pracy wykonanej przez gaz w calym cyklu do ciepla pobieranego przez gaz w tym procesie, Z kolei praca wykonanu przez gaz jest r6wna roznicy pomiedzy wartosciarni ciepla pobieranego i oddawanego. Mamy wiec:

p

P3

r, > To

.> -

v~

QJ -I Q .• I

1'/ = QJ '

gdzie Q3 > 0 jest cieplem pobieranym podczas izochorycznego ogrzewania (przerniana (3». Z kolei IQ41 jest cicptern oddawanym Vi przemianic (4), czyli podczas izochorycznego schladzania. Wyznaczrny wartosci potrzebnych ciepel.

Z [ zasady tcrmodynamiki wynika, ze w przemianie izochorycznej cieplo pobrane jest r6wne zmianie encrgii wewnetrznej gazu: Mamy wiec

QJ ~ 2"Uj ~ IlCvl1T ~ nev(T3 - T2)'

oraz

Qi! ~ !1lJ4 - nCv8.T= nev(Tl - T4)'

Poniewaz T I <: r 4 , (0 cieplo pobrane Q.I < 0 : zac h()(b:i wiec proces oddawania ciepla przez substancje robocza i cieplo cddane wyniesie:

IQ41--Q4;nCv(T4-Tl)'

nC,{T3~T2)-IlCv(T4-Tl ) IlCv(r:l-Tzl

T,,-Te-T4+T, TJ-h

19

ENTROPIA

W zadaniu nalezy powiazac sprawnosc ze wspolczynnikiem sprezania r .. V1iV? . Spr6bujmy wiec do wyznaczonej zaleznosci wprowadzic objetosci, Wykorzystamy w tym celu rownanie przemiany adiabatycznej w postaci:

TV/-I ~ const, Tak wiec dla przernian (I) i (2) rnozcmy kolcjno zapisae

St,,-d

(V J}'-I

T4 = T] _1_ =. T, r1-y.

- VI -'

Podstawmy otrzymane wyrazenia do wzoru na sprawnosc

h-T2-T4-T] T,,-T,-TJr'-'+Tz"-" TJ-I2-(T3-Tz)'-' T

'I = T,-T2 T,=T2 T,-T2

CO po uproszczeniu daje szukana zaleznosc:

1 I-y -1 I

f/= -r = --;:;T'

Zauwazrny, ze 0 ile sprawnosc cyklu Carnota (I}c = 1- T2ITl) zalezy od stosunku temperatur rninmalnej i. rnaksyrnalnej w cyklu, to dla cyklu Otto sprawnosc zalezy od stosunku objetosci minimalnej i maksymalnej ( poprzez wartosc r ). a takze od rodzaju guzu ( poprzez wartosc f ).

ENTROPIA

12. Znaleze zmlane entropii przy rozszerzaniu m=6g wodoru, gdy:

a) wod6r rozszerza 5i\! izobarycznie do obj~tosci w=2 - krotnie wieksze],

b) wod6r rozszerza si\! lznrermlczme od cisnienia PI = 1051-'a do P2 = 0.5 . 105Pa , Dana jest masa czasreczkowa wodoru f1. = 2 glmol i cieplo molowc wodonu l'rzy stalym eisnienil1 C,,-..29.1 JJ(mol K). Stata gazowa R = 8.31 JJ(mol K}.

Znajdziemy najpierw zmiane entropii przy rozszerzaniu izobarycznyrn. Og6Joy wz6r na entropie S gazu doskonalego (patrz skrypt tychze Autorow: Fizyka - Wzory i prawa ;; objasnienlami - czr,:.I:C I, str. 128) ma pcstac

S=nCvlnT+nRLnV+SO,

gdzie Ii jest ilosd'l rnoli gazu, Cy-ciepli::m molowyrn prLY stale] objetosci, R -stalq gazow:t_ a So- sta1'l rowna entropii gazu w umownyrn stanie poczatkowym. Stad zmiana enrropii przy przemianie, W ktorej temperatura zmienia si(( ad T 1 do T 2 a objetosc od VI do V2 wynosi

20

ENTHOPIA

- , T, V,

6S-nCvlnYt+IIRln V~·

Poniewaz w przernianie izobarycznej

V, h T;" ~ T2 '

to din przcrniany opisanej w punkcie a) zadania bedzie zachodzic: h 1'2

W=V;-=T;" •

Zmiana entropii w tej przemianie wynosi zatern

6S ~ lie" In w+IIR In w ~ fI(Cy + R) III W ~ nCp In W = 1/:Cpln IV,

gdzie wykorzystalismy, ze Cp - Cy '" R oraz:, ze liczba moli !I ~ f}Pcdstawiajqc wartosci liczbowe znajdujerny, ze

ss = ! . 29.1 In 2( ~ m;I.K] ~ 60.5 -t

mol

Wyznaczmy teraz zmianc cntropi dla przemiany opisanej w punkcie b) zadania, Zmiana entropii przy rozszerzaniu izoterrnicznym (poniewaz Tl = T2 ) wynosi

v,

J:S=nRln V~

Poniewaz w przemianie izotermicznej

to

i zmiane entropii mama zapisac

A o R'j PI mRI PI:

;.;;w ~ 11. n P2 a]I n PI .

Podstawiajac dane liczbowe otrzymujemy

6 10J J

L'lS ~ '2 . 8.31 -In o.s.W ~ 17.31('

13. Oblkzyc zmianf entropil n = 2 moli gazu doskonaJego 0 wspnlczynniku adiabatycznym }' ~ 1.33 w pewnej przemianle powodujace] wzrost objetosci U= 2 ra,zy i obnizeule cisuienia fJ ~ 3 razy. Stala gazewa R = 8.3'1 J/{mol K).

Skorzystamy ze wzoru na infinitezyrualnq zrniane enrropii (patrz skrypt tychze Autorow: Fizyka - Wzory i prtnm ;: objasnieniami - c;:flse I, Sir 128):

PI P2 ~tpl
I
I V2 - a VI
: Vj dT dV

dS= nCVT +nR-y

Stad zmiana entropii w catym procesie wyniesie

T2 dT v~ dV T- V

65- AIlCv 'T-+ J1IIR V" nCvlnTlr; + ,!Rln V1v~

21

ENTROPIA

i ostate em i e

Z tresci zadania wynika, ze

V2 v;:-=a.

Do znalezienia zmiany entropii bedzie jeszcze potrzebna wartosc stosunku temperarur IH'!)~d i po przernianie: T2 f Ti' zapiszmy wiec rownanie Clapeyrona dla stanu gazu przed i po przernianie:

P1V! =nRTj, P2V2 ~ nRT1·

Podzielrny powyzsze rownania srronami wyznaczajqc szukany stosunek ternperatur T: P'v. "

1"1 '" PIVI ~ p'

Czyli zmiana entropii wynosi

A c C I T2 I v, C· U I

LlJ=n y n Tl +nRnv;-=n vlnp+IIR no.

Wiedzac, ze db: gazu doskonarego Cy = :-1 (pam np, zadanie 6) mamy:

IIR (fl.) fiR [ (.!l) ] liN ("hf~l)

M=y_1lniJ +IIHlna=r_11np +(}'-l)lna "')'_lI!l-'-{3- ,.

Ostatecznie

-«, (al) I'l:S = }'-1 In If .

Podstawiajqc wartosci liczbowe:

2·8,31 (21.33) , J

60S = 0.33 In -3- '" -8.901 K'

Ujernna wartosc zmiany entropii w zadanej przemianie termodynamicznej oznacza, ze uklad, w kt6rym zasz lu ta przcmiana nic megl bye izclowany i musialo uasrapic cddanie ciepla do otoczenia,

14. Gaz doskonaly 0 wsp6Jczynniku adiabatycznym y poddano przemianie, dla kto.-ej Laleinosc cisnienia ud Qbjl!tQ~~i gazu Jest optsana nastepujqcym rownantem: p .. Po - nV • gdzic Po i a sll dodatnimi dalymi. DIa jakiej wartosel objerosci entropla b\!dzie maksymalna?

Enrropia gam doskonalego wyraza sie zaleznoscia (pain takze zadanie 12):

S = nCv In T + fiR In V +So,

gdzie So jest wartoscia entropii w umownym stanie poczatkowym. Mamy wyznaczyc dJa zadanej przemiany gazu objetosc, dla ktorej WarlOSC entropii osiagnie maksimum. W tyrn celu najpicrw przedstawiruy enuupie jako funkcje jednej zmiennej, kt:6n\ b!(dzie objetosc, Nastepnie zastosujemy typowa procedure rnatematyczna wyznaczenia maksimum dla funkcji jednej zmiennej,

Temperature Z'rnozna wyznaczyc z rownania Clapeyron a

22

ENTROP.IA

pV T= /lW' gdzie za p podstawimy rownanie przerniany

P =.Do-aV.

T _ (po-rlV)V - nR

Mozna juz teraz zapisae entropie jako funkcje tylko objerosci

(Po--av)v

5(V)~IIC"ln nR +nRlnV ... So·

W celu znalezienia rnaksimum funkcji S(V), obliczamy jej pierwsza pochodna

S'(V) _ nC· I1R • po-2aV + lIR _ I1C~{po-2aV) + nR

- V (PO-aV)V fIR Ii - (pn-aV)V V·

Objetosc gazu Vmax, dla kt6rej entropia bedzie maksymalna otrzyrnamy rozwiqzujac nastepujace rownanie:

S'(Vmax) = U ,

czyli

a wiec

CVPO +RpO - 2CvaYmax -RaYmax = '0,

i osratecznic

v . = PO (cv ,R)

max a (2Cv + R)"

W zadaniu nie pcdano dla gazu poddawanego przemianie wartosci ciepla Cv, lecz wartosc wspotczynnika y . Z definicji (' = eplCv. Korzystajac z rcwnania Mayera

Cp- Cv=R

rnozemy wyrazic C\I tylko zapomoca wspolczynnika y:

a zatern

Korzystajac z tej zaleznosci zapiszmy wzor na poszukiwana wartosc objetosci

po(~+R) Po)'

Vtn~x = (21i ) =~.

a ;::r + R r1·1-(

15. Oblicz calkowita zmiane entropii W wyuiku zmleszanla m~ =<300 g azotu Vi'! = 28 g/mol) oraz m2 ~ 200 g dwutlenku w~gla (a2 = 44 g/rnol) . Temperamry i cisnicnia gazow przcd zrnieszan iern byl)' jednukowe .. Proccs mieszania zachodzi w ukladzie lzolowanym eieplnie przy stalej obj~tosci. St!lla gazowe R = 8.31 J/(moI K).

Mieszanie gazow zachodzi w warunkach izolacji cicplnej pay stalej ubjt(tQsci calego ukladu, wiec nie rna wymiany ciepla Z otoczeniemi nie jest wykonywana praca (nad uktadcm jako caloscia). Zgodnie z I zasada termodynarniki calkowita energia wewnetrzna

23

ENTROPIA

p,f1 .t

COL

przed zmieszaniem

p, Jj+ ~,T

po zmieszaniu

takiego ukladu nie zrnieni sie, Poniewaz ternperatury gazow przed zmieszaniern byly jednakowe, to nie nastapi zmiana ternperatury po zrnieszaniu (zakladarny tutaj, ze gary sfl gazami doskonalymi i ich energia wewnetrzna jest proporcjonalna do ternperatury), Palladia surna cisnien parcjalnych gazow po zmieszauiu bedzic rowna cisnicniu gazow (jednakowernu) przed zmieszaniern, Parametry gaz6w przed i po zmieszaniu - pam rysunek obok,

Zmiana entropii naszego ukladu bedzie suma zmian entropii dla kazdego z gazow z osobna. Czyli

6.S-&S\+&S'2 '

gdzie ~ 1 jest zmiana entropii dla azotu a ~S2 - dla dwutlenku wegla, Wyznaczajac Ie zmiany skorzystajmy z og61nej zaleznosci na zmiane entropii ukladu przy przejsciu ze stanu A do B (patrz skrypt tychze Autor6w: Fizyka - WZOIY i prawa z objasnien iami - CZi;SC J, str 129):

D dQ 8,SA~B = J T' /I

Chociaz nasz uklad jako calose jest termicznie jzolcwany, to dla kaid,ego z gaznw '1 osobna zachodzi wymiana ciepla (z drugim gazem). Wartosc elernentamej zmiany ciepla dQ znajdzierny korzystajac z I zasady terrnodynamiki zastosowanej do podukladu Jakim jest. kazdy z gazow Z osobna .. Energia wewnetrzna kazdego 7. gazuw "'''' zmieni si" w wyniku zmiesznnia (stalos.c temperatur przed i po zmieszaniu), S'tflcl rnozna zapisac:

dU=dQ-dW=O

dQ=dW"pdV,

gdzie dU jest elernentarna zrniana energii wewnetrznej podukladu, a dW - elementarna praca wykonana przez gaz,

Skorzystajmy jeszcze z rownania Clapeyrona

pV= nRT ,

aby wyznaczyc iloraz

P rlR

7=v,

kt6ry pozwoli nam zapisac wyrazenie podcalkowe nastepujacy sposob:

we wzorze na zmiane entropii w

dQ p<1V nRdV T~T=-V-

Korzystajac z tej zaleznosci zapiszmy zmiany entropii podczas zmieszania kolejno diu azotu i dwutlenku wegla:

24

ENTROPIA

Liczbe mcli db kazdego z gazow wyznaczyrny z zaleznosci

Pouadto w zadaniu nie jest podany stosunek objetosci zajmowanych przcz kazdy z gazow przed zrnieszaniern, czyli VtlVi. Stosunek len wyznaczyrny zapisujac rownanie Clapeyrona dla kazdego z gazow przed zmieszaniem:

ml

pV1 = JflRT ,

m2

pVz ~ 112 RT

Po podzieleniu powyzszych rownan snonarni mamy v, mu III

V2 - mil'll·

Podstawiajqc wyznaczone zaleznosci do wzorow na 6..51 i ~2 otrzymujemy

• ml ( m2.u1)

~1 =7i1Rln 1+iriT.1I2

oraz

.. m;:: l'"' mo, P2)

~2 = .1'2 R In 1 + m2 f.iI .

Czyli calkowita zmiana enrropii uk lad II bedzie r6wna

[tnt ( mlf.ll) mz ( tnl Wl)]

LIS,=M1 +652 =R 'jTi""ln 1+ hitii, +l12ln 1 + m27Il

Podstawiajac dane liczbowe otrzymujerny

6S = 8,31CW I!lC1 T ~*) + 240~ In(1 + ~g~ ~D) = 77,2 .~

Zmiana entropii W opisanej przemianie rnusi bye dodatnia, gdyi zmieszanie gazow nastqpilo w ukladzie izolowanyrn, a proces jest nieodwracalny ..

16. Oblicz zmlane entropii ukladu, ztozonego z ml='lkg wody 0 temperarurze tl=100°C oraz mz=2kg wody 0 temperaturze t2=O"C, po zmleszaniu i wyr6wnaniu silt temperatur obu cz~sci wody, Cieplo wlaseiwe wDdy wynosi =4.19·10l J/(kg ·K).

Koncowa temperature t wody po zmieszaniu obu jej czesci znajdujerny z rownania bilansu cieplnego

Otrzyrnujemy srad, ze

/=; 111111+111)11 1111 +m2

Zmiana entropii 63 calego ukladu wynosi

6S~ 681 +632.

gdzie 6.51 jest zmiana entropii wocly 0 rnasie Tnl pay jej oziebianiu od ternperatury /1 do temperatury t, a .6S2 zmiana entropii wody 0 masie m2 przy jej cgrzewaniu cd ternperarury 12 do rernperatury I.

Zgodnic z dcfinicjq, clcmcntarna zmiana entropii dS ukladu lub podukladu majacego temperature (w skali bezwzglednej) T wynosi

25

TER.MODYNAMIKA STATYSTYCZNA

dO dS= f,

gdzie dQ jest cieplern dosrarczonyrn do ukladu (podukradu). Stad

T r'm]cdT

M1"'J~ T:l

Calkowita zmiana entropii wynosi wiec

AS 1 T 1 T ( 1 m]T]+m2T, . I mIT]+m2T2)

L> '" m1 c n Tl +mzc n T2 - c m1 n (ml + m2)fl +mz n (ml + m2)T2 •

a

Podstawiajac dane liczbowe otrzyrnujerny

6S; 4.19· 103(ln 37~;27j73 + 2 -In 37~~2;r3) ; 4.19.103(-0.1969+ 02304) 0; 140JiK

Zauwazrny, ze calkowita zmiana entropii, zgcdnie z oczekiwaniem, jest wieksza ott zera pomimo, ze zmiana entropii czesci wody, ktora ulegla ochlodzeniu .6S I < O.

TERMODYNAMIKA STATYSTYCZNA

17. W dwu jednakowych zbiornikach znajduje sil; ten sam gaz: w jednym, W temperaturze TI i PIJd clsnlenlem Ph w druglm w temperaturze Tz i pod clsntenlem P, . Jaka t.emperafura T ustali 5i\, gdy zbiornikl polll.czymy ze sobq? Zakladamy, ie podczas wyrewnywanla si~ temperatur nil' rna wymiauy clepta Z otoczeniem, Gaz naleiy traktowac jako idealny.

Poniewaz zakladamy, ze podczas wyrowuywania sie te:rnperatur nie rna wymiany ciepla z otoczeniern ani gaz jako calosc nie wykonuje pracy (nie zrnienia sie calkowita objetosc gazu), to mozemy przyj'lc, ze zachowana jest sumaryczna energia wewnetrzna gazu. Jak wierny dla gazu idealnego wyrazenie na energie wewnetrzna rna postac (patrz skrypt tychze Autor6w: Fizyka - Wzory i prawa z objasnieniami - cz~c J, str, 133):

U,..n-fRT ,

gdzie n oznacza ilosci moll a i jest iloscia stopni swobody gazu. Przed polaczeniem calkowita energia gazu Uc w obu zbiornikach wyniesie wiec

Uc'" nd'RTI +112tRT2'

gdzie przez n I i n2 oznaczylismy cdpowiednio ilosci moli gazu w pierwszym i drugim zbiorniku,

26

TERMODYNAMIKA STATYSTYCZNA

Po polaczeniu zbiornikow

- - j i

u; =nFjRT+n2~RT

Z por6wnania otrzymujemy, ze kcncowa temperatura wyraza sie wzorern T= nITIHI2Tl.

nl+n2

Poniewaz w tresci zadania nie mamy danych n I i n2 lecz cisnienia PI i P2 w zbiornikach skorzystajmy dodatkowo z r6wnu.n stanu gazu idealnego diu obu zbiornikow przed polaczeniern: - dla pierwszego zbiornika

- dla drugiego zbiornika

PI V= nlRTI , P2V=n2RT2 '

gdzie V oznacza jednakowa objetose powietrza w zbiornikach .. Wyznaczajac Z powyzszych rownan nl i n2 mamy, ze:

PI y P2V T+T

PIV PiV' RT]+I1T.

a stad ostatecznie

18. Srednia energia molekul jednoatomowego gazu (I;) = 6.10-211. Cisnienic guu w naczyntu wynosi P = 2· 105Pa. Znalezc Iiczb~ molekul tego gazu w V=l em',

Zakladarny, ze zaz, 0 ktorym mown w tresci zadania, mozna opisae za porncca r6wnania stanu gazu doskonalego

pV~IIRT ,

gdzie T jest temperatura gazu (w skali bczwzglednej) a " jest liczburncli gazu, Liczbe moli mozemy wyrazic w nastepujacy sposob:

N

n = tVA'

gdzie N jest Iiczba molekul gazu a N"j - liczba Avogadro. Stad liczba molekul guzu. pV

N=nNA = RTNA

W zadaniu nie marny danej ternperarury gazu ani statych R i NA,. Pod ana jest natomiast srednia energia molekul gazu .. Jak wiemy, srednia energia ruclekul gazu wynosi

(e) ~ fkT ,

gdzie t jest iloscia stopni swobody czasteczki gazu a k-staI'l Boltzrnanna.

Diu gazu jednoalomowego i=3, czyli

Wyznaczajqc z powyiszcgo wyrazenia T i wstawiajae do rownania na N otrzymujemy

27

TERMODYNAMIKA STATYSTYCZNA

pV" 3 pVNA k 3 pV

N = R 2(,) N A = 2"RW = 2" {s) • H

gdzie skorzystalismy ze zwiazku stalej gazowe] ze stala Boltzmanna R = N Ak .

Po podstawieniu wartosci liczbowych otrzymujerny, ze liczba rnolekul gazu wyno.si

N= 3 2'I01'1O-6[pa,mJ = _"~.mJ. = I] _ 5 .1020

2 2.6-21 J Nrn .

19. Wszystkie stopnle swobody (rranslacyjne, rotacyjne oruz )\'i!)u~yjlle) czqsreczki Sl!. wzbudzone. Obliezye energie sredni'l czasteczki w zaleinosci od Iiezhy wchedzaeyeh w jej sklad atomnw. Jaka cZfsC te] energii jest eaergla ruchu postepowego czasteczki?

Srednia energie czasteczki oblicza sie wedlug wzoru:

E - Eposl + Bobr + Eosc - tCiposr + iobr)kT + iosckT - tkI"(iposl + iobr + 210sc),

gdzie ipOSh lob' oraz iosc oznaczajq cdpowiednio liczbe translacyjnych (postepowych], rotacyjnych (obrotowych) oraz wibracyjnych (oscylacyinych) stopni swobody i moga, przyjmowac rozne wartosci w zaleznosci od liczby atornow r w czasteczce,

Liczba stopni swobody jest r6wna Iiczbie niezaleznych wspolrzednych potrzebnych do opisaniu polozeniu wszystkich atornow czasteczki w przestrzeni,

Przykladowo rysunki ponizej ilusrruja stopnie swobody dla czasteczki dwuatomowej. Mamy trzy translacyjne stopnie swobody, ktore mozna utozsamiac ze wspolrzednyrni srodka masy czasteczki w tr6jwymiarowej przestrzeni. Do opisu dowolnych obrotow czasteczki wystarcza w tym przypadku dwie wsporrzedne katowe - dwa rotacyjne stopnie swobody. Natomiast drgania atornow w czasteczce sa opisane przez odleglosc pomiedzy atomami - jeden oseylacyjny stopien swobody.

y

28

z

x

Trzy stopnie swobody ruchu postftpowego c;zqsteczki

Dwa stopnie swobody ruchu obrotowego cZqsteczki

Jeden stopier) swobody ruchu drgajq_cego CZqsteczki

odleglosc pomi~dzy atomami

TERMODYNAMIKA STATYSTYCZNA

Liczba translacyjnych stopni swobody nie wzrasta juz wraz ze wzrostem Iiczby atom6w W czasteczce. Liczba rotacyjnych stopni swobody dla czasteczek J i wiecej atornowyeh wyniesie 3 (dowolny obr6t bryly sztywnej w przestrzeni trojwymiarowej opisywany jest przez trzy wsp611'Z~dnc katowe).

Wracajac do tresci zadania wyznaczmy udzial energii ruchu postepowego:

Epr}S1 tit}Ojl

-=--]( ).

E "2 il'(xu+iobr-+2iasc

Sn;uuia energia ruchu postepowego czasteczki (3 translacyjne stopnie swobody) zawsze

wyniesre:

-E i , kT 3k'T

post - "2lflMI = "2

Sytuacja przedstawia sie inaczej w przypadku ruchu rotacyjnego czasteczki, kiedy to we wzorze na energie srednia

- 1 .

Eobr '" zlobrkT

nalezy podstaw ic odpowiednia dla dane] molekury liczbe rotacyjnych stopni swobody, a rnianowicie

dla r = I IObr - 0, dla r = 2 lobr = 2, dla r 2 3 jobr = 3.

Aby wyznaczyc jose, zauwazmy, ze liczba wszystktch stopni swobody w czasreczce r - atornowej z wiazaniami sprezystymi wynosi 3r, poniewaz polozenie kazdcgo atornu w przestrzeni jest jednoznacznie wyznaczone przez 3 wspolrzedne. Stad lei: iose ~ 3r - iposl - iobr. a zatern

dill. r = I iosc - 3 - J - 0 = O. dla r'" 2 iosc~6-3-2=1. dla r z 3 iose a 3r - 3 - 3 = 3, - 6.

Energia ruchu wibracyjuego (drgan) atomow wewnatrz czasteczki

E 0$<" - io>:ckT

zalezy od r, W tylll przypadku ria jeden stopien swobody przypada srednia energia rowna nie kT/2, jak dla stopni swobody zwiazanych z ruchern czasteczki, lecz kT. lest to zwiazane z tyro, ze w przypadku oscylacji energia ealkowita czasteczki sklada sie nie tylko z energii kinetycznej, jak to rna miejsee w ruchu translacyjnyrn i obrotowym, lecz takzc i z euergii potencjalncj. Tak wiec przy kazdyrn oscylacyjnym stopniu swobody kTI2 energii zwiazane jest z energia kinetyczna dTg:"ln oraz kT(l energii zwiqzane jest 2 energia potencjalna ruchu drgajacego.

Mozna teraz obliczyc calkowitq energie srednia czasteczki oral okreslic jaka jej c.z~sc stanowi energia ruchu postcpowcgo.

Dla r= l:

29

TERMODYNAMIKA STATYSTYCZNA

Dl(\r~2:

ipost = 3, ioor = 3, iose = 1,

F_ = tkT 4- ~kT 4- kT= tkT, ["OS, tkT

--=- ~ ~ = 43%.

E 'ikT

Dla ,.;:; 3:

ipost = 3, j(JJb/"~3, lose .. 3r - 6,

E = 1kT + tkT + (3rkT ~ 6kT) '" 3knr~ 1),

Epost !kT 1

E ~ JU\r-l) ~ 2(,-1)·

W tyrn dla z = 3:

ipost = 3, iobr ~ 3, lose = 3, Ii = 1kT + 1kT +3kT = 6kT, Ero<t tkT

E = 6kT = 25%.

20. Oblic:t:yc prl(dko~ci; najbardzje] prawdopodobna, sredI!ill i srednlokwadratowq czqsteczek g!l:1Il, kt6r~go g{'St(lSC d = 1 gil, !l cisnienie jest r6wn~ p ~ 105 Pa ,

Predkosc najbardziej prawdopodobnq czqsteczek gazu (patrz: skrypt tychze Autor6w:

Fizyka - Wzory j prawa Z obiasnieniami " czde J, str .134-135) obliczyrny ze wzoru:

Vl'rlOr.~7

gdzie M jest masa czasteczkowa (rnolowa) gazu, a R to stala gazowa. Z drugiej strony skorzystajmy z rownanja stanu gazu doskonalego:

pV - fllIT ,

w kt6rym liczbe mali n zapiszemy:

m Vd

n ~ J\i ~ M'

gdzie In jest masa gazu, a d = -v jego gestoscia, Czyli rnamy:

fl.T P M"'J'

co urnozliwi nam wyliezenie szukanej predkosci, gdyz:

vw=ff=ff·

Jej wartosc liczbowa wyniesie

gdzie nalezalo podstawic

J H.OlJ. \05 450 .!!!.

Vp'.- 1 ~ s'

8 10-'1,:8. kg

d ~ 1 Tel 10-3m3 ~ I mJ .

30

TERMODYNAMIKA STATYSTYCZNA

Podobnie wyznaczamy prcdkosc srednia czasteczek gazu: -_J8RT f8P g.LOU105 ~08.!!l v -. 1rM - ~1iJ = 3.142.1.00 ='_', s'

Z kolei predkosc sredniokwadratowa w tym przypadku wyniesie:

- _ pRr _ fJP 3.1.013·1[l5 55'1.!!!.

v kw - ~ M =;J '7 - it.oo m s •

21. Jaki prucent ezqsteczek tlenu (masa czasteczkowa jl"'32 kg/kmol) 0 temperaturze T=308 K porusza si~ z pr~dkosciami zawartymi w przedziale od vl=500 mls do w";;600 m/s ? Staia gazowa wynosi R=8..31 kJ/kmol.

Rozklad prcdkosci czasteczek gazu doskonalcgo pozostajacego w rownowadze termcdynamicznej (a za taki mozerny uwazac tlen w ternperaturze pokojowej) opisuje funkcja rozkhdu Maxwella

(triO )3/2 (mQt'") 2

F(v} = 2rr.kT cxp - liT 4n:v .

gdzie 1110 jest masa rnolekul a k ·~ta-tit Boltzmanna,

Poniewaz

k = .JL a u = mONA

lVA • ~

gdzie R jest stahl. gaz()wlI_, Ni\ - liczba Avogadro, .It - rnasa czasteczkowa, to funkcje rozkladu Maxwella mozerny rowniez zapisac w nastepujacy sposob:

( f.l )3/2 (JlV2) "

F(v)., 2'tt.RT exp - 2RT 4n;v- ..

F(v)

Funkcja rozkladu (patrz rysunck obok) pozwala obliczyc jaka czese ogolne] liczby czasteczek N porusza sift, z predkosciami zawartymi w przedziale od VI do Vl zgodnie z wyrazcnicm

V2

~::! ., S F(v)dv .

. r VI

F{v,)' . F{v:J

Maksimurn tej funkcji wystepuje dla pred-

v kosci najbardziej prawdopodobnej, ktora otrzymamy z warunku F'(vpr) = 0:

- J2RT

VPI"- =tr .

Po podstawieniu danych liczbowych dla sytuacji opisanej w zadaniu mamy:

Na rysuuku .c:.NlN dla przedzialu predkosci od VI do Vl jest rowne zakreskowanemu polu powierzchni pod krzywa (calkowita powierzchnia pod krzywq jest rcwna 1 lub 100%). Aby obliczyc DNIN nalezy wykonac calkowanie. Poniewaz obliczenie calki z funkcii

31

CIA_GI:.Y ROZKtAD tADUNKU ELEKTRYCZNEGO

Fev) w sposob analityczny jest niemozliwe, gdyz jest ona nieelementarna, nalezy uzyc procedury numerycznej, Np. mozna pole pod krzywa przyblizyc prostokatami a jeszcze Jepiej trapezami. My ugrlllli<;<:yrlly sie, jak to pokazano na rysunku, do jednego trapczu. Otrzyrnujemy

czy!i

tV = 2nC:~Tr/Z[ exp( - '~;n vT + exp( - ~J.J v~ ]<V2 - v,) .

Po podstawieniu danych liczbowych otrzyrnujemy t!N

N=O.16= 16%

Tak wiec ok. 16% czasteczek tlenu w warunkach opisanych w zadaniu porusza sill z predkosclami z przedzialu od vl-500 I11ls do Y2~600 m/s,

POLE ELEKTROSTATYCZNE

CIAGt. Y ROZKt.AD t.ADUNKU ELEKTRVCZNEGO

22. Obliczyc poteneja] i I]at~i"nie pola elekrrostatyeznego wewnqrrz i na Lewn:!trL naladowane] powierzehnl kulistej (sfery) 0 pmmieniu R, posiadajacej rownomlernle rozloiony Iadunek Q. Jak zmlend silt wyznaezone pole elektostatyczne, jcsli sfcr~ zastaplmy kull{ Q promienlu R wykonanq z przewodnika i natadowanq ladunldem Q.

Natezenic polo. elektrostaryczncgo dla jednorodnie naladowanej sfcry wyznaczymy korzystajac Z prawa Gaussa

gdzie S jest dowolna powierzchniq zarnknietq otaczajacq ladunck Q. Wyznaczmy pole clckrrosratyczne na zewnatrz sfery w odleglosci r » R.

Oiaczamy naladowana sfere 0 prornieniu R wspol-

t srodkowa powierzchnia kuhstq 0 prornieniu r (patrz rysunek obok), Z syrnetrii wynika, ze wektor natqzerua pola elektrosiatycznego rna kierunek promienia sfery i jego wartosc zalezy jedynie od cdleglosci od srodka natadowanej sfery. Stosujac prawo Gaussa otrzyrnujemy:

fEd s =f b(l)dS '" E(r) f as = E(r)4I!r2 = Pr) ,

S S S

skad

32

( 1 Q

E r) = ~4 • -·-z .

noo r

C,1A_Gt. Y ROZKLAD t.AD'UNKU ELEKTRYCZNE.GO

Natezenie po la elektrostatycznego na zcwnqtrz sfery zmienia si« zatern Z odtegloscia rak same jak dla ladunku punktowego urnieszczonego w srodku kuli. Potencjal pola elektrostatycznego bedzie miec wiec rowniez taka sarnq postac jak dla ladunku punktowego

( ) 1 Q

qJ r = 41'100 -r--

Taka postac potencjahi zaklada, iz rp(r --> co) = O.

Na sarucj powierzchni kulisrej r = R marny odpowiednio

1 Q 1 Q

£(R) = 4li'80 R2 oraz ~7(R) = 4"EO T'

Jcsti z kolei wewnqrrz naladowanej sfery uruiesclmy wsporsrodkowa powierzchnie kulista 0 promieniu r, to wewnarrz tej powierzchni nie bedzie juz iadunku elektryczncgo, gdyz jest all n.a sferze 0 prornieniu R. Zatern z prawa Gaussa (dla r -: R)

fEd S =~ E(r)dS ~ E(r) 4 ss = H(")4nr2 = 0,

S S S

ftJ(r)

bedzie wynikac, ze narezenie pola wewnqtrz sfery (dla dowolnej wartosci r) musi wynos ic zero.

Porencjal wewnatrz sfery obliczymy ze

zwiazku porniedzy natezenicm pola

porencjalem dla pol centralnych

E(,-) = _ d'~~) = O.

Zatem ip(r) -const, Stahl tq wyznaczymy z warunku ciaglosci potencjalu dla r - R_ Zalem wewnatrz sfery 0 promieniu R:

,,'I r) = _l_Q_ r. 4rrB[) R .

~------~--------~~~

r

R

R

r

Analizujac zmiane spowodowanq zastapieniern sfery przez ktll~ przewodzaca przypornnijmy, ze przewodniki charakteryzuja sie tym, iz swobodne nosniki ladunku elektrycznego poruszajq sie w nich pod wplywem dowolnie malej 5i1y pula elekuycznego. Przy czym swobodne ladunki elektryczne (precyzyinie. swooodne nosniki hld_ elekrr.) znajduja SI" juz w nienaladowanym przewodniku. Tak wiec w kazdej sytuacji, w stanie rownowagi, narezenie pole elektrycznego wewnatrz przewoduika jest rowne zero. Gdyby tak nic bylo, to nie byloby stanu rowncwagi, gdyz nastepowalby ruch swobodnych ladunkcw trwajacy tak dlugo, az wyzerowalaby sie sila pola elekrrycznego dzialalaca na kazdy z nich Z osobna,

Z powyzszcgo komentarzu wynika, ze wewnatrz naladowanej kuli natezenie pola elektry-

......

cznego: E = 0

i w konsekwencii potencjal wewnatrz kuJi

ffJ -const = rp(R) ,

33

Cll\Gt Y ROZKtAD tADUNKU ELEKTRYCZNEGO

gdzie rp(ft.) jest potencjalern na powierzchni kuli (zakladarny ciaglosc potencjaiu ria powierzchni kuli).

Po naladowniu przewodzacej kuli ladunkarni rownoimiennymi, beda one poruszac sie pod wplywem sily wzajernnego odpychania tak dlugo, az powierzchnia przewodnika uniernozliwi ich dalsze cdpychanie sie, a sita wypadkowa dzjalajaca na kazdy z nich z osobna (pochodzaca cd pozostalych l:adunk6w) bedzie prostopadla do powierzchni przewodnika, a wiec nie bedzie mogla bye przyczyna ruchu iadunku po powierzchni. Tak wiec caly wprowadzony ladunek Q rnusi znalezc sie na powierzchni kuli, przy czyrn z syrnetrii wynika, ze ruusi ~itt UIl ruzlozyc na tej powierzchni rownomiernie. Wyuika L tego, ze pola elektryczne na zewnatrz naladowanej przewndzacej kuli mal: rownorniernie naladowanej sfery 0 promieniu rownyrn prornieniowi kuli beda identyczne, Podsumowujac, jesli r6wnomiemie naladowana sfere zastapimy kula przewodzaca 0 takim sumym prornieniu, to pole elektrcstaryczne w przestrzeni, opisane prz:ez: zaleznosci Eir) oraz ljJ(r) (pam rysunek na pcprzedniej stronie), jest takie sarno.

_,.

23. Korzystajac z prawa Gaussa maleic natezenle pola elektrycznego E wewnatrz jednorodnie naladowanej kuli z gt:stosd~ obl!tosdoWli ':::dunku p, Promlen kuli

wynosi R. Sprawdzic slusznosc zaleznosci: rot E = Oi div E = t~Q'

Znaleit potencjal wewnatrz kuli zakladajac, ze !pCr ~ 0) ~ O.

Wyobrazmy sobie, ze wewnatrz kuli 0 promieniu R umieszczono wspclsrodkowo rnniejsza kule 0 promieniu r 1PalTZ rysunek obok). Z syrnerrii wynika, ze wektor natczcnia pola E rnusi mice kicrunck radialny oraz stahl. wartosc na powierzchni kuli 0 prornieniu r tj. lEI = EC,). Mozerny skorzystac z prawa Gaussa

cw -*

.1:- _, 0 1£'dS = teQ' s

gdzie f - przenikalnosc dielekrryczna materiahi, z kt6rego wykonana Jest kula, S ,. powierzc~ia wspotsrodkowej kuli 0 promieniu r, a Qzawarty wewnatrz niej Iadunek, PrLt:L dS oznaczamy wektor (0 dlugosci fQWnej ciS) prosropadly do nieskonczenie rnalego elementu powierzchni dS (patrzrysunek powyzej).

-- ='" --t

Dla kuli wektor dS rna kierunek radialny, tak sarno jak wektor natezenia pola E. Stad iloczyn skalarny wynosi

-+ ......

EdS ~ EdScos <:i,(£,d S) =EdS.

Poniewaz natezenie pola E na powierzchni kuli 0 promieniu r jest stale mozerny wylaczyc je przed znak calki, a stad

f EdS~ E fdS~ ES~ 4n:r].E.

S S

Wracajac do prawa Gaussa mamy zatem

2 Q

4"r E = ee;;- .

34

CII\Gt.y ROZKLADt.ADUNKU ELEKTRYCZNEGO

Jezeli kula jest jednorodna, to ladunek Q wewnarrz kuli 0 promieniu r mozemy wyrazic przez stala g~stosc objetosciowq Iadunku p jako Q '" tnr3 p. Stad natezenie pola wynosi:

4 '

o -nr'p {J

E = --~- __ ._3 -- _ --r

4rrr2SfO 4rrr2EEO 38£0 '

a wektor narezenia pola

-p-+p~;-

E~ 3""0 r,,,, 3"80(1 X+} y+z z). J

Obliczmy tcraz, dywcrgcncje wektora natezcnia pola. Wynosi ona

. .... . (' P~) P . -, P (DX: oy [h) {J P

div E",dIV '.0 r .. ~dlv ,.~ -;;-;;-f c""- + -::- + ~o' .. :',." 3 - lifO'

,_'ccO ~«O J. 0 '" 0)' Z ""<0 '

Z kolei rotacja wektora natezenia pola wynosi

i j k fj jJ_ {j ax By oz

x y z

Ostamia rownose wynika z tego, ze zmienne x, y. Z sa niezalezne i wszystkie pochodne

ty. pu m f;v itd. S" r6wne zeru.

dy ' a: 't

~ p - p

rolE .. -,-rot r= ~

~eeo .)oeO

Porencjat pola elekrrostatycznego wewnatrz kuli wyznaczyrny na dwa sposoby: ~a) Korzystamy ze zwiazku rniedzy natezeniem pola i potencjalem

- (- 0'f - 0'11 - CfIl] E=-grad<p--i 3x+j 8y+k bz }:

P" . . " . E P - P r. - k)

orownuj ac to wyrazerue z otrzymanym wczesmcJ - 3e EO r- 311 80 \. i x + j y + z

orrzymujerny:

CIP Of{! Of{!

&=-x, Dy!=:-Yt az=~z,

a stad potencjal musi mice postac

p (x2 i. .2) P .,

rp~",y,z) ~ - 381:0 T + 2 + '2 + const = - 6080 r: + const.

W powyzszyrn wzorze potencjal jest okreslcny z dokladnoscia do stale]. Zgodnie z trescia zadania zakladamy, ze rp(r = 0) - 0, co daje COI1S(=O i ostatecznie:

roCr) ~ _ _f!_,.2

~ r &q

b) Korzysrarny ze zwiazku miedzy potenejnlern i natezeniem pola

'f ~ - J E' d;- - 3: r;, d;~ - 3~' J I'd!',

,. eo !.if.j)

gdzie d; oznacza elernentarny wektor przesuniecia a dr zmiane odtegrosci od srodka kuli przy przesunieciu 0 d;. Po przecalkowaniu otrzymujerny, identyczne jak w rnetodzic przedstawionej w podpunkcie a), wyrazenie na !pCr) :

35

CIA_G-I:..Y ROZKt.AD t.ADUNKU ELEKTRYCZNEGO

(/}(r) = - .."E- J rdr = - -,-1!_(l.r2 + COIlSf) = - -p-r2• . .>&ro J",,~ 2 6i!e~J -

gdzie uwzglednilisrny, ze warunek rp(r = 0) = 0 prowadzi do stale] calkowania r6wnej zero.

24. Burdzo cienki p .. ~t 0 dlugosci 2a zostal nalad.owany ze stall! g~stoscilf Iiniowq ladunku A. Znalezc modulnatezenta pola jako funkcje odlegloscl rod srodka preta dill punkt6w lezacych na prostej prostopadlej do osi preta i przechodzacej przez jego srodek. Ruzpatrzyc przypadek a ---; 00.

Rysunek obok pokazuje spos6b znajdowania, w punkcic odlcglym 0 r ad srodka prcta, na pro stej prostopadlei do OSI preta, wektora natezenia pula

_I

dlE 0 wartosci dE' od ladunku lezacego na dlugosci dx preta, Traktujac ten ladunek jako punktowy marny, ze w.arI.OSC db' wynosi

x

-(j

X a

gdzie dq= Adx jest ladunkiern na dlugosci dr preta a /od1eglosci't, od tego ladunku do punktu, I-.".---___l_u.__~;;:,.~=------,~~~ dE w kt6rym szukamy natezenia pola, Narezenie pola od dw6ch ladunkow polozonych symetrycznie (patrz rysunek obok):

dE = 2dE' rosa,

-(l

gdzie, zgodnie z rysunkiern:

r ,.

cosa ~,= --_.

r Jx2+r2

Czyli wartosc dE zapiszemy ostatecznie:

dE = 2 M, __ r __ ,:,. dx __

" 4"eoC<'+r2) Jxl+r2 - 2"'''0 (x2+r2)3/2'

Calko witc natczenie pola E jest surnq natezcn dE powiqzanych z parami poszczeg61nych syrnetrycznych odcink6w dr

E~! 2~;o (x)+~ )311 2:'0! Go) +~ )312 ~ 2:'0 (,2.w J I :'

co daje

W granicznym przypadku gdy dlugosc przewodnika dazy do nieskonczonosci mamy

E=lim 2 I =_.4_

a--->w 27tou ~I (')2 2",ev r '

r..,j I+t.'(i')

czyli natezenie pola elektrycznego od nieskonczenle dlugiego przewodnika rnaleje linio-

36

...-

Cll\_Gl Y ROZKLAD LACUNKU .ELEKTRYCZNEGO

WO z odlegtoscia od tego przewodnika (w przypadku preta nieskonczenie dlugiego kazda prosta do n iego prostopadla rna wlasnosc rozwazanej wczesniej w tym zadaniu prostej prostopadlej do preta 0 skonczonej dhigosci, przechodzacej przez jego srodek),

25. Nieskouczeule <.Illig,! prosta lIie zna.jdujqcq: si~ w prozni natadowano ze stalq g\,stoscil!_ lndunku A. o.kreslic narezcuie pola elektrycznego E i potenejal 'I' jIlJ(O funkcj~ odleglosci r od nici.

Wyznaczmy najpierw, korzystajac z prawa Gaussa, natezenie pola elektrycznego w odleglosci rod nici. W tym celu wyobrazmy sobie walec 0 wysokosci 11, ktorego os pokrywa sic z nicia, Zgodnie z prawern Gaussa calka po powierzchni S walea wynosi

tE dS = ~~,

S

gdzie 6Q jest ladunkiem (zawartyrn wewnatrz

~f powierzchni walca) :zgromajzonym na odcinku nici

o dlugosci h. a przez dS oznaczylismy wektnr prostopadly do nieskonczenie rnalego elementu powierzchni walca 0 pelu dS , Pouiewaz zgodnie z definicja liniowej gestosci ladunku )_ = ~Q , 10 prawa strona rownania opisujacego prawo Gaussa wynosi

.S;,

t,Q ;"h s-o '" eo

Zajrnijmy sie teraz Iewa strona tego rownania, Poniewaz z zalozenia nit jest nieskonczenie dluga, z symetrii wynika, ze wektor riatczcnia pola jest wcktorern prostopadlyru do nici, majqcym jednakowa dlugcsc w rej sarnej odleglcsci rod nici. Z tego powodu calkowanie po powierzchni walca podzielimy na calkowanie po jego powierzchni bocznej - Sb, pov .... ierzchni gornej - Sg oraz dolnej - Sd' Mamy wi~c

t E dS ~ IE dS + j if dS + j E dS .

S So Sg s,

Dla p~wierz;chni bocznej wektor dS rna kierunek radialny, tak samo jak wektor natezenia pola E. Stad wynika, ze dla tej powierzchni:

EdS =EdScos«(E,dS) =EdScosOD=£dS.

Z kolei nil powierzchni gornej i dolnej wektor E jest prostopadly do dS , a stad

-t --t _ ......

EdS =EdScos<{(E,dS) =EdScos90D .. O

i calki po tych powierzchniach beda r6wne zeru.

Poniewaz natezenie pola E na powierzchni bocznej jest state mozerny wyhl,czyc je przcd znak calki, Mamy wiec

pEdS =jEdS =J EdS=E JdS=ESb=E2nrJr.

s So s, s,

37

CII\Gt.y ROZKLAD LADUNKU ELEKTRYCZNEGO

Czyli wartosc narezenia pola wyznaczyrny z nastepujacego rownania: )'h

E27trh - eo

j bedzie ona rowna

E=_A_' _

21t 8'~J r •

Wektor l1at~7el1ill po la rnozemy zapisac jake

_,.. ~ 1.;-1.

£(r)= 21!IlO 7,

gdzie -; j_jest wektorem prostopadlym do nici, majacym dlugosc r. tj. 1-; j_ 1 = r ,(patrz rysunek).

Potencjal <p wyznaczamy korzystajac ze zwiazku rniedzy potencjalern i natezeniem poll!

r-+. ,--+ A J. r,L,dr ..;. Jrdr A. S d".. A.

rp"-Jt,dr=-2~e --2-"~-2-' '-2 =-?~O -= --2' Inr+collst,

" Q r n.o r -""Q r "'·0

gdzie d-; oznacza wektor nieskonczenie malego przesuniecia a dr zmiane odleglosci od nici przy przesunieciu 0 d'1. Stalf!. calkowania wyznaczarny przyjmujac, ze potencjal w odleglosci "0 rna okreslona wartosc !po' Dodatkowo mozemy payj'lc j?o = 0 , Otrzyrnujemy wtedy, ze

o .. - ') "'" In rOo + const

.... :n:··o

co prowadzi, po podstawieniu wyznaczonej stalej, do koncowego wyrazenia na potencjal pola elektrycznego pochodzacego od nieskonczenie dlugicj naladowanei jednorcdnie niei

fO( r) = ___.d._ III .!]_ .

"v. 27tt"l)· r

26. Na d'rucianym pierscieniu 0 promieniu R zostal r6wnomierni.c rozlozony dodatni ladunek Q. Przyjmuj~,c os OX wzdlu:i osi piersclenia znalezc potenejal <p II:} osi plersclenla jako fUnkcjf' wsp6lrzo;dnej x (poczatek ukladu wsp611'Zf_!"lCh naJeiy

umlesele w srodku plersclcn!a), Wcktor nat£zcnia pola e1ektrycznego E wyznaczyc dwoma spusobarni:

a) poslugujac si~ obliczonym wzorem na potencjal i korzystujac ze zwiazku mi~dzy natezenrem pola i potencjatem,

b) bezposrednio poslugujqc sill wzorem nil Illlt£icnic pola od ladunku punktowcgo i stosujac zasade supcrpozycji pol,

Rozpatrzyc wartosci potcncjalu i natezenia pola w dw6ch przypadkach szczegolnych dla X = 0 i Ixl:» R •

Ladunek Q rozlozony na pierscieniu dzielirny na bardzo male ladunki dQ, ktore mozerny rraktowac jako ladunki punktowe, Potencjal dip oct kazdego z ladunkow dQ jest taki sam, ze wzgledu na jednakowa odleglose r od danego punktu P 0 wspolrzednej x (patrz rysunek obok), i wynosi

d _~_ dQ

rp - 41tEO r - 41t~o./ R'~+.~2

38

clAm:. Y ROZKt.AD LADUNKU ELEKTRYCZNEGO

S[,tU potencjal ad calcgo pierscicnia w punkcie P wyniesie:

q>(x) ~ fdp = J dO = I JuQ = -~Q==) =

471<0 ~IR2+x2 41[EO jR2+;cl 4"<:0 JR2+x2

Znajdzrny teraz wektor natezenia pola stosujac kolejno obydwie opisane w tresci zadania metody.

a) Korzystamy z pcdstawowego zwiazku porniedzy wektorern natezenia pola E i potencjalern rp:

- (- O'f! - 09' _,. 3'1')

E= -graclQ! .. - i 8., + j -8j-' +k ijz '

Dla dowolnego punktu P polozonego na osi pierscienia potencjal p zalezy jedynie, jak wyliczonowyzej, od wspohzednej x, ezyIi pochodne czastkowe : = : = 0> i marny

- "': aiP -:

E = - I dx = i Ex -

Wcktor natezcnia pola na osi OX rna wiec tylko jedna nieznikajacq wspolrzedna

- ~

Jak widac wektor E", i Exrna, w przypadku dodamiego tadunku pierscienia, kierunek osi

OX dla x>·Q oraz przeciwny dla x<O ,

~

b) Wektor natezenia pola E znajdujemy, podobnie jak potencjal, jake superpozycje

=>0

(tutaj surne wektorowa) natezen dE od poszczegolnych Iadunkow skladowych dQ

rraktowanych tak jak Iadunki punktowe. Zatcm, zgodnie z rysunkiern ponizej, dlugosc

.-

wektora d E wyniesie:

de = ___EQ_ = dO .

4JtiO ;,2 4il:Eo (x2+R2)

X Wektor natezenia pcla dE, od danego dQ, rna kierunek jak wynika z rysunku, Mozerny go

___". ~ ~

rozlozyc na dwie skladowe dE ",d E 1. +d J:; x-

Calkowite naiezenie orrzymujerny surnujac (calkujqc) odpowiednic wcktory vnatezenia po la od wszystkich ladunkow TI)'7.lnzonych na pierscieniu

E ~JtlE "'JdE.L+~dEx'

Q Q Q

Poniewaz skradowe .prostcpadle natezcnia pola od dwoch jednakowych syrnerrycznie polozonych Iadunkow dQ znosza si~ (patrz rysunek), calka po skladowych prostopadlych Jest rowna zeru, Caikowite natezenie rna wiec kierunek wzdluz osi OX

E =JdEx~ 7 JdEx= [Ex

Q Q

39

CIAGt. Y RQZKt.AD t.ADUNKU ELEKTRYCZNEGO

x

dOx

to

Ex ~ b dE_~ ~ b 4neu t~;:{~)l" '" 41(00 (X~+R,)3J:! 6 dQ = 4eo (x'~~'- )In '

gdzie skorzystalismy z tego ze x jest jednakowe dla wszystkich ladunkow na pierscieniu, Jak widac otrzyrualismy wynik taki sarn jak poprzednio Vol punkcie a) rozwiazauia.

Rozpatrzmv przypadki szczeg61ne.

Db x=O (punk! lezacy w srodku pierscienia) mamy

'P '" 4J!~ R oraz Ex = 0, a stad E", O.

Dla ~C\:I» R we wzorze na If i Ex pomijamy R2 w porownaniuz e' otrzyrnujac o

oraz IExl = -4 - , .

. nt"ox-

. ) O

rp(x '" 411;0 ~tl

Zauwazmy, ze w duzej cdleglosci oct pierscienla potencjai i natezenie pola zachowuja si~ 13k, jakby naladowany pierscien byl bdunkiem punktowym umieszczonym w srodku pierscienia,

27. Okreslic natezenle pula E w punkcie P lei:"!_cym na osi pierscienla, kt6rcgo powlerzchnlowa g\!stosc ladunku jest stala i wynosi 15. Wewnetrzny promieiJ

plerscrenla wynosi R I ' zewnetrzny Rl ,a punkt P znajduje si~ w odlcgloiici I od plaszczyzny pierscienia.

___,.

Rozwazaiac przypadki szczezolne wyznaczye E, gdy:

a) R 1 '" 0, czyli pole elektryczne wytwarzane jest przez [ednorodnle naladewane keto 0 promieniu Rb

b) R I: ~ 0, R2 __,. 00, czyli pole elektryezne wytwa:rzane jest przez nlcs koriczonq jerlnorednie naladowanq plaszczyzne,

Poszczegolne elementy pierscienia lezq w roznej odleglosci i w r6;.nyth kierunkach wzgledem dowolnego punkru P polozonego na osi pierscienia, Rozwiazanie problernu nalezy wiec pcdzielic na dwa etapy, Dzielirny pierscien na mniejsze, bardzo waskie, wspolsrodkowe pierscienie, \V picrwszyrn ctapic korryst')j'!;c Z zasady superpozycji pol znajdujerny natezenie pola dla takiego pojedynczego pierscienia dzielac go z kolci na nieskonczenic male cdcinki (parrz rakze zadanie 21]). W drugim etapie korzystajqc Z

zasady superpozycji pol skladarny pola pocbodzace od poszczegolnych wqskich pierscieni.

Podzielrny wiec myslowo nasz pierscien na rnniejszewspolp srodkowe pierscienie 0 promieniacb.wewnctrznym r i zew-

M+11---'-----_ netrznym r+dr , gdzie R I <r<R2 (patrz rysunek obok), Omal:lJIIY ladunek LgrulIl<lULUUY na takiu , bardzo cienkim pierscienju przez dO- Tak wiec

40

CIJ\Gt. Y ROZKt.AD t.ADUNKU cL.EKTRYCZNEGO

dQ = (J2nrdr.

Otrzymany pierscien dzielimy na knwalki rakie, zc ua kazdym 2. nich jest nieskonczenie rnaly Iadunek dq, Odleglosc od dowolnego ladunku dq do punktu P bedzie taka sarna i

wyniesie J r2 + J2 . Kazdy z ladunkow dq, traktowany jest tak jak ladunek punktowy, wytwarza wiec w punkcie P natezenie pola de 0 wartosci

dq

de = j (' 1') '~eo r~-t- -

7.auw~rzmy, ze dwa ~adunki po przeciwnych stronach pi erscienia dq' i dq" dajq jednako-

----+1 ........ Il ~I If

we skladowe wektor6w d F: i rI 8 wzdhiz osi pierscienia ( dell =d e II ) oraz prze-

_.J --31-11

ciwnie skierowane skladowe prostopadle ( d e .L = -d e .L) - parrz rysunek ponizej. Stad

calkowity ladunek dQ na calym pierscieniu daje natezenie pola dE wynikajace z sumowania 9~t wartosci U<IL"tlXII dell =de cos (l dlawszyslkkh

4f-----......;~-E-~-.,.'aE' ladunkow dq, czyli

. II dE =. dQ . cos a ~ . dQ. d

dq" 41Wo (r1+11) 4neo (r'+ll) ./(r2",P)

Zauwazrny, ze wektor d E lezy na osi p ierscienia i rna taki sam kierunek dla wszystkich bardzo eienkich pierscieni wsporsrodkowych na jakie w~laj podzielony poczatkowy pierscien (patrz rysunek nhok).

Teraz musimy zsumowac natezenia pol od wszystkich wspolsrodkowych pierscieni zmienia-

jll!,; ich prornien wewnetrzny rod Rj do R2. Poniewaz ladunki d(d rnozerny wyrazic jako

dQ = a 2nrdr ,

to rnarny

dO 1 a2rrrdr t

dE .. 4 (2 I') ~ = v:

nf.O ,. + - .J (rl+12) 411eO Cr2+(2)

i w konsekwencji

co daje

Przvpadki s/c/cgulm:,

a) Jesli zatozyc, ze R I = 0 to otrzymujerny, ze natezenie pola elektrycznegc wyrwarza-

nego przez jcdnorodnie naladowa:C=kO~; w[::o~]

2eo I jR~+/2'

41

CIJ\Gt..y ROZKLAD tADUNKU ELEKTRYCZNEGO

b) Dla pola elektrycznego wytwarzanego przez nieskonczona jednorodnie naladowana plaszczyzne czyli dla R I "" 0 oraz R2 .... CJJ, otrzymujemy

1:; I" a i [1 1] o

%ZR;~<>;l 2e"O ,- JR~+12 =~.

Jak widac otrzymalisrny znany wzor, ktory mozna otrzyrnae bezposrednio z prawa Gaussa,

28. W mlleglosci d od uziemlone] plaskie] przewodzace] plaszczyzny znajduje si~ ladunek Q. Z jaka siJll oddzialuje na Diego plaszczyzna,

Ladunek Q indukuje ladunki przeciwnego znaku na przewodzacej plaszczyznie, Przebieg linii sil pola w przestrzeni miedzy tadunkiem Q a plaszczyzna b«d'tc,!: powierzchnia ekwipotencjalna pokazano na rysunku obok, Jest on taki sam jak w przypadku, w kt6rym

Q umieszczono by po przeciwnej stronie plaszczyzny, rowniez W odleglosci d Iadunck przec iwnego znaku, tj -0'- Wynika 10 z tego, ze uzierniona plaszczyzna przewodzqca umieszezona pcmiedzy dworna roznoimiennyrni ladunkami Q i -Q, prostopadle do odcinka

}'l;CZ'l.ccgo tc Iadunki, w polowie odleglosci miedzy nimi, nie maze zmienic rozkladu pola elektrycznego w przestrzeni, gdyz umieszczona zostala na powierzchni ekwipotencjalnej 0 potencjale rp ~ o. Z drugi.ej strony, wstawienie tej plaszczyzny spowodowaro, ze nastapito ekranowanie kazdego z ladunk6w, tj, pole elektryczne od ladunku po lewej stronie plaszczyzny przewcdzacej nie moze wnikac do przestrzeni po prawej stronie plaszczyzny, Talc wiec po wstawieniu plaszczyzny rniedzy dwa ladunki, mozna ladunek -Q usunae bez zmiany pola elektrycznego po drugiej stronie plaszczyzny, W zwiazku z tyro nie moze si'~ rowniez zrnienic sita ct.:;ialaj'l.(;a na Iadunek Q po prawej stronie plaszczyzny, Zatem szukana sila przyciagania porniedzy Iadunkiern Q a plaszczyzna przewodzacq rowna si« sile, z jakq dzialalby na niego ladunek -Q bedacy jego "odbiciem zwierciadlanym'

-Q':.-

d

/

42

CIAGt.y ROZKt.AD t.ADUNKU ELEKTRYCZNEGO

29. Potencjal pola c1ektrycznego W odleglo5ci r od nleskouczeuje dlugiego ualaduwanego przewodnlka 0 promieniu przekroju poprzecznego rriwnym a jest dany nastepujaca zaleznoscla:

1Jl(r) ~ -K In-5:,

gdzie K jest dodatniq stalq, Wyznacz zaleznosc natezenia pola elektryctnego od odleglosci r. Korzystajac z prawa Gaussa wyzlI!acz wartosc ladunku q;; przypadajqcego na jednostke dtugosci przewodnika.

W odlegloiici d od przewodnika umleszczono rownolegle drugi ldentyczny przewodnik naladownny laduokicm =«: na jednostke dfugosc]. Wyznacz potencjal pola w dowolnym punkcie P pnmiedzy tymi przewodnikami. .J:aka hedzie rM:nira porencjalew pemledzy przewodnikami przy zaloi:cniu, ze d > a .

.....

Zwiazek porniedzy wektorem natezenia pola elektrycznego E a potencjal:em p jest

~

nastepujacy: E = - \li.p _

Pole pochodzace od naladowanego nieskonczenie dhrgiego prostoliniowego przewodnika rna symetrie cylindryczna i jest funkcja tylko jednej zmiennej r. stqd wektor natezenia pola bedzie zawszc prostopadly do przewodnika, a wartusc nate;:tenia wyniesie:

E ~ - dp/dr.

Rozniczkujac pcdane w tresci zadania wyrazenie okreslajqce potencjal otrzymamy:

E - - ddr(-Kln-!f) = ~_

Aby wyznnczyc wartosc rachmku q A zapiszrny prawo Gaussa, ktore mowi, it dla zamknietego obszaru przestrzeni otoczonego powierzchnia S zachodzi:

,,--? __,. 1

1E·dS=EOQ· S

gdzie Q jest sumarycznyrn '!dunkiem elektrycznym znajdujqcyrn SI<\) wewnqtrz

zarnknietego obszaru a przez dS oznaczylisrny wektor prostopadly do nieskonczenie malego elernentu pewierzchni 0 polu dS Jesli otoczymy czesc przewcdnika wspolosiowa powierzchniq cylindrycznq 0 prornieniu R (patrz rysunek obok) j dlugosci L. to wektor pola elektrycznego bedzie prostopadly do bocznej powierzchni cyllndra otaczajacego, a jego wartosc bedzie srala i rowna, zgodnie z wczesniej

otrzymana zaleznoscia: 2a '

K

E=/f-

Stad wklad od powierzchni bocznej cylindra do

calki wyniesie

2nl?LE ee 2rrRL * : »a.« .

Wklao 00 powierzchni pcdstaw cylindra bedzie zerowy, gdyz dla tych powierzchni

_,. _,.

wektor d S bedzie prostopadly do wektora E i

4- 4- """'" ~

E·dS ",EdScos<l:(KdS) ~EdScos90·=O.

43

CIA_Gty ROZKtAD t.ADUNKU ElEKTRYCZNEGO

St!lol prawo Gaussa ostatccznie zupiszerny dla ornawianego przypadku w postaci: 2nLK - e;IQ

i ~l'ld szukana wartosc -Iadunku wewnqrrz cylindra

Q = e02nLK _

Manry W-YZl1a(;ZYC ladunck przypadajqcy na jednostke dlugosci przewodnika, czyli

if i .= f = 2" "OK .

Po wprowadzeniu drugiego przewodnikanatadowanego iadunkiem 0 g~sto~cj Iiniowej -'1;, pole elektryczne bedzie superpozycja pol pochodzacych od obydwu przewodnikow.

+qA~I+-'0 __ r __ f_( _d~_d_-r Ef!q;

Dla syruacji przedstawionej na rysunku powyzej potencjal pola elektrycznego w dowolnym punkcie P w obszarze porniedzy przewodnikami wyniesie:

'Pcalk(r) = f{/+q;,cr)+ ~~-qJd - r) = -KIn f + KIll d;/ '" Kin d~( ,

Powyzej wykorzystalismy fakt, ze potencial pola zmienia swoj znak wraz ze zrniana znaku ladunku wytwarza jqcego pole, czyli jes li

f{J+q)(r) = -K In -if to rp-.ql (d = K In t .

Policzmy z kolei roznice potencjalow pomiedzy przewodnikami, czyli pomiedzy punktami lezacymi na ich powierzchni:

U ~ f{Jcalk(a) -ljJcalk(d - a) ~ 2K In d(/, .

Przy zalozeniu d » a powyzszy wzor przeksztatci sie do postaci:

U .. 2Kln%.

30. Przestrzen wypejniona jest ladunklem 0 g~sto$ci p znnentajace] si\, wedtug pmwa p = PO/r , gdzie Po jest wielkoscia stalq, a r odlcglosciq od poczqtku ukladu wspol-

--- _"

r.z~dnycl!. Okrdlic wektcr nat~zenia pola E jako funkcje wektora p0107E'ni.1I r.

Wyznaczymy narezenic pola clcktrycznego W odleglosci r od srodka ukladu wspolrzednychkorzystajac z prawa Gaussa, W tyrn celu wyobrazmy sobie sfere 0 prcmieniu r, ktorcj srodek pokrywa sie ze srodkiern ukladu wspotrzednycb (pu_l.rz rysunek obok), Z

syrnettii wynika, ze wektor natezeuia pola z:: rnusi mice k ierunck radialny oraz zalezee tylko (ld odleglosci F. Zgodnic z prawern Gaussa calka po powierzcnni S sfery wynosi

!~ - ",0 JE dS =. GO' S

44

ENERGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

gdzie 6Q jest ladunkiem wewnatrz sfery a ciS' jest wektorem powierzchni. Poniewaz wektor natezenia pola jest prostopadly do powierzchni i rna jednakowq wartosc na powierzchni sfery calke po lewej stronie rownania mozemy przeksztalcic

tE dS =T EdS=E TdS=ES= E471r2.

S S s

Z kolei znajac rozklad gestosci ladunku mozemy obliczyc prawa strone rownania

6Q l' , 1 rJ ,., I I r Po '" 4rrpo rf I , 4npn r2

IlO = eO j pd~ = eo P 4nr - dr = To J =r 41[r - dr = --;;:0 r dr ="""TtlT '

V 0 0 r 0

gdzie za dV podstawiamy objetosc warstwy kulistej 0 prornieniu r' i grubosci dr ': dV = 4nr12drl .

Porownujac wyznaczone wyzej obie strony rownania wynikajacego z prawa Gaussa

mamy

7 4"po r2

E 471r- ~' """7clT

Czyli szukana wartosc naiezenia pola elektrycznego E Po

- 2eQ - const,

a stad wektor natezenia pola

ENERGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

31. Jakq Pl""aCIf nalezy wykonac, aby naladowae do naplecla U plaskj kondensatnr powietrzny 0 polu powierzchni okladek S l od~eglosci miedzy oklac:lkami r6wnej d? o ilc zmien i si£ wartosc te] prac)" jdli kondensator wypetnimy dielekt .. ykiem 0 przenikalnoscl elekrryezne] e :

Obliczyc glfstosc energii:

a) pola elektrycznego w prozn],

b) pola elektrycznego w obszarze mledzy okladkami kondeusatu .. a plasklegu wypelnionego dielektrvkiem,

c) zgromadzonej 'W spolaryzowanym dielektryku.

Pay ladowaniu kondensatora wykonywana jest praca przeniesienia ladunk6w z jednej jego okladki na druga (przeciw sirom pola elektrostatycznego). Zalozmy, ze do chwili t z jeunej okladki na drug'\. kondensatora 0 pojernnosci C zostat przeniesiony ladunek q(f). R6Zni~a potencjalew U'(t) miedzy okladkami wyniesie q(t)/C Aby przeniesc dodatkowq niewielka ilosc ladunku dq, trzeba wykonac prace

J q

d W = U dq = cdq.

Aby przeniesc caly radunek Q nale:i:y wykonac prace

45

ENERGIA POLA ELEKTRYCZN!:GO

o Q q 1 Q2

W= ]dW= JCdq=ZC'

o 0

W zadaniu mamy podane wartosci U i danepozwalajace WYZllllCZYC pojernnosc kondensatora plaskiego, Nalezy wiec skorzystac Z zaleznosci

Q~CU

oraz ze wzoru na pojernnosc plaskiego kondensatora powicrrzncgo:

C~ ,:os

- d .

Zatern praca wynosi

Jezeli kondensator wypelnirny dielekrrykiem 0 przenikalnosci elektrycznej e, 10 jcgo pojernnosc wzrosnie do

C' _ encS

- d '

a praca porrzcbnu do jego naladowania do napiccia U wzrosnie rio

'Wl '\ C'/ u? 1 fi;nPSU2 W

= '2 - = '2--d- = G •

Wyznaczrny teraz !!<,;slosc enen.;; nola elektryczncgo.

a) Energia naladowanego kcndensatora jest zgrornadzona w poll! elektrycznym panujacyrn rniedzy jego okladkami i jest rowna pracy wykonanej w celu jcgo naladowania, G~slus'c energii pola elektryczncgo w prozni rnozna zatern okreslic jake energic zgromadzona w jednostce objetosci plaskiego kondensatora prozniowego

I ' I "1"( ~ ,', 1 '

IV zCU" '7·E.d)- "jeoSdE- I ,~

w ~ V = -v- = V '" --v-- ~ '2"0£-'

Skorzystalismy tutaj z zaleznosci

U=Ed

micdzy napieciem U i natezeniern jednorodnego pola elektrycznego E oraz ze WZOfU na objetosc V = Sd obszaru porniedzy okladkami kcndensatora p!askiego.

0) \'1 kondensatorze wypemionym dielektryk iern przy wyznaczaniu g"stosci en"rgll rnusimy uwzg],'1dnic stala dielektryczna danego dielektryka

.' 1,1" l,.:C'u2 l 'OiS (Fd)2

~1/ = V = --v- = 2 "Sd' ~ teoeE2 '" tw.

Tak wiec wprowadzenie porniedzy okladki kondensatora dielektryka 0 stale] dielektrycznej c; zwieksza l: - krotnie gestosc energii pola elektrycznego zgromadzoncgo W korulcnsatorze.

c) W kondensatorze z dielektrykiem energia pola elektrycznego jest zgrornadzona zarowno w samej przestrzeni pomiedzy okladkami (w prozni) j.ak 1 W matcrialc dielckrryka dzieki jego zdclnosci do pclaryzacji w poll! elektrycznyrn. Tak wiec gestosc

46

ENERGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

energii w spolaryzowanyrn dielektryku jest roznica miedzy gestoscia energtt W kondensatorze z dielektrykiern a gestoscia energii w prozni

I

wd'" W - w,

skad otrzyrnujemy

32. Kondeusator plaskio pojcmnosci 16 nF jest podlqczouy do baterli dostarczajqcej naplecie 70 V. Jaka prace nalezy wykonac, aby podwolc odleglosc pomledzy okladkam! kondensatora przy (a) bateril ealy ezas dolqczonej .• (b) baterll odlaczone] przed rozsunreclem okJadek..

I sposob rozwiazania

Praca wykonana przy rozsuwaniu okladek kondensatora jest to praca, kt6rtt mozna opisac jako prace wykonana przy przesuwaniu Iadunku zgromadzonego na jednej z okladek kondensatora w polu elektrycznym wyrwarzanym przez jego druga ckladke,

a) Sila z jaka trzeba podziarac, aby przesunac okladke jest rowna

F-QE,

gdzie E jest natezeniern jednorcdnego pcla elektrycznego wyrworzouego przez drug'!. okla0kt< i

wynosj

Q E~-- 2'lIS .

J!'

Zastoscwalismy pO\~'Y1:ej wzor na natezenie pcla

elektrycznego wyrwarzanego przez jednorcdnie naladowana plnszczyzne z gestoscia powierzchniowq ladunku G'" % (patrz skrypt tychze Autorow: Fizyka - W:'OIy i prmva z objasnieniami - c:€ic 11, str 23). Ladunki Q zgrornadzone na kazdej z okladek kondensatora b,,<.I1l w trakcie ruzsuwunia okladek zmieniae ~i't) guy"- 1[0<.110 napi,,<:ia bedzie utrzyrnywac stale napiecie flo pomiedzy okladkami. Wykorzystujac wzory diu kondensatora plaskiego mamy:

o

Q - CUo ''''to/ VO,

gdyz wnaszyrn przypadku odleglosc porniedzy okladkami kondensatora wynosi r, Mozemy juz wyznaczyc szukana prac~ sily potrzebnej do rozsunieeia okladek, tal aby cdlegtosc d pomiedzy nirni zostala podwojoua:

. 2Jd 24S' LSd Q2 2Jd c5S·1UB CoSU5 2J'i 1 ",oSU~ (-l) 12<1

lV - F ttl, '" QE ely", ,_ 5 dx ~ -~- dx '" -2- "2'" dx = -,- -

d d d -',0 d 2005 x2 d x - x d

Ostatecznie

Qu2 S C' ul

We"., ll! 1"11 U2 ·U 11

~ -2- 2<1 ~ 4d 0 ~ -4-

gdzie oznaczylismy pojemnosc kondensatora W stanie poczatkowym przez Co , czyli

C s o -GOd

47

EN~RGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

Po podstawieniu danych liczbowych marny:

w'" 16.1O-:F (70V) 2 = 19.6 .10-6 J .

b) W tym przypadku (patrz rysunek ponizej) rowniez potrzebujemy sily rownej _ Q2

Q=COI1St F=QE = 2eos'

do tego aby przesuwac jednq z. okladek kondensatora w polu wytworzonym przez druga okradke, Jednakze w odroznieniu od pcdpunkru (a) ladunek zgrornadzony na kazdej z okladek bedzie slaty Q = COIISt '" Qo . Stad szukana pml.:lI 5ily potrzebnej do rozsuniecja

okladek, tak ahy odleglosc d porniedzy nimi zostala

czyli ostatecznie

w = Q6 d = _gi = (CoUo)' '" coul

2e()S 2eo zeo 2'

gdzie wykorzystalismy zaleznosci:

Co '" EO~

oraz

Po podstawieniu danych liczbowych marny:

W = H;.lO-~F (70V) 2 = 39.2.10-6 J .

Tak wiec rozsuniecie okladek kondensatora nie podlaczonego do zrodta napiecia jest trudniejsze niz w przypadku gdy jest on podlqczony. Nalezy wykonac dwukrotnie wieksza prace,

n spos6b rozwi,!zania

Niech Co i Eco oznaczajq pojemnosc poczatkowa kcndensatora i energie;. zgrnmadzona na poczatku w kondensatorze, Wiemy, ze

CoU6 Eco '" -2--'

gdzie Uo jest napieciern pomicdzy okladkami kondcnsatora prz)' podlqczonej baterii, Rozsuwajac okladki kondensatora wykonamy prace rowna;

W", Ec -Eco + t:.ESEM,

gdzie E c oznacza energie zgromadzona w kondensatorze po rozsunieciu okiadek, a !.lESEM oznacza zrniane energii zgrcrnadzonej w zrodle SEM. Jesli odleglosc porniedzy okladkami kondensatora plaskiego wzrosnie dwukrotnie, to jego pojcrnnosc po

rozsunieciu:

C- Co - 2 .

48

ENERGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

a) Przy batcrii caly czas pcdlaczonej do kondensatora roznica potencjalow pomiedzy okiadkami podczas ich rozsuwania bedzie statu, stad energia zgromadzona w koridensatorze po rozsunieciu ckladek:

r.u~ culf5

EC ~ -2-' ~ -4~'-' "

Ponadto przy rozsuwaniu okladek kondensatora zrnaleje ladunek zgrornadzony na jego okladkach od wancsci COUO do wartosci CUo = (CoUo)/2. Tak wiec CZ<i.SC Iadunku pierwotnie zgrornadzoncgo ua okladkach kondensatora, 0 wartosci ,0.Q = (CoUo)/l, przeplynie przez zrcdln SEM zwiekszajac jegoenergie 0:

Cr)U(I, co]

MSDI = fl.Q VO = ----z- Uo = -2- .

Mczna powicdzicc, zc Iadunck odplywajqc Z okladek kondensatora "zasili" zrodlo SEM, T3k wiec wykonana praca w przypadku (a) wyniesie:

CoU,~ CoU,~ CnU~ CIlUG

W=Ec -£co +ilESEM = -4--~' ~2.-+-2- = 4

Wartosc liczbowa tej pracy:

W= 16.1O~:F(70V)2 =19.6.10-6 J.

b) Przy baterii odlaczonej od kondensatora nie nasrapi przeplyw radunku porniedzy okladkami, narorniast zrnianie uJegnie istniejaca rniedzy nimi roznica potencjclow, Poniewaz ladunek zgrornadzony na oktadkach kondensatora jest taki sam przed rozsunieciem jak i po , to mamy:

Qo = COUo=Q = CU.

U-QQ.

0- co'

oraz

, Qn Qo QII T

U = C = Co/2 = 2c;;- = 2L 0 .

Czyli energia zgrornadzona w kondensatorze po rozsunieciu wyniesie w tym przypadku:

£ -_ C(,(:wo)2 _ C U2 C'- 4 - 0 0

i praca wykonana puy rozsuwaniu okladek w przypadku (b):

2 CoU~ CoU5

W = E c- Eco =. CoVo - -2- = ---z--

Oczywiscie w tym przypadku (od~'tczona bateria) t.ESEM = 0 ' Wartosc liczbowa pracy:

W .. 16· W-~F (70V) 2 = 39 .. 2 . 10-6 J .

49

ENERGIA POlA ElEKTRYCZNEGO

33. Kondensator plaski rna oldadki kwadr:atowc 0 boku 12tlajduj~!('e si~ W odleglosci (/ od sicbie. Pomledzy te okladki wstawiono Scis~e dopasowany blok dielektryka 0 w7g1edllej przenlkalnoscl elektryezne] rowne] e.

przy podlaczonej baterii, utrzyrnujqee] napiecle U pomtedzy okladkami kondensatora, wyciltgni~to dlelektryk n'iwnolegle do okladek, tal.': ze na ndclnku 0 dlugosci x: pomiedzy okladkami konrlensatora bylo juz tyllm powietrze, Na odcinku o dilugosci l - X nadal pozostawal pomiedzy okladkami kendensatora blok

_,.

dlelektryka, Wyznac:l wartost! i kierunek sily zewnetrznej F utrzymujace] bIo), dlelektryka w takim polozeniu.

.....

F

x

Nil rysunku powyzej zalozylismy, ze na wysuniety dielektryk bedzie dzialac sila

_,.

zewnetrzna F rownolcgie do okladek kondensatora, przeciwdzialajac jego wciagnieciu z powrotem pomiedzy okladki kondensatora, Wartose tej sily wyznaczymy zauwazajac. Z~ gdyby sila ta wykonala prace dW przesuwajac 0 dr (z nieskonczenie llIar'l predkcsciq) blok dielekiryka, to nastapilby przyrost energii calkowitej ukladu 0 dEcalk , przy czym

dEc,,'" = dW" Fxdt

i stltrl

_,.

Aby znalezc sill'; F nalezy wiec wyznaczyc energie calkowita ukladu jako funkcje wspoirzcdnej x. Energia ta b ... dzie sie skladac z energii zgrornadzonej w polu clektrycznym pomiedzy oklaokami kondensaiora oraz z cnergii zgromadzonej w baterii podlaczonej stale do kondensatora,

Analizowany kondensator mozna trakrowac jako uklad dw6ch kondensatorow ptaskich polaczonych r6wnoiegle 0 pojemnosciach:

oraz

Energia pola elektrycznego zgrornadzonego w rych kondensatorach wyniesie:

'. C, U2 xU" C2U' (I-du'

ECl = -z - eO 2d oraz Ee2 = -.,- - £ eo~

Czyli calkowita energia zgromadzona w polach elektrycznych kondensatorow:

y:(p (I-x)U2 u2

EC-EC1-f"Ecz-eo2cr H£O---ZY-=SO'2d(XH{l-X)].

Energia calkowita zgrornadzona w zr6dle SEM bedzic skladac sie z energii poczatkowej istniejqcej w sytuacji, gdy bateria byla niepodlaczona do kondensatora (oznaczrny j,! przez ESEM,O ) pomniejszonej 0 prace jaka wykonala bateria, aby naladowac kondensator (ilcczyn ladunku zgrornadzonego na kondensatorze i roznicy potencjalow - patrz takze zadanie 32), czyli mozna zapisac:

50

ENERGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

ESE.M ~ CSEM,O - Q U ~ ESEM,O - (Ql + QZ)U ,

gdyz podzielilismy kondensator na dwa mniejsze, dla ktorych ladunki zgromadzone wynosza odpowiednio QI i Qz. Przy czym

Q1 - uel ~':o'ju a Q2 - uez -Ello'"dt U.

Ostarecznie:

ESE'\I=ESEM,o-(eo~U + 8801-;t U)U -ESEt'f,O-30~2 [x+>:(I-x)].

Encrgia calkowita ukladu jest sumq euergii zgrulIlll.uzum:;j w pulu elekirycznym kondensatorow i energii zgromadzonej w zrodle SEM. czyli:

U2 [ ( . . U1 [ ( ) I

EmIl -Ee + ESEM - So 2d ,~+c I-x)] + ESt:M,O -807 x+ e I-x.

i po uproszczeniu

Ei:alk = Er + ESE:H = ES£M,O - 150 ~; [X +&(I-X)] .

Mozna juz wiec wyznaczyc pcchodna:

dEc"lk d [ U2 [ ( )] 1 U2 .

~- dx ESEl>:f,O-o02d x+t I-x = c02d(e-I.).

Czyli ostateczuie szukana sila

dE"tllk U~ ( )

Fx= dx-= tou 1;-1 .

Poniewaz 8 > I, to wspolrzedna F X > 0, CO oznacza, ze kierunek sily przyj ~ty wstepme na rysunku okazal sie poprawriym.

Zauwazrny, ze sila dzialajaca na blok jest stala inie zalezy ona od tego jak mOCI]() blok dielektryka zostal wysuniety z kondensatora.

34. Jllk'l prace natezy wykonac, ally natadnwae metal owl!: kule 0 promieniu R lad un Idem Q.

Zalozmv. ze bedziemy ladowac metalowa kule przenoszqc z nieskonczonosci na jej powierzchuie niekonczenie male ladunki dq . do rnomentu, gdy ladunek hili wyniesie Q. Niech w pewnej chwili na kuli bedzie zgrornadzony ladunek q. Sila odpychania

dzialajqca na ladunek dq ze strony ladunku q zgromadzonego j uz na kuli jest taka sama jak sita kulornbowska dzialajqca pomiedzy lad unkiern punktowym dq i ladunkiem punktowym q znajdujqcym si", w srodku kuli (w

punkcie 0) i wynosi

~_~~-A-----''_--------------~(~7~ U r r dr F

IfJ(RJ

__,. dq.q ~ . F = --r = F(r)t·

41!£orl '

gdzie r jest wekiorem jednostkowym majacyrn kierunek wektora wodzacego r skierowunego od srodka kuli do ladunku dq.

51

DIPOL ELEKTRYCZNY

Sila zewnetrzna przesuwajaca ladunek dq (przy bardzo malej predkosci przesuwania ladunku) musi bye rowna

-+ - dq.q ~

F -ewn ~ - F ; - -4 --z r .

- nlior

Przeniesienie przez silt< zewnetrzna ladunku dq z nieskonczonosci na powierzchnie kuli wymaga wiec wykonania pracy:

R --+ _,.. RJ_( dq.q~) ---+ qdq R dr {)dq ( l)R qdq

dW ~ k F zl1wnd,. '" a:> - 4""0" d r '" - 41<,,<) ~ ,-1 ~ - 4r.co ,-7 ~ ~ ,j"coR'

gdyz iloczn skalarny ,- d -; - r- (drl') -dr.

Aby przeniesc na powierzchnie kuli caly ladunek Q nalezy wykonac prace

q ... q qdq I Q Q2

w= JdW .. J 4" R- "'-4 . R I qdq=-8 .1>

o 0 ll:c·O 1<"'0 0 li81}"

Powyzsza prace mozna takze wyliczyc w inny sposob korzystajac z tego, ze praca wykonywana przy przenoszeniu ladunku dq z nieskonczcnosci na powierzchnie kuli bedzie rowna przyrostowi energii potencjalnej ladunku:

dW;dEp ;dq(ip(R) - ip(c.o) ,

gdzie 'I'(R) to potencja] pola na powierzchni kuli, a \,(00) jest wartoscia tego potencjalu w nicskonczonosci. Potencial w nieskonczonosci przyjmujemy za rowny zeru, \?(oc:) = 0, ana powierzchni metalowej kuli potencjal jest taki jakby caly ladunek q by! zgromadzony w j1ej srodku (w punkcie 0), czyli

q rp(R) = 47taoR .

Zatem

w _ diN

d - 4n.oR _

I o statecznie, aby przeniesc z nieskonczcncnosci na powierzchnie kuli caly Iadunck Q wykonamy prace:

Q Q qdq I q. Q2

w , JdW- J ----- J qdq---

o - 0 4rreoR - 4rr.eoR 0 - 51'.enli

DIPOL ELEKTRYCZNY

35. Kurzystajae Z zasady superpozycji oddziatywan nbllczyc natezenie pola elektrycznego wytworzongo przez dipOi elektryczny w odlegJo~ci r ud srudk.a liilwla;

a) na symetralnej odeinkn l:}czqcego obydwa Iadunki,

b) na prostej l~czqcej obydwa ladunki.

Natezenie pola elektrostatycznego pochodzacego od dipcla jest suma wekiorcwa natezcn pol od ladunk6w tworzacych dipol

__,. ___,. -

E =E++E- ,

___.. ->-

gdzie E+ jest natezeniem pola od ladunku dodatniego, a E- - od ujernnego.

52

DIPOL ELEKTRYCZNY

a) W tym przypadku wartosci natezen pol od Iadunkow rworzacych dipo l, czyli E+ = 1£:11 oraz E_ = 1£.:1 sa jednakowe, gdyz odleglosci od punktu P do tych ladunk6w

. sa jednakowe (patrz rysunek oook), Tak wieo z

+Q zaleznosci na wartosc natezenia pola pochodza-

a cego od tadunku punktowego mamy:

E+ = £_ = -41 --.fL,--. -1!eo (tIt ,,2

-3> E

Aby wyznaczyc dlugosc wcktora wypadkowcgo E = lEI zapi~zemy twierdzenie ccsinuscw dla odpowiedniego trojkata (patrz rysunek obok):

F~ = Ft {. £2 -2EE, cos e .

Korzystaiac Z tego, ze E; = E_ otrzymujerny

0=£2 - 2EE"cosa

a wiec dtugosc wypadkowego wektora natezenia wyniesie:

E .. 2E+cosa.

Z koJei z trojkata prostokatnego 0 przyprostokqtnych I!l. oraz r wynika, ze: tl

cosu = -

Jctl)2+r'l, .

Zatem

1 Q -II 1 Q I

E = 2E+cos(~ = 2 41te (' )2 J = ~",eo (( L ')2 )312-

n 2' +r" (to"+r2 21 HZ

lloczyn Ql nazywamy elektrycznym mornentem dipolowym i oznaczamy zwykle przez p. Mczemy zatcm napisac

Dla odleglosci , »1 wyraz Otrzyrnujerny wowczas:

E=_l_ P .

471:£0 (t12 HZ?··

z2/4 jest duzo mniejszy

od ,2

mozna go pominac,

b) W tyrn przypadku skladowe wektory natezen pol pochodzacych od ladunkow tworzacych dipol S<\ skierowane wzdluz prostej laczacej oba ladunki (patrz rysunek ponizej). Wartosci nnt«zen dla punkru P polozonego w odleglosci r od srodku dipoja wyniosa cdpowiednio:

r E __ l ___ Q_
I( 1 - - 4rr.eo (r+tJ)Z
I,)ra;/;
0 0 ~ ~ E 1 0
-Q +Q E_ P E+ + = 41t6Q (r-tO"' 53

DIPOL ELEKT:RYCZNY

Dlugosc wektora natezenia wypadkowego bedzie dla tego przypadku rowna

( ) ( 1)2 ( I )2.

I 11 1 r .... ." / - r-+,/

E = E+ - E_ = 4;uo Q {r-tl)2 - (r+t02= 4,.co Q (rLCtli/

Po wykouaniu przeksztalcen otrzyrnarny

E _I 2r Q J _ 1 2r p

- 41<"0 ( 2 (' )2)2 - 41<en ('.' PJl .

r - 2/ ) rL-T

Dla odleglosci r» I, podobnje jak w czesci a) rozwiazania zadania, rnamy /2/4« ,2, Otrzymujemy zatem

Tak wiec natezenie pola pochodzacego cd dipola, \'i duzej odleglosci od niego, rnaleje z odleglosciq_jak r~' it wi«c szybciej nii diu pojedynczego ladunku punkiowego, gdy zanik

natezenia pola jest proporcjonalny do ~Ii.'

36. Dipol elektryczny 0 momencie dlpolowym p = 2.10-4 em umieszczony jest w jednurodnym zewuetrznym polu elektryeznym 0 Ilatorieniu E = 1· 105 NjC. Ozua-

_,.

czmy przez f) kJtt porniedzy wektoeern momenru dlpolowegc p j wektorern nat~ie-

-->

ilia pola e1i'ktryczneg'.o E. Jukq prace musza wykonac slly pola elekrrycznego, aby

obr6cic dipol l pozycji prostopadlej do linii sit tego pola (11 = Oporz = 90° ) do pozycji rowaolegle] ( e = (heme = 0" ) ?

Z,nalezc wzor na energie potencjama dipnla etekrrycznego w zewnetrznym potu

-)0 ........".

elektrycznym. Pnyjll_c, ze energta potencjatna jest rowna zero, gely p 1.£ .

Zalozmy, ze dipol 0 zadanym mornencie dipolowym P N'OrZ'l_ Iadunkl 0 wartosci bezwzglednej Q -7 znajdujace sie w odleglosci loci siebie. Tak w-i.;_c:

F+ 1;1 ~QI.

-----,,------,;r<---7''------''---''-----=':. Polozenie dipola opisujemy podajac kat IJ pomicdzy wektorern momentu dipolowego tL, a kierunkiern jednorcdnego pola elektrycznege E (patrz rysunek obok), Zewnetrzne, jednorodne pole elektryczne powodujc, i:c na tworzqcc dipol ladunki dzialeja stale, rowne co do wartosci, ale przeciwnie skiero-

+Q

...,.

F.. -Q

~---------~

54

wane sily F + i F _ :

IF:I " IF:I ,. QE oraz

F_ '" -F+

x

Przyjmijmy, ze kierunek pola pokrywa SIQ Z kierunkiem osi 0)(, a os obrotu dipola pokrywa sie z poczatkiem osi (patrz rysunek obok),

DIPOL ELEKTRYCZNY

gdzie przesuniecie ladunku dodatniego wzdluz OSl

X -

ox; w kierunku dzialaj ace] sily F + (a wi~c w

kierunku osi OX) wynosi l'lx+ = I+C 1 - cos (jpocz); przy czym 1+ jest odlegloscia porniedzy osia obrotu

o a ladunkiem dodatnim (parrz rysunek powyzej).

-7

Podobnie rnozna okreslic prace siry F ~ :

w, ~ IF:! LU_ = Q£ M~,

--

Praca wykonana pn:ez sil", P.,. przy obrocie dipola

od polozenia opisanego przez pewien kat (jpocz do polozenia wzdluz linii sil pola wynlesie:

W+ ~ 1F:16.x+ = QE L\\:+ ,

->

gdzie przesuniecie ladunku ujemnego wzdluz osi OX, w kienmku dzialajacej sify F_

(a wiec w kierunku przeciwnym do kterunku osi OA.) wynesi .:1.{- = I-(l- Wb(lpOCZ) , przy czyrn 1_ jest ()dlegi()scil!. porniedzy osiq obrotu 0 "b.,Ju"kiem ujemnym.

Stad praca calkowira wykonana przez sil:y pola przy ustawieniu dipola wzdluz linii sil pola wynosi:

W = w+ + IV _ = IF:I i1x+ + 1;;::1 Ar_ = QE (ill+ + ~'(-) = QE(1 - COS ()pocz) (I + + 1_) Wykorzystujac zaleznosc

mamy

W = QIECI - cos Opacz) = pE(l- cos (}pocz) .

W przvpadku, gdy dipol w chwili poczarkowej byl ustawiony prostopadle do linii sil pola ( 0Po<:", = 90· ) otrzymamy

W = pEU - cos 90") = pE.

Po podstawieniu wartosci liczbowych marny

W = pE = 2· lO-'iC m 1· 105 N/C= 20J.

Wyprowadzony wzor na prac(( posluzy nam takze do znalezienia zaleznosci na encrgie potencjalna dipola w zewnetrznyrn po In elektrycznym. Przypomnijmy zwiazek pomicdzy pmc'l wykonywanq nud cialcm przez sily po la (porencjalnego), a zmianq energii potencjalnej ciala (parrz skrypt tychze Aurorcw: Fizyka - Wzory i prawa z objasnieniami - czesc l , SIT SO-51):

w= - Up = -((EP)konc -(£p)pocr) ~ (Ep)poa- (EP)korIG JeSliby przyj'lC

£p = - pEc{)s(),

to spelnimy warunek z ercwania si" energii potencjalnej dla prcstopadlcgo ustawienia dipola w polu elektrycznym, czyli dla A = 00' • gdyz Fp = -pPc cos 90" = 0 .

POLE MAGNETYCZNE PRZEWODNIKA Z PR.I\DEM

Ponadto liczac prace ~il pola przy obrocic od dowolnego kqta e = epocz do ustawienia wzdluz linii sil pola, czyli 8 = 0' otrzyrnamy

W = (£p )pocz - (Ep) kane ~ pE(cos (l' - cos 8pocz) = pEel - cos.8pocz) .

Jest to wzor identyczny z wczesniej wyprowadzonym. Poniewaz zgodnosc zachodzi din dowolnego kqta {)pocz, to mozemy stwierdzic, ze poprawnie okreslilismy zaleznosc dla energii potencjalncj dipola w zewnerrzyrn polu c1ektrycznym. Wzor ten czesto

- -.

zapisujerny korzystajac z definicji iloczynu skalarnego dla wektorow piE:

pE - [pl!71 cos .t. (FE) = pEcos/}.

Czyli ostatecznie szukany wzor na energie potencjalna dipola 0 mornencic dipolowym

-+

p umieszczonym w polu elektrycznym 0 natezeniu £ ma postac:

Ep=- pI.

POLE MAGNETYCZNE

POLE MAGNETYCZNE PRZEWODNIKA.Z PRADEM

37. Znaleit iodukcj~ pola magnetycznego wewuqtrz i na zewnatrz nieskonczenie dlugiego przewodnika 0 promieniu R" w kt6rym plynie jednereunq 5trug'! staly pn'!_d

o natezeniu I, jako funkcje odleglosei I' od srodka przewodnika,

Z syrnetrii walcowej wynika, 7.e indukcja pola magnetyczuego B musi bye jednakowa w stale] cdleglosci r ad osi symetrii przewodnika zarowno wewnatrz jak i na zewnatrz przewodnika. Poniewaz lillie sil pola magnctycznego S'l zarnkniete, to kierunck wektora indukcji B W odleglosci r musi bye styczny do okregu 0 prornieniu r (patrz rysunek obok).

Wartosc B(r) rnozemy wyliczyc korzystajao z prawa Amperea

lJ

.c: -to -+ I

'fBdJ=.t101.

r

gdzie I' jest dowolna krzywa zarnknieta ?_bejmuj,\ccq prad I', ktory plynie przez powierzchnie S objeta lit krzywa, natomiast dt jest wektorern stycz- nyrn do tcj krzywej o dtugosci rownej dlugosci nicskonczenie rnalego cdcinka krzywej.

W naszym przypadku jake r wybieramy okrag 0 promieniu r (patrz rysunek powyzej)

poniewaz, jak wyzej uzasadniono, B II d 7 a wartosc B jest funkcja r .

Mamy wtedy

56

POLE MAGNETYCZNE PAZEWODNIKA Z PRA.DEM

fBd! ~f s st :» fdl ~2nrB, roo

gdyz wartosc calli po okegu jest w tyrn przypadku rowna po prostu dlugosci okregu 0

prornieniu r.

Tak wiec prawo Amperea prowadzi do nasrepujacego rownauia: 211rH = Ii 01' ,

gdzie wartosc I' zalezy od tego czy r jest wieksze, rowne czy mniejsze od R.

B

a)Dla r::t.R a stad

1'=1,

czyli

2rr.rB - J1.of B--!_ 2rr,uo r '

B-t

b)Dla r::;.R

~--~---~~

R r

gdzie rrrJ jest pclcm powierzchni obejmujacej orad l' a nR2 calkowitym polem powierzchni przekroju poprzecznego przewodnika, Porownujqc

otrzymu j emy

. 1

B = 27!PQRl r.

Zaleznosc indukcji B, wewnatrz i na zewnatrz przewodnika, od r przedstawia rysunek powyzej,

38. Przez nieskonezona plyt~ umleszczona w plaszczyznle XOY plynie prqd 0 stale] gptosci liniowej J (J ~dl Iii;",) w kierunku 05i or. Zna[eze indukcje pola magnetycznego (t.], wartose i klerunek wektnra indukcji B), kt6re puwstaja na skutek przeplywu pradu,

X A=t-
b · IB
t ·
a -
· B
· 0
_,. y i
B ·
·
tB · Zadanie to jest podobne do problernu znajdowania natezenia pola elektrycznego od nieskonczoriej jednorodnie naladowanej powierzchni. Z symetrii wynika, ze wartosc indukcji H J~5t taka sarna w tej samej odlegtosci od. plaszczyzny (z prawej i lewej strony]. Pcniewaz pole magnetyczne jest bezzrodtowe Iinie sH pola nie maja ani poczatku ani koaca i rnuszq one bye r6wnolegle do plaszczyzny plyty, czyli do plaszczyzny XOY Dodarkowo

poniewaz prqd plynie w kierunku osi OX

57

POLE IMAGNETYCZNE PRZEWODNIKA Z PR.l\DEM

dedukujemy, ze kierunki wektora indukcji 54 alba zgodne albo przeciwne do kierunku osi OX tak jak to pokazano na rysunkuobok. Wartosc indukcji mozemy wyliczyc korzystajqc z prawa Ampere'a

" .... ~ t

jBdl~J.lOi ,

r

gdzie PIq_U I' jest pradem kt6ry p1ynie przez powierzchnie objeta konturem F. Jako konrur calkowania I' najwygodniej jest wybrac prostokat 0 bokach 2a i 2b (pawl rysunek na poprzedniej stronie) taki, ze kierunek wektora indukcji jest alba rownolegly (bob 0 dlugosci 2a) albo prostopadly (boki 0 dlugosci 2b) do konturu. Mamy

~Bd7=po2aJ ,

gdyz zgodnie z trescia zadania /·=2aJ.

Wartosc calki po prostokacie obliczymy poslugujac sie rysunkiem

a -b -a b

fBd7= f Bxdx+ f B:dz+ r B_ydn S Bzdt,

o -{j b (l -b

gdzie R.< i S;; to odpowiednie wspolrzedne wektora B. Poniewaz z prawej strcny plyty 13= (B_~,By,Bz) = (B, 0, 0) a z lewej B= (Bx, By, Bz) = (-B,O,O), to mamy

CI -b -(I b 11

~Bd7=f B&+J Odz+J <-B)dx+J. Odx=2 J Bdt=4aB.

o -a b a -b -a

Wracajae do prawa Amperea mamy

4aB =J.102aJ

i ostatccznic

Jak widac, podobnie jak natezenie pola elektrycznego od nicskonczonej jednorodnie naladowancj plyty, indukcja pola magnetycznego ad plyty, przez ktora plynie staly prad 0 stale] gestosci liniowej, jest stala i nie zalezy od odleglosci od pl-yty.

39. Dwa rownolegle dlugie przewodniki prostoliniowe znajdujll si~ w odlegtosct dod slebie. Przez przewcdnlkl ptynll w tym saurym kierunku pr!!_dy 0 natl;'zeniach I, ora>' 12• Jakq, prac~ nalezy wykonac (nil [ednostke dlngosci przewodulknw), aby rozsunae te przewodnfki do odlegtosci 2d?

Na odcinek 0 dlugosci I kazdego przewodnika dzialaja sily przyciagajace 0 wartosci

Ito Illll F12~F21 ~~,

gdzie x jest odlegloscia ffiii(dzy przewodnikami (patrz rysunek na stronie obok).

58

INOUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA

Aby r02SUn'lC przewodnik.i nalezy podzialac na jeden z nich sila zewnetrzna F",w>1 (x) • jak na rysunku obok, co najrnniej rownowazqca sil'\( wzajemnego przyciagania przewodnikow.

Zalozmy, ze przewodnik spoczywejqcy jest prestopacify do osi OX i jego wspolrzedna .1:=0, natorniast sila zewnetrzna dzialajqc na drugi przewodnik (takze

umieszczony prostopadle do osi OX) przesuwa go wzdluz osi OX od polozenia x=d do x""2d (oczywiscie mozna by odsuwac przewodnik pierwszy, ale wynik bedzie taki sam).

Praca na jednostke dhrgosci przewodnik6w wyniesie

d

2d

x

x

Zd 2d· 2d

1!:: _ 1- r F (.) d: _1 r po/l/21dx Ilo/lh J <Ix. _ f.loh.h 1 12d

l - l 1 ZCW11 X X - I ~ 27LI: = 271 d x 2n: nx d

i ostatecznie

o

l!.._~1 2

I - 2n n .

A zatern, uby rozsunac dwa rownolegle przewodniki na odtegtosc dwukrotnie wieksza od odleglosci poczqtkowej nalezy wykonac (na jednostke dtugosci przewodnik6w) prac't rowna lub wieksza od ob liczonei wartosci fr.

iNDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNlA

40. Ramka prostokqtnn 0 bokach a i b perusza si~ jednostajnie z prl;dkoscil! v W kierunku prostopadlyrn do nieskunczenle dlugiego przewodnika 1eZllcego w ptaszczyznte ramki rownotegle do boku a. W przewodniku plynie prqd 0 uatezeniu I. Wskazac kierunek pradu wyindukuwanege w ramce oral wyznaczyc jego zaJe:i:nosc od odleglosci ramki od przewodnika. Opornosc ramkl wynosi R.

Sile; elektrornotoryczna indukowana w ramce wyznaczamy z zaleznosci d!l>

B~ - dr'

gdzie <1l jest zmiennym w czasie strumieniem magnetycznyrn przenikajacyrn ramke Zalozrny, ze w chwili I ramka znalazla sie w odlegrosci I od przewodnika (patrz rysunek obok).

Po uplywie czasu dt ramka, odsuwajqc si~. od przewodnika, przebedzie cdleglosc dr, W wyniku tego przesuniecia strurnien magnetyczny przenikaJ<tcy ramke zmieni sie 0

deb ~deb2 - d1> 1 '

gdyz po prawej stronie ramki nastapi przyrost strurnienia 0 d<D2, a po lewej stronie ubytek 0 w artosc dw 1 .

I

dx

dx

59

INDUKCJ.A ELEKTRO!MAGNETYCZNA

Zmiana strurnienia magnetycznego wynikajaca z ruchu Iewcgo boku (0 dlugosci a) ramki wynosi

d¢ll '" Bladx,

gdzie B I jest indukcja pola magnetyczncgo w obszarze lewego boku rarnki, narorniast adx jest polem powierzchni odslonietyrn W czasie dt przez przesuwajacq sir;: ramke.

Z kolei zmiana strumienia rnagnetycznego wynikajaca z ruchu prawego baku rarnk i wynosi

d<l>Z ~ S2adx,

gdzie B2 jest indukcjq pola rnagnetycznego w obszarze prawego boku ramki, narorniasr ad\: jest polern powierzcbni przyslonietyrn W czasie ill przez przesuwajaca sie ramke, Korzystajac z zaleznosci na indukcje pola magnetycznego wytwarzanego przez przewodnik z pradem znnjdujcmy wartosci /} 1 i Bz

p,j' B- .l!!!!._

8, = 2ITI oraz 2 - 211(I+b) ,

gdyz lewy bok ramki jest polozony W odlegtosci 1 od przewodnika, a prawy bok IV odleglosci l+d .

Tak wiec szukana zrniana strumicniu mngnetycznego wyniesie

d(t) ~d<l>2 -d<t> 1 = B 2adx - B 1 zrdr ~ adx (R 2 - B 1)

Z kolei

i ostatecznie

( ) Pol ab

d$ '" adx B2 -Bl = - 2;;'" hb clt .

Tak wi"c w rumce poplynie prad pod wpJywem SEM indukcji wynoszacej

d $ Jllll ab dr /101 (I./;

e = - dt = 21! I+/J dr = Tr! I+l! v ,

gdyz predkosc przesuwania rarnki v=dx/dr .

Opor elektryczny ramki wynosi R. tak wiec natezenie pradu wyindukowanego w rarnce

wyniesie

e f.'uiabv

lind ~ R = 2nt(l+!J)R

Kierunek przeplywu pradu znajdziemy korzystajac z reguly Lenza, Odsuwanie ramki powoduje zmniejszanie sie, zwiqzanego z zewnetrznym polem magnetycznyrn,

strumicnia wektora indukcji rnagnetycznej i w obszarze ramki (wektor len jest skierowany za ptaszczyzne rysunku), W zwi,tzkll L tym kierunck pradu indukcyjnego musil:?;.c taki, aby wytwarzane przez niego pole rnagnetyczne podtrzymywalo zaniknjace

pole B, Tak wiec pole zwiqzane z pradem indukcyjnym rnusi bye takze skierowane 2:11 plaszczyzne rysunku, co nastapi wtedy, gdy prad w rarnce poplynie zgodnie z kierunkiern ruchu wskazowek zegara (tak jak na rysunku). Kierunek pradu W ramce wskaze ruch obrotowy sruby prawoskremej wkrqcanej za pluszczyzne rysunku - ruch posrepowy sruby zgodny z kierunkiern pola magnetycznego,

60

INDUKCJA ELEKlROMAG NETYCZNA

41. Dwie dlugie, wzajemnie r6wnolegle, szyny miedzlane, ustawione p.ionowo w odleglosci wzajemnej I, sa zwarte na gornym koncu oporem R. Znajduja si~ one w jednorodnym polu magnetycznym 0 indukcji B, prostopadlym do plaszczyzny szyn, Wzdluz szyu spada bez tarcia miedziany przewodnik 0 masie m, Znalezc wartosc pr£dkosci spadanla, jaka silt ostateeznie usrali,

Uklad skladajacy sit< z Slyn, oporu R uraz spadajacego rniedzianego przewodnika 0 dhigcsci f tworzy obwod elektryczny (patrz rysunek obok). W wyniku spadania ruchornego odcinka tego obwodu zmienia sie strumien pola rnagnetycznego przenikajacy obw6d i powstajc w nirn sila elektromotoryczna indukcji:

G=-~ dl '

gdzie d<lJ jest zmiana w czasle dl srrumienia indukcji rnagnetycznej przenikajacego obwod, Wynosi ona (patrz rysunek obok): d<D= Biex;

gdzie <it' jest cdleglosciq przebywana przez spndajacy przewodnik Vi czasie dr,

Zatern SEM indukcji rna wanosc

ddl dr

6 ~ - dI ~ -BiTt ~ -BN;

gdzie v=dr/dt jest prcdkoscia chwilowa przewodnika,

W obwodzie (posiadajacym OpOT R) poptynie zatem prad indukowany 0 natezeniu

I

[ _ lei _ Blv - R - R

Kierunek przeplywu pradu w obwodzie bedzie zadany przez regule Lenza. Musi on bye taki, aby sila Amperea (elektrodynamiczna) dzia:!aj,!ca na spadajacy fragment obwodu przcciwdzialala przyczynie wywolujacej indukcje elektromagnetyczna, czyli sila ta musi hamowae spadajacy odcinek obwcdu. Korzystajac z tego, ze sila elektrodynamiczna jest zawsze prostopadla zarownc do przewodnika jak i do wektora indukcji pola magnetyczncgo widzirrry, zc w tym przypadku wektor tej sily rnusi lezec w plaszczyzuic obwodu i bye skierowany w g61t:. (patrz rysunek powyzej).

Wartosc sily elektrodynamicznej w naszym przypadku wyniesie

81v 82/2

F~Bfl ~BRI=--;r-v ,

gdzie wykorzystalismy wczesniej wyprowadzony wzor na prad indukowany.

Tak wiec rosnaca predkosc spadania ruchornego odcinka obwodu bedzie powodowac wzrost sily elekrrodynarnicznej, Zaistnieje wiec <.II" pewuej predkosci V=Vust sytuacja, gdy wartosc tej sily zrcwna s;~ z wartoscia sily CiI)7k()~ci

82{!.

Ir v".\( = mg .

Powyzsze rownanie oznacza, ze sila wypadkowa dzialajqca na spadajqcy cdcinek obwoclu jest r6wna zero, a wiec dalszy spadek moze bye kcntynuowany juz tyl ko ze 5tal1t predkcscia, A zatem wartosc predkosci jaka ustali sie po pewnyrn czasie spadania wynosi:

Rmg Vust = B2/2 .

61

I NDUKCJA E:LI:KTROMAGNIETYCZNA

Zauwazmy, ze powstajqca sila elektrodynamiczna jest proporcjonalna do predkosci i rna kierunek przeciwny do wektora predkosci, Dziala ona na spadajacy pret tak jak sila oporu osrodka,

42. Na dwoch rownoleglych poziomycn szyuach potozono pret 0 dtuguse] I ~ masle m. Szyny sq, polqczone ze stalym zrodlem napi,?cia U i znajdujq sif w jednorodnym polu magnetycznym 0 indukcji B, prostopadlym do plaszczyzny, w kt6rej lei!! szyny. Wsp6tczynnik tarcia preta 0 szyny wynosi f. Znalezc zaleznosci pr~dkosci preta od czasu, Jalq maksymatna pr~dkosc oslagme pr~['?

Na pret dziala situ elektrodynamiczna F 0 wartosci F=B I { i sila tarcia FT = fmg (pam rysunek obok), Jesl] sib tarcia bedzie rnniejsza od sily elektrodynamicznej, to spoczywajacy w chwili pcczatkowej pret zacznie przesuwac sie w wyniku zadzialania sity wypadkowej

FwJp=F-Fr=BII-jmg

Ruch preta bedzie z kolei powodowae zmiane strumienia pola magnetycznego przenikajacego obw6d j powstanie w obwodzie SEM indukcji 0 wartosci:

d<fJ BdS . dx

l!.i ~ - dt = - dI = -B l d I ~ ~B Iv.

dx

Z reguly Lenza wynika, ze w tym przypadku I:i rna kierunek przeciwny do kierunku napiecia U. Stad natezenie pradu w obwodzie wynosi

/_ U-Blv

- R .

Czyli sib wypadkowa dzialajaca na przesuwajacy sie pret wyniesie Fwyp=BIl-/mg ~B U-%,v I. -fmg= ~/(U-Blv)-fmg

Z II zasady dynamiki mamy, ze

czyli

~I (U - Blv) - lmg '" m ~ ~ .

Jest to rownanie rozniczkowe pierwszego sropnia ze wzgledu 1]3 pr~dkn~c v Po drobnych przeksztaiceniach otrzyrnujemy

.!U::. = 82[2 ((l!.. _ ) _ fl1l.gIl_]

d I mR BI V B2/2 '

a stad

d v ._ S2/2 d t-

IJ f"'gI? mR

Bi - Jj'ij'1 - v

Otrzymalismy rownanie rozniczkowe 0 rozdzielonych zmiermych, Po obustronnyrn sealkowaniu mamy

62

liNDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA

In[U!~-f;~~ )-vJ~-B~k2 I+C1·

Staia calkowania wyznaczymy zakladajqc, ze dla 1=0 pret spoczywa, czyli v=0

C1 ~ In(%, _ f~;~ ).

Mozerny juz wyznaczyc zaleznosc predkosci poruszaiacego sit preta od czasu:

vet) = (Ji[ - J;f~ )[ I - exp( - lJ;k1 I)] .

Jak widac predkosc nasyca Sil( z czasern, Predkosc maksymalna ViIi.ax wystapi, gdy / .... eo, Wynosi ona

U JmgR

vmax - 81 - Jjfj2.

Zauwazmy, ze pil(dkosc maksymalna rnozemy obliczyc bezposrednio rowniez Z wyjsciowe go rownania zakladajqc, ze ruch odbywa sill. ze &laIq predkosciq

Fw)p ; F - F T = 0 .

43. Rozwi:ri zadanie 42 w sytuacji, gdy szyny sa. polaczone ze zrridlem sratopradowym 0 aatezenlu I.

I=canst

Zr6dlo statopradowe nle dopusc: do zmian natezenia prqdu W obwcdzie. Takwi<;lc w tym przypadku pret porusza sie pod wplywem stalej sity elektrodynamicznej F=BI I pomniejszonej 0

stahl. Sif~ tarcia Fr =fmg. Ruch preta bedzie wiec ruchem jednostajnic przyspieszonym, Stale przyspieszenie " wyznaczymy z II zasady dynamiki:

ma e Bl I=fm g .

Tak wiec

a =!tI -Is .

Predkosc w ruchu jednostajnie przyspieszonyrn rosnie liniowo z czasern i wynosi v ~at=(jjjJ_~rg)/ .

... ttl .

Widzimy, ze zrniana sposobu zasilania obwodu ze stalonapieciowego na stalopradowe w bardzo istotny sposob wpiyl1t<la na przebieg obserwowanego zjawiska, W pierwszym przypadku predkosc preta bedzie wzrastac coraz wolniej zblizajac si~ eksponencjalnie do swojej wartosci maksymalncj, W drugim przypadku predkosc preta b"d<;ie rosnqc liniowo bez zadnych ograniczen, W rzeczywisrym doswiadczeniu oczywistyrn ograniczeniem bedzie utrata zdolnosci zrodla pradu do stabilizacji wartosci natezenia prqdu W obwodzie badz tez dlugcsc szyn rworzacych obw6d.

63

INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA

44. W stalym polu maguetyeznym 0 indukcji .8=0.01 T, umieszczono plaski obw6d ograniczajacy powlerzchnle 0 polu S"'15cm'. Kierunek pula jest pod kqtem 3~" do ptaszczyzuy obwudu, Ope .. elektryczny obwodu wynoai 3Q.

Nagle pole magneryczne zosralo wylqcznne. Pndczas zanjkania pola magnetycznego W obwodzie plynle prad elektryezny 0 srednim natezenlu I = 5 . 10-6 A.

Oblicz czas plynleeia pradu W obwodzie.

Zanikajace pole magnetyczne wytworzy w obwodzie SEM indukcji

L'.(IJ 8j=-L;! ,

gdzie .6.1.1 jest zmiana strumienia pola magnetycznego jaka zaszla w czasie .6.1. Rezultatern powstalcj SEM bcdzie prqd indukcyjny, ktorego natezenie wyniesie:

! _!il.

- R '

gdzie R jest oporem obwcdu, Prad indukcyjny, plyu'lc W obwcdzie, bedzie wyrwarzac pole rnagneryczne, ktore, 7g;oclnie 7 regula Lenza bedzie podtrzyrnywac zanikaiace pole magnetyczne. Czas laniku pcla i czas plyniecia prqdu sa sobie r6wne. Wyznaczmy wiec ten czas,

Ii s

Zmiana strumien ia iudukcji rnagnctyczncj 64>, rowna jest roznicy rniedzy strumieniern indukcji koncowyrn i poczatkowyrn

.6.<rJ = CD konc - CDpocz .

W opisanym przypadku wylaczenia pola strum ien koncowy

CDkonc = O.

a poczqtkowy (pam rysunek powyzej):

<i>pocz =BS= BScosa

Czyli zmiana strumienia

.6.(1)=0 - BS =-BSCOSQ.

Jesli przez t oznaczymy czas zaniku pola (i jednoczesnie czas plyniecia pradu), to SEM indukcji wyniesie:

-I1Scosa

1;; = - t - .

Stad W obwodzie pcdczas zanikania pola B plynie prad, kt6rego srednie natezenie

1=]- c BS;~sa

Czas pfyrriecia prqdu, otrzyrnany z powyzszego wzoru, wynosi

BScosa 0.01.15,10-4'1

I = ----p:-r- = 3.5.10-(, '" 0.5 s ,

giUie liczymy cos a = co:;(90· - 30°) = cos 60' = 1-, gdyz podany w zadaniu kqt jest katern porniedzy kierunkiem po la magnerycznego i pl<lS7c7yzmt obwodu.

64

POCSTAWOWE PARAMEiRY FAL

FALE

PODSTAWOWE PARAMETRY FAL

45. R6wnanie zr6dla drgaji jest u = lOsin(O.5 IT t} em,

a) Znalezc rewnanie Iali plaskiej, [ezell pr~dkosc rozchodzenia si~ [al jest v=300 m/s. Jaka bedzic dlugosc powstalej fall,

b) Napisac rownanie drgan punktu odleglego 0 L "" 600 mod zrodla drgan, Wyznacz dla tego punktu pn,dkosc i przyspieszenie w ruchu drga.jlJ:cym.

a) Ogolna postac rownania zrodla drgan jest nastepujaca: u( t) =.A sin(wt + J),

gdzie A jest amplituda, OJ czestoscia korowa a 6 faza poczatkowa drgan. W naszymprzypadku rownanie to ma postac

tI(t) = 1.0 sin(O.S n r) em.

Z pnrownania dw6eh powyzszyeh wzorow znajdujerny, ze db zrodla drgan opisanego w zadaniu:

J = 0, A", 10 em, (f) = 0,511"S-1.

Rownanie drgan w cowoinym punkcie 0 wspotrzedne] x, czyli rownanic fali pla~kiej rozchodzacej si" wLuhri osi OX rna postac

u(x,t) = A 5in(wl- ks: +0),

gdzie k ~ ~1 jest liczbq falowq, a 2.. Lilugu~d'l. Iali, Aby zapisac rownanie Iali dla drgan opisanych w zadaniu nalezy wyrazic liczbe falowq za pornocq wielkosci znanych, Skorzystarny w tyrn celu z zaleznosci; I: .. vT ,gdzie T jest okresem drgan n6dia fali, a v . podana w zadaniu predkoscia rozchodzenia sie drgan (predkoscia fazowa fali). Poniewaz T = ZIT/OJ wi~c Iiczbe talowa mozna bedzie zapisac nastepujaco:

k _ 2", _ 2,,(,.. _ !!2.

. - vT - 21tv - v·

Zatem rownanie falowe mozna przedstawic w postaci !l(X, I) = A sin(w/- fx + 0).

Podstawiajac dane liczbuwe otrzymujerny

u(x, t) = 10 5in(0.5JU - 6fujx) ern .

Drugosc tali wynosi

A. =vT =v l; .. :}oo O~$t! = 1200 m.

b) R6wnanie drgan punktu odleglego 0 1 od zrodla drgan otrzymamy, gdy do wyprowadzonego wyzej rownania f"li podstawimy x = I

u(l, t) =A sin(wt - *' + J).

Podstawiajac dane liczbowe otrzymujerny

PODSTAWOWE PARAMETRY FAL

ute) ~10 sin(O.5rrt -1g; 600) ;;;; 10 sin(O.51!1- "') em.

Predkosc punktu w ruchu drgajqcym wyznaczymy Iiczqc pochodna po czasie jego wychylenia z polozenia rcwnowagi, ezyli:

dU(I) to

V(I) a dt =Awc()s(wt - vi +05) = 5;"1;C05(0.511:1- n} cm/s .

Z kolei przyspieszenie wyznaczamy jako pochodnapo czasie predkosci, czyli:

() dv(t) 2 . (. wI.') - .~ . ( )! 2

at", (Ii"""" = -Am sm wt - 7 + u = -2.)IT~ SIn O.Sm - 1L em s .

46. Znalezc wychylenie z polozenia r(iwnowagi punkru, znajdujacego sie W odleglosci 1= A/12 od zr6dla drgaii, w chwili t=T/6. Amplituda drgari A=O.05 m. Faza peczatkowa J = O.

Zaleznosc wychylenia z polozenia r6wnowagi w chwili I punktu znajdujacego sie w dowolnej cdleglosci ( ad zrodta drgan rna POSIRC

u(l, /) = A sin(w/- kl +<»,

gdzie OJ jest czestoscia kolowq, k. - liczba falowa a .5. fazq poczatkowq, Poniewaz faza poczatkowa J = 0 , wiec otrzymujemy

u(i, I) "" A sin(wl- kl).

Korzystajac z zaleznosci

w ~ 211./T,

gdzie T jest okresem drgan oraz

gdzie ,l. jest dlugoscia fali przeksztalcarny rownanie drgan punktu do postaci 11(1, t) = A sine; f _ 2;~ 1) .

Podstawiajqc dane otrzyrnujerny wychylenie z polozenia rownowagi w zadanej odleglosci ad zr6dla drgan i w zadanym czasie

O· 0- . (21t T 21t A) 0 "5 . It 0 ozs 25

1I= . o sm [7)-T12 = .() S1n1)- • .!.Jrn '" . Cm.

47. Znajdi czestotliwosci drgan dla poprzecznej fali dojqcej powstalej \II strunie 0 dlugose] L zamocowane] W obu koncaeh i odpowlednio naciagnletej. Ohliez. wartose naprezenia struny F 0' jesli L=0.5 m, masa struny przypadajaca 11.3 [ednostke

dlugosci rowna si~ p = 0:01 ~ , a podstawowa cZfstotliwosc drgsn fJ = 247 Hz.

Fala stojaca, ktora powstanie w strunie zarnocowanej w obu koncach, w wyniku nakladania sie fali biegnacej i odbitej, musi 5i" cnarakteryzowactyrn, 2;1;: na k.o(,,,<i,,h struny b,;;:d'l w<tziy fali stojqccj, lub inaczej mowiac, dlugosc struny (jeszcze niedrgajacej) musi bye rowna calkowitej wielokrotnosci polowek dlugosci fali, jak na rysunku (na stronie obek).

66

PQDSTAWOWE PAAAMETRY FAl

L

Tak wiec zap iszerny:

)," .. 24;. , gdzie n = 1,2,3, Czestotliwosci drgan struny wyniosa zatern:

In = +- = 2vL- Il ,

A"

gdzie v jest predkoscia rozchodzenia sie fali wzdluz struny. M07l1!l POkA_ZHe, ze predkosc ta wyraza sic nastepujaca zaleznoscia;

v=fl '

gdzie F 0 jest rowne sile napinajacej strune, a p to masa struny przypadajaca na jednostke jej d-lugosci (gesroso liniowa).

Czyli czestotliwosc drgan dla ustalonej liczby n:

r _ Il_ rro 1n-2[1/7'

Z powyzszcgu wzoru wyznaczarny szukane w zadaniu napiecie struny dla podstawowej czestotliwosci (11=1) drgan fali srojacej:

FO =4L2pR Pcdstawiajac dane liczbowe:

FO = 4· (O,5m)"Z. 0,01 ~ . (247Hz)2 = 610 N.

48. GI~bokosc morza mozna mierzye za pomoea sondy akustyezne] (echosondy). Jakq g1~bokosc ma morze, jeilli odstep CZa$1I mledzy wyslanlem diVl"i~ku a jego odbiorem wynosi 2.5 s? Modul scisliwosci wody wynosi 2.2· 109 N/m2 , :\ gtstosc wody morskle] 1030 kglm3•

Rozwiazujac 10 zadanie nalezy znaleic predkosc rczchodzenia sie fali dzwiekowei w OSrodku sprezystym jakim jest woda, Ogolna zaleznosc okreslajqca pn;.dkosc rozchodzenia sit; fali w cieczy jest nastepujaca:

y= If,

gdzie K Qwa<.:L.<1 rnodul scisliwosci cieczy, a p jej gestosc.

67

PODSTAWOWE PARAMETRY FAL

Oznaczmy przez D szukana gl~bokosc morza> Odstep czasu, t. porniedzy wyslaniem dzwieku i jego odebraniem jest czasern przebycia przez fale drogi: powierzchnia - dno - powierzchnia. Tak wiec mozemy zapisac:

. rK

2D ~V t "'_t-{iJ '

cayli

D =0.51.ff .

Po podstawieniu wartosci liczbowych:

~---;;-

D 0 - 2 - 2 .. 2-109 '. ,,3

= .:0' .:Os· L()3.10J = 1.8 ·1" m

1.8 km.

49. Predkosc [azowa fat 0 dlugosci 1, rozchodzqcych sit! na powierzchnl wody

wyraza sit! wzorem:

I gA 271(1

V= - +-.-

'V 210 IcfJ '

gd.zie g jest przyspleszeniem grawitacyjnym, a to napiecie powierzchniowe wody a p - jej g~stosc.

a) Znajdi predkosc grupow'l Vg tych fal.

h) Pnda] zaleznnsci dla predkosci fazowe] i grupowej w dw6ch przypadkach szczeg6lnycb: ), -> 0 (fale kapilarne) oraz .l. -> 00 (fale morskie).

c) Okresl wartoscl prl?dkosci grupowej i fazowej dla dlugoscl fall, dla kterej pl'~dkosc fazowa 05i'lga swoj e minimum.

a) JeW znamy predkosc fazowq fali 0 drugosci A , to jej predkosc grupowa wyznaczymy z zaleznosci (putrz skrypt tychze Autor6w: Fizyka - Wzor)' i pmw" Z objasnieniami - cz~sc 11, str 116-117):

\lg=V-A~:

Nalezy wiec wyliczyc

~v,. = dd, g A .j. 2m)' ur ,. 271 j.,p

St'td

g..i. (i1rr7

1;*;:;;-

2 .s" +2""

_2;rr .~

b) Rozwazrny najpierw przypadck: ), _, 0 .

Wtenczas wystcpujacy we wzorach na prcdkcsc fazowq i gr-upow'l skladnik

.. . db lni I.. ' - kl d 'k' 2m:r

stnje S'" zame ywa rue mary w porownafllu ze sa' m rem ----;:;J

W takiej sytuacji otrzyrnamy nastepujace uproszczone wzory:

- na predkosc fazowa:

68

PODSTAWOWE PARAMETRY FAL

oraz

- na predkosc grupowa:

"n"

Xp- 3 J211:0

V =~~--- _'

g 2, fEiiL - 2 i,p .

~ AP

Z kolei dJa przypadku ). ~ 00 sklndnik )110 staje sie pomijalnie rnaly w porewnaniu ze I.p

skladnikiem gA , Otrzymamy wicc diu rcgo przypadku szczegolnego nastepujace wzory

_11

uproszczone:

- na predkosc fazowa

v- ~ ~ 2;; ,

oraz

- na predkosc grupOWq

Tak WTIt(,c 'IN przypadku Ial kapilarnych ( .. : -+ 0) predkosci fazowa i grupowa w istotny sposob zalezq od napiccia powierzchniowego, W przypadku fal morskich (A _,. 0)) znika zaleznosc tych predkosci od napiecia powierzchniowego, a istorna staje sil( zaleznosc od sit grawitaeji (od przyspieszenia ziemskiego g),

c) Aby znalezc dlugosc fali, dla kt6rcj predkosc fazowa osiaga swoje minimum nalezy skorzystac z wyznaczonego juz WZOTU na pocbodna ~~ i przyrownac j'l do zera:

g 2n~

dv 2n- ).11'

~ - =0.

d" - 2 J~;. +-;M

~~;r ,1.p

Z powyzszej zaleznosci wynika, ze:

g 211:0

-2 - -;-;;- ~ 0

11 "-p

czyli

l 2 rs: ,

,= 7t-J gp = ..lmin'

lest to rmmrnum funkcji, gdyz Z rownania powyzei latwo widac, ze dla A < )min pochodna bcdzie ujernna, a dla J. > Amin pochodna bedzie dodatnia,

Dla znaleziouej dlugosci fali orrzymarny nastepujace wzory:

- na predkosc fll7m",'t

.(), . ) _ g,,";jo 2M J2 (SI[ _ '2 (grJ) l/4

Ii 'mm - 21t + Am;n!) = yf - --1"- p ,

oraz

- na predkosc grupowa

69

INTERfERENCJA I DYFRAKCJA FAL

- na pr<:dkosc grnpnwa

VgU"";Ll) ~

2

,q1min + ,(IlEa.

2n "'!"minP_

g.l.'111in + 2,.."

2;,: .l.mimP

if + 3ff 4Pf M.(ga)li4

~~==~" ,~,,2 -

/nf fF r:w - p

2t ,,"r+V-P 2~2Vp

Tak wiec dla J. = A.miD predkosci fazowa i grupuwa S1I_ sobie rowne. Fakt ten wynika

d . I" , d " Ik ,. . ( • ely)

wprost z po stawowej re aCJ I porn!" zy tynu wrei oscmrru v is = 1/ - I. dj.' zastosowa-

nej W przypadku, gdy ~X = 0 .

Zak1adai4.'-', ze g - 9.8 m/s? oraz przyjrnujqc wartosci napiecia powierzchniowego wody a ~ 0.07 N/m2 i jej gestosci fJ = 1000 kg/m] . otrzymamy, ze minirnalna wartosc pred-

kosci fazowej fal w wodzie wystapi dla dlugosci fali )'mirJ = 1.7 cm i wyniesie

v(2min) = 0.23 rn/s .

INTERFER'ENCJA I DYFRAKCJA FAL

so. Dwie fale rozchodzqce si'[ wzdluz osi OX i oplsane nastepujqcymi rowIianiami!

IIi = 10cos(5x+25t} oraz u2 = 20 cos(5x+25t + rr/3)

interferuja ze sobq, Wyznacz faz~ i amplitude fali wypadkowej,

Fala wypadkowa bedzie suma fal interferujacych ze soba, Stqd:

ll~Ul +uz '

Dla ulatwienia obliczen zapiszrny rownania fa! skladowych w nastepujacy sposob: u 1 = 10 cos (I> oraz u2, ~ 20 cos(D + n:!3) .

Widzimy, ze fale skladowe r6iniq sie tylko arnplitudarni i faza poczajkowa, Dlatego fala wypadkowa bedzie miec postac:

!l = A cas(d) 4-0) ,

gdzie A jest amplituda fali wypadkowej, a (j jej faza poczatkowa,

Czyli rownanie poczatkowe, opisujqce interfereneje fal, przyjmie postac:

A cos] (Jl + 0) ~ 10 cos d) + 20 cost II> + n/3) i po prostych przeksztalceniach trygonornetrycznych ctrzymarny:

A(cos II> cos c5 - sin <1> sin(5) = lOcos <1> + 20(cos <1> sin(nI3) - sin (I) sin(rr/3»)

oraz

A cos 01> coso -A sin (11 sinJ = (10 + 20 cos(n/3»cos (Il - 20 sin(nl3)sin d) i ostatecznie

A cos <I> coso - A sin <1> sinO' = 20 cos <P - ]0./3 sin <b .

70

INTERFERENCJA I DYFRAKCJA FAL

Nalezy teraz przyrownac do siebie znajdujqce SI':; po obu stronach znaku ro wnosci wyrazenia przy cos tIJ oraz przy sin (]) ,gdyz powyzsza rownosc musi bye prawdziwa dla dowolnej wartosci (11. Otrzymujemy w ten sposob uklad dwoeh r6Wllan:

A cos<l ~ 20 oraz A sin<l = IOn.

Dzielac powyzsze rownania stronami mozemy wyznaczyc faze pcczatkowa fali wypadkowej:

tan6 = 0, sJ3 skqd J = 0, 714rad = 4(), 9" . 7. kolei amplituda fali wypadkowej:

A 2. = (A cos (1)2 ... (A sin a)2. = (20)2 + (10../3)2 - 700

i stad

A=26,5.

Tak wiec ostatecznie mozna fale wypadkowq zapisac nastepujaco:

II = 26,5 cos(5x + 2St + 0,714) .

Powyzsze zadanie mozna takze rozwiazac graficznie wiazac z kazda z fal wypadkowych obracajacy sie weldor 0 dhigosci rownej amplitudzie fali, czyli w naszym przypadku

dtugosci obracajacych sie wektorow wyniosa 10 j 20. Kqt rniedzy obracajqcymi :si" wektorami jest rowny roznicy faz porniedzy interferujacyrni falami, czyli w tym przypadku 71/3 (pam rysunek obok).

Amplitude fali wypadkowej znajdziemy stosujqc twierdzenie cosinusow dla dowolnego z dwoch trojkatow, 0 bokach 10, 20 i A (patrz rysunek obok.):

A2 ~ 102 ;-202 - 2 ·10·20· ws(2n(3)

i ostatecznic

A ~ ./700 ~ 26,5. Natorniast kilt J znejdziemy stosujac w odpowiedni sposob rwierdzenie sinusow:

20 ,./700

sin~ - sin(21l/3) ,

czyli:

. . 20 i'i

'.' 20SIn(2,,/3) 2 ff 0 655

smc « .ffOO =IOJ7 ~ {"7 =, ,

skqd

J =O,714rad = 40,9".

71

INTERFERENCJA !I)YFRAKCJA fAL

51. DW;J sp(oj.le il-odla fa! dzwi\,kowych jednakowej mocy znajduja si~ w nastepu[aeyeh odlegloseiach ad mikrofonu IJ=Z.Sm, Il=2.4m. Wyznaczyc zwiazek amplltudy drgan wypadkowych z amplituda drgaii. skladowych, jeieli dlugosc fali jest rowlla

A = 0.3 m. Przyj qc, ze rate sit plaskle,

Drgania rnembrany mikrofonu sa zlozeniem drgan wywolanych przez obydwie falc. Jesli iradla S~ spojne (drgaja w fazie) to drgania mernbrany s~ zlozeniern drgan postaci

U I '" A I cos(CO( - k I]) = A I COS(Wf -7tl ) Q A I COS( <P I)

oraz

Uz'" A2 cos(W{-k 12)" A2 ws(wt- 2: IZ) = A2 cos(rtl2),

gdzie w jest czestoscia drgan zrodel fa! dzwiekowych, k = 2111,1. . liczba falowa, a ,1.dtugosci« rozchodzacej sie fali dzwiekowej. Zalozylismy takze, ze faza poczatkowa drgan zrodcl rowna jest zeru, Poniewaz zrodla fal dzwiekowych majq jednakowa moe a ernitowane fale S'I. plaskie, to natezenia fal dochodzacych do rnembrany sa rakie same. Poniewaz natezenie fali jest proporcjonalne do kwadratu amplitudy drgan, to takze amplirudy drgan skladowych beda jednakowe, A1 =A2 =A (oznaczmy je przez A). Mamy wiec zrozenie dwoch organ 0 tych sarnych amplitudach i roznycb fazach:

u 1 - A cosf rtl I )

ora2

U;z ~ A COS(1)2) .

Jak widae z powyzszych rownan roznica faz drgan skiadowych membrany rnikrofouu, 6$ = c1l2 -1> I,

wynika z roznej cdleglosci mikrofonu od zrode] i wynosi

L:.W= 2:t(l1 -I)).

'" -

Ze wzoru na amplitude wypadkowa Aw dwoch drgan rcwnolegrych

Aw = JAi+A~ -2AIA2CQI;(n1», korzystajac z tego, ze w naszym przypadku A I = A2 '" A , mamy

Aw ~ J2A 2 -2A2 cos(A<P) ee PiA./I - cos(6<1» = 245in2 L'.z<'tt, Po podstawieniu wyrazenia ckreslajacego L\¢> otrzymujemy ostatecznie

A ... =2Asin2[1(11-12)].

Po podstawieniu danych liczbowych otrzymujemy

Aw ~ 2ft sin2[ O~3 (2.5 - 2,4)] ~ 2A sin2[ t] ~ tA.

72

r

I

INTERFERENCJA I DYFRAKCJA FAL

52. Za pomoca soczewki plaskowypuklej i plaskie] ply tid uhserwujemy piersdenie Newtona w swietle :i:6ltej linii sodu (1.=589 urn). OdJeglosc mtedzy pienvszym i drugim jasnym pierscieniem wynosi 0.5 mm. Jaki jest premien krzywizny soczewki?

Obraz interferencyjny w postaci pierscieni Newtona otrzymuje sit.! przy uzyciu warstwy powietrza 0 zmiennej grubosci, powstajqcej miedzy scczewka wypukla, 0 dardzo duzyrn promieniu

,. + krzywizny, a plytka plaskorownolegla (patrz

R rysunek obok), Promienie swiaLli1 padajace

pionowo lin pbskli powierzchnie soczewki ulegaja odbiciu kolejno od plaskiej powierzchni soczewki, od jej zakrzywionej powierzchni oraz od gornej powierzchni plytki plaskorownoleglej. ~~m~~~~--t,hm Te ostatnie interferuja z prornieniami odbitymi od

'"' dolnej (zakrzywionej) powierzchni scczewki

dajac obraz skladajacy sie Z jasnych i ciemnych wsp6lSrodkowych pierscieni, Jasne pierscienie w obrazie interferencyjnyrn SOl efektem zlozenia fal swietlnych, dla ktorych roznica faz 1111> jest rowna wielokrotnosci 2IT.

W naszym przypadku roznica faz porniedzy interferujacymi promieniami wynika Z przebycia przez promien odbity od g6mej powierzchni plaskiej plytki drogi dluzszej 0

2hmoraz ze zrniany fazy przy jego odbiciu 0 n (zrniana raz;y przy udbiciu od osrcdka optycznie gestszego), czyli warunek dla powstania jasnych pierscieni jest nastepujqcy:

6<1> - 2.11 :2hm +" - m 2", ,gdzie m-I,2,3 ...

A

Wynika stad. ze

hm = (2m - !) 1 .

Z drugiej srrony z twierdzenia Pitagorasa (patrz rysunek powyzej):

r~ = R2 -·(R-hm)2 '" 2Rhm-h~ ~2Rhm.

Zastosowane przyblizenie wynika z tego, ze pierscienie Newtona obserwuje sie przy warunku hm« R . Podstawiajqc do ostatniego rownania wyrazenie na hm mamy wz6r okreslajacy promienm-tego jasnego pierscienia Newtona:

rm .. J R2), (2m - I) .

Odleglosc miedzy pierwszym i drugim jasnym pierscieniem jest wiec r6wna

JR" JR' tt:

r2-r1=. :;;«4-1)-. 2A(2-J)=rf(.!3-l).

Stqd wyrazenie na promien krzywizny soczewki rna postac

)" 1

R = (r2-rl - = (r2-::r1) (.[3 + J).

A.~ti -I) A

Podstawiajac dane liczbowe otrzymujemy wartosc prornienia krzywizny rowna

R = (0,510-3)2 (J3 1) "" 0.2510-6 (l 71 +1) '" 1 16

5R9 Tf)-~ ;> +". - 589 w-9' - . m.

73

ZASAOA NIEOZNACZ,ONoSCI

FIZYKA KWANTOWA

ZASADA NIEOZNACZONOSCI

53. Oszaeowae, opierajqc sit! nil zasadzie uieoznaczonoscl Heisenberga, niepewnnse co do pn;dikosci elektronu w atomie wodoru, przyjmujac, ze rozmiar atomu rowny jest podwojonemu promieniowi pierwsze] orbity Bohra rewne] '1 ~ 0.53 A . l'orownac otrzymana wielkosc z pr~dkoscill elektronu na pierws:Lcj urbicie 8011l'a rozwazanego atomu.

Elektrun bt<cUie znajdowac si", wewnatrz atornu, wiqc nicoznaczonosc okreslenia jego wspolrzednej x (podobnie jak kazdej z pozostalych dwoch wspohzednych) rnozna cszacowac jako rewna rozmiarowi atomu, cry Ii:

ill: = 2rl .

Zwiazek pomiedzy nieoznaczonoscia pclozenia i pedu elektronu otrzymamy przyjmujac zasade nieoznaczonosci W postaci

f).x!Jp x :2 h.

Poniewaz t:.p.~ = ml1Vx. gdzie m jest masa elektronu a Avx niepewnoscia okreslenia sktadowej predkosci v wzdhiz osi OX, wiec

h fu~vx<':m·

Korzystajac Z oszacowania niepewnosci okreslenia polozenia otrzymujemy oszacowanie niepewnosci dla skladowej Vx predkosci

Avx= .Il =-2" .

6xm fJ m

Niepewnosc dla predkosci elektronu policzymy korzystajac Z tego, ze

J 2 2 2

Av= 6vx+l'l.vy+Avz

oraz z faktu, iz zaden z kierunk6w nie jest wyrozniony, czyli t1.vx ~ ~Vy = Avz

St(ld

t1.v ~ .[3 ~vx.

Otrzymujemy zatem ~aleinoS(; na niepewuosc okreslenia predkosci elektronu w atomic wodoru w postaci

Podstawiajac wartosci liczbowe otrzyrnamy:

13 .105·1O-J4 , . 6 m, 6 m

Av ~ 0.106.10-9 • 9.HO-31 ~ 1.8'1 . 10 S;,; 2· 10 s·

Porownajmy otrzymane wyrazenie z predkosciq elektronu na pierwszej orbicie Bohra w atmie wodom.

74

ZASADA NIEOZNACZONOSCI

Z drugiego postulatu Bohra

mVnrn ~ fin

mozna wyznaczyc predkosc elektronu na pierwszej orbicie, czyli dla n = 1. Wynosi ona

II

VI = TriI'T .

Czyli wartosc predkosci clcktronu na pierwszej orbicie Bohra wYTI1.)si;

1.05_10-34 IS m 6 m

vl = 9.1.10-31.0.53-10-10 = 2.18 ·10 s "" 2 -10· T.

Tak wiec przyjmujac okreslony w tresci zadania rozmiar atornu otrzyrnalismy, zc wynikajaca z zasady nieoznaczonosci niepewnosc ekreslenia predkosci elektronu II.' atornie jest w przyblizeniu r6wna predkosci elektronu na pierwszej orbicie Bohra,

54. Oszacowac em:rgior minlmalD~ elektronu w atomic wodoru oraz jtgo odleglosc od jqdra opierajqc si~ 0:1 relacji nieokreslonosci Heisenberga.

W rnechanice klasycznej cncrgia elektronu w atomie wodoru sklada sie z energii potencjalnej Ep . ktora wynosi

oraz energii kinetycznej

" 2? 2

p : p.,+Pj+P,

Ek=-z:m= Zm

Skorzystamy z zasady nicokreslcnosci dla skladowych p<'(du i polozcnia elektronu wzdluz osi OXw postaci:

t,PxD.X~ h.

Nieoznaczonosc potozenia elektronu ~ szacujerny jake rowna srednicy orbity elektronu w stanie podstawowym, czyli

Ax=2r.

z kolei nieoznaczonosc okreslenia wspolrzednej pedu elektronu przyjmuje sift zwykle jako rowna sarnej wartosci pedu

Z zasady nieoznaczonosci szacujemy skladowa Px pedu elektronu na p x ~ £, . Podobnie dla pozostalych skladowych

6jJx '" Px·

h py = pz ~ 2r .

Stad szacujerny energie kinetyczna elektronu na 3hz £1<. = 8mr2

i w konsekwencji energia calkowita wyniesie

cL 3h<

Ec'" - 4ne.,r + 8mr2'

Energia rninimalna elektronu powinna spelniac warunek dEc_O

.dr - .

75

ZASADA NIEOZNACZONOSCI

Liczymy odpcwiednia pochodnai rozwiazujemy powyzsze rownanie

d (,,2 3112 ) e2 3112

- ---+-- --- ---0

\lr 47100r' 8mr2 - 41[00r2 - 4111r' - .

Skad oszacowanie dla odleglesci elekrronu od jadra

f= 3".of,1 = J·J,14· 8,85,10-12. (1,G6·JO.-34)2 = 402.10-11 ..

me? 9,1.10-31. (1/I"IU-19)2 , m

Po pcdstawieniu tei wartosci r otrzymujerny cszacowanic dla cnergii minimalnej, czyli dla energii elektronu W stante podstawowym:

, "',.4 9 I '[0-3'1 (1 "10-19)4

l: . -_ 0 " • ,lJ". ~-2 86·1O-18j --17.geV.

mill - 24rr205f12 24. (3,14)2. (S,85.10-12)!. (l,(){i.10-34)2 ,

55.Czl!:stka 0 masie m porusza si~ wzdtuz OSi OX w [ednowymlarowym poln

. 2 2

potencjalnym U = "'('~. (oscylatu..- hartuoniczny), Stosujac zas ... d~ nieoznaczonosci

ocenic uajmniejsz q encrgi~ ezqstki w tym polo.

Przypomnijmy zaleznosc okreslajacq calkowita energie drgan oscylatora harmonicznego (parrz skrypt tychze Autorow: Fizyka - Wzory i prawa Z objasnieniami • CZ~\'C I, str. 90-91):

E U pil 2? = Ek + = - + -mw x~

2m 2 '

gdzie w jest czestoscia drgan, px = mvx - wspolrzedna pedu czastki w chwili, gdy jej polozenie na osi OX jest opisane przez wsp6Jrzc:;dn'l x. Energia calkowita drgajace] czastki nie zmieaiajqc si~ w czasie jest rowna sumie srcdnicj energii kinetycznej i sredniej energii potencjelnej drgan, a zatern

- - PI l ~2

E =Ek+U = 2m: +2"mw-x

W mechanice klasycznej srednia energia kinetyczna i srednia energia potencjalna drgajacej czastki, a wiec takze srednie wartosci pr oraz x2, mug'! l!yc jednoczesnic duwclnie bliskie zeru, W mcchanice kwantowej obowiazuje zasada nieoznaczonosci dlu polozenia i pedu, ktora mozna wyrazic w postaci:

/¥JxM ? h ,

gdzie Sx oznacza nieoznaczonosc okreslenia polozeuia czastki na osi Ox. natorniast 6px oznacza nicoznaezonoscokreslenia wspolrzednej p» pedu czastki, A wiec z:blizaj'lc si~ np. z wychyleniami czastki do zera, co prowadzi do wzrostu dokladnosci okreslenia polozenia tej czqstki, nie mozerny jednoczesnie zmniejszac dowolnie pedu czastki, gdyz nie spelnimy powyzszej nierownosci. Po uwzglednieniu zasady niecznaczonosci energia calkowita czastki nie moze bye dowolnie bliska zera, co prowadzi do zaistmenia mini .. malnej energii drgau E min'

Aby wyznaczyc ta energie przyjmijmy, ze nieoznaczonosc dJa wspolrzednej x drgaj'l.cej czastki wynosi:

76

ZASADA NIEOZNACZONOSCI

gdzie skorzystalismy z zaleznosci dla sredniokwodratowcj warrosci wychyleuia drgajqcej czastki z poiozenia rownowagi

- T 2

x2~+j A.2.cos2(Wi+O)dt-AZ ' o

przy czyrn T oznacza ok res drga(l.

Naterniast nieoznaczonosc dIa wspolrzednej pedu P.~ okreslamy w sposob nastepujacy:

6px .. M .

Zapisujac zasade nieoznaczonosci ze znakiern rownosci

6px6x= j;j .sJi ~ h

mozerny oszacowac sredniokwadratowa wartosc pedu spetniajqc<l_ kwantowy warunek nieoznaczonosci:

2 112

Px = 242

Podstawmy powyzsze zaleznosci do rownania na energie calkowita drgajacej czastki:

J - 2 "

E ~ Pi + l_mw2x2 _ __l_ _h___ + Imw2d:.

~ 2 ~ 242 2 2 .

i sprobujrny znalezc takq wartosc A, dla ktorej E = Emin . Obliczmy wiec pochodna:

dE d (,,2 _ 2A 2] h2 2A dA = WI 4mAZ + mco 4 = - 2rrll\J + mea "2

i rozwiazmy rownanie

Otrzyrnujemy

A2 __ it_ O - moo

i szukana wartosc E min

E I ItI 1 2 2 II(u trw trw

min = 4m Aij + "4mOJ A 0 ~ 4"" + 4 ~ T-

Otrzymana powyzej zaleznosc dla minimalnej energii drgan jest w pelni zgcdna t: wynikiern, ktory otrzymujerny rozwiazujqc rownanie Schroedingera diu oscylarora harmonicznego. Tym niemniej trzeba zaznaczyc, ze ta zbieznosc rezultatow jest przypadkowa, Stosujac zasade nieoznaczonosci Heisenberga mozemy tylko szacowac wielkosci opisujqcc mikroswiat, co zwykle oznacza poprawne okreslenie rzedu tych wielkosci,

77

ROWNANIE SCHROEDINGERA

R6wNANIE. SCHROEDINGERA

56. Czqstka 0 masie m w jednowymiarowej przestrzeni w pewnym stanie stacjonarnym jest opisana funkcja falowa Ij/(x) = C exp(-a2 x2/2), gdzie a i C - stale wspolczYlllliki.

a) Wyznacz warto5c C zakladajac, ie wspolczynnik a jest znany (W'skazc)wka: co

f exp(_y2 )dy = f1i ).

-as

b) WY1nllC7. energif,! potencjalna czastki (funkcjf,! energil potencjaInej) w zaleznosci od wartosc! x wiedzac.ze jej energia calkowila wynosl: E = h2a2nm.

a) Stala C znajdziemy z warunk:u normalizacji gestosci prawdopodobieustwa, p = IfIfII" , oznaczajacego, iz prawdopodobienstwo znalezienia czastki w calej zadanej przesrrzeni rnusi wynosic I.

W naszym przypadku g'<.stosc prawdopodobienstwa wynosi:

p(x) = lI'(x)':I'*(x) = C2exp(_aZ.x2) ~ Czyli warunek normalizacyjny:

co

J p(x) dx = 1

-;;0

bedzie mial nastepujaca postac:

~ 00

J C2 exp(_a2x2) dx = 1 .

-=

Korzysrajac z zarnieszczonej w tresci zadania (\V punkcie a) wskazowki otrzyrnamy:

~ 00 00

1= J C2exp(-a2x2)dx =C2 j t:xp(-u2",2)d..t.=~;> S CXF(_y2)dy=C~2.in,

.....I;j"J -C£) -00

gdzie podczas calkowania dokonano zamiany zrniennych: y = ax .

Czyli szukana wartosc stalej C:

b) Bnergie pOlencjalnq,U(.r), dla naszej czastki wyznaczymy zc stacjonarnego rownania Schroedingera:

112 d2. (. .) .

- 2m dx2 II'~ .. ) + U x)y(x ~ E W(x) ,

gdzie E jest podanq w zadaniu energia caikowit:t czqstki:

t,'1(l2

E= 2m

Do rozwiazania rownania Schrcedingera bedzie potrzebne wyznaczenie drugej pochodnej funkeji falowej, czyli

£r(Cexp(-a2x2/2» = C !(-a2xcxp(-a2x2/2» ~ -a2Cexp(-aLx2/2)[1- a2x2] , co mozna ostatecznie zapisac:

d2 2 . ~

dx:2 \If(X) = -a (1- a~x)\If(x) .

78

r

RDWNANIE SCHROEIDINGERA

Tnk wiec rownanie do wyznaczenia energii potcnejalnej przyjmie postac: -~i:[-a2(1-a2x)JIfI(x) + U(x)\II(x) '" h~~2 !fI(x)

sk:td

Zauwazmy, ze otrzymalismy zaleznosc energii potencjalnej od wspolrzednej x taka sama jnk dla klasycznego oscylatora harmouiczuego:

m&;)2x2

EpOi ~ --2- ,

przy czym czestosc drgan wtasnych oscylatora wyniesie w tym przypadku: ha2

w=/rl'

Widzimy wiec, ze energie calkowita oscylatora kwantowego w stanie stacjonarnym opisanym funkcjq falowa \V(x) ~ Ccxp(-u2x2(2) mozna zapisac nastepujqco:

,,2,,2 /'W

E=2m~T'

A zatem zadanie doryczylc stanu pcdstawowego (stanu 0 najnizszej energii) kwantowego oscylatora harmonicznego.

57. Czqstka 0 masie m znajduje sil,? wewnatrz jednowymiarowej studnl pntenejahr 0 szerokoscl it opisanej w nastf(pujqcy spos6b: V=O dla 0;$ ,{::;; a nraz V__,. cr:J w pozostate] przestrzenl, wyznacz wszystkie dozwolone wartoscl energii czqstki. Uzyskany wynik mozna zastosowae do przypadku elektronu uWi\,zionego w cieuklej warstwle polprzewodnika. W tym przypadku z warstwa zwiazann jest [ednowymiarowa studnia potencjalu (w kierunku prosropadlym do powierzchni warstwy), WyznaCL grut.[lQSC warsrwy wledzac 00 tym, ze rozmca energii pomiedzy pozlomem podstawnwym i pierwszym poziomem wzbudzooym wynosi 0.05 cV.

Zaleznosc potencjalu (energii potencjalnej) dla opisanej w zadaniu jednowymiarowej studni potencjalu przedstawia rysunck obok, Energia potencjalna jest r6wna zeru w obszarze [0, a] a poza nim jest jest duzo wieksza uiz interesujace

nas dozwolone energie E czastki. Przyjecie, ze poza obszarern studni V_,.OO nie zmienia w sposob istotny otrzymanych wynik6w a obliczenia znacznie sie upraszczajq, Wtedy bowicm dla dowolnej energii E czastka nie moze opuscic studni potencjahi, albo innyrni slowy prawdopodobiensrwo tego, ze czastka znajduje sie;: poza obszarern

[0, (1] jest rowne zeru. W obszarze [0, a], gdzie r6wnanie Schroedingera rna postac

;,2 d1

~z,;;-~ \11 [r) es PY{x)

v~oo

E} 1- __ ':.:.'=--=..3 __ --1

E21-_ .... n ... = ........ 2 __ --I

o

a

v=o,

x

79

ROWNANIE SCHROEDINGERA

Sprobujmy teraz zgadnac postac funkcji falowych, ktore sa rozwiazaniarni powyzszego rownania. Rownanie to rna taka sarna postac jak r6wnanie Schroedingera dla czastki swobodnej, 1ak wiemy funkeja falowa (fala de Broglie'a) dIa czastki swobodnej rna postac fali plaskiej biegnacej albo zgodnie z kicrunkicm osi Ox, 'f' 0: e+ikx , alba w kierunku przeciwnym, qr a: e-ia_ Wielkosc k nazywa sie liczba falowa, kt6ra jest zwiazana z energiq zaleznosciq

Pk2

E~~.

Poniewuz cz qstka jest obecnie "uwieziona'' w Jamie potencjalu, to odpowiadajqca jej fala de Broglie'a bedzie teraz suma zarowno fali biegnacej w prawo jak i w lewo (fala plaska odbija sie od scian studni), Rozwiazaniem rownania Schroedingera w tyrn przypadku jest wi"c funkcja falowa postacl

gdzie A, B -stale. Fala opisana funkja lV(x) (bedaca sum'! fal biegnacych) odpowiada fali stojacej. Funkcje 'fI(x) da ste wyrazic jako

'f(x) ~ A(cos Icc - i sinzr) + lI(cos kx + i sinfa-) - (A + Bleos kx + i(B - A}sin kx lub po przeksztalcenlach trygonornetrycznych

\l'(r) a C sin(h + a),

gdzie C i u " stale wyrazajace si(( przcl: AlB. Otrzymalisrny wicc postac funkeji falowych, kt6re sit rozwiazaniami r6wnania Schroedingera dla jednowymiarowej nieskonczonej studni potencjalu.

Znajdzmy teraz dozwolone energie czastki w jarnie potencjatu. Poniewaz funkeja falowa 't' musi bye Iunkcja eiqgl'1:, a Z drugiej strony jej1 wartosc poza jarnq potencjalu jest rowna zeru, to musza bye spelnione warunki 'P(G) =0 OT37. \V(a) =0. Warunek pierwszy daje, ze stata n=O, a drugi prowadzi do okreslenia dozwolonych wartosci k:

ka=nn. gdzie n ~ ± I , ±2, ±3 ...

Podstawiajac tak otrzyrnane wartosci k do wzoru na energie h2k2

E- 2m

otrzyrnujerny dozwolone wartosci energii dla c7:,tstki w nieskonczonej studni potencjalu:

E E - _f!_ 2 dzi - I 2 ~

. =n - 8ma1 n ,g Ie n - , ,J;... •

Mozna powiedziec, ze powyzszy wz6r definiuje dyskretne widmo stan6w cqstki w nieskonczonej srudni potenejalu. Stan podstawowy (dla n=\) oraz najnizsze stany wzbudzone naszkicowano na rysunku na poprzcdnicj stronie,

Uzyskany wyruk mozna zastosowac do przypadku elektronu uwiezionego w cicnkiej warstwie polprzewodnika. W tym przypadku, co prawda jednowymiatowa studnia potencjalu - nie jest nieskonczona, tyro niemniej, z dobrym przyblizeniem, mozemy stosowac otrzymany wz6r dla malych n (w naszyrn przypadku dla poziomu podstawowego n =I i dla pierwszego poziomu wzbudzonego 11 ~2). Roznica cncrgii pomiedzy nimi wynosi

80

R6wNANIE SCHROEDINGERA

a zatem grubosc warstwy, bedaca w tym przypadku szerckcsciq a srudni potencjalu, wyniesie:

I 3,;2

11 =, V Sm6E .

Podstawrny teraz dane liczbowe t::.E =O,Q5eV = 81O-20J, a ponadto masa elcktronu m=9.11O-3Ikg oraz stala Plancka h",,6.610-34Js.

Otrzymujeruy

_! 3-6.62 .10-6& . ~ -9 _ 0

a - , ~.9.1 t O-JI,81O-20 = 1.5 10 m-1SA.

58. Czqstka o made m l energii E atakuje z lewej na praw,\ strone bariere potencjalu o wysokosci Un. Wyznaczyc:

a) wspelezynnlk odbicia bariery dla E> UO,

b) gl~bokosc wlJlikania czastek do obszaru bariery dla E <: Uo, tzn. edtegtose, dla kt6rej gl;stosc prllwdiopodobk6.stwu znalezienla czastkl maleje e razy.

Przedstawrny schernat graficzny sytuacji oplsanej w zadaniu:

Energia

UOI~ __

+- E

czastkapada jaca

czastka po cdb iciu

czqstka po wniknieciu w obszar bariery

o

x

Rozpatrzmy najpierw rownanie Schroedingera w obszarze .>:<0 , gdzie potencjal U(x) = 0:

r," elL ( (. )

- 2m dr2!j! ,,,) = E'Ilv" ,

Rozwiazaniem powyzszego rownania rozniczkowego jest kazda funkcja postaci:

W(X) = A exp(-ikx) + Bexp(ikx) .

Sprawdzmy towyznaczajac kolejno

l~ ~(x) = ! [A expHk:r) +B exp(ikx) 1 = (-ik)A exp(-ikr) + ikBexp(ikx)

oraz

(~z2 if(x) = ! [(-ik)A exp(-ih) + ikE exp{ikx)] ee ;2k2[A exp(-l'kx) + B exp(ikx)] = -k2\i1{x).

81

R6wNANIE SCHROEDINGtERA

Otrzymane wyrazenie na druga pcchcdna podstawiamy do rownania Schrcedingera

- ;,:, (-k2)\if(x) = E\ifCt) ,

czyli

ft2k: (

"'"'f,iI Vi .r) = EIfI<X) .

JeSJi wiec prawdziwa bedzie zaleznosc

k=J2m£ fJ2 ,

to funkcja !fIC",) rnajqca taka postac, jak wyzej podano, jest dla dowolnych wartosci A i B szukanym rozwiazaniern rownania Schroedingera.

Powyzsze rozwiazanie nie zalezy od tego ezy czastka ma energie po wyzej, ezy tez ponizej bariery potencjatu. Skladnik A exp(-ikx) Wii{L.t:IIlY £. czqstka poruszajqca sic w strone bariery (zgocinie z dodatnim kierunkiem osi OX), natorniast skladnik Rexp(ikx) reprezentuje czasike cdbita ad bariery i wykazerny, ze skladnik ten pojawi sie rowniez wtedy, gdy energia czastki jest wyzsza od wysokosci bariery potencjaru.

R6wmmie falowe w obszarze ,,>-0 , gdz.ie jest staly potencjal ~V(x) = Va = C01l5t 1, bcdzic mialo postac

a jego rozwiqzanie bedzie zale;':ec of! znaku roznicy F -110-

a) W tym przypadku E - Vo "" 0 i ogolna postac rozwiqzania ro wnania faloweSQ bedzie nastepujaca:

rp(x) '" C e>:p(-iqx) + D exp(iqx) ,

gdzie

/2m(E-Uo)

q = i' fJL

Jesli, tak jak w zadaniu czltstka porusza sic "z lcwa na prawo", to sens fizyczny rna tylko pierwszy skladnik z ogolnego rozwiazania maternatycznego (nie rna zadnej fizycznej prz)"czyny, aby w obszarze x:-O mogla zaistniec czastka poruszajaca sie "z prawa na lewo"). Oznaczrny rozwiazanie rownania Schrcedingera w przypadku a) w obszarze x >0 jako !fIa(;r). Otrzymaruy wiec:

\IfaCt) '" Cexp(-i.qx) .

Mechanika kwantowa wyrnaga, aby funkcje cpisujace czastke w dwu przylcglych obszarach byty ciagle na grani(;y porniedzy nimi:

W(n) = VI ,,(0)

wraz ze swoimi pochodnymi:

diJI d'lla

dX""lx-o = ~Ix~o·

Powyzsze warunki prowadza do ukladu dwcch rowuan:

A+B .. C

oraz

-ikA +ikB = -iqC.

Ostatnie r6wnanie rnozna uproscic do postaci:

82

ROWNANIE SCHROEOINGERA

A - B = J E-t" c .

W zad'aniu nalezy wyznaczyc wspolczynnik odbicia od bariery, czyli prawdopodobien~tWQ (ego, ze padajaca czastka zostanie odbita. To prawdopodobienstwo jest rowne stosunkowi kwadratow amplitud fali odbitej i padajacej:

82 R - il2 .

Aby wyliczyc ten stosunek wysiarczy z wypisanego wyze] ukladu rownan na wspolczynniki A.B i C wyeliminowac C. OO'7.ymuIl1Y

-'\ B - I t-UII (A B)

. - - V E . +- .

Dzielimy obusrronnie powyzsze rownanie przez A i wyznaczarny: !L-.U"

B l-r-Z'- /E _/C{IO

:4= i"-UII =./t:+./t.+Uo l+~---y-

Tak wiec ostatecznie:

W mechanice kwantowej nawet czastka posiadajaca energie wyzsza ad. bariery potencjahi "czuje" jej obecnosc, Wspolczynnik odbicia dla energii czastek niewiele przekraczajacych bariere potencjalu wyniesie ok.17%. Dla energii wyzszych dose szybko maleje, tak ze IIp. dla E ~ l.5· (_'o wynosi jut rylko ok, 3%,.

b) W tyrn przypadku E - Uo < 0 i ogolna posrac rozwiazania r6wnania falowego bedzie

naatcpujaca:

III(X) = C expl -qx) + D exp(qx) ,

gdzie

2m(Uo-E)

q~ I,"

Drugi skladnik rozwiazania poprawnego matematycznie opisuje funkcje falowa rosnqca do nieskonczonosci wraz ze wzrostem x. Kwadrat modulu funkcji falowej to prav .... dopodobienstwo znalczienia czastki i nie maze 0010 7.. definicji usi'lliitC nieskonczonych wartosci, Dlarego w rozwiazaniu dopuszczalnym fizycznie pnzostaje jedynie pierwszy skladnik opisujacy wnikanie czastki (poruszajacej si~ z lewa w prawo) do obszaru bariery. Tak wiec zapiszrny, ze w przypadku b) w obszarze x >0, rozwiazaniern rownania Schroedingcra bedzie funkcja:

VI b(X) - Ccxp(-qx) .

Gestosc prawdcpodobienstwa znalezienia czastki wnikajacej do bariery wyniesie: p(x) = If'b(X)' \11';; (x) = C2 cxp(-2qx).

Jesli wiec zdefiniujerny gtebokosc wnikania czastki D jako odleglosc na jakiej g~stosc prawdopodobienstwa jej znalezienia zrnaleje e razy, to mamy:

p (0) c"

exp(1) ~ (n) = CO (D) = exp(qD),

fl .. -cxp-q

83

ROWNANII: SCHROI:DINGERA

czyli szukana w zadaniu gl«bokosc wnikania:

D=t=

2m(Uo-E) .

Jest oczywistym, ze im wyzsza bariera (wieksza wartosc Uo - E), tym kr6tsza gkbokosc wnikania, Dla Uo _,. 00 glebokosc wnikania rnaleje do zeta.

59. Funkcja falowa elektronu w stante podstawowym w atomie wodoru rna form~ ~(r) =Ae-rfrl,gdzieA = 1Jg jest slIalll a q~ promieniem plerwszej orbity Bohra, Okresllc:

a) najb ardzie] prawdopodobuq odlcglosc pomiedzy clektronero a jqdrern,

b) wartosc sredni'l energii potencjalnej elektronu w polu [adra,

:I) Obliczmy najpierw prawdopodobienstwo znalezienia elektronu, bedacego w sranie podstawowym, w warstwie kulistej 0 prornieniach r i r + dr . Najbardziej prawdopodobna cdleglosc porniedzy elektronern (w stanie podstawowym) a jadrem atomu wodoru znajdziemy szukajltt;: wartosci r, dla ktore] wyznaczone prawdopcdobicnstwo osiagnie maksimurn.

Prawdopodobienstwo znalezienia w objetosci dV elektronu, bedacego w stanie opisanyrn funkcja falowa 1/1, wyncsi 11/112 d V . J esli za objetosc d V przyjmierny objetosc warsrwy kulistej 0 promieniach r i r + elr , to rnamy

dV - 4n;r2dr

i wzor na prawdopodobienstwo znalezienia elektronu 'W takiej warstwie przyjrnie postal:

IIfI(r)12dV~h/l(r)124it'r2dr =p(r) dr,

gdzie funkcja

p(r) = 1 I/I(r) 1 24nr2 =A2exp(-2r!rj) 4n'z

jest radialna gestoscia prawdopodobienstwa znalezienia elektronu (w stanie POdSI.aWOwym) w odteglosci r od jadra. Prawdopcdobienstwo znalczienia elektronu w warstwie kulisrej 0 prornieniach r i r + dr bcdzie rnaksymalne, gdy funkcja p(r) osiqgnie swoje maksimurn,

Wyznaczmy wiec pochodna dp/dr i przyr6wnajmy H_ do zera:

~~ = ~r (A 2 exp( - 2rh) 4nr2) ~ 8M 2e-2rlr I (1' - ~~ ) = 0 Otrzymujemy stad

r= 1'1.

Tak wiec prawdopodobienstwo znalezienia w atornie wodoru elektronu bedacego w stanie podstawowym jest najwieksze w odleglosci rownej promieniowi pierwszej orbity w modelu Bohra.

b) Energia potencjalna elektronu w polu jadra wyraza si~ wzorern 1 e2

Ep = - 4neu "T

84

ROWNANIE SCHROEDINGERA

Wartosc srednia wiclkosci Ep w stanie opisanym funkcjq falowq ,// jest okreslona

nastepujqco:

.r Epll/ll211V E -,V....,.---: __ p ~ Jltjll"dV .

V

uiarnku jest rewny jednosci jako prawdopcdobienstwo

Mianownik w powyzszym

znalezienia elektronu w calej objetosci, J 1V/12dV = I. v

Poniewaz Ep jest jedynie funkcjq r wybicrzcmy jako objctosc elerncntarnq dV , podobnie

jak w pcdpunkcie a) zadania, warstwe kulista 0 promieniach r i r + dr , a zatern

av ~ 4nr2df.

Czyli sredma wartosc energii potencjalnej wyniesie

- '. 2 eo -I e20 2 ,,"({100

Ep.= ) fplvtl dV= S -4 ,. rA~exp(-2r/,.,)4n:r dr=--"Q- J r<lxp(-2rir,)dr

Y 0""41 c 0

Aby wyliczyc pO'lVYZSZq ca1k~ nalezy skorzystac ze wzoru:

J ow"" dx = ~(L~[f - ;1 l,

Otrzyrnujemy

~ ,,242 W , e2.j2 (')r) ("t r~'JIOO "Lj2 1'1

Ep ~ - £'0 6 rcxp(-2rlrl) dr~ -Ito exp = ~I - 2 - 4 0 = - --to 4'

Podstawiajac staia A ~ 1/)11f1 mamy ostatecznie

- r 1;2

Ep = - 41<to "'71 .

Tak wiec w atornie wodoru srednia wartose energii potencjalnej elekrronu bedacego w stanie podstawowym jest rowna energii potencjalnej jak'1: posiada elektron znajdujacy si~ na pierwszej orbicie Bohra,

85

DODATEK • ZADANIA DO SAMODZIELNEGO ROZW~NIA

TERMOiDYNAMIKA

R6wNANIE STANlJ GAZU

DJ. W zbiorniku pod cisnieniem PI znajduje sie gaz 0 masie ml' Do zbiornika tego wtloczono dcdatkowo izorermicznic taki sum gnz 0 masie m2,Obl,iczyc cisnienie koncowe g~711 w zbiorniku.

Obliczenia numeryczne wykonac dla m I .. 2.5 kg" m2 = 7.5 kg oraz P I ~ 2.5 . 106 N/m2.

D2 .. Dwa zbiorniki 0 objetosciach VI i V2 wypdniono gazcm doskonalyrn 0 masie molowej ,£.I • Cisnienie i temperatura gazu w zbiomikach wynosiry odpowiednic:

PI i T I oraz P2 i T 2. Nastepnie oba zb iorniki polaczono. Pcdczas operucji polqczenia cz~sc gazu ulotnila sie, a temperatura i cisnienie gazu pozostaiego w polaczonych zbiornikach uzyskaly wartosci: piT . Obliczyc mase gazu, ktory ulotnir sie, Stala gazowa R jest dana.

D3. W otwartym naczyniu znajduje sie powietrze w ternperaturze ('1=20oC. Jaka cz\_sc masy powietrza pozostanie w naczyniu jesli podgrzejerny je do ternperatury t2'= 1 ce-c Rozszerzanie naczynia pod wplywem temperarury zaniedbac,

D4. Do jakiej temperarury oziebi sie powierrze, majace temperature poczatkowa 20°C, przy adiabarycznym rozprezaniu (np. rozprezanie na tyle szybkie aby nie zdazyta ltljSC wymiana ciepla z otoczeniem) od obj~IOSci VI do Vz = 5 VI? 01" powictrza stosunck ;; - cr!<;v -1.4.

05. Na podstawie rownania van der Waalsa znalezc cisnienie wywierane przez I kg COl zajmujacego objetosc 20 I w ternperatorze 13"C. Dla C02 stale van ilerWaalsa wynmZ<T (! = 0.35 Pa -m "fmol 2, b = 4.28·10 -, m 3/mo!. Jakie byloby cisnienie gazlI idealnego w tych warunkach? Dana jest stahl gazowaR = 8.31 J'(K mol).

PRACA W PRZEMIANACH GAZOWYCH

D6. Gaz doskonaly 0 wspolczynniku adiabarycznyrn i" poddano rozprezaniu ad cbje- 10Sci poczatkowej Vo wedtug prawa: p = aV , gdzie a • dcilatuia stala. W wyniku rozprczania objetosc gazu wzrosla 11' razy. Wyznacz:

a) wzrost energii wewnetrznej gazu,

b) prac!( wykoaana przez gaz.

D7. Gaz doskonaly 0 objetosci V I - 21 i 0 temperaturze II = 27" C znajduje sie pod cisnieniem p a 105 N/m2, Gaz rozprezajac sie izobarycznie wykonal prace W = 1m 1. Obliez:

a} do jakiej objetosci rozprezyl sie gaz,

b) 0 ile stopni zmienila si" temperatura gazu.

86

ZADANIA DO SAMOD21ElNEGO ROZWIA_ZANIA - DODATEK

08. Obliczyc prace potrzebna do przejscia 19 wody w temperaturze wrzenia w pare nasycona pod cisnieniern atrnosferycznym p"'l.OI3·IO 5 Pa. Jak zwiekszy sie energia wewnetrzna wody w wyniku zmiany stanu skupienia? W ternperaturze wrzenia ~stosc wudy wynosi 0.962·10 ) kg/m) a gestosc pary wodnej 0.597 kg/rrr'. Przyj'lc cieplo parowania wody 2.26 .106 J/kg.

CYKLE PRZEMIAN TERMODYNAMICZNYCH

09. Obliczyc wspolczynnik sprawnosci cyklu zlozonego z dwoch izobar i dwoch izoterm wiedzac, ze podczas cyklu cisnienie zmienia sit;: 111 razy, a temperatura w razy. Cykl z achodz.i db g"zu doskonalego 0 wspolczyrmiku adiabatycznym y.

010. Wyznacz

p

(3) (1)

CL

,

prace wykonywana oraz sprawnosc w cyklu przernian termodyna-

rnicznych przedstawionych na wykresie p, V (patrz rysunek obok).

Kolejne przerniany, to (1) - (2) przeruiana izochoryczna, (2) - (3) - przemiana izotenniczna oraz (3) - (J) przcrniana izobaryczna. Zakladarny, ze cykl przernian wykonuje I mol gazu doskonalego 0 wspolczynniku adiabatycznym y. Wszystkie parametry zaznaczone na wykresie przyjmij za dane.

v

ENTROPIA

D II. He razl' nalezy zwiekszyc izotermicznie objetosc 4 moli gazu doskonalego, aby jego entropia wzrosta 0 23 J/K ?

012. Zrnieszano jednakowe ilosci, !l moli, gazu znajdujacego sie w temperaturzc T, i w ternperaturze T~ . Obliczyc zrniane entropii gazu wskutek wymieszania. Proces zachodzi w stalej objctosci i znane jest cieplo moloweCV'

013. Znalezc zmiane entropii I g wodoru, j ezeli adiabatyczn ie zmniejsza si~ jego obj~tosc do polowy a potcrn izcchorycznie ochladza do ternperatury poczatkuwej,

LJ14. Kawalek rniedzi 0 rnasie 300 g i temperaturze 97" C wrzucono do kalorymetru zawierajqcego wodc 0 masic 100 g w tempcraturze 7° C ..

Obliczyc wzrost entropii ukladu do momentu wyrownania temperatur. Pojemnrse cieplna kalorymetru jest do zaniedbania, Cieplo wlasciwe wody Cw ~ 41.80 k~ K oraz miedzi

em =380 k; K .

87

DODATEK - ZADANIA 00 SAMODZIELNEGO ROZWII\ZANIA

TERMODYNAMIKA ST ATYSTYCZNA

D15. Jab jest temperatura gazu znajdujacego sie pod cisnieniern 5.104 Pa , jezeli w naczyniu o objetosci V =1 5G dcm' znajduje sie 5.1024 czastek?

D 16. Korzystajac Z zaloze6 energii kinetycznej teorii gaz6w obliczyc wartosc energii wewnetrznej gazu: a) jednoatornowego, b) dwuatomowego, ktorego cisuienie wynosi P. a objetosc V

D 17. Uaz rozpreza sie adiabatycznle, przy czym jego objxto~6 wzrasta dwukrotnie a temperatura bezwzgledna maleje 1.32 raza, Oblicz liczbe stopni swebody czasteczek tego gam.

D 18, Znalezc pararnctr y = cv/cv dla rnieszaniny 3 mol i argonu i 5 moli tlcnu.

POLE ELEKTROSTATYCZNE

CIA_Gt Y ROZKlAD tADUNKU ELEKTRYGZNEGO

D 19. Potencjal pewnego pola elektrostatycznego wytworzonego przez rozklad ladunkow rna posrac Ii' .. a (x2: + y2) + bz2; gdzie stale a->O_i b>O, Jaki ksztalt 11L'~'1 powicrzchnie ckwipotencjalne? Zualezc wektor natezenia pola E i jego Wo.rt05C E.

020, Dwa nieskonczenie dlugie rownolegle przewcdniki, natadowane tadunkiern tego sarnego znaku z U\. sarna gt(~lu~(;i4 Iiniowq f.., lezq W odlcglosci d ad siebie, Okrcelic potencjal pola elektrycznego w punkcie lezacyrn W cdleglosciach, odpowiednio 1"1 i 1"2 od tych przewodnikow, Przyj'lC, ze potencjal pola od jednego przewodnika jest rcwny zeru w cdlegrcsci dod niego.

D21. Cienki prer 0 dlugosci 2a zostal naladowany ze stala gestoscia liniowa ladunku I.. Znalezc modul natezenia pola i potencjal pola jake funkcje cdleglosci rod srodka prcta dla punkniw lezacych na osi pr~ta. Rozpatrzyc przypadek r _ 00 ,

022, Ladunek elektryczny +q rozlozony jest rownomiernie ria cienkim drucic tworzacym okrag 0 promieniu r. Okrag ten lezy w plaszczyznie Y02 kartczjanskiego ukladu wspclrzednych tak, ze jego srodek pokrywa si~ z poczatkiern ukladu. Wpoczatku ukladu wspolrzednych znajduje si~ bdunek -q. Znalezc zaleznosc natezenia pola elcktryeznego od wspclrzednej x w duzej odleglosci od ukladu ladunkow, czyli ella Ixl»" .

02] Wzdluz cienkiego pierscienia 0 prornieniu R rozlozony jest rownomiernie ladunek +q. Znalezc prt(dkosc [adunku -q 0 masie m w chwili przechodzenia przez srodek pierscienia, jesli ladunek .q poczatkowo spoczywa w punkcie II na osi pierscienia w bardzo duzcj odleglcsci od niego.

68

ZAD'ANIA DO SAMODZIELNEGO ROZWII\ZANIA • DOD.A:.TEK

D24. Korzystajac z prawa Gaussa znalezc natezenie pola elektrycznego wytwarzanego przez nieskonczona plaszczyzne naladowanq z gestosciq powierzchniowa a.

025. Nieskonczona jednorcdnie natadowana plaszczyzna, Z gestoscia powierzchniowa 15, rna okragly otw6r 0 promieniu R. Znalezc rozklad natezenia pola i potencjal pola wzdluz osi symetrii otworu, Wskazowka: patrz zadanie 26.

026. W jednorodnie naladowanej kuli, z gestoscia objetosciowa p, 0 prornieniu R znajduje si({ sferyczna wncka 0 pornieniu RI_ Odleglosc miedzy srcdkiem wneki i srodkiern kuli wynosi a. Znalezc wcktor natezenia pola clcktrycznego wewnqrrz wneki i wykazac, ze jest one jednorodne.

ENERGIA POLA ELEKTRYCZNEGO

D27. Do dwoch uziemionych metalowyeh kulek 8 i C, 0 prornieniu R, znajdujacych sie w odleglosci r-c-R, zblizcno kulke A 0 rym samym

prornieniu, naladowanq ladunkiem Q.~ Townie': na odleglosc r tak jak na rysunku obok. Znalezc jakim ladunkiem QB i Qc naladuja sie kulki B i C oraz jaka prace wykonala sila zewnetrzna, jesli kulka zostala przeniesiona z nicskonczcnosci

D28. Kondensator plaski rna okladki kwadratowe 0. boku I znajdujace sie w odleglosci d od siebie. Porniedzy te okladki wstawiono sciSle dopasowany blok dielektryka 0 wzglednej przenikalnosci elektrycznej rownej P.. Po naladowaniu kondensatora do napiecja U zrodlo napiecia odlaczono.

Nastepnie wyciagniero dielektryk r6wnolegle do okladek, tak ze na odcinku 0 dhigosci x porniedzy okladkami kondensatora bylo juz tylko powietrze, Na odcinku I) dlugosci i=» nadal pozostawal porniedzy okladkami kondensatora blok dielektryka. Wyznacz wartose

--+

i kierunek sily zewnetrznej F utrzyrnujacej blok dielektryka w takim polozeniu ..

D29. Jaka prace nalezy wykonac, aby miqdzy okladki plaskie go kondcnsatora 0 pojemnosci C wsunac elektrycznie obojetna rneralowa plyt~ 0 powierzchni rowne] powierzchni kondensarora? Odlegtosc miedzy okladkami kondensatora wynosi d a grubosc plyry g. Rozpatrzyc przypadki: a) kondensator jest podtaczony ze IT6dJem napiecia U. b) kcndensator naladowany do napiecia U jest odlaczony od zrodla.

DIPOl ELEKTRYCZNY

D30. Korzystajac z zasady superpozycji oddzialywan obliczyc potencjal pola elektrycznego wytworzongo przez dipol elektryczny w odleglosci rod srodka dipola:

a) na symetralnej odcinka Iq_czqcego obydwa ladunki,

b) na prostej laczace] obydwa ladunki.

69

DODATE.K - ZADANIA DO SAMOOZIE.LNEGO ROZWII\ZANIA

--

D31. W zewnetrznyrn polu elektrycznym, 0 stalym kierunku wektora £. umieszczono

dipol 0 momencie dipolowym I 'P[ .. 5 As m, tak ze tworzy on z liniarni sit pola kit!

a = 60·. Obliczyc:

~) moment Sil~ dZial:aJ~cejna ~f{)l w p~zypadku, gdy zewnerrzne pule elekrrycznc by to jednorodne, a jego nat~Zt:nlt: IE B 2· IOJ· VIm,

b) sih( wywieranq na dipol w przypadku, gdy zewnetrzne pole elektryczne charakteryzowalo si~ stalym gradientem: i: ~ 2 VJm2 (zakladamy, ze pole bylo skierowane wzdluz osi OX),

POLE MAGNETYCZNE

POLE MAGNETYCZNE PRZEWODNIKA Z PRA.DEM

032, Znalezc indukcje pola magnetycznego od pradu I, kt6ry wyplywa z punktu a i rozchodzi siC( radialnie po nieskonczonej plaszczyznie XO Y.

D33. Przez dwa dlugie, cienkie, wspclosiowc cylindry przewodzace 0 prornieniach RI i Rl > R1• , plynie w kierunkach przeciwnych prad 0 natezeniu I. Znalezc rozklad wektora indukcji w przestrzeni,

D34, Zalozmy, ze indukcja pola magnetycznego wewnatrz drugiego przewodnikao pro-

~ --

rnieniu R wzrasta proporcjonalnie do czasu B - P t, natomiast w przesrrzeni na

_,.

zewnatrz przewodnika B = D, Ja~e pole elektryczne powstanie W pizestrzeni woke]

przewodnika? Zakladarny, ze pole B tstniejace wewuqtrz przewodnika jest jednorodnc i rownolegle do j ego OS! symetrii,

D35, Plaski dysk 0 promieniu R, naladowany Iaduukiem 0 stale'; g,(stosci powicrzchniowej a, wiruje wokcl swej osi z predkoscia k:ttt1w~ en. Znalezc wektor indukeji magnetycznej w srodku dysku.

INDUKCJA ElEKTROMAGNETYCZNA

D36, Pret 0 dlugosci I i magic m pO~()7()nO na dw6ch szynach nachylonych pod katern a do poziomu. Szyny znajduja sie w polu magnetycznym 0 indukcji E, ktorej wcktor rna kierunek pionowy w d61. Obliczyc maksyrnalna predkosc v'" jaka maze uzyskac pret, gdy szyny sa zwarte na koncu oporem R. Wspolczynnlk tarcia preta 0 szyny wynosif

D37. Zwoj w ksztalcie plaskiej ramki 0 powierzchni S =5cm1 i oporze R,=2Q jest polaczcny z galwanometrern balistycznym 0 oporze R2=48D. Zwej znajouje sie w jednorodnym polu rnagnetycznyrn 0 indukcji [)=O,2T, przy czym plaszczyzna ramki jest prostopadla do lini sil. Jaki ladunek popl:ynie przez galwanornetr, jezeli rarnka zostanie obr6cona 0 kate= 180""?

90

ZADANIA DO SAMODZ1ELNEGO ROZWIA_ZANIA •. DODATEK

FALl::

PODSTAWOWE PARAMETRY FAL

D38. Rownanie ir6dla drgan jest u ~ 4.sin(GOO If. J) cui,

Znalezc dla rozchcdzacej sie fali plaskiej wychylenie Z polozenia r6wnowagi w punkcie odleglym 0 I = 75 em od zrodla, po uplywie r .. 0.01 s od rozpoezecia drgan, Drgania rozchcdzq sie z predkoscia v=JOO m/s,

D39. Rownanie zrodla drgan jest u~ A sine; t} Wychylenie z polozenia r6wnowagi punktu, znajdujacego si~ w odleglosci 4 crnod zr6dla drgan, w chwili t=T16 jest rowne polowie arnplirudy. Znalezc dlugosc fali plaskiej powodujacej to wychylenie.

040. Predkosc fazowa fa! 0 dlugosci )., rozchodzacych sie na powierzchni wody, przy porninieciu napiecia powierzchniowego, wyraza sil;, wzorem:

v= J gi..

21! '

gdzie g jest przyspieszeniem grawitacyjnyrn.

Wykazac, ze predkosc grupowa tej fali jest rowna potowie JeJ predkosci fazowej, Obliczyc predkosc fazowa i grupowq db fali 0 dlugosci I. - 10 m.

041. Napiecie na okladkach kondensatora w obwodzie drgan elektrycznych LC zmienia sit: wedlug rownania U = 50cos(106nt), gdzie U jest wyrazone w woltach a t w sekundach. Pojemnose kondensatora wynosi C=20pF. Znaidz okres drgan, indukcyjnosc, obwodu, maksyrnalny Iadunek aa okladkach kondensatora oraz diugosc emitowanej fa li clcktrornagnetycznej.

D42. Ucho ludzkie moze odbierac dzwieki a czestotliwosciach w przyblizeniu ad 20 do 20000 Hz. Miedzy jakirni dhigosciami fal jest zawarty przedzial slyszalnosci fal dzwiekowych? Predkosc dzwieku w powietrzu przyj,!c rowna 340 mls. Oko ludzkie moze odbierac fale swietlne 0 dlugosciach w przyblizeniu od 380 do 760 nm .. Znaleze odpcwiadujacy ternu przedzialowi dlugosci fal swietlnych przedzial czestotliwosci, Predkosc swiatla przyjqc 3 .IOHm/s.

043. Znalezc dlugosc fali de Broglie'a neutronu, kt6rego energia jest r6wna sredniej energn termicznej w temperaturze T=300 K.

Dana jest masa neurronu m" - 1.615· 10-27 kg.

INTERFERENCJA I DYFRAKCJA FAL

D44. Promien krzywizny soczewki plasko wypuklej wynosi 4m. He wynosi dhigosc fali A padajacego swiatla, jesli prornien 5·tego jasnego pierscienia Newtons w swietle odbitym wynosi 3.6 mm?

91

OODATE.K • ZADANIA 00 SAMODZIELNEGO ROZWLI\ZANIA

045. W dcswiadczenin Younga wzieto najpierw swiatto 0 dlugosci fali AI=600nm, a potern 0 dlugosci fali ..(2. Jaka jest ta dlugosc fali, jesli 7-my prazek Jasny w pierwszym przypadku pokrywa sit< z IO-tym ciemnym w przypadku drugim.

046. Stab siatki dyfrakcyjnej d= 10-2 rnm, a szerokosc czesci przezroczystej a=2.5 ·10-) rnrn. fie maksimow interferencyjnych z jednej strony maksimurn zerowego do kata a =3()O bedzie nieobserwowanych wskutek pokrycia si~ z glownymi minimami dyfrakcyjnymi

e

dla dlugosci fal A ~ 5000 A?

FIZYKA KWANTOWA

ZASADA NIEOZNACZONOSCI

047. Elektron znajduje sie w prostokatnej studni potencjalu 0 nieskonczonej glebokosci. Szerokosc studni wynosi l. Oszacowac, opierajac sie na zwiazkach nieoznaczonosci Heisenberga, energie minimalnq e!ektronu w studni potencjalu,

R6wNANIE SCHROEDINGERA

D48. Czastka w stanie podstawowym znajduje sie w prostokatnej jednowymiarowej studni potencjalu 0 nieskonczonej glebokosci i szerokosci l. Stan stacjonamy czastki opisany jest wiec nastepujaca zateznoscia:

\!led = Pi sin(~").

1 :2

Wyznacz prawdopodobienstwo znalezienia czastki w obszarze }1 s: x s }/.

D49. Czastka 0 rnasie m znajduje sie w tr6jwymiarowym szesciennym pudle ° baku tl Z calkowicie nicprzepuszczalnymi scianami, Wyznaczyc rnozliwe wanosci energii tel czastki,

050. Znalezc natezenie pola elektrostatycznego w atomie wodoru (t], na~zenie pola pochodzacego od jadra i chrnury elekuuuowej), b~di:!.ccgo w stanic podstawowym, Wskazowka. Gestosc ladunku elektronu wyrazic jako el \!I(r )12

92

ODPOWIEDzr - DODATEK

!!....l·p(VI+V2) PI VI P2 1'2)

D2. m ~ R T - T - T .

D3. Oznaczajac mase poczatkowa gazu jako ml a koncowajako m2

(V )'1-1

D4. T2 = TI Y~' = 154K.

D5. Cisnienie gazu wynosi P '" ;~~ - ~~ - 2.43 . 106 Pa ,

a cisnienie gazu idealnego Pid"" n~T ",Z.74·10tipa.

D6. a) f',U ~ aV5(w2 - I)J(y - I) ,

07. a) V2 = ~ + VI = 2.81,

D8. Oznaczajac przez m-mas~ wody, p", - gestosc wody, Pp - gestosc pary a przez cpciepto parowaniu wody mam)'

W = pm(pp - ),,}= ~; = I G7 J,

/::.U .. mcp - pmG~ - piw)"_ m(cp - ;p) - 2093 1.

013. Oznaczajac przez m-mas!t wodoru, przez J.L - jego mase czasteczkowa a

fIT Vz 1

przez R - stahl. gazowa 6S = /I"R In Vi" .. -2.88)(.

DODATEK • OOPOWIEDZI

D14. Oznaczajqc przez In 1 - rnase miedzi, 1n2 - rnase wody T1, T2 - odpowiednio temperatury miedzi i wad)' w K

"T T J T= Inlc",T,HI12CwT1

t:S=lnlcmlnTi+ln2CwloT2",3.7K' gdzie mlc,"+m2C",

DIS. T",~V::A = 108 .. 7 K, gdzie N-Jiczba czastek, NA -liczba Avogadra a R - stala gazowa.

i 3 5

016. Vw '" IPV, gdzie j - ilosc stopni swobody, a) Vw = IPV, b) U", '" IPV,

VJ' 21n~

D 17. Liczba stopni swobody i = 2 log T IT (~l) = -:;- = 5.

I 2 . I In---7'-

II

018. Oznaczajqc paczfl I -ilosc moli argonu,l! I-ilose rnoli tlcnu, It przcz j I, iz - odpowiednie ilosci stopni swobody

• _ 111(i1+2)+l!2(~2+2} = 1.47.

( IlIIJ +n2i2

D 19. Powierzchnie ekwipotencjalne (p(x,y,z) = const maja ksztalt elipsoid cbrotowych. Wektor natezenia pola rna postac

~, -~ -+ - ,---=--=---:----;:--::-

£=-2a(x i +yJ) -2bzk, a jego wartosc wynosi j;"= 2 Ja2(x2: +y2)+b2z2 .

020.

0"'1 E= },a

- . 2rr l!oCrLa2) ,

dla r»>«

A ! ,.+0. rp - 4ItGOn~,

2-{l~

(jI "" 4lttor'

U22. Dla ~TI »r

023.

024.

025.

rp .. - 211 J R 2 + r2 + const .

So

....... p ~ . _,.

026. E sa 30G a ,gdzle a - wektor 0 poczajku w srodku duzej kuli a koncu

w srodku malej kuli.

94

ODPOWIEDll . DODATEK

027. Q ~_Q' (2r-R)R_",_o __/i_

B A 2 (rLJl2) - _A,. ,

u pmca sily zewnetrzncj

/' )

F f;iiO 'U-

D28. - I" el )2, kierunek siry taki jak kierunek wyciagania dielektryka.

2(il.~-X

D29. a) W ~ l_CU2...L.

2 <i-I.!

D30. a) rp "" 0,

()! .

b) tp= ,('_ (1)2)' gdzie znak rp jest taki jak znak Qladunkll

J1!£o ,.2_ 2'

polozonego blizej.

- - t:.E

b)IFI=lplc,.x=ION.

o:n_ 1 ndu kcj 3 pola magnetycznego (poza plaszczyznq XOy) j est taka jak od nicskonczenie dfugiego przewodnika wzdluz osi OZ, w ktorym plynie prad do poczarku

kl d ' . 1/'" llol

u tacu owartosct -, t.j. B= 4.rrP'

w p~

I)jj. Dla r>R2 rub r.::Rl B ~O; dla 1<1 ~r<.R2 B-, 2rcr a rozklcd

pola taki jak ad dlugiego przewodnlka umieszczonego wzdluz osi symetni cylindrow,

034. Powstanie wirowe pole elektryczne 0 wartosci E = tfJR. kt6rego kierunek otrzyrnujerny zgodnie z regula "sruby lewoskretnej",

035. n = 21_11 OOXFR, a kierunek B tak! jak od odpowiedniego przewodnika kolowego.

036_

mgR (lar", -j)

Vm ~ [jZp cos II

037,

Q = K~~~2 '" 4· 1O-6C=4jIC.

D38.

u{l. r) ~ 4 sin[ 600,,(1' -~) ]cm == 4cm.

039.

) 48cm .- 12n+1

11=0,1,2 ; tub

r;;: m 040_ v==Y21r; 3.95'S,

95

DODATEK - ODPOWIEDZI

041.

2n I

T = w =2J1s, L ~ 0)2C_; = 5.7mH

Qmax = UmaxC= InC, ..1.= 2zF =6cm.

042. Przedzial dlugosci fal akustycznych: od 17mm do 17m.

Przedzial czestotliwosci fa! swietlnych: od 3.95· 1014Hz do 7.9· lU 14 Hz,

043. .1. = ~ - 1.45 A. gdzie h-stal-a Plancka, a k -stala Boltzmanna

044. Oznaczajac prornien krzywizny soczewki przez R. a prornien pierscicnia Newtona 2r2

przez r» }, '" (2n+~)R = 0.59.um.

045.

046. Nieobserwowane beda maksima dla n '" m% (m=O,l,2 ... ) , gdzie n musi bye liczba calkowita i n::s 1 (). Stqd n = 4,8.

047.

h2 . h

Emin = -z;;{i' gdzie In- masa elekrronu a h (h = 21<) -stala Plancka

048.

21113

P( t1, t/) = i J sin 2 ydy = 0_446 -

71./3

D49.

hl (' 2 7) __ .

E= 8ma2 nj+112+113 ' gdzie 111,112,11)-1,2,3 ...

050.

e ( 01 r7) (2r)

E= -,--, 2"'-+--r exp _- .

411.s0'j r r r 1

96

prcdkosc swiatta w prozn:

STALE FIZYCZNE - DODATEK

przyspieszenie ziemskie

stala Boltzmanna

liczba Avogadro

stala gazov ... a

objetosc rnola gazu doskonalego (w warunkach normalnych)

temperatura zera bezwzglednego ladunek elementarny

stala Faradaya

masa (spoczynkowa] elektronu

komptonowska dlllgosc fali clektrouu

przenikalnosc elektryczna prozni

przenikalnosc magnctyczna prozni

prcrnien Bohm

(promien l orbiry W' atomic wodoru)

stala Plancka

stala Rydberga

cisnicnie atmosferyczne (jedna atmosfera)

gesrosc wody

gestosc powietrza

(w warunkach normal nyc h)

predkosc dzwieku w powietrzu (w warunkach normalnych)

{~ = :to. 108 '~ g - 9.81 '11

k= 1.38·10 23f = 8.6- 10-5 e~

N.j = 6.02 - ]023_1- = 602 - 1026_1-.

. mol' - kmol

R = kNA = 8.31 K~OI = S.3l . !OJ K Jmol = = 0.082 I atm = 1 98G __!lliL

Kmol . K mol

m3

Vo = 22A mnl

TO = 0 K = -273°C e=1.6·10-19C

c - c

F= eNA = 9.65 .10\;;;; ~ 9.65 -107 kmol

mt: - 9,1 - IO~31 kg

i.e ~ 2.43 . 1O-12m

- 8 8- 10-12 c2 - 8 8- 1O-12l

P.o - •.• ::>. Nm2 - . :-,. m

fil} = 47r .\0-7 :, '" 4rr· 1O-7-/,!-

/'1 - 5,.], IO-llm

h = 6.63. 1O~34Js = 4.14. 1O~15"Vs

Ii= i~ = l.05.1O-34Js=(i.59.10-16eVs R = 1.1. 107 ~ = 1.1 .1O-211~'

PO = l aun = 1.013 .105Pa = 1.013.1054

m-

g kg

[rw = I ern3 = 1000 m>

, _ g kg PI' = 0.001 \ml = 1.3 m:l

97

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->