P. 1
Kształcenie umiejętności ruchowych - J.Nowotny

Kształcenie umiejętności ruchowych - J.Nowotny

|Views: 6,111|Likes:
Wydawca: keyko99

More info:

Published by: keyko99 on Mar 21, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/03/2013

pdf

text

original

Janusz Nowotny

KSZTALCENIE UMIBJ~TNOSCI KUCHOWYCH
#

PODSTAWY TEORETYCZNE oraz ASPEKTY PRAKTYCZNE

podrecznik dla studentow fizjoterapii
praca zbiorowa pod redakcja JANUSZA NOWOTNEGO wsp6tautorzy: Krzysztof Czupryna, Kyszard Plinta

Olga Nowotny .. zupryna, C

Recenzent Prof. dr hab. Marek wozniewski

Redakcja Alicja Prochas Wst~p Opracowanie graficzne KrzysztofCzupryna 1. Ksztaicenie umiejetnosc!

Spis tresci
7 ruchowych kinezjologicznym i ergono14 21 9

Olga Nowotny-Czupryna,

2. Akty ruchowe w rj):inycb ujeciach - rozwojowym, micznym 3. Uczenie si~ i nauczanie czynnosci ruchowych

© Copyright by Sillska Akademia Wszelkie prawa zastrzezone

Medyczna Katowice 2002

4. Uwarunkowania

i mozliwosel motoryeznej czynnosct ruchowych

edukacji i reedukacji

29
31 34

5. Etapy opanowywania

6. Wplyw aktywnosei fizyczoej na organizm

6.1. Korzysci wynikajace z wykonywania cwiczen
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek calosci lub czesci dziela bez pisemnej zgody wydawcy postaci 6.2. Konsekwencje bezruchu

35
37

sa zabronione

7. Ksztalcenie rue howe os6b zdrowych i oiepelnosprawnyeh 7.1. Edukacja i reedukacja posturalna.,
7.2. Edukacja i reedukacja chodu

40
42 45

7.3. Lokomocja na wozkach
Wydanie 1

"

,

".,

"

,
,.,

,

,

55 63

7.4. Edukacja i reedukacja funkcji konczyn g6mych 7.5. Ksztalcenie ruchowe w kontekscie zdolnosci motorycznych 8. Ogolna systematyka cwiezen

65
69 72 79 80
..

ISBN 83-88895-56-7

9. Uklad ciala jako cwiczeuie lub pozyeja wyjsciowa do cwiczeii 10. Cwiczenia ksztaltujace, 10.1. Cwiczenia wolne i z przyborem " 10.2. Cwiczenia na przyrzadach 10.. C'" 3 Wlczema ze wspo, IJ. . I,;WlCZ(l_cytn 10.4. Ksztaltowanie sily i wytrzymalosci sitowej ,

Sklad komputerowy

i lamanie

Dzial Wydawnictw SAM 40-006 Katowice, ul. Warszawska 14 Druk Zaklad Poligrafii SAM 40-752 Katowice, ul. Medyk6w 18

94 96

, 97 106 110 l 13 ,.."., , , 116 122 122 125 128

10.5. Ksztahowanie wytrzyrnalosci i wydolnosci
10.6. Ksztahowanie gibkosci , ,.., ,., 10.7. Ksztaltowanie zdolnosci koordynacyjnych 10.8. Ksztaltowanie rownowagi 11. Gry i zabawy ruchowe 11. L Gry i zabawy stymulujace rozw6j psychoruchowy dziecka 11.2. Gry i zabawy w wodzie 11.3. Gry i zabawy w gimnastyce korekcyjnej

6 12. Muzyczuo-rucbowe 12.1. Rytmika 12.2. Cwiczenia gimnastyczno-taneczne 12.3. Zabawa muzyczno-ruchowa 12.4. Elementy tanca towarzyskiego i nowoczesnego 12.5. Taniec na w6zkach 13. Cwiczenia w wodzie 14. Cwiezen ia w terenie IS. Kszt.altowanie integracji sensomotorycznej (Sl) wykonywania codziennych 16. Ksztaltowanie umlejetnosci poprawnego nosci - tzw. "szkola plec6w" 17. Ksztaleenie 18. Sport osob niepelnosprawnych 19. Aspekty organizacy jno-metodyczne 19.1. Budowa jednostki cwiczeniowej 19.2. Kontrola uzyskiwanych wynik6w i ich dokumentacja 20.Pism ienn ietwo _ przeprowadzaniacw lczen ····· formy ksztalcenia umtejetnose] ruehowyeh

Spis tresci 130 130 131 133 133 135 136 149 155 ezyn162 179 187 192 192 196 205

WSTF;P
Ruch jest istotnym przejawern zycia, Wydaje sie to tak oczywiste, ze przeeietny czlowiek nie zastanawia sie nawet, jak wygladaloby jego zycie, gdyby ograniczonow jakis sposob jego mozliwosci ruchowe, Nawet jesli trudnosci te zwiazane sa z jakas choroba czy dolegliwosciami bolowyrni, koncentruja nasza uwage raczej na cierpieniu nil: na tych ograniczeniach. Zwykle dopiero uraz i zwiazana z nim przejsciowa chociazby niepelnosprawnosc sklaniaja do pewnych refleksji w tym zakresie, dalekich jednak od pelnego postrzegania caloksztaltu tej problematyki. Zwykle za oczywiste przyjmuje sie rowniez ito, ze w codziennym zyciu czlowiek potrafi wykonywac rozmaite czynnosci ruchowe, nie wiedzac jak gdyby, ze kazda czynnosc zwiazana z jego egzystencja wiaze sie z okreslonymi umiejetnosciami ruchowyrni. Nie zastanawiamy sie tez nad tym, ze kiedys musielismy je nabyc, tzn. musielismy nauczyc sie okreslonych ruchow, chociaz kazdy wie, ze noworodek nie dysponuje zadnymi mozliwosciami ruchowymi, charakterystycznyrru dla osob doroslych. Malo kto traktuje nabywanie umiejetnosci ruchowych jako nauke (jako edukacje ruchowa), czy jako swego rodzaju trening, nie pamietaJq_cniejako wlasnych doswiadczen w tej dziedzinie, uporczywego powtarzania czynnosci, az zostala opanowana i na trwale wpisana w repertuar wlasnych zachowan ruchowych. Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych kojarzy sie zwykle tylko z wychowaniem fizycznym ezy sportem, ale jest to zbyt daleko idace uproszczenie. Niestety, wszelkich czynnosci ruchowych trzeba sie w zyciu nauczyc Opanowanie niektorych przychodzi Iatwo, niepostrzezenie, ale inne trudniejsze w swej istocie akty ruchowe wymagag nie lada "treningu" _ Na dodatek, te bardziej zlozone umiejetnosci trzeba ciagle doskonalic i podtrzymywac, by - jak to sie mowi - Die wyjsc Z wprawy. W zyciu zdarzaja sie niestety sytuacje, kiedy to czlowiek - wskutek urazu badz choroby - traci nabyte wczesniej umiejetnosci ruchowe, kiedy jego mozliwosci w tym zakresie ulegaja ograruczeniu. Pojawia ste wtedy potrzeba reedukacji ~c~owej, czyli ponownego nauczenia wykonywania okreslonych ruchow, a jesli to me Jest mozliwe, wytworzenia zastepczych mozliwosci ruchowych, by dana osoba mogla sobie radzic w codziennym zyciu, Takie postepowanie jest m.in. domena usprawniania, z jakim mamy do czynienia w procesie rehabilitacji roznych osob. KsztaJcenie umiejetnosci ruchowych nie jest, wbrew pozorom, sprawa latwa, Wprawdzie nabywanie niektorych urniejetnosci zachodzi spontanicznie, ale ksztaltowanie wiekszosci z nich wymaga specjalnego podejscia, z zachowaniem wszelkich zasad dydaktyki, a przede wszystkim ze zrozumieniem podloza tego procesu, o rnozliwosciach ruchowych czlowieka decyduje bowiern wiele roznorodnych czynnikow, m.in. natury anatomicznej, biomechanicznej, fizjologicznej, neurofizJologicznej, psychologicznej itd. Sytuacja staje sie bardziej skomplikowana, gdy rnamy do czynienia ze stanem po urazie, czy Z okreslona choroba, czyJi ze stanem

ruchowe w zakresie technlk sportowycb

8

Kszta/cenie umiejfl_lnosci ruchowych ~ podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

patologicznym utrudniajacym ruchy .czlo.wieka. Na dodatek niekiedy rnamy do czynienia z edukacja ruchowa przebiegajaca w odmlennyc~. ~:varunkach ~ n~. w przypadku czy schorzen wrodzonych. RaCJona~ne ~odeJscle. do. ksztalcenia umiejetnosci ruchowych - zarowno w warunkach fiZJO~oglcznych,}ak 1 patologicznych - musi wiec uwzgl~~~iae wspomn.iaJ?e czynniki, jako ze wl~clwe prowadzenie edukacji czy reedukacji ruchowej me Jest mozliwe bez odpowiednich podstaw z powyzszego zakresu. . Edukacja tego typu musi uwzgledniac takze ~ozne aspekt?" procesu uc~ell1a sie, w tym przede wszystkim metodyke nauczama. W ~zystkie te zagadn~ema przedstawiono szczegolowo w wielu podr~czmk~ch I innych oprac?wamach, zwykle monotematycznych, adresowanych do. okr~sloneJ g~py odbiorcow lnten~ cja autorow tej publikacji by to. wi~~ przyblizenie C~yt~lmk?m caloksztaltu tej problematyki, ale w nieco innym ruz .dorychczas ~JItCIU. Sila rzeczy dokon~? w nim niezbednych skrotow, koncentrujac sre raczej .na ~gadmemach trudm~Jszych, mniej znanych, slabiej opisanych w innych pu~hk~cJach. Prze~e wszystkim chciano ulatwic przyszlym fizjoterapeutom poruszame sie w tej zlozonej problematyce, dajac im pewne podstawy do. racjonalnego przen?s~ema tre~cl z obszaru kultury fizycznej na grunt kliniczny, z cZ)'Il_1~~'l sie mus'~li boryka~.w przyszlob sci w trakcie rehabilitacji osob z rozmaitynu dysfunkcjarni, w roznym stame, o roznym stopniu niepelnosprawnosci i z wielce niekiedy zroznicowanymi potrz~bami w tym wzgledzie. Natomiast w jakim stopniu opr~eowame to spelnilo powyzsze cele i zaspokoilo oczekiwania, osadza sarru Czytelnicy.

1. KSZTALCENIE UMIEJF;TNOSCI

RUCHOWYCH

Autorzy

Termin ksztalcenie oznacza uezenie, edukacje. Uczyc mozna si~ lub kogos. Dotyezy to wszystkich umiejetnosci, ktore czlowiek nabywa w zyciu, w tym taki:e ruchowych. Kazdy opanowany, wyuczony juz rueh moze bye wykonywany lepiej lub gorzej, mniej lub bardziej zgrabnie, mniej lub bardziej precyzyjnie, z mniejszym lub wiekszym nakladem energetycznym - czyli inaczej - moze bye lepiej lub gorzej uksztaltowany. Proste umiejetnosci ruchowe czlowiek przyswaja w trakcie rozwoju spontanicznie (co zostanie omowione odrebnie), natomiast czynnosci ruchowe bardziej zlozone wymagajq pewnej ingerencji w proces ich opanowywania. Ingerencja ta maze polegac na swiadomym i sarnokontrolowanym samodzielnym uczeniu sie przez dana osobe lub uczenia sie czynnosci ruchowych z udzialem osoby trzeciej. Skrajnym tego przykladem jest trening sportowy pod kontrola instruktora lub trenera, a w rehabilitacji nabywanie lub przywracanie czynnosci ruchowych z udzialem fizjoterapeuty. Skutecznosc opanowywania czynnosci ruchawych oddaja ogolnie trzy terminy ~ sprawnosc (czyli jakosc ruchow), wytrzymalosc (czyli zdolnosc do dillgotrwalego wykonywania okreslonych czynnosci ruchowych) oraz wydolnosc (ezyli zdolnosc do. dlugotrwalego wykonywania ruchow wymagajacych znacznego nakladu energetyeznego, tzn. zdolnosc do okreslonego wysilku). Nauczane i opanowywanie czynnosci ruchowe nie sa jakosciowo identyezne. Ich charakter oddaja tzw. cechy motoryczne (pojecie stare) lub zdolnosci motoryczne. Nie rozwijajac tego tematu, jako ze wchodzi on w odrebny przedmiot, na potrzeby niniejszego opracowania wypada nadmienic, ze term in .zdolnosci motoryczne" oznacza w pewnym sensie gotowosc organizmu do wykonywania okreslonych zadan ruchowych. Zadania te w swej istocie maja rainy charakter, gdyz ehodzi tu zarowno a pewne podstawowe (elementarne) urniejetnosci ruchowe, jak i specjalne (np. sportowe, zawodowe ezy artystyczne). Ze wzgledu na wspomniana roznorodnosc charakteru umiejetnosci ruchowych, a ich jakosci w roznym stopniu decyduja poszczeg61ne eechy motoryezne. Sa to: sila, wytrzymalose, szybkosc, koordynaeja i gibkosc. Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych miesci sie w szerokim pojeciu ,,kultury fizyeznej", uwzgledniajaeym swego rodzaju "upraw~ ciala" [cultus = uprawa]. Wyroznia sie 4 obszary kultury fizycznej. Sa to: wychowanie fizyczne, rekreacja fizyczna, rehabilitaeja i sport, ktore H. Grabowski definiuje nastepujaco: • Wycbowanie fizyczne to forma uczestnictwa w kulturze fizycznej mlodych pokolen, ktorej celem jest wspomaganie rozwoju fizyeznego, rnotorycznego

10

Ksztolcenie umiejt;_tnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

1. Ksztalcente umiejetnosci ruchowych

11

i zdrowia oraz przygotowanie do "dbalosci 0 cialo", czyli podtrzymywania I pomnazania tych wlasciwosci w zyciu doroslym. Wychowanie fizyczne jest realizowane w postaci odrebnego przedmiotu, na poszczeg61nych etapach (szczeblach) edukacJ' ~pod.stawowym, srednim.i wyzszyrn) i obejmuje zarowno fizyczne ksztalcenie, jak I fizyczne wychowame. Stad tez samo uczestnictwo w tych instytucjonalnie zorganizowanych lekejaeh moze bye niewystarczajace tak dla nabywania umiejetnosci rucbowych (uzyskania wysokiej sprawnosci), jak i dla uksztaltowama pozytywnych postaw wobec aktywnosci ruchowej. • Rekreacja fizyczna [recreatio = tworzyc na nowo, odMarzac] jest forma uczestnictwa w kulturze fizycznej, osob doroslych (w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym), ktorej przypisuje sie szczegolne walory profllaktyczne, a ktorej celem jest odnowa sil, podtrzymywame I pomnazarue zdrowia, sprawnosci fizycznej oraz urody. Moze ona przybierac roznorodne formy (np. indywidualne i zorganizowane) oraz wykorzystywac rozmaite srodki w zaleznosci od upodoban cwiczacego (marsz, jogging, plywanie, narciarstwo, turystyka piesza i rowerowa, aerobik, joga itp.). Praktycznie wszelkiego rodzaju aktywnosc ruchowa, wykonyv .... ana systematycznie i dobrowolnie, jest traktowana jako rekreacja fizyczna. Rozne moga bye tez motywy podejmowanych wysilkow. Moina bowiem cwiczyc dla zdrov .. ia, urody czy po prostu dla przyjemnosci, Aktywnosc fizyczna w ramach rekreacji fizycznej sprzyja usuwaniu zmeczenia po pracy, regeneracji sil witalnych, odrcagowywaniu stresow, wyrownuje deficyty ruchu zycia codziennego, spowalnia procesy inwolucyjne oraz sluzy profilaktyce wielu schorzen (np. osteoporozy, dyskopatii, otylosci, zaburzen krazenia i oddychania itp.). • Rehabilitacja ruchowa [hahilis = nalezyty. stosowny, sprawny] jest forma uczestnictwa w kulturze fizycznej pewnej czesci spoleczenstwa - tzn. osob czaSO\\10 lub trwale niepelnosprawnych, Celem rehabilitacji jest przywracanie lub kompensowanie utraconych wskutek choroby lub urazu funkcji badz ubytkow psychomotorycznych. • Sport to forma uczestnictwa w kulturze fizycznej wybranej grupy spoleczenstwa - tzn. osob 0 odpowiednich predyspozycjach sornatyczno-motorycznych. Celem sportu jest osiagniecie maksymalnych wynikow w zakresie sprawnosci fizycznej i ruchowej (samorealizacji), na drodze wspolzaw .. dnictwa. o Niestety, jest to dose kontrowersyjna forma uczestnictwa w kulturze fizycznej Znaczaca czesc spoleczenstwa uwaza, ze "sport to zdrowic", a kulture fizyczna utozsamiana sie wlasnie ze sportem i uczestnictwem w lekcjach wychowania fizycznego. Trudno 0 bardziej mylne stwierdzenie. Osiagniecie znaczacego wyniku sportowego jest obecnie coraz trudniejsze, okupione ogromnym wysilkiem. Dazenie do przekraczania granic ludzkiej wytrzymalosci, przynajmniej cz~sciowo zwiazane bye musi z ryzykiem utraty zdrowia. Cytujac raz jeszcze H. Grabowskiego, warto nadmienic, ze "do wspolczesnego sportu bardziej przystaja takie slowa, jak bol, pot i lzy, anizeli zdrowie, radosc i piekno". sownie Warto tez dodac, ze termin "rehabilitacja ruchowa" podano do podzialu kultury fizycznej. Praktycznie chodzi tu jednak
0

a scislej mowiac kinezyterapie, czyli wykorzystanie ruchu w celach Ieczniczych. Jak zatem wskazuja wspomniane definicje, poza sportem, celem trzech podstawowych obszarow kultury fizycznej jest dzialanie ukierunkowane na zdrowie czlowieka. Dwa z powyzszych obszar6w adresowane 81:\ do ogolu spoleczenstwa (wychowanie fizyczne i rekreacja fizyczna), natomiast pozostale dwa do wyselekcjonowanej czesci - przez los (rehabilitacja) i na podstawie predyspozycji (sport). Nie nalezy takze zaporninac, ze poza rehabilitaeja istnieja dzialy pozostalych obszarow przeznaczone dla osob niepelnosprawnych. S'l. to wychowanie fizyczne speejalne, aktywnosc ruchowa adaptacyjna i sport in walidow . Przedstawiony podzial kultury fizycznej i cele poszczegolnych jej obszarow wskazuja, ze z wlasciwyrn uczeniem sie (opanowywaniem) umiejetnosci ruchowych mamy przede wszystkim do czynienia w szeroko rozumianym procesie wycbowania fizycznego. Rekreacja fizyczna sluzy jut raczej podtrzymywaniu lub doskonaleniu sprawnosci (czyli wczesniej nabytego poziomu umiejetnosci), natomiast w procesie rehabilitacji mamy m.in do czynienia z przywracaniern utraconych w wyniku choroby lub urazu urniejetnosci (mozliwosci ruchowych), badz z uczeniem nowych ruchow - rnozliwych do wykonania, a funkcjonalnie przydatnych w zyciu Tabela I. Uczestnictwo w kulturze fizycznej osob zdrowych stawowe cele) i niepelnosprawnycb (pod-

Dzieci i mlodziez Dorosli

OWL POPULACJI WYCHOWANIE FIZYCZNE ksztaltowanie umiejetnosci ruchowych profilaktyka Rl3KREACJA FIZYC;:ZNA podtrzymywanie sprawnosci dalsze ksztalcenie motoryczne OSOBY NIEPELNOSPRA FlZJOTERAPIA

o specjalnych predyspozycjach i motywacji WNE

osoby

SPORT-

"

ukierunkowane
ksztalcenie

motoryczne

,.

INWALm6w

SPORT

,-

Dzieci i mlodziez

Dorosli

powyzej stofizjoterapi~,

przywracanie sprawnosci prewencja wt6ma WYCHOW ANIE FIZYCZNE SPECJALNE ksztalcenie motoryczne w zmienionych warunkach prewencja wt6rna FIZJOTERAPIA przywracanie sprawnosci prewencja wt6rna AKTrWNOSCRUCHOWA .~-,' -ADAPTACYJNA _podtrzymywanie sprawnosci prewencia wtorna
-

osoby odpowiednio umotywowane

doskonalenie i podtrzymywanie

sprawnosci

12

Ksztaicente umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

1. Ksztaloenie umiejetnosci ruchowych

13

Ksztalcenie ruchowe wymaga wlasciwego podejscia osoby zajmujacej sie procesem. Obowiazuja tu pewne ogolne prawidla i sposoby po~ejscia do problemu, a zwlaszcza zasady, czym zajmuje sie metodyka wychowania fizycznego (stanowiaca odrebny przedrniot). Aby nauczac jakiejs czynnosci ruchowej, trzeba samemu umiec j'l_wykonac, czuc ruch" i zdawac sobie sprawe z jego trudnosci, Jest to szczegolnie wazne ~ fizjoterapii, gdzie okreslony rodzaj niepelnosprawnosci (dysfunkcji) moze stanowic powazna przeszkode, uniemozliwiajaca w ogole wykonanie danego ruchu lub poprawne jego wykonanie. Jednym z istotnych dydaktycznych srodkow ksztalcenia ruchowego jest pokaz. Fizjoterapeuta musi wiec umiec nie tylko poprawnie przeprowadzac wszelkie cwiczenia, lecz takze nienagannie zademonstrowac kazde zlecone cwiczenie, Nie zaglebiajac sie w tresci, Jakie beda przedstawiane w ramach innych przedmiotow, nalezy podkreslic, ze w nauczaniu czynnosci ruchowych (a zwlaszcza w rehabilitacji) chodzi 0 to, by czynnosci te byly opanowywane od razu poprawnie. Upraszczajac, trzeba juz w tym miejscu powiedziec, ze niewlasciwe opanowanie jakiejs urniejetnosci (czyli utrwalenie sie zlego stereotypu ruchowego) sprawia duzo trudnosci z przebudowa utrwaJonych wzorcow ruchowych, a czesto jll uniemozliwia - zwlaszcza u osob niepelnosprawnych. jakosci ksztalcenia ruchowego decyduje tez dobor najwlasciwszych cwiczen, ukierunkowanych na ksztaltowanie okreslonej zdolnosci motorycznej, a u osob niepelnosprawnych na ksztaltowanie ruch6w mozliwych do osiagniecia. Fizjoterapeuta musi wiec dysponowac duzym zasobem roznorodnych cwiczen, sposrod ktorych wybiera najwlasciwsze dla danego przypadku. Aktywnosc ruchowa w zyciu kazdego czlowieka rna podwojna wartosc. W sensie ogolnym Jest podstawowym czynnikiem wplywajacyrn na stan zdrowia czlowieka (aczkolwiek jest rowniez wyrazem zdrowia). Poniewaz 0 stanie zdrowia decyduje wok. 60% styl zycia, a w nim wlasnie ogolna aktywnosc ruchowa, jej zwiekszenie uznano za pierwszy, tzw. operacyjny eel Narodowego Programu Zdrowia. Potrzeba aktywnosci ruchowej dotyczy kazdego etapu zycia, bowiem jej ograniczenie (czyli hipokinezja) powoduje powazne skutki zdrowotne. Postep cywilizacji spowodowal, ze czlowiek prowadzi obecnie coraz bardziej siedzacy tryb zycia (homo sedentarius), co przyczyma sie do rozwoju wielu tzw, chorob cywilizacyjnych .. Drugi aspekt aktywnosci ruchowej dotyczy wykonywania roznorodnych czynnosci ruchowych w zyciu codziennym - up. zrruan pozycji, przemieszczania sie, ruchow zwiazanych z przygotowywaniem i spozywan.i~m posilk6w oraz z higiena osobista, a takze z wykonywaniem pracy zawodowej ltd: Wszystkie te czynnosci wymagaja wczesniejszego opanowania (nauczenia Sly ich w procesie rozwoju). Potrzebna Jest odpowiednia sprawnos~ }'Nprawa w i~n wykonywaniu. Podsumowujac, wlasciwie trudno sobie wyobrazleegzystowame czlowleka pozbawionego mozliwosci wykonywania choeia±by tych przyMadowo wymienionych czynnosci ruehowych.
tym

W przypadku choroby lub niepelnosprawnosci mamy do czynienia z rozmartymi ograniczeniami aktywnosci ruchowej. Czesto jest ono calkowite (tzw. rezim lozkowy) lub lokalne (unieruchomienie). Powoduje to rozne negatywne skutki ogolnoustrojowe i lokalne (miejseowe), ktorym poprzez odpowiednie zabiegi fizjoterapeutyczne trzeba zapobiegac, a pozniej je usuwac, Choroba lub uraz rnoga tez bye przyczyna roznego rodzaju ograniczen wykonywania okreslonych ruchow - przejsciowo lub trwale. W zaleznosci od rodzaju dysfunkcji mozerny tu miec do czynienia z roznymi uposledzeniarni sprawnosci, wytrzymarosci i wydolnosci, Zapobieganie im oraz ieh usuwanie to koIejna domena fizjoterapii. Niekiedy jednak trzeba wytwarzac mozliwosci zastepcze, Ogolnie - aktywnosc ruchowa osob niepelnosprawnych ma takie sarno znaczenie jak u osob zdrowych, Sluzy bowiem podtrzymywaniu len zdrowia, a scislej mowiac sprawnosci, wytrzymalosci i wydolnosci tak, by mogli jak najpelniej funkcjonowac w zyciu spolecznym. W tych przypadkach, w ktorych nie wyezerpal sie jeszcze potencial rehabilitacyjny (czyli sa jeszcze mozliwosci poprawy stanu pacjenta), aktywnosc ruchowa, poprzez specjalnie dobrane cwiczenia, slut)' poprawie wspomnianej juz sprawnosci, wytrzyrnalosci badz wydolnosci, lub tez ksztaltowaniu najwlasciwszych w danym przypadku wzorcow funkcjonalnych. Tego typu usprawnianie jest oczywiscie zasadniczym zadaniem fizjoterapii, natomiast glowne cele usprawniania realizowane SOl poprzez roznorodne cwiczenia, wywodzace sie zarowno ze "sportowych" form aktywnosci ruchowej, jak i poprzez specjalne cwiczenia i tzw. metody kinezyterapeutyczne

o

2. Akty ruchowe w roznych ujeciach ...

15

2. AKTY RUCHOWE W ROZNYCH UJltCIACH ROZWOJOWYM, KlNEZJOLOGICZNYM I ERGONOMICZNYM
Czlowiek moze wykonywac tylko te czynnosci, ktorych sie wczesniej nauczyl, ktore opanowal. Prostych czynnosci mozna nauczyc sie stosunkowo szybko _ zwykle po kilku pr6bach. Opanowanie zlozonych umiejetnosci (np. prowadzenia samochodu, gry w tenisa itp.) wymaga natomiast wielu powtorzen, a czesto specjalnego podejscia - np. rozlozenia na elementy czy wykorzystania przybor6w i innych srodkow dydaktycznych ulatwiajacych opanowywanie tej umiejetnosci. Wiele czynnosci ruchowych opiera sie na prostych, jednoplaszczyznowych ruchach - tylko w jednym lub dw6ch stawach - np. sieganie do przedmiotu. Czynnosci zlozone bazuja juz na ruchach w wielu stawach - zachodzacych jednoczasown lub w pewnej sekweneji (kolejnosci), zwykle miedzyplaszczyznowo. W ruchy zlozone niejako wbudowane S4 liczne ruchy proste. Wykonywanie rueh6w zlozonych wymaga zatem pewnej koordynacji praey wielu miesni i kontroli ustawien w stawaeh w kazdyrn momencie ruchu tak, aby mial on okreslony przebieg (droge) i szybkosc, by! wykonywany z sila odpowiednia do aktualnej potrzeby, a jednoczesnie byl plynny. Opanowanie zlozonej czynnosci ruchowej oznacza wytworzenie w osrodkowyrn ukladzie nerwowym specyficznego wzorea, uwzgledniajacego wszystkieelementy decydujace 0 jakosci tego ruchu, Aby mogl bye wykonany poprawnie, to - poza odpowiednia koordynacja - rnusi miec pokrycie w sile miesni odpowiedzialnych za ten ruch, Musi tez bye odpowiednia ruchomosc stawowa (gibkosc), Czlowiek rodzac sie nie posiada zadnych umiejetnosci ruchowych. Wyposazony jest tylko w pewne adruehy wrodzone, ktore z jednej strony zabezpieczaja podstawowe potrzeby zyciowe (np. odruchy: szukania, ssania, polykania ezy "ucieczki"), z drugiej natomiast stanowia specyficzna baze dla rozwoju ruchowego (np, toniczne odruchy statyczne, czy tzw, reakcje nastawcze), Ruchowy rozwoj dziecka to nic innego, jak nabywanie kolejnych umiejetnosci ruehowyeh, czyli uczenie sie rozmaitych ruchow, Urniejetnosci te pozniej beda wykorzystywane w zyciu - wiele z nich w spos6b wielce zautomatyzowany (np. ch6d). Rozwojem ruchowyrn rzadza pewne okreslone prawa, co oznacza, ze - pomimo pewnej wariantowosci u wszystkich przebiega w zblizony sposob, Najistotniejszym tego elementem jest sekwencja pojawiania sie kolejnych mozliwosci ruchowych. Ogolnie mowiac, w sekwencji tej uwzglednia sie dwa aspekty - kierunek rozwoju oraz .jakosc" opanowywanych ruch6w.
>-

Pod wzgledem kierunku rozwoj ruchowy przebiega: • od glowy do konczyn dolnych (kranio-kaudalnie); • najpierw od ruchow proksymalnych (w duzych stawach) do dystalnych (np, sieganie - chwytanie). Pod wzgledem jakosci ruchu bierze sie pod uwage: • aspekty neurofizjologiczne opanowywania ruchow (tj. od odruchow bezwarunkowych do reakcji 0 charakterze odruchowo-warunkowym oraz od tworzenia stereotypow dynamicznyeh, poprzez nawyki ruchowe do automatyzacji ruchow). Warto wiedziec, ze niektore stereotypy ruchowe sa zakodowane genetycznie (tzw stereotypy ruchowe I rzedu). Przykladem tego mag" bye ruchy chwytne dloni, naprzemienny ch6d, czy tez utrzymywanie pionowej pozycji ciala, Innych czynnosci ruchowych, kt6re tworza stereotypy ruchowe II rzedu, czlowiek musi Sl~ nauczyc i doskonalic je w ciagu zycia. Naleza do nich np. czynnosci manualne, osobniczy sposob chodzenia, siedzenia, unoszerua konczyn gornych schylania sie, podnoszenia przedmiotow z podloza itd. Umiejetnosci te ksztahuJ~ sie nie tylko na podstawie obserwacji otoczenia, leez takze dostosowywania sie do warunkow srodowiska zewnetrznego, Od tych wlasnie stereotypow zalezy jakosc wykonywanych ruchow - ich precyzja, bezpieczenstwo, dostosowanie do aktualnych potrzeb (np. podczas pokonywania obciazen zewnetrznych) i ekonomika (wydatek energetyczny) - czyJi wszystko to, co decyduje 0 rzeczywistej sprawnosci; • rodzaj pracy (skurczu) rniesni, jaki przewaza w kolejnych etapach rozwoju czyli od motoryki tomcznej do ruchow fazowych (ssame - gryzienie, gluzenie wymawianie zglosek, "przeciqganie sie" - ruchy pojedynczymi adcinkami ciala, zaciskanie dloni na przedmioeie - chwytanie i puszczanie przedmiot6w); • [akose wykonywanych ruchOw - od masowych reakcji plodu i noworodka do ruchow pojedynczych, od ruchow kompleksowych (masowych) do ruchow selektywnych, ad ruch6w spontanicznych do celowych, od ruchow prostych do zlozonych, od ruchow niezgrabnych do skoordynowanych oraz od ruchow niesp~wnyeh, poprzez doskonalenie poszczegolnych cech motorycznych, do ruchow pelnosprawnych Rozwoj psychomotoryczny sklada sie z pieciu element6w (sfer), kt6re sa ze soba scisle powiazane i wzajemnie od siebie zalezne. S" nimi: postawa, lokomocja, koordynacja wzrokowo-ruchowa, mowa j kontakty spoleczne. Ostatnie dwie sfery sa wprawdzie rowniez zwiazane z aktami ruehowymi (patrz: .Ksztaltowanie integracji sensomotorycznej"), ale szczegolowy ich opis bedzie w dalszych rozwazaniach pominiety na korzysc sfer .bardziej motorycznych" W pierwszym roku zycia dziecka mozna zaobserwowac zmienny rozklad napiecia miesniowego (przewage rniesni zginaczy badz prostownikow), zwiazku z ezym wyroznia sie cztery stadia rozwoju: • pierwsze stadium zgieciowe, czyli tzw. stadium filogenetyczne (ad urodzenia do ok. 6 tygodnia zycia); • pierwsze stadium wyprostne, jako przejsciowe pomiedzy stadium filo- i ontogenetycznym (od ok. 7 tygodnia do 3-4 miesiaca zycia);

w

}6

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty prakfyCzne

2. Akty ruchowe w roznych ujeciach ...

17

• drugie stadium zgieciowe, czyli tzw. stadium przygotowawcze do pierwszcj ludzkiej lokomocji (od ok 4 do 7-8 miesiaca zycia); • drugie stadium wyprostne, odpowiadajace m~~entowi osiagniecia pelnego wyprostu ciala i poczatkom dwunoznej lokomocji (ad 8-9 do 12-14 rruesiaca zycia). Zaprezentowany podzial jest nieco uproszczony, gdyz uwz1?l((dniatylko. zachowanie sie zginaczy oraz prostownikow, i to przede wszystkim w pozycjach pronacyjnych. Ukazuje niejako ogoln~ lini.<;: rozwoju, natom~ast ~j'lC na uwa~ze cele terapeutyczne warto zapoznac Sl~ z mnyrru podzialami, ktore uwzgl~dnJa~'l rowniez zachowanie sie przywodzicieli i odwodzicieli oraz znaczerue dla rozwoju skladowej rotacyjnej. Ze wzgledu na jakosc ruchow wyroznia sie dwie fazy rozwoju: - holokinetyczna [holos = coly], ktorll: ~a ~ urodzenia d.o ok. 2 n?esi'lca zycia, W tej fazie dziecko porusza wszystkimi odcinkami ciala jednoczesnie. Ruchy te sa nieharmonijne ("szarpane"); _ ideokinetyczna [idea = mysl przewodniai albo ideomotoryczna (czyli oparta na wyobrazeniach faze ruchow celowych), dzielaca si~ na trzy okresy: • monokinetyczny (2-5 miesiac zycia), kiedy to dziecko porusza juz pojedyoczymi odciokami ciala niezaleznie, ale ruchy te nie sa jeszcze \\1 pelni opanowane, nie maja tez okreslonego kierunku; • dromokinetyczny [czastka drom = oznacza zwiqzek z.drog.q], tnyaj.'l_cyod.5 do ok. 8 miesiaca zycia, w ktorym ruchy pojedynczymi odcinkami ciala maja juz okreslony kierunek, lecz nie sa jeszcze w pelni opanowane; • kratikinetyczny [cratis = plecionka], trwajacy od ok 9 miesiaca do konca z¥cia. W okresie tym ruchy sa juz opanowane, a pozniej jak gdyby dowolnie Sl~ przeplataja. Zasadniczym elementem rozwoju ruchowego jest rozw6j postawy, podczas ktorego dochodzi stopniowo do zmniejszania sie tzw. plaszczyzny podparcia i unoszenia ogolnego srodka ciezkosci ciala. W ten sposob zrnieniaja sie warunki rownowagi ciala - od stalej w pozycji lezacej, do chwiejnej w stojacej. Konieczny jest wiec rozwoj mechanizmow (reakcji) rownowaznych, umozliwiajacych utrzymanie rownowagi w tej ostatniej sytuacji. Rozwoj postawy tez przcbiega kranio-kaudalnie. Wszystko zaczyna sie od unoszenia glowy w lezeniu przodem, dalej unoszenia gornej czesci tulowia poprzez podpor na przedramionach, a nastepnie na wyprostowanych konczynach gornych. Pozniej podciagane sa kolana pod brzuch (poczatek drugiego stadium zgieciowego) i dziecko przyjmuje pozycje siadu klecznego podpartego. Z tcj pozycji dziecko rnoze przechodzic do siadu klecznego zwieszonego i takiegoz siadu \\'01nego lub do kleku podpartego. Zarowno z siadu klecznego, jak i z kleku podpartego nastepuje przejscie do dwunoznego kleku (najpierw tez zwieszonego), a z tego kleku poprzez klek jednonoz do zwieszonej pozycji stoiacei. Pozniej ~iecko stoi w pozycji podpartej, a w koncu wolnej. Warto w tyro ml~Jscu z.W!OCtC uwage na dwa fakty. Po pierwsze, wyzsze pozycje zwieszone sa najbardziej stabilne (rownowaga stala), pozniej - pozycje podparte (dodatkowe P~ podpar~la, co rowna sie zwiekszeniu plaszczyzny podparcia), a stojaca pozycja wolna Jest najmniej

stabilna (mala plaszczyzna podparcia przy wysokim umiejscowieniu ogolnego srodka ciezkosci ciala). Kolejnym istotnym elementem jest to, ze pozycja siedzaca jest wbudowana w rozw6j jak gdyby przypadkowo i nie odgrywa w nim zadnej specjalnej roll. Ten sam problem mozna przedstawic tez w innym ujeciu, Przechodzenie na kolejne etapy rozwoju, czyli przyjmowanie coraz to wyzszych pozycji, uwarunkowane Jest bowiem rowniez wlasciwym rozkladem napiecia w odniesieniu do osi ciala. Chodai tutaj 0 taki rozklad, ktory urnozliwi stopniowy rozwoj stabilizacji czesci ciala zlokalizowanych blizej tej osi, co w literaturze dotyczacej terapii neurorozwojowej okresla sie zwykle mianem wzrostu tzw. .napiecia centralnego''. Dopiero stabilizacja tej czesci ciala umozliwia swobodne poruszanie konczynami To ostatnie w swej istocie jest mozliwe z kolei dzieki obnizeniu tzw. .napiecia obwodowego", czego najlepszym przykladem Jest rozwoj chwytu dowolnego, mozliwego dopiero po wygasnieciu tonicznego odruchu chwytnego reki. Odpowiednia relacjajednego i drugiego rodzaju napiecia (tj. centralnego i obwodowego) umozliwia wlasciwe przeciwstawienie sie sile grawitacji, czego finalnym efektem jest swobodna pozycja stojaca W istocie cary ten problem jest 0 wiele bardziej zlozony. Zarowno podczas rozwoju, jak i pozniej w zyciu codziennym, napotykamy rozne sytuacje posturalne, w ktorych niezbedne jest odpowiednie dopasowywanie sie rozkladu napiec, w zaleznosci od tego, ktora czesc ciala musi bye ustabilizowana, a ktora sie porusza. Niekiedy, w niektorych aktach ruchowych, zmiany tego rozkladu musza nastepowac w kr6tkich odcinkach czasu, do czego niezbedna jest prawidlowo uksztaltowana koordynacja pomiedzy stabilnoscia i mobilnoscia. Innym istotnym przejawem rozwoju jest rozwoj umiejetnosci przemieszczania sie w przestrzeni - czyli lokomocji. Rozwoj lokomocji tez przebiega wedlug okreslonej sekwencji: - najpierw mamy do czynienia z tzw. lokomocjq apedalna, tzn. bez wykorzystania w tyro celu podporu na konczynach (przetaczanie); - pozniej pojawia sie tzw. lokomocja kwadripedalna, tzn. z wykorzystaniem czterech konczyn (kolejno pelzanie, czworakowanie, chodzenie w pozycji stojacej z podporem konczyn gornych na meblach); - wreszcie dochodzi do rozwoju typowej dla czlowieka lokomocji dwunoinej (dipedalnej), z uwolnieniem konczyn gornych. Biorac pod uwage podstawowe cechy chodu (dwunoznosc, przedsiebieznose, naprzerniennosc i symetrie) widac, i.e w kolejnych etapach rozwoju lokomocji cechy te stopniowo si~ ksztaltuja. W lokomocji apedalnej nie wystepuje zadna z tyeh cech. Na kolejnych etapach lokomocji najpierw kroki sa odstawno-dostawne, a dopiero pozniej naprzemienne. Pierwsze przemieszczenia tez nie sa przedsiebiezne, lecz raczej ku tylowi (np. podczas pierwszego raczkowania) lub w bok (np. w pozycji stojacej z trzymaniern sie oparcia lozeczka). Wobec tego typu odstepstw, trudno tez 0 symetrie lokomocji na pierwszych etapach jej rozwoju. Kolejna wazna sfera jest rozwoj tzw. koordynacji wzrokowo-ruchowej. Dziecko zdobywa kolejno umiejetnosc kierowania wzroku na przedmiot, siegania

18

Ksztoicenie umiejetnoscl ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

2. Akty ruchowe w roznych ujeciach ...

19

do niego, chwytania i manipulowania nim. W Iezeniu tylem pierwsze proby siegaoia sa raczej obureczne W innych pozycjach sieganie wymaga jut podporu jedna reka lub utrzymywania danej pozycji bez podporu Stopniowo doskonali sie tez sam chwyt. Poczatkowo jest to chwytanic cala reka (tzw. chwyt rnalpi), pozniej pojawia sie tzw. chwyt nozycowy (chwytanie proksyrnalnymi czesciami wyprostowanych palc6w - wskazujacego i kciuka), a nasteprue chwyt pmcetowy I obcegowy. R6wnolegle do tego rozpoczyna sie rozwoj umiejetnosci ruanipulowania przedmiotami - ogladanie, potrzasame, postukiwanie, ciagmecie, pietrzeme, wkladanie przedmiotu w przedmiot itd. Omawiajac proces nabywania umiejetnosci ruchowych w ujeciu rozwojowym trzeba nadrnienic, iz wszystko to odbywa sie na drodze tzw, pr6b i bledow. Wielokrotne powtorzenia ze stopniowym eliminowaniem bledow prowadza do swego rodzaju wprawy i wyksztalcenia sie podobnych u wszystkich, ale osobniczo zroznicowanych wzorcow ruchowych, Wlasnie to zroznicowanie powoduje, ze m6wimy, it ktos jest rnniej lub bardziej sprawny, gdyz te podstawowe wzorce ruchowe stanowia baze dla dalszego ksztaltowania umiejetnosci ruchowych. W ujeciu kinezjologicznym akty ruchowe moga bye rozpatrywane w rozny sposob - np. pod wzgledem rodzaju pracy (skurezu) rniesni, rodzaju ruchow lub sposobu sterowania ruchami. Oddzielnym zagadnicniem jest analiza czynnosci ruchowych pod katem tzw. zdolnosci motorycznych. Z kinezjologicznego punktu widzenia aktem ruchowym jest zarowno poruszanic jakims odcinkiem ciala (praca dynarniczna), jak i utrzymywanic go Vi okreslonym poiozeniu (praca statyczna), W obu tych rodzajach pracy miesnie kurczac sie albo zmieniaja swa dlugosc (skurcz izotoniczny), albo tez ich dlugosc pozostaje niczmieniona (skurcz izornetryczny). W pierwszyrn przypadku rnowi sie tez 0 ruchach fazowych, natomiast w drugirn 0 motoryce tonicznej. W zlozonych aktach ruchowych mamy zwykle do czynienia z obierna formami pracy, kiedy to jeden odcinek eiala porusza sic, a pozostale sa ustabilizowane Za dany ruch odpowiadaja okreslone miesnie. Warto jednak wiedziec, ze jedne z nich powoduja ruch (tzw. rniesnie agonistyczne), a w tym samym czasie jeszcze inne kontroluja jego przebieg (tzw miesnie antagonistyczne), gl6wnie pod wzgledem sily, predkosci i zakresu, zatrzyrnujac go w okreslonyrn momencie. W tym tez czasie inne miesnie pelnia wspornniana juz funkcje stabilizatorow, nie dopuszczajac do ruchu odcinkow ciala nie bioracych udzialu w danej czynnosci ruchowej, Zagadnienie czynnosci ruchowych w kontekscie rodzaju skurczu rniesni jest bardziej zlozone, ale juz na tyeh przykladach widac, ze konieczne tu jest wlasciwe wspoldzialanie wielu miesni, 1 tego wspoldzialania ezlowiek niejako uczy sie w trakcie opanowywania roznych urniejetnosci ruchov..-ych, Aby ruchy spelnialy swoje zadania, rnusza bye sterowane przez osrodkowy uklad nerwowy, aczkolwiek niektore z nich (ruchy mimowolne - odruchy) tego nie wyrnagaja. Jako przyklad rnoze posluzyc odruch ucieczki, ktery spelnia swa ochronna role, podobnie jak inne reakcje 0 zblizonym charakterz~. Pozostale akty ruchowe wymagaja jut sterowania nimi, Pod tyrn wzgl~dem najprostsze sa tzw. ruchy balistyczne (gwahowne ruehy duzymi cz~sciami ciala - np. wymachy), ktore

sterowane sa ante factum - ezyli zaprogramowane jeszcze przed wykonaniem ruchu. Pozostale ruchy sterowane sa juz in facto - ezyli w trakcie wykonywania calego ruehu. Ksztalcenie urniejetnosci ruchowych jest w swej istocie tworzeniem sie w osrodkowym ukradzie nerwowym odpowiednich wzorc6w ruchowych, ktore mozna przyrownac do prograrnow komputerowych uruchamiajacych okreslone procedury ruchowe i kontrolujacych ich przebieg. Zdolnosci motoryczne stanowia dornene odrebnego przedmiotu. W tym miejscu trzeba jednak nadmienic, ze aby ruehy spelnialy swe zadania (byly uzyteczne) w roznych okolicznosciach, musza tez spelniac pewne dodatkowe warunki. Musi istniec mozliwosc wykonywania ich w odpowiednim zakresie (wlasciwa gibkosc) i z dostatecznie duza sila - inna w przypadku pracy statycznej bq_di dynamicznej, W tej ostatniej znaczaca role odgrywa tez szybkosc, a przy dlugotrwalej pracy wytrzymalosc - znow inna w wysilkach krotko- badz dlugotrwalych. Wreszcie - w zaleznosci od stopnia ich zlozonosci - ruchy mega bye odpowiednio skoordynowane. Wszystkie te cechy rowniez ksztaltowane sa w procesie ruchowego ksztalcenia, najpierw poprzez wychowanie fizyczne, a w odniesieniu do osob niepelnosprawnych w procesie fizjoterapii. Ergonomia stanowi takze odrebny przedmiot. W swej istocie zajmuje sie m.in. dostosowywaniem urzadzen technieznych i narzedzi praey do fizycznyeh oraz psyehicznyeh cech czlowieka, zgodnie z wymaganiarni fizjologii i psychologii. Pomimo tego typu wysilkow, wiele czynnosci wykonywanych jest w niewlasciwy sposob, z uzyciem nieodpowiednieh narzedzi i w niewlasciwych pozycjach (w sposob nieergonomiczny - czyli niedostosowany do fizjologicznych mozliwosci). Prowadzi to do rozwoju niekorzystnych zrnian, zwlaszcza w aparaeie ruchu np, do zespolow przeciazeniowych, naglych badz powolnych. W procesie ksztalcenia ruchowego czlowiek powinien wiec nauczyc sie wykonywania roznych czynnosci (zwlaszcza tzw. czynnosci zycia eodziennego) z zachowaniem zasad ergonom ii, tj. w taki spos6b, by ich wykonanie bylo rnozliwie jak najmniej szkodliwe. Dla wielu czynnosci ruchowych czlowieka istnieja niejako fizjologiczne wzorce (stereotypy ruchowe J rzedu), do ktorych mozna porownac wzoree obserwowane u danego osobnika. Przykladem tego mega bye wzorce postawy, ehodu czy roznorodnych chwytow. Choc w niniejszym opraeowaniu pomija sie ieh opis, trzeba nadmienie, ie osoby zajmujace sie ksztalceniem urniejetnosci ruchowych (a zwlaszcza ieh przywracaniem U os6b niepelnosprawnych) musza je znac, gdyz stanowia one swego rodzaju model do jakiego zmierza sie w procesach wychowania fizycznego i rehabilitacji, Na zakoftczenie tej czesci opracowania trzeba poruszye jeszeze jeden problem. Ogolnie - w odniesieniu do zdrowia - aktywnosci ruchowej przypisuje sie role profilaktyczna (zapobiegawcza, prewencyjna), Taka sama wartosc rna ona w stosunku do ruchowych rnozliwosci czlowieka, Prewencje postrzega sie jednak jako pierwotna i wtorna. W ksztalceniu ruchowym prewencja pierwotna polega tylko na zapewnieniu dziecku odpowiedniej ilosciowo i jakosciowo dawki ruchu oraz na ewentualnym sterowaniu (kierowaniu) rozwojem tak, by przebiegal prawidlowo. Z prewencja wtorna mamy natomiast do czynienia wtedy, gdy - wskutek

20

KsztaJcenie umiejc.tnosciruchoYtlJ'ch podstawy teoretycme i aspekty praktycme -

urazu badz choroby - zaczyna rozwijac sie jakas dysfunkcja, Ostateczne skutki urazu lub choroby nie sa bowiem od razu widoczne. Niekiedy rozw6j choroby jest powolny i nastepstwa .te ujawniaja sie .sto~niowo. Cz~sto ~och~dzi przy ~m do pojawienia sie wielu niekorzystnych objawow, kt6re niekoniecznie musza sre rozwinac, Zwykle sa wyrazem tzw, samoistnej kompensacji, choc niekiedy rnaja charakter jatrogenny (jako nastepstwo okreslonego leczenia), ezego najlepszym przykladem sa negatywne skutki unieruchomienia. Zapobieganie rozwojowi tych wt6rnych (powolnie ujawniaj<\.eyc~ sie), doda~kowych sku~k6w u~azu lu? chor~by, to wlasnie prewencja wtorna, majaca szczegolne znaczerue w fizjoterapii. Zamiast na nowo ksztaltowac mozliwosci ruchowe pacjenta, przy wielu utrudnieniach spowodowanych zmieniona przez chorobe sytuacja morfologiczno-funkcjonalna, lepiej jest zapobiegac ~o.zwojowi ~iekor~~tnych zmian .. Takie _p?st~po":,,ani~ s!wa~ bowiem korzystniejsza sytuacje WYjSCIOW<l do dalszej rehabilitacji, rue mOW1<lC JUZ o tym, ze niektore skutki wtorne niezwykle trudno usunac, a nieraz jest to wrecz niemozliwe. Stad tez ogrornna role przypisuje sie wczesnemu rozpoczynaniu rehabili tacj i.

3. UCZENIE SIF;I NAUCZANIE CZYNNOSCI RUCHOWYCH
Problematyka podejscia do uczenia sift i nauczania czynnosci ruchowych zajmuje sift szerzej metodyka ",?c~ow~ia ,fizycznego, ~oniiej przedstawio~o wiec tylko wybrane aspekty zagadnienia, niektore wykraczajace poza obszar tej metodyki. Nabywanie i doskonalenie umiejetnosci ruchowych zachodzi w dose uporzadkowany spos6b, aczkolwiek opinie roznych autorow na ten temat nie sa calkowicie zbiezne i jednoznaczne, Wyrazem tego sa liczne, czesto sprzeczne teorie na temat sposobu ksztaltowania sie umiejetnosci ruchowych i drogi osiagania tych umiejetnosci. Wprawdzie problem przedstawia sie nieco inaczej, kiedy np. niemowle opanowuje zupelnie nowe umiejetnosci oraz wtedy, gdy czlowiek dysponuje jut pewnym zasobem umiejetnosci ruchowych, Swego rodzaju klamra spinajaca uczenie sie ruch6w w tych dw6ch okresach jest teoria Conolly'ego, sugerujaca nabywanie najpierw czesciowych umiejetnosci (tzw, "podsprawnosci"), kt6re pozniej wbudowywane sa w bardziej ogolny program ruchowy, stanowiacy zestaw tych podsprawnosci. Mowiac inaczej, chodzi to jak gdyby 0 wbudowywanie ruch6w prostych w bardziej zlozone akty ruchowe. Pozostale teorie (np ..Piageta czy Poppera) sa sobie bliskie, ukazuja proces uczenia sie ruchow w kontekscie prob i bledow. Podczas kolejnych prob eliminowane sa bledy i niejako wybierane najlepsze rozwiazania. W tyro aspekcie warto przypomniec sobie wlasne doswiadczenia, kiedy opanowujac jakas czynnosc ruchowa na poczatku mielismy nieudane proby, a po wielu powtorzeniach doszlismy wreszcie do sprawnego jej wykonywa-

mao

Warto od razu nadmienic, ze powtarzanie czynnosci rna na celu nie tylko eliminowanie bledow, ale takze utrwalenie sie nabytej umiejetnosci, Najbardziej czasochlonne pod tym wzgledem S4 akty ruchowe wymagajace sporej koordynaeji, zwlaszcza gdy pozniej maja bye wykonywane automatycznie. Grochmal pisze np., ze zanim utrwala sie zlozone wzorce koordynacyjne korueczne S'l nawet miliony powtorzen, wobec ezego ksztaltuja Sly one przez wiele lat. Zatem nabywane umiejetnosci ruchowe wymagaja najpierw wyeliminowania blyd6w,czyli ieh doskonalenia, czernu sluza wielokrotnie powtarzane proby, Dalsze powtarzanie sluzy jut utrwaJeniu i podtrzymywaniu sprawnosci wykonywania danej czynnosci ruchowej. Nie wszystkie jednak czynnosci ruchowe wymagaja takiego meustannego "trenmgu". Wiele z nich jest bowiern wbudowanych w rozmaite czynnosci dnia codziennego i w ten spos6b wykorzystywanych oraz podswiadomie podtrzymywanych. Zaprzestanie wykonywania jakiejs czynnosci (zwlaszeza trudniejszej, bardziej zlozonej) prowadzi natomiast do swego rodzaju zapomnienia sposobu jej wykonania, M6wi sie nawet, ze ktos wyszedl z wprawy, bo dawno tego nie robil. Utrata umiejetnosci wykonywania jakiejs czynnosci ruchowej moze bye roznego

22

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

3. Uczenie sie i nauczanie czynnosci ruchowych

23

stopnia - od calkowitego zaniku po tylko mniej sprawne (mniej doskonale) jej wykonanie. Przyczyny takiego stanu rzeczy moga bye oczywiscie rozne, ale w tej sytuacji pojawia sie koniecznosc ponownego nauczenia danej osoby pewnych czynnosci ruchowych. Okresla sie to mianem reedukacji ruchowej [przedrostek re = ponownie]. Z sytuacja taka mamy czesto do czynienia w rehabilitacji medycznej, ktorej skladowa jest fizj oterapia. Z rnetodycznego punktu widzenia ruchow uczyc mozna w rozny sposob (roznymi metodami). Pod tym wzgledem rozroznia sie dwa zasadnicze sposoby podejscia - uczenia danego ruchu od razu w calosci (metoda syntetyczna), albo tez dzielenia go na czesci (opanowywania poszczegolnych fragmentow uczonego ruchu) i zlozenia ich w calosc w koncowym etapie nauczania (metoda analityczna). Wyroznia sie tez metode kombinowana (aualityczno-syntetycana). Powyzszy podzial, oparty wylacznie na kryterium dzielenia badz niedzielenia ruchu, jest praktyczny, ale niewystarczajacy. 0 wiele wazniejszy jest podzial metod uwzgledniajacy stopien aktywnosci (zaangazowania) cwiczacego w proces ksztalcenia ruchowego (metody odtworcze, proaktywne i kreatywne). Rezygnujac z pe-lnego rozwiniecia tego problemu, niezwykle waznego w procesie fizycznego \vychowania, warto za Strzyzewkim zwrocic uwage na to, ze ten ostatni podzial metod wiaze sie scisle ze sposobern realizacji zadan. Ogolnie przyjmuje sie, ze zadania problemowe (np. doskonalenie wlasnej sprawnosci czy wydolnosci w ramach zajyC rekreacyjnych) wymagaja raczej zastosowania metod kreatywnych (tworczych). Oparte sa one przede wszystkim na dazeniu do zdobycia pewnej wiedzy, poznania rzeczywistosci i poszukiwania sposobu rozwiazania problemu. Druga grupe tworza metody usamodzielniajqce (proaktywne), w ktorych chodzi glownie 0 zwiekszenie efektywnosci ksztalcenia ruchowego poprzez zaktywizowanie cwiczacych. Istotna role w tym wzgledzie odgrywa motywacja do cwiczen. Tutaj natomiast wazne jest, by zadania ruchowe I przewidywane efekty byly zgodne z potrzebami i oczekiwaniami cwiczacego, by cwiczenia byly dJa niego atrakcyjne, dostosowane do potrzeb i mozliwosci W metodach tych cwiczacy nie rna pelnej swobody dzialania, gdyz zadania ruchowe sa tutaj czesciowo okreslone przez tworce prograrnu (nauczyciela, fizjoterapeute). W grupie tej znajdujemy metody zabawowe, bezp<_>sredniej cclowosci ruehu i programowanego usprawniania sie. Trzecia wreszcie grupe tworza metody reproduktywne (odtworcze), w ktorych zadania sa scisle okreslone Zwykle mamy tutaj do czynienia Z odtwarzaniem (wielokrotnym powtarzanicm) przez cwiczacego pokazanego mu lub opisanego wzorca ruchu. W rehabilitacji zastosowanie znajduja przede wszystkim metody repr~uktywne. Nie jest to podyktowane bynajmniej wylacznie ograniczonymi rnozliwosciarni uspravmianych osob, lecz raczej potrzeba sterowania kompensacja w celu unikniecia negatywnych skutkow kompensacji samoistnej. Dopiero pozniej, g16~nie w celu uatrakcyjnlenia dluzej trwajacego usprawniania, znajduja zastoso~anle metody proaktywne, Z rnetodami kreatywnymi mamy natomiast do czyrnema przewaznie na etapie postepowania adaptacyjnego, kiedy to osoby niepelnosprawne same poszukuja mozliwosci poprawy swych mozliwosci ruchowych, aby jakos radzic sobie w zyciu.

Proces ksztalcenia urniejetnosci ruchowych zarowno rozpoczynany "od zera", jak i "na now~" (reedukacja), przebiega z reguly etapow<_>, k~de~u etaa powi przypisywany Jest zwykle okresl~ny eel. PodS~W<_>V;iyml ognrwarm tego procesu sa: diagnoza, prognoza, ordynacja wraz z realizacja oraz kontrola UZYSkl\\-·anychwynik6w. Punktem wyjscia jest zawsze diagnoza [diagnosis = rozpoznanie]. Upraszczajac mozna powiedziec, ze chodzi tu 0 okreslen!e tego, ~ dana osoba potrafi, V. j konfrontacji z tym, co powmna, W szerszym UJyCIU chodzi tez 0 ustalenie przy. czvn zaistnialego stanu rzeczy oraz 0 ustalenie przeszkod, ktore uniernozliwily Osiqgni~cie okreslonych umiejetnosci ruchowych i mog<\:. utrudniac nabywanie tych u01iejytnosci. Wymaga to zatem pewnej znajomosci przebiegu rozwoju motorycznego czlowieka i jego uwarunkowan, a z drugiej strony - potrzebna jest umiejetnose przeprowadzania badania, oparta m.in. na znajomosci podstawowycb metod i technik badawczych (a zwlaszcza testow sprawnosci, testow funkcjonalnych oraz innych). Dopiero trafne rozpoznanie daje mozliwosc wlasciwego okreslenia celow postepowania, a takze doboru odpowiednich srodkow, Bledna diagnoza natorniast niesie ze soba ryzyko niedostosowania postepowania do potrzeb i mozliwosci danej osoby, Prognoza [prognosis = przewidywanie skutkow], to okreslenie mozliwych do uzyskania rezultatow, ktore ulatwia sprecyzowanie kolejnych celow postepowania. Podstawa prognozowania jest nie tylko trafnosc (poprawnosc) diagnozy, Iecz takze (gdy cbodzi 0 fizjoterapie) znajomosc przebiegu (rozwoju) roznych dysfunkcji i zwiazanych z nimi mozliwosci regeneracyjnych, kompensacyjnych i adaptacyjnych. Prognoza moze jednak ulegac zrnianom - na korzysc lub na niekorzysc podopiecznych. Oznacza to, ze mozliwe jest zarowno szybsze osiagniecie danego celu lub nawet osiagniecie lepszych rezultatow od zaplanowanych, lecz takze i sytuacja odwrotna. Wowczas niezbedne jest wprowadzenie pewnych modyfikacji i ponowne okreslenie celow postepowania adekwatnych do mozliwosci ujawniajacych sie dopiero w praktyce. Ordynacja [ordinatio = przepisywanie, zarzqdzaniei dotyczy doboru (zlecenia) srodkow najwlasciwszych, aby uzyskac zalozone rezultaty (cele) ksztalcenia rucbowego. Zlecajac te srodki trzeba z jednej strony uwzglednic osobnicze potrzeby i rnozliwosci, a z drugiej - rowniez mozliwosci wykonania okreslonych procedur, uwarunkowane chociazby zapleczem sprzetowym, Jakim sie dysponuje. Stad tez dobor srodkow nie zawsze jest optymalny. Realizacja oznacza stosowanie odpowiednich srodkow zgodnie z przyjetym

planem, a jej skutecznosc, choc uzalezniona glownie od wiedzy i umiejetnosci
Illstruktora, nauczyciela czy fizjoterapeuty, jest takze wypadkowa wspoldzialania z.podopiecznym (-i). Optymalne rezultaty procesu uczenia sie (nauczania) zapewrna przestrzeganie pewnych zasad, ktore warunkuja jego prawidtowy przebieg, a beda przedstawione ponizej, Niezaleznie od tych zasad warto w tym miejscu nadrnienic, ze cwiczenia stosowane w fizjoterapii (tzw. cwiczenia lecznicze) rnaja o~reslonq technike ich wykonywania, ktorej nieprzestrzeganie przynosi zwykle wiecej szkody nit pozytku. Poprawne ich wykonywanie staje sie zatem dodatkowa

24

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i aspekty

praktyczne

3, Uczenie sie i nauczanie czynnosci ruchowych

25

(a w pewnym sensie naczelna) zasada ksztalcenia ruehowego osob niepelnosprawnych. Ocena uzyskiwanych rezuitatow, to nie innego jak powtarzanie co pewien czas badan, pomiarow i testow diagnostycznyeh, zwykle za pomoca tych samych narzedzi, co w diagnostyce podstawowej Zadaniem tej oeeny jest przede wszystkim ustalenie, ezy zamierzone cele zostaly zrealizowane. Ta okresowa ocena skutecznosci ruchowego ksztaleenia wskazuje, czy nie zachodzi koniecznosc wprowadzenia niezbednych korekt (czyli urealnienie celu i/lub zmiany srodkow i metod postepowania). Rozwiniecie pozostalych aspektow metodyeznych znajdzie Czytelnik w podrecznikach metodyki wychowania fizycznego i kinezyterapii. Aby nie powielac tych tresci, a jednoczesnie by nie pominac tych waznych dla ksztalcenia ruchowego zagadnien, ponizej przedstawiono skr6towo jedynie wazniejsze punkty tej problematyki: I, Ksztalcenie urniejetnosci ruchowych odbywa sie zwykle etapowo, zwlaszcza w procesie rehabilitacji. Etapy te sa przewaznie okreslone pewnymi posrednirni poziomami umiejetnosci, sprawnosci czy wydolnosci. Osiagniecie jakiegos etapu stanowi z kolei punkt wyjscia do nastepnego, a w wielu przypadach stanowi tez warunek konieczny (np nauka chodu wyrnaga wczesniejszego osiagniecia pozycji stojacej) Niekiedy dany etap obejmuje tylko czynnosci przygotowujace do tego, co rna bye osiagniete w kolejnym etapie. Etapy te planowane Set wedlug logicznej kolejnosci i stanowia swego rodzaju program (plan) usprawniarna.

2. Z etapami wiaze sie scisle pojecie cel6w. Obowiazuje pod tym wzgledem swego rodzaju hierarchia. Najwazniejszy jest tzw, nadrzedny eel rehabilitaeji, zakladajacy przywrccenie pelnej lub mozliwie maksymalnej sprawnosci fizyeznej i psychicznej, umozliwiajacej niepelnosprawnemu ezynny udzial w zyciu spolecznym. Dalej nastepuja cele nadrzedne i etapowe. W ten sposob okresla sie czernu w danym momencie sluzy nasze postepowanie (zapobieganie czemus, poprawianie czegos, ezy przystosowanie sie do zaistnialego stanu) oraz co powinnismy kolejno osiagnac, Osiagniecie okreslonego celu etapowego umozliwia przejscie do kolejnego etapu, natomiast nieuzyskanie tego celu nakazuje niejako modyfikacje planu postepowania. Kolejno realizuje sie cele szczegolowe, dotyczace z reguly pewnych fragmentarycznych urniejetnosci czy likwidowania przeszkod dla ruchu (np. likwidowanie przykurczy lub zwiekszanie sily jakicjs grupy rniesniowej), wymagajace z reguly krotszego okresu czasu na ich osiagniccie. W metodyce wyroznia sie jeszcze tzw. cele operaeyjne, dotyezace scisle okreslonych czynnosci praktycznych, zwiazanych m.in. ze stosov ..aniem okreslonych srodkow i metod. ' 3, W pewnej bliskosci z eelami pozostaja zadania, dotyczace dwoch stron - cwiczacego i prowadzacego cwiczenia, zawierajace element tresciowy (co?) i operacyjny (jak"), W odniesieniu do fizjoterapeuty zadania te obejmuja kolejno:

• ustalenie rodzaju i stopnia dysfunkcji; • okreslenie blizszego i dalszego celu usprawniania; • dobor form, srodkow i metod postepowania oraz przeprowadzanie odpowiednich cwiczen; • okresowa kontrole stanu usprawnianego; • modyfikowanie na podstawie rezultatu wspomnianej kontroli blizszego i dalszego celu usprawniania; • zmiane form, srodkow i metod (rowniez oparta na wyniku tej kontroli oraz na nowo okreslonych eelach); • prowadzenie odpowiedniej dokumentacji. 4, Zasady (ze wzgledu na koniecznosc ich przestrzegania) stanowia swego rodzaju regulator postepowania osoby zajmujacej sie edukacja i reedukacja ruchowa w procesie rehabilitacji Zasad tych Jest wiele - zarowno tych wywodzacych SLy z metodyki wychowania fizycznego, jak i specyficznych dla rehabilitacji. Przedstawiono zatem tylko skrotowo najwazniejsze dla niniejszego opracowania, nieeo zmodyfikowane • Zasada nieszkodzenia oznacza koniecznosc unikania cwiczen, ktore u danej osoby moga spowodowac niekorzystne skutki. Wiaze sie to przede wszystkim ze znajomoscia przeciwwskazan do stosowania pewnych zabiegow w niektorych stanach chorobowyeh, a takze z poprawnym wykonywaniem cwiczen (np. unikanie zbednych przeciazen, cwiczen w niewlasciwych pozyejach itd.) oraz z przestrzeganiem pozostalych zasad. • Zasada, wczesnosci dotyczy z jednej strony kontrolowania przebiegu rozwoju, a z drug~ej mo~liwie jak najwczesniejszej ingerencji w razie stwierdzenia jakiejs nieprawidlowosci lub stanu zwiazanego z urazem ezy choroba, Chodzi tu przede wszy~~m. 0 .zapobieganie powstawamu niekorzystnyeh zmian, ktore w postaci rozwiruetej meraz trudno usunac. • Zasada kompleksowosci zaklada koniccznosc wszechstronnego oddzialywania. Chodzl. tu 0 czlowieka Jako cal~sc (a nie tylko 0 jeden odeinek ciala), ale takze o oddzialywanie na sfere psychiczna (motywaeja, wychowanie) oraz 0 laczenie rotny~~ sposobow oddzialywania, To ostatrue jest szczegolnie istotne w rehablhtacp~ gdyz czesto istnieje koniecznosc lacznego stosowania srodkow z roznych )eJ skladowych (np. cwiczen leczniczych, zabiegow fizykalnyeh, przedrmotow ortopedycznych itd.). • Zasada systematyeznosci, zwana jest tez czasem zasada ciaglosci. Wywodzi Sly ze sp?strze.tenia, it np. cwiczenia wykonywane "od przypadku do przypadku" me maja zadnej wartosci, Jak jut wspomniano, w procesie ksztalcenia ruchowego konieczne jest ciagle powtarzanie danej czynnosci oraz nadbudowywan,le. jednej sprawnosci na poprzednia, a przerwy powoduja swego rodzaju wyjscie z wprawy. Przerwy w usprawnianiu powoduja tez uruehomienie niekorzystnych mechanizmow samoistnej kompensacji, stad negatywne skutki tych przerw S<\ nieraz trudne do przewidzenia, • Zasada podmiotowego traktowania osoby usprawnianej wiaze sie z druga zasada ". swia~t?meg? .i aktywnego udzialu uczniow (pacjentow) w procesie ksztalcen~a urmejetnosci ruchowych. Zasady te okreslaja niejako pozadane posta~ osob, P?<iru~w~ych temu procesowi, z ezym wiaze sie m.in. ieh aktywnose, od ktorej glownie zaleza uzyskiwane rezultaty.

26

Ksztalcenie umiej~tnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspektypraktyczne

3_ Uczenie sir: i nauczanie czynnosci ruchowych

27

• Zasada dostepnosci (przystepnosci) zwana tez czasem zasada stopniowania trudnosci okresla koniecznosc dostosowania caloksztaltu postepowania do mozliwosci cwiczacej osoby. Punktem wyjscia jest zawsze aktualny poziom rozwoju motorycznego, sprawnosci i wydolnosci danej osoby. W rruare postepu (efektow), cwiczenia musza bye stopniowo utrudniane, bo inaczej nie maja juz wartosci dla dalszego usprawniania. Odwrotnie - jesli cwiczenia sa zbyt trudne czy zbyt intensywne, to powoduja zniechecenie cwiczacego i (co gorsze) prowadza zwykle do powstania i utrwalenia sie nieprawidlowych, czesto niefunkcjonalnych wzorcow ruchowych; • Zasada pogladowosci oznacza przede wszystkim dzialania zmierzajace do wyrobienia odpowiednich wyobrazen ruchowych, Podstawa jest tutaj pokaz cwiczenia i chec nasladowania, ale wykorzystuje sie rowniez pewne pomace techniczne - od luster poczawszy, a skonczywszy na urzadzeniach umozliwiajacych kontrolowanie i korygowanie ruehu podczas jego wykonywania (tzw biofeedback). • Zasada kolektywnosci oznacza koniecznosc przeprowadzania cwiczen zbiorowych w tych przypadkaeh, w ktorych Jest to mozliwe. Zasada ta rna pewien zwiazek z poprzednimi. Podczas, cwiczen zbiorowych mozna obserwowac wspolcwiczacych (pogladowosc). Cwiczenia takie ksztaltuja tez pozytywne postawy (np. mobilizacja do wiekszego wysilku w ramaeh .wspolzawodnictwa'', chec niesienia pomoey innym, akeeptacja roznych czlonkow grupy itd.), • Zasada trwalosci rowniez wykazuje zwiazek z poprzednimi. Chodzi tu 0 takie postepowanie, ktore przyniesie utrwalenie uzyskanych rezultatow (urniejetnosci) Konieczna jest wiec kompleksowosc i ciaglosc postepowania oraz dzialania podtrzymujace nabyte umiejetnosci (powtarzanie). • Zasada wspolpracy z otoczeniem stanowi czesto warunek powodzenia tak procesu wychowania fizycznego, jak I rehabilitacji Od postaw najblizszych zalezy bowiem zwykle stosunek dziecka czy osoby niepelnosprawnej do cwiczen, Szczegolnie niekorzystne sa tutaj zarowno nadopiekunczosc, jak I nadmierne oczekiwania wobec tych osob, • Zasada indywidualizacji celowo zostala przedstawiona pod koniec tego rozdzialu, gdyz stanowi swego rodzaju regulator prawie wszystkich powyzszych zasad Chodzi tu glownie 0 indywidualne podejscie do kazdego cwiczacego w kontekscie jego potrzeb, mozliwosci, czynionych postepow itd Zasada ta obowiazuje nawet podczas cwiczen zbiorowych, a pewnyrn ulatwieniem moze bye tutaj tworzenie w miare jednorodnych grup cwiczebnych, • Inne zasady ksztalcenia i wychowania (np, doboru tresci i organizacji, integraeji ksztalcenia i wychowania, laczenia teorii z praktyka, laczenia tresci i form ksztalcenia oraz ksztalcenia ustawicznego) sa rownie wazne w procesie ksztalcenia ruchowego, lecz zajmuje sie nimi szczegolowo metodyka wychowania fizycznego. 5. Formy stanowia kolejny element metodyki, a dotycza organizacyjnej strony procesu ksztalcenia ruchowego. Dlatego uwzglednia sie tutaj trzy rodzaje czynnikow - czasowe, przestrzenne i organizaeyjne: • Czynniki czasowe okreslaja czas trwania zajec (np. lekcja czy "seans" cwiczen z pacjentem, raz czy kilka razy dziennie, odpowiednia liczba zajec w ty~odniu itd_). Uwzgiydnia siot:tu rowniei podziaJ czasu przezHacz.onego na 6wlczenia (np_ leke]i). ZwykJe czas ten dzieli sj~ oa trzy czysci (wstypn<t, gtoWffil._ koni

cowa). Pierwsza z nich stanowi rodzaj .zozgrzewki", druga przeznaczona jest na realizacje glownych zadan, a trzecia na fizyczne i psychiczne "uspokojenie" ewiezqcyeh. • Czynniki przestrzenne dotycza miejsca wykonywania cwiczen, W wychowaniu fizycznym wykorzystuje sie sale gimnastyczne, plywalnie, boiska lub teren, natomiast w rehabilitacji uzaleznione jest to od osrodka (np. szpital, sanatorium czy osrodek rehabilitacyjny, przychodnia, dom osoby niepelnosprawnej itd.), W szpitalu np, cwiczenia moga bye wykonywane przy lozku chorego (stad nazwa "przylozkowe"), badz w specjalnych pomieszczeniach. Osrodki specjalistyczne dysponuja nawet wyodrebnionymi pomieszczeniami do przeprowadzania roznych (specjalnych) cwiczen, np. pomieszczenia do cwiczen indywidualnych lub zbiorowych, pomieszczenia do nauki chodu albo doskonaleaia czynnosci manualnych itd. • Czynniki organizacyjne sa powiazane z poprzednimi, ale sa takze zdetenninowane rodzajem wykonywanych cwiczen, Wi'lZ<tsie rowniez z faktem indywidualnego lub zbiorowego przeprowadzania cwiczen - i bardziej dotycza tych ostatnich. Organizacyjnie wyroznia sie kilka form cwiczen zbiorowych, zroznicowanych z uwagi na zadania realizowane przez poszczegolnych cwiczacych, a takze na sposob wykonywania cwiczen, W formie frontalnej wszyscy cwiczacy wykonuja to sarno i tak samo_ W formie grupowej - cwiczacy podzieleni sa na grupy 0 roznym stopniu sprawnosci i realizuja odmienne zadania (0 roznym poziomie trudnosci), lub w tzw. systemie obwodowyrn (stacyjnym) maja wprawdzie rozne zadania na poszczegolnych stanowiskach, lecz w efekcie cwicza to samo. Dlatego system ten okreslany jest jako forma grupowo-frontalna. Kolejna forma, to forma indywidualna, polegajaca na wykonywaniu swoich zadan przez poszczegolnych cwiczacych (moze tez bye na odpowiednich stanowiskach). Wreszcie forma grupowo-indywidualna laczy identyezne realizowanie zadan (element grupowy), z przeplataniem tego realizacja niektorych zadan w trybie indywidualnym. 6.Srodki Set kolejnym elementem istotnym dla ksztalcenia urniejetnosci ruchowych, To za ich pornoca realizowane sa zadania I poszczegolne metody. Wyroznia sie tutaj: • Baze materialnc-techniczna, ktora stanowia przede wszystkim obiekty i odpowiednie pomieszczenia do cwiczen, wraz z ich wyposazeniem w odpowiedni sprzet, gdyz niektore cwiczenia mozna wykonac tylko wtedy, gdy dysponuje sie specjalnym sprzetem, Podstawowa role spelnia tutaj .zwykly sprzet sportowy" (przyrzady, przybory i inny sprzet pomocniczy). Druga grupe tworzy szeroka gama sprzetu "specyficznie kinezyterapeutycznego'', umozliwiajacego wykoname roznorodnych cwiczen leczniczych - glownie mdywidualnych. Trzecia grupe tworza niektore przedmioty ortopedyczne, ulatwiajace lub umozliwiajace wykonanie niektorych cwiczen, a kolejna grupe - inne pomoce techniezne, np. do monitorowania cwiczen. • Cwiczenia, bedace podstawowym srodkiern do realizacji roznych metod. Szeroka gama tych srodkow, ieh roznorodnosc, wartosc, charakter oraz przeznaczenie nakazuja odrebne ich przedstawienie - w dalszej czesci podrecznika, • Srodki metodyczne tworza rodzaj srodkow, Jakim operuje osoba przeprowadzaj4ca cwiczenia. Moina tu zaszeregowac: objasnienie, pokaz, instruowanie (pol<tczenie pokazu z obja.snieniem), polecanie j zach~canie oraz korygowanie.

28

Ksztalcenie umieJillnosci ruchov.ych - podstav.y teoretyczne i aspekty praktyczne

Do grupy tej zalicza sie takze zadania ruchowe i inne srodk~ pomocnicze (ulatwiajace wykonanic danego ruchu) oraz kontrolowanie efcktow I ubczpleczame cwiczacych.

4. UWARUNKOWANIA I MOZLIWOSCI MOTORYCZNEJ EDUKACJI I REEDUKACJI
W procesie szeroko rozumianego rozwoju czlowiek opanowuje i doskonali rozmaite czynnosci ruchowe. U podloza mozliwosci w tym zakresie lezy prawidlowa budowa i funkcjonowanie wielu ukladow - glownie aparatu ruchu, choc nie wylacznie. Prawidlowe warunki rnorfo-funkcjonalne stanowia bowiem pewien potencjal wyjsciowy dla ksztalcenia ruchowego. Na jego podlozu rozwijaja sie podstawowe umiejetnosci ruchowe, a pozniej umiejetnosci speejalne, aezkolwiek o roznym stopniu doskonalosci u poszczegolnych osobnikow. Tego typu zroznicowanie znajduje swe odzwiereiedlenie np. w latwosci opanowywania roznorodnych zadan ruchowych, w wynikach "sportowyeh" roznych osob, w lepszej lub gorszej realizacji ruchowych zadan artystycznych, zawodowych itp. Podobnie jak w innych dziedzinach, j tutaj mowi sie 0 pewnych predyspozycjach, talencie, czy wrecz odwrotnie - 0 braku uzdolnien w tym kierunku. Problem ten dotyczy bardziej sprawnosci specjalnej, gdyz praktycznie rzecz biorac kazdy zdrowy czlowiek rna wystarczajace warunki, by opanowac podstawowe umiejetnosci ruchowe w stopniu wystarczajacym do normalnego funkcjonowania w zyciu spolecznym. Osobiste warunki fizyczne danego czlowieka (np. budowa i proporcje ciala) stwarzaja jednak sytuacje, w ktorej np, identyczne zadania ruchowe sa realizowane przez poszczegolne osoby kosztem roznego nakladu energetycznego, a ich perfekcyjne opanowanie przez osoby 0 gorszyeh predyspozycjach wyrnaga zwykle wiekszego nakladu pracy (treningu). Ze wzgledu na osobiste warunki psychofizyezne mowi sie nawet, ze ktos rna wieksze badz mniejsze predyspozycje - np. silowe, szybkosciowe, kondyeyjne lub koordynacyjne, co rna spore znaczenie np. przy podejmowaniu decyzji 0 uprawianiu okreslonych dyscyplin sportowych. Jest to jednak problem wykraczajacy poza sfere zainteresowan fizjoterapeutow, Ogolnie warto wiedziec, ze predyspozyeje nie gwarantuja automatycznie maksymalnyeh rezultatow, lecz stanowia jedynie korzystniejsza baze wyjsciowa do dalszego treningu specjalistycznego. Drugim istotnym elementem jest to, ze osiagane rezultaty ksztalcenia ruchowego (ezy treningu) nie rnoga sie polepszac w nieskonczonosc. Mozliwosci poszczegolnych osob \v tym zakresie sa ograniezone w roznym stopniu. Przyjmuje sie, ze kazdy ezlowiek dysponuje pewnym potencjalem, okreslajacym niejako granice, po osiagnieciu ktorej dalsza poprawa rezultatow pomimo usilnych staran (treningu) nie jest juz rnozliwa, Najlepszym tego przykladem sa tzw. rekordy zyciowe osiagane przez roznych zawodnikow w poszczegolnych dyscyplinach sportowych. Nieeo inna sytuacja dotyezy osob niepelnosprawnych, Pojawia sie bowiem problem zmienionych przez uraz badz chorobe warunkow rnorfologicznych iIlub funkcjonalnych. lui: sarno to zmienia (ogranicza) mozliwosci ruchowe oraz zrnienia niejako predyspozycje do ksztalcenia ruchowego, 0 rodzaju i stopniu tego typu ograniczen decyduje wiele czynnikow - glownie, lecz nie wylacznie to, jakie

30

Ksztalcenie umiektnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

strukturv i 'IN jakim stopniu zostaly usZkOdZOi1C oraz z jakim rodzajem zaburzen funkcjo~alnych mamy do czynienia. Sytuacje d~datko\~!o poga~sza fakt, ze 'IV \viel,u przypadach w przebiegu schorzeni.a przyczyny I sk~tkl ukladaja s~~ w peWICi1lancuch 'IV ktorvrn skutki moga stac Sly przyczyna kolejnych zaburzen. , Nie zaglebiajac sie w zawila problernatyke kliniczna roznorodnych dysfunkcji, ogolnie mozna powiedziec, ze sytuacje, w ktor~j trzeba ~jmo\\'ac. sie reeduka,cja motoryczna mozna rozpatrywac w rozny SPOSO?_ Najprosciej mazna, rozpatrywac problem przez pryzrnat uposledzonych zdolnosci motorycznych, ktorc ~q m~jako podstawowyrni objawami danej dysfu_nkcJI,Nalezy jednak pm11lytac,takze o przyczynie danego objawu, bo od tego zalezy zwykl~ foko\~m~lCo.raz SpO~O?po~ stypo\vania Przvkladem tego typu sytuacji moze byc obnizenie sily nuesmowej (niedowlad), spowodowany bezczynnoscia (np. unieruchomieniem) lub uszkodzeniem czv choroba samych rniesni alba tez ukladu nerwowego Spora role odgrywa tu rowniez charakter (przebieg) schorzenia - np. ostry, przewlekly, ustepujacy czy postepujacy Wszystko to sprawia, ze upos.ledzenie w ja~!ejs sferz~ wcale me_stwarza identycznych warunkow dla reedukacji ruchowej roznych ?sO~, zmuszajac do poszukiwania roznorodnych srodkow o_ddz.ial~wania 0 odpowiednim charakterze. Innymi slowy, przede wszystkim stosuje SIt( cwiczema uklenll1kow~ne na ksztaltowanic tel cechv, ktora uposledza akurat mozliwosci ruchowe danej osoby. Zwykle jednak sama poprawa dotyczaca tej cechy okazuje sie niewystarczajaca do od~ zyskania pelnyeh mozliwosci funkejonalnych, wobec czego postepowanre musi bye kornpleksowe Jest to szczegolnie widoczne w przypadkach C!,ltzszych (w uszkodzeniach nieodwracalnvch I postepujacych), \V ktorych konieczne staje Sly ksztaltowanie mechanizmow zastepczych (kompensacyjnych). Poza powyzszymi ograniczeniarni, podczas rehabilitacji ,niektorych osob zaehodzi jeszcze inne zjawisko, Widoczne efekty usprawruarua moga bowiem w pewnym momcncie zatrzymac Silt na pewnym poziomie (tzw. plateau), wobec czcgo dalszy postep staje sie niernozliwy, mimo dalszych dzi.a.Janusp~~wlliaj'lcych_ Oznacza to, ze II danej osoby wyczerpal sie juz tZ\V. potencjal rehabilitacyjny Od tego mornentu wlasciwie zmienia sie charakter dalszego postepowania, kt6rego celem stajc sie wowczas podtrzyrnywanie uzyskanego poziomu sprawnosci, zwykle poprzez rozne formy rckreacji (czesto w postaci tzw adaptacyjncj aktywnosci ruchowej), a nawet udzial w sporcie inwalidow.

5. ETAPY OPANOWYWANIA CZYNNOSCI RUCHOWYCH

Proces ksztalcenia urniejetnosci ruchowych nosi znarniona swego rodzaju etapowosci. Na problem ten trzeba jednak spojrzec w ujeciu rozwojowym, samego ksztaltowania umiejetnosci ruchowych oraz ich reedukacji. Koniecznosc taka wynika rue tylko z pewnej specyfiki tych obszarow, lecz takze wiaze Sly ze szczegolowa metodyka postepowania, u podloza kt6rej lezy przeciez okreslenie etapowych jego celow. ROZVlOj na przebieg ciagly, ale na jego poczatku zauwazalne sa charakteryr styczne skoki rozwojowe. Jest to szczegolnie widoczne, kiedy dziecko osiaga i opanowuje coraz to wyzsze pozycje ciala oraz kolejne rodzaje lokomocji. Te wlasnie poziomy umiejetnosci ruchowych sa jak gdyby etapami, a wspomniane nabywanie tych umiejetnosci (stymulacja rozwoju) stanowi podstawowe zadanie na kazdyrn etapie rozwoju. Po osiagnieciu pozycji stojacej i dwunoznej lokomocji nie obserwuje sie juz tak wyraznych skokow rozwojowych. Nie oznacza to jednak pelnej plynnosci rozwoju rnotorycznego, Wprawdzie pojawiaja i doskonala sie rome umiejetnosci ruchowe oraz zdolnosci motoryczne, ale charakterystyczne dla kolejnego okresu zjawiska wywieraja pewien wplyw takze na mozliwosci dotyczace ksztaltowania sie umiejetnosci ruchowych. Chodzi tu przede wszystkim a okresy szybkiego wzrostu i jak gdyby nie nadazanie mozliwosci struktury organizmu za potrzebami funkcjonalnymi, Nie bez znaczenia sa wtedy takze zmiany ogolnorozwojowe zwiazane z dojrzewaniem, w tym rowniez w psychice dziecka. Wszystko to powoduje nawet swego rodzaju regres wczesniej uksztaltowanych juz zdolnosci motorycznych. W omawianyrn okresie dochodzi czesto do pewnego zaburzenia rownowagi miedzy potrzebami i mozliwosciami ruchowymi. Na tym etapie rozwoju pojawia sie zatem potrzeba podtrzymywania wczesniej uzyskanej sprawnosci oraz lagodzenia wspomnianych niedostatkow. Po przebrnieciu przez skoki wzrostowe pojawiaja sie mozliwosci dalszego doskonalenia juz opanowanych umiejetnosci ruchowych, doskonalenia zdolnosci motorycznych oraz opanowywania nowych umiejetnosci - zwlaszcza zawodowych. Kolejny okres - wlasciwre najdluzszy w zyciu czlowieka - charakteryzuje raczej podtrzymywanie tego, co na poczatku zostalo uzyskane nit nabywanie nowych umiejetnosci W poczatkowej fazie sa jeszcze pewne rnozliwosci doskonalenia umiejetnosci ruchowych, ale \~i~kszosc tego okresu charakteryzuje raczej staly poziorn sprawnosci, z tendencja do stopniowego obnizania sie, Wreszcie nadchodzi ostatni okres, w ktorym sprawnosc stopniowo sie obniza, prowadzac w wielu przypadach do zniedoleznienia starezego. Wtedy tez dominuja dzialania ukierunkowane na spowolnienie tego procesu. Drugi aspekt omawianego zagadnienia dotyczy etapowego ksztaltowania umiejetnosci ruchowych w procesie edukacji motorycznej. Nawet doskonalosc

32

Ksziatcenie umiejetnosc! ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

5. Etapy opanowywania czynnosci ruchowych

33

w zakresie okreslonych zdolnosci motorycznych nie gwarantuje jeszcze doskonalosci wykonywania pewnych aktow ruchowych, nawet jesli spory poziam tych zdolnosci jest w danym akcie niezbedny, Zwykle chodzi raczej 0 opanowanie jakiejs czynnosci (zdobycie umiejetnosci) i optymalne jej wykonywanie (doskonalenie). Prowadza do tego rozne drogi, zaleznie od rodzaju aktu ruchowego. Nierzadko zarysog'uje sie potrzeba postepowania podzielonego na pewne etapy, W podejsciu analitycznym zwykle najpierw jest to etap przygotowawczy, obejmujacy np. cwiczenia element ow danego aktu. Pozniej przychodzilaczenie elementow w calosc, a w koncu doskonalenie tej czynnosci, m.m. poprzez eliminowanie bledow i dodatkowe ksztaltowanie tych zdolnosci, ktore moga poprawic ostateczny efekt wspommancgo ksztalcenia. W podejsciu syntetycznym etapowosc nie jest juz tak wyraznie zaznaczona, aczkolwiek i wtedy mozna wskazac najpierw na pewne proby calosciowego wykonania wzorca, a pozniej nastepuje okres eliminowania bledow i doskonalenia tej czynnosci, takjak w poprzednich okolicznosciach, Podobna, chat nie calkowicie, sytuacja powstaje, gdy zachodzi koniecznosc podjecia reedukacji ruchowej Pomimo zroznicowanego stanu pacjentow z rozmaitymi dysfunkcjami, niemal zawsze mozna wskazac na pewna charakterystyczna etapowosc postepowania. Z reguly pierwszy etap dotyczy wspomagania regeneracji uszkodzonych tkanek iflub poczynan 0 charakterze profilaktycznym, ktore maja na celu powstrzymanie rozwoju wielu roznorodnych objawow majacych zwiazek z istota schorzenia i zastosowanym leczeniem lub spov... 'odowac, by objawy te rozwinely sie w mozliwie jak najmniejszym stopniu. Ma to stworzyc dogodniejsza sytuacje wyjsciowa do dalszego usprawniania. Pozniej rozpoczyna sie wlasciwe usprawnianie, chat niekiedy rozpoczynane jest one wczesniej, rownoczesnie z dzialaniami charakterystycznymi dla poprzedniego etapu. Czesto, niestety, na jego poczatku trzeba wyodrybnicetap likwidowania patologicznych objawow, Jakie pomimo wczesniejszych poczynan profilaktycznych - rozwinely sie w poprzednim okresie. Etap ten czesto okreslany jest mianem przygotowania do wlasciwego usprawniania. To ostatnie, czyli wlasciwa reedukacja ruchowa, tez ma przebieg etapowy. Roznorodnosc dysfunkcji i ich przebiegu sprawiajednak, ze u poszczegolnych osob etapy te sa zaznaczone z rozna wyraznoscia. Na ogol granice tychetapow okreslaja pewne poziomy sprawnosci, jakie maja bye kolejno osiagane w omawianym procesie. W kolejnych przedzialach, podczas przywracania okreslonych umiejetnosci ruchowych, mozna wyroznic tez okresy (etapy) analogiczne dcetapow analitycznej badz syntetycznej edukacji ruchowej Ogolnie natomiast mozna wskazac na przywracarue utraconych umiejetnosci (lub tworzenie mechanizmow zastepczych), ich doskonalenie (do granic mozliwosci) i podtrzyrnywanie, tub - rnowiac inaczej - wyrownywanie ubytkow funkcjonalnych (w sposob naturalny lub zastepczy) oraz utrwalanie uzyskanych rezultatow. Niestety niekiedy wyrownanie takie nie jest rnozliwe, wobec czego pojawia sie nowy sposob (i etap) postepowania - postepowanie adaptacyjne. Nawet tak Iakonicznie przedstawiony podzial procesu edukacji i reedukacji ruchowej na etapy wskazuje, ze na kazdym z nich zadania sa odmiennc, co zwykle wymaga zroznicowanego podejscia i zastosowania odpowiednich srodkow. Osiagniecie celu zalozonego dla danego etapu lub porazka w tym zakresie staja sie przy

tyrn sygnalern do podj~.cia zadan z kolejnego etapu albo przeanalizowania problem.u I ewentu.~lneJ zmiany metody postepowania. Niekiedyetapy sa typowe dla danej dysfunkcji, Przykladern tego rnoga bye amputacje konczyn, gdzie wyroznia sie dwa zasadnicze etapy - przygotowania do zaprotezowania i nauki poslugrwania Sly prote za, Innym przykladem mega bye stany pourazowe (postepowanie W opatrunku unieruchamiajacyrn i po jego usunieciu) czy przewlekle ChOTZY (postepowanie dotyczace chorego lezacego, pionizacja i dalsze usprawnianie), W zwiazku z tym warto tez nadmienic, ze w odniesieniu do rehabilitacji, w niektorych podrecznikach rnozna spotkac opisy postepowania podzielone na etapy zwiazane z przebiegiem choroby, czyli jej okresami - np. ostrym i przewleklym, zaostrzenia I remisji, przed- i pooperacyjnym itp. Z punktu widzenia taktyki postepowania rna to oczywiscie swoje uzasadnienie, ale w reedukacji ruchowej lepiej jest postrzegac etapy w opisany powyzej sposob, modyfikujac dzralania na podstawie wskazan i p~zeciwwskazarl zwiazanych z okresem, w jakim aktualnie znajduje sift dany pacjent,

6. Wplyw aktywnosci fizycznej na organism

35

6. WPL YW AKTYWNOSCI FIZYCZNEJ NA ORGANIZM
Jak jut wspomniano, mozliwosci ruchowe czlowieka S4 przejawern jego zdrowia, ale aktywnosc ruchowa jest jednoczesnie waznym czynnikiem wplywajacym na jego stan. Z przedstawionych definicji trzech podstawowych obszarow kultury fizycznej wynika tez, ze kazda charakterystyczna dla danego obszaru aktywnosc ruchowa sluzy ksztaltowaniu, pomnazaniu, podtrzymywaniu lub przywracaniu zdrowia. Przekonanie 0 wspomnianej wartosci aktywnosci ruchowej wyrobiono opierajac sie na licznych badaniach I publikacjach omawiajacych korzystny wplyw roznych cwiczen na organizm, a takze negatywne skutki bezczynnosci ruehowej. Poniewaz wiele definicji podaje, ze zdrowie to nie tylko beak choroby, lecz taki stan psychofizyczny, w ktoryrn czlowiek jest zdolny do przystosowania sie do warunkow srodowiska zewnetrznego i radzenia sobie w zyciu, ksztalcenie ruchowe sluzy przede v vszystkirn temu, by organizm magi sprostac tym zadaniom. Niektore formy ruehowe ksztaltuja bowiem niezbedna w zyciu sprawnosc, inne natomiast wytrzymalosc i wydolnosc potrzebna w roznych sytuacjach zyciowych, Radzenie sobie w zyciu jest natomiast podstawowym warunkiem wyzbycia sie stresow, Powszechnie wiadomo, ze istnieje tzw. dzienne zapotrzebowanie organizmu na witaminy i mineraly, proteiny czy plyny, malo kto jednak pamieta 0 "dziennej dawce ruchu'', Tymczasem aktywnosc fizyczna stanowi podstawowy element zdrowego trybu zycia, wplywajacy bezposrednio lub posrednio na inne skladniki stylu zycia, Z obserwaej I wynika, ze osoby, ktore systematycznie cwicza, z regu ly lepiej odzywiaja sie, kontroluja ciezar swego ciala, lepiej spia, lepiej radza sobie ze stresem, zazwyczaj nie pala i nie naduzywaja innych uzywek (tj kawy, alkoholu itp.), Natomiast przeciwnie - niedostatek ruehu, obok wielu innych negatywnych nastepstw zdrowotnych (patrz ponizej) prowadzi do obnizenia wydolnosci fizycznej, powstania przewleklego zmeczenia, zlego samopoczucia, stanow nerwicowych oraz powstawania tzw chorob cywilizacyjnych. Zmiana stylu zycia wspolczesnego czlowieka przyczynila sie do zmiany jega potrzeb - zwlaszcza tych dotyczacych zdrowia, wyg Iadu , odpornosci na stres, czy mozliwosci do regeneracji. W zwiazku z tyrn w latach 90 pojawilo sie nawet nowe pojecie - wellness, przeciwstawne do illness [illness = choroba] Wellness oznacza zdrowie optymalne, swego rodzaju "dobrostan", zadowolenie z zycia, Swym zasiegiern okreslenie to obejrnuje wszystkie aspekty zycia, a wrec dobry stan zdrowia (fizycznego i psychicznego), wysoki poziom aktywnosci fizycznej, dobra prezencje (wyglad zewnetrzny), zadowolenie z pracy zawodowej i zycia rodzinnego oraz towarzyskiego, a takze tworcza postawe wobec rzeczywistosci. Nawet jednokrotnie wykonanecwiczenia wywieraja okreslony wplyw na organizm, zalezny od ieh rodzaju. Jednak aby wplyw cwiczen na stan zdrowia byl

wyrazny, rnusza bye one wielokrotnie powtarzane i kontynuowane. Chodzi tu nie tylko 0 poprawe sprawnosci i jej podtrzymywanie, ale przede wszystkim to, aby ruch stanowil dostatecznie silny bodziec uruchamiajacy reakcje adaptacyjne organizmu. Kontynuowanie pojedynczych wysilk6w przez dluzszy czas zwyklo sie okreslae mianem treningu. Treningjest natomiast procesem powodujacym w organizmie szereg wspomnianych zmian adaptacyjnych, rozwijajacych sie w jego toku i pod jego wpiywem, okreslanych zwykle jako zrniany potreningowe, Aby doszlo do oczekiwanych zmian konieczne sa odpowiednio duze obciazenia cwiczeniami (odpowiecinio duza ich intensywnosc), w przeciwnym razie oie wywoluja wtasciwych reakcji fizjologicznych. Dlatego stosuje sie obciazenia zblizone do mozliwosci czlowieka (maksymalne i submaksymalne), a punktem wyjscia jest okreslenie tych indywidualnych mozliwosci (diagnoza), W zaleznosci od tego, jaka ceeha rna bye ksztaltowana, na jaki uklad chcemy dzialac i w jaki spos6b, dobiera sie odpowiednie cwiczenia, ieh intensywnosc oraz inne parametry, htczone zwykle w okreslona metode postepowania (czyli dobiera sie metode jako spos6b postepowania). Dla przykladu mozna podac, ze cwiczenia ksztaltujace sil~ rniesni wymagaja dostateczn ie duzych obciazen zewnetrznych (oporow) i odpowiedniej Iiezby powtorzen, kt6rych wielkosc zalezy od przyjetej metody, natomiast ksztaltowanie wydolnosci wymaga takiej intensywnosci cwiczen, by tetno np. u osob rnlodych wzroslo ponad 140/min. W ten sposob, znajac wartosc roznorodnych cwiczen i potrzeby cwiczacych, tworzy sie odpowiednie programy postepowania, Dlatego tez, zanim zacznie sie rozpatrywac konkretne ewiczenia stosowane w kinezyterapii i ich wartosc, trzeba przynajmniej ogolnie wiedziec, jak ruch wplywa na rozne uklady czlowieka,

°

6.1. Korzysci wynikajqce z wykonywania

cwiczen

Organizm ludzki, reagujac na bodice ruchowe, rozwija sie i doskonali. Korzysci te sa szczegolnie widoczne w obrebie aparatu ruchu. M6wi sie nawet, ze cwiczenia dzialaja nan ksztaltujaco, co jest szczegolnie wazne w okresie intensywnego rozwoju. W uldadzie miesniowym, pod wplywern cwiczen, na korzysc zmienia si~ przede wszystkim sila i masa miesni, a takze ich wytrzyrnalosc, Silne i wytrzyrnale miesnie urnozliwiaja pokonywanie obciazenzewnetrznych i wykonywanie roznych czynnosci bez wiekszego wysilku. Poprawiaja stabilnosc staw6w, chronia szkielet przed nadmiemymi przeciazeniami, a aparat torebkowo-wiezadlowy przed uszkodzeniem. Aby cwiczenia rzeczywiscie wywieraly wplyw na miesnie, obciazenia treningowe (opor) rnusza bye dostatecznie duze, natomiast ksztahowanie ich wytrzyrnalosci wymaga dostatecznej liczby powtorzen (ezasu cwiczen), Dlatego tez wypracowano wiele metod treningu miesniowego, ukierunkowanych na poprawe roznych wlasciwosci miesni, Drugim ukladem szczegolnie podatnym na wplyw cwiczen ruchowych jest uklad kostno-stawowy. Cwiczenia ksztaltuja (rnodeluja) powierzchnie stawowe oraz zwiekszaja wytrzymalosc kosci, Glownym ezynnikiem wplywajqcym na stan

36

Ksztalcente umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i aspekty

praktyczne

6. Wplyw aktywnosci fizycznej na organism

37

tkanki kostnej jest wlasciwe obciazanie mechaniczne, powodujace powstawanie tzw. pradow piezoelektrycznych. Wysilek fizyczny dziala na te tkanke poprzez powodowanie naprezen mechanicznych - zarowno grawitacyjnych, jak i pochodzenia miesniowego, oddzialujacych na szkielet pozaosiowo. Odpowiednio duze naprezenie pobudza budowe kosci, Dlatego tez tam, gdzie dzialanie rna bye ukierunkowane na tkanke kostna, decydujaca role odgrywaja cwiczenia, podczas ktorych dochodzi do obciazania szkieletu. Badania potwierdzily bowiern, ze przebywanie w pozycji stojacej minimum 2 godziny dziennie wplywa korzystniej na stan tkanki kostnej, anizeli wykonywanie intensywnych cwiczen przez 4 godziny w pozycji lezacej Aby uzyskac przyrost masy kostnej nalezy wiec preferowac aktywnosc raczej 0 eharakterze wytrzymalosciowym, powodujaca odpowiednie naprezenia - np. marsz, jogging, czy chodzenie po sehodach, czego odpowiednikiem moze bye aerobik na stopniu - tzw. step-aerobik. Podobnie (a nawet lepiej) dziala trening silowy. W obu przypadkach trening nie moze bye jednostajny. Nalezy wprowadzac modyfikaeje, by w spos6b zroznicov... 'any i najlepiej odmienny od codziennego, obciazac szkielet. Konieczne jest takze zwiekszanie obciazen - np. poprzez wydluzanie dystansu, zwiekszanie liczby powtorzen czy wielkosci oporu. W przeciwnym razie kosci "przyzv.ryczajq" sie I przestana odpowiednio reagowac Cwiczenia wplywaja takze na utrzymanie zakresu ruchomosci stawowej, a w razie potrzeby zwiekszaja jq. Zasadnicza role odgrywa tutaj ksztaltowanie (utrzymanie) odpowiedniej dlugosci i elastycznosci miekkich elementow okolostawowych (torebek, wiezadel, miesni) W tym celu konieczne Jest wykonywanie roznych cwiczen w pelnym zakresie ruchu w poszczegolnych stawach. Poza aparatem ruchu, aktywnosc fizyczna korzystnie wplywa tez na prace innych ukladow - zwlaszcza ukladu krazenia. Ogolnie mozna stwierdzic, ze pod wplywern wysilk6w fizycznych w ukladzie tym dochodzi do korzystnych zmian zarowno w obrebie samego miesnia sercowego, jak i krazenia obwodowego. Dochodzi tu bowiem do hipertrofii (przerostu) miesnia sercowego, co daje wieksza sile skurczu, a tym samym i wieksza objetosc wyrzutowa serca. Dzieki temu rosnie pojemnosc minutowa (albo utrzymuje sie na tym samym poziomie, lecz kosztem mniejszej czestotliwosci pracy serca). Powieksza sie tez przeplyw wiencowy i tzw. rezerwa wiencowa, co zwieksza zdolnosc do podejmowania wysilkow. Krazenie obwodowe poprawia sie glownie w wyniku praey tzw. "pompy miesniowej", co rowniez podnosi gotowosc organizmu do wysilkow, W ukladzie oddechowyrn korzystny wplyw dotyczy glownie tzw. rnechaniki oddychania. Cwiczenia dzialaja przede wszystkirn ksztahujaco na klatke piersiowa oraz poprawiaja czynnosc miesni oddechowych - glownych i pomocniczych. Sprawnosc tych ostatnich moze stanowic swego rodzaju rezerwe uruchamiana w razie potrzeby. Cwiczenia fizyczne powoduja tez zmiany w samej tkance plucnej (np. otwarcie nieczynnych pecherzykow plucnych), Pcprawiaja sie podstawowe parametry wentylacyjne. Dzieki temu zmiany w tyrn ukladzie [lacznie z poprawa krazenia) usprawniaja zaopatrzenie tkanek w tIen i wplywaja korzystnie na wydolnose fizyczna,

Aktywnosc fizyczna, dzieki temu, ze wywiera odpowiedni wplyw na przernian~ materii, wykorzystywana jest w walee z nadwaga i otyloscia. Pomaga zredukowac nadmiar tkanki tluszczowej poprzez rozbudowe miesni oraz usprawnia zdolnosc organizrnu do spalania kalorii. Aktywnosc fizyczna polaczona z wlasciwym odzywianiem pomaga zatem utrzymac wlasciwy ciezar ciala i zapobiega otylosci - podstawowemu czynnikowi ryzyka wielu schorzen, Nie bez znaczenia jest tez to, ze codzienna aktywnosc fizyczna podnosi poziorn tzw .."dobrego cholesterolu" (HDL), a obniza poziom .zlego" (LDL). Przyjmuje sie, ze systematyezne cwiczenia (zwlaszcza aerobowe 0 charakterze wytrzymalosciowym, tj. jogging. aerobik i jego odmiany) chroma przed chorobami ukladu krazenia - glownie zawalem miesnia sercowego, udarern czy nadcisnieniem, Dla ukladu nerwowego cwiczenia ruchowe stanowia zespol bodzcow niezbednych do prawidlowego funkcjonowania. Ksztaltuja one wlasciwe wspoldzialanie roznych czesci ukladu nerwowego. Zaleznie od charakteru bodzcow rnoga dzialac torujaco (pobudzajaco) badz hamujaco, poprawiaja kontrole ulozenia ciala i przebiegu ruchow. Wlasnie z wplywern na uktad nerwowy wiaze sie proces uczenia sill:roznych czynnosci ruchowych, co wynika ze sterujacej roli tego ukladu,

6.2. Konsekwencje

bezruchu

Postep cywilizacji przynosi ciagle nowe udogodnienia zycia, ale obok nowoczesnych rozwiazan technicznych, stwarza tez liczne zagrozenia dla zdrowia spoleczenstwa. Wysoki poziom mechanizacj i stanowisk praey spowodowal, ze nie wymaga ona juz duzych wysilkow fizycznyeh, czesto za to jest jednostronna, a niekiedy wrecz wykonywana w wymuszonej pozycji ciala, Droga do pracy rowniez nie sklania do wysilku - jazda winda, samochodem, czy autobusem. Po pracy (zakonczonej zwykle poznyrn popoludniem lub nawet wieczorem) czesciej preferowany jest biemy wypoczynek przed telewizorern niz aktywnie spedzony czas. Wlasnie w zwiazku z tak znacznym ograniczaniem aktywnosci ruehowej, wspolczesnego czlowieka okresla sie mianem homo sedentarius. Dla przykladu rnozna podac, ze statystyczny obywatel naszego kraju na czynne uprawianie sportu i wycieczki poswieca srednio 2 minuty dziennie, podczas gdy okolo poltorej godziny spedza przed telewizorem. Stan taki sprzyja rozwojowi chorob zwanych cywilizacyjnyrni, do kt6rych zalicza sie przede wszystkim stresy, schorzenia kardiologiczne, otytosc, przewlekle dolegliwosci bolowe kregoslupa czy osteoporoze. Ponadto dochodzi do stalego wzrostu liczby wypadkow (zwlaszcza komunikacyjnych i przemyslowych), a tym samym - uszkodzen ciala i ich nastepstw, co sprzyja dalszemu ograniczaniu aktywnosci fizycznej. Zmniejszenie aktywnosci ruchowej (hipokinezja) zwiazane jest nie tylko z wygodnym stylem zycia. Zwykle dochodzi do tego w przebiegu (wskutek) roznorodnych schorzen, niekiedy nawet w postaci calkowitego bezruchu (akinezja). Ten ostatni stan moze miec charakter ogolny (dotyczyc calego ciala), badz miejseowy-

38

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

6. Wplyw aktywnosci jizycznej na organizm

39

dotyczacy tylko jakiegos odcinka ciala. Konsekwencje tego sa oczywiscie odmienne - ogolnoustrojowe lub lokalne. Warto przy tym nadmienic, ze - 0 ile ksztaltowanie jakiejs umiejetnosci ruchowej ezy doskonalenie jakiejs zdolnosci motorycznej wymaga przewaznie dlugiego okresu ezasu (nieraz rniesiecy, a nawet lat), 0 tyle skutki akinezji ujawniaja sie niezwykle szybko, niektore nawet po kilku dniach bezruehu. Poniewaz sytuacja taka stwarza koniecznosc naprawy zaistniaIych szkod, przewaznie na drodze zrnudnego I dlugotrwalego treningu (usprawniania), konieczne staje sie zapobieganie skutkom bezruchu lub powodowanie, by byly one mozliwie jak najmniejsze. Wazniejsze sa og61noustrojowe skutki hipo- i akinezji, chociazby z uwagi na ich zwiazek z ogolnym stanem zdrowia. Skutki te dotycza praktycznie wszystkich ukladow, ale na pierwszym micjscu wymienia sie zwykle uklad krqzenia, gdzie dochodzi zarowno do zmian w obrebie serca, jak i krazenia obwodowego. Badania dowiodly, ze unieruchomienie prowadzi do przyspieszenia czynnosci serea (u zdrowych osob 0 I uderzenie na minute na kazde 2 dnj spoczynku w lozku) oraz zmniejszcnia objetosci krwi a 7% i maksymalnego zuzycia tlenu a 27% (po 20 dniach spoczynku). Zrnniejsza sie tez objetosc wyrzutowa serca, a rozchwianiu ulegaja rowniez mechanizmy regulacji cisnienia krwi. W wyniku tych zmian dochodzi do zrnniejszenia wydolnosci ze zla tolerancja postawy stojacej (nadmierne reakcje ortostatyczne). Unieruchomienie prowadzi rowniez do zaburzen krazenia obwodowego, glownie do zastoju chlonki i krwi zylnej w konczynach dolnych spowodowanych utrata funkcji pompy miesniowej. Najgrozniejszym powiklaniern dlugotrwalego unieruchomienia jest ehoroba zatorowo-zakrzepowa, kt6ra W' wielu przypadaeh maze bye nawet przyczyna naglego zgonu pacjenta, Unieruehomienie prowadzi takze do zaburzen funkcjonowania ukladu oddechowego. Zwykle obserwuje sie wtedy uposledzenie wentylacji (zaburzenia typu restrykcyjnego z obnizeniem objetosci oddechowej). Jest to wynikiem zmnicjszenia ogolnej sily miesniowej oraz ruchow miesni miedzyzebrowych, przepony i brzucha. Stawy zebrowo-kregowe i polaczenia chrzestne zeber z mostkiem wraz z miesniami sciany brzucha moga ulee ustaleniu w pozycji wydechowej, co ogranicza maksymalny wdech i powoduje zmniejszenie pojemnosci zyciowej pluc. Zmiany ogolnoustrojowe rue omijaja tez szkieletu. W nastepstwie unieruchornienia moze bowiem rozwinac sie osteoporoza (tzw osteoporoza imrnobilizacyjna). Badania wykazaly, ze 12 i 30 tygodni ealkowitego unieruchomienia w lozku powoduje zmniejszenie gestosci kosci odpowiednio 0 40-45% i 50%. Nawet unieruchornienie lokalne (np. opatrunek gipsowy) moze spowodowac spadek masy tkanki kostnej, takze \v miejscaeh odleglych. Co wazniejsze, immobilizaeja pociaga za soba szersze zmiaoy metaboliczne, wyrazajace sie najczesciej w postaci narastajacej hiperkalcemii Unieruehornienie i brak bodzcow meehanicznych ograniczaja przeplyw krwi. Powoduje to zakwaszenie srodowiska i sprzyja przechodzeniu soli wapnia w postae zjonizowana, ktora jest wyplukiwana przez krew. W wyniku tego dochodzi nie tylko do oslabienia wytrzymalosci mechanicznej kosci, leez takze zaburzen fu~<;:ji miysnL

Akinezja powoduje rowniez uposledzenie dzialania rnechanizmow odpornosciowycb. Spowodowane nia zmiany obejrnuja tez gorsza tolerancje na obciazenia tenniczne, zaburzenia wewnatrzwydzielnicze oraz zmniejszenie poziomu hemoglobiny. Akinezja uposledza przede wszystkim wydolnosc fizyczna, czego wyrazem jest gorsza adaptacja do wysilk6w ukladu krazenia i oddychania ze zwiekszeniem przemian beztlenowych podczas wysilkow, rnanifestujacych sie wspomnianym wczesnie] zmniejszeniem zuzycia tlenu. Poniewaz wskutek unieruchomienia zmniejsza sie szybkosc reakcji ruchowych, a koordynacja nerwowo-miesniowa ulega uposledzeniu - obniza sie rowniez ogolna sprawnosc unieruchomionej osoby. Zmiany lokalne maja nieco inny charakter. Powszechnie znany jest szkodliwy wplyw unieruchomienia na miesnie, w postaci obnizenia ich sity (rozwoj niedowladow). Oslabienie sily miesniowej, ktorernu mega towarzyszyc zaburzenia krazenia krwi, pogarszaja lokalne rnozliwosci ruchowe, Brak odpowiedniej aktywnosci fizycznej i nieuzywanie miesni prowadza tez do rozwoju ich zanik6w (tzw. zanik6w prostych - czyli z bezczynnosci) oraz - wskutek nierownowagi sil miesniowych - do rozwoju przykurcz6w. U paejent6w unieruchomionych najczesciej dochodzi do przykurczow w obrebie miesni dwustawowyeh, przy czym najbardziej narazone na ieh powstawanie Set stawy biodrowe, kolanowe i skokowe. Skrajnie moze dojsc nawet do zesztywnienia stawow. Tego typu zmiany sajednak mniejsze, jesli unieruehomienie jest w tzw. ustawieniu funkcjonalnym. Lokalne uposledzenie krazenia sprzyja tei: rozwojowi zmian troficznych (odzywczych), Dotycza one glownie miesni (wspomniane powyzej zaniki) oraz skory, a ieh specyficznymi odmianami sa. tzw, przykurcze ischemiczne (z niedokrwienia) i zespoly algodystroficzne (b6Iowo-zanikowe). Zmiany dotycza tez ukladu nenvowego, a ich wyrazern sa zaburzenia czucia powierzchownego i glebokiego oraz odruchowe napiecie rniesni - zwykle jako reakcja na bol, kt6ry po zdjeciu unieruchomienia moze wystepowac zar6wno w spoczynku, jak i podczas wykonywania rueh6w.

7. Kszta/cenie ruchowe os6b zdrowych i niepelnosprawnych

41

7. KSZTALCENIE RUCHOWE OSOB ZDROWYCH I NIEPELNOSPRAWNYCH
Do problemu ksztalcenia ruchowego trzeba podejsc w ujeciu rozwojowym, jako ze inaczej przedstawia sift ono wowczas, gdy nabywane sa pierwsze umiejetnosci ruchowe, a inaczej w pozniejszym zyciu, gdy na ich bazie tworza sift nowe wzorce ruchowe i doskonala sift poszczeg61ne zdolnosci motoryczne. W odniesieniu do osobnikow zdrowych nabywanie pierwszycb umiejetnosci, jakie rna rniejsce jut w okresie niernowlecym, odbywa sift poniekad spontanicznie. Dla okresu tego nie rna zadnej specyficznej formy organizacyjnej ksztalcenia ruchowego. Wszystko to odbywa sift w rodzinie, a sarno ksztalcenie ruchowe nie wyrnaga zadnej specjalnej ingerencji. Impulsem dla rozwoju ruchowego jest najblizsze otoczenie, a scisle] - bodice plynace ze srodowiska zewnetrznego ..Istotna relet odgrywa tutaj chec poznania tego srodowiska i nasladowania zachowan najblizszych osob, Konieczne jest zatem zapewnienie atrakcyjnego srodowiska zewnetrznego i zachecanie dziecka do ruchu, a zwlaszcza niehamowanie jego zapedow ruchowych. Wielu rodzicow czyni to niejako podswiadomie. Watne jest jednak pewne uswiadornienie rodzicow, by nie starali sift wyprzedzac roznych etapow rozwoju, by nie stawiali wyrnagan ponad mozliwosci dziecka (np. nie sadzali czy stawiali go przedwczesnie itp.). Jesli wiec dostarczy sie dziecku odpowiednich bodzcow i stworzy rnozliwosci poruszania sift, to rozwoj ruchowy bedzie przebiegal zgodnie z normalnyrn schematem. Warunki te zapewniaja bowiem wlasciwa integracje sensomotoryczna (0 czym bedzie mowa odrebnie), lezaca u podstaw omawianego rozwoju. Podobnie sprawa przedstawia sift w pozniejszych okresach poniemowlecyrn i przedszkolnyrn. Wtedy tez rozwoj przebiega spontanicznie, zwykle poprzez zabawe oraz obserwacje i nasladowanie r6wieSnik6w. Czesc dzieci uczeszcza jednak do przedszkola, gdzie pojawiaja sift pierwsze zorganizowane formy ksztalcenia ruchowego - zwykle w postaci zabaw ruchowych, niekiedy z wykorzystaniem sprzetu i pewnych przybor6w ksztaltujacych wspomniana integracje sensomotoryczna. W sensie powszechnym, dopiero okres szkolny przynosi zorganizowane ksztalcenie ruchowe, w postaci lekcji wychowania fizycznego, ktorego celem jest m.in. wszechstronne oddzialywanie na ruchowy rozwoj dziecka. W ten spos6b przez szereg lat realizowane S<\.kolejne cele fizycznego wychowania uczniow, oczywiscie z wykorzystaniem rozmaitych srodkow j form. Mozliwosc realizacji poszczegolnych celow wykracza poza perspektywe jednej czy nawet kilku lekcji. Zwykle sa to cele dlugoterminowe, realizowane w postaci tzw. ciagow metodycznych. Sytuacje komplikuje fakt, ze rownolegle do tego zachodza zmiany rnorfologiczne w rosnacyrn organizmie, co czyni cala t~ problematyke dose zlozon<l. Szczegolowa znajomosc tych zagadnien jest dla fizjoterapeut6w zbedna, gdyz prowadzenie lekcji wychowania fizycznego nie bedzie ich zawodowllpowmnoscl<\..

Pomimo to, tresci realizowane w ramach metodyki wychowania fizycznego beda dla nich niezwykle cenne, chociazby ze wzgledu na koniecznosc pracy z niepelnosprawnymi w wieku rozw~jowym or~ na pewne analogie i wsp61ne elementy tej metodyki, a takze metodyki wychowama fizycznego. W wychowaniu fizycznym chodzi 0 wszechsrronne, ale elementame umiejfttnosc i ruchov:e, nat.omiast dalsze kszta1cenie. ruchowe ukierun~owane j e~t .CZft~to na umiejetnosci specjalne oraz podtrzymywanie dotychczasowej sprawnosci ogolnej, Bardzo czesto jest wiec one nastawione na doskonalenie okreslonych zdolnosci motorycznych, co wymaga specjalnego podejscia, Zagadnienie to bedzie zreszta osobno przedstawione w dalszej czesci opracowania. Inaczej problem ksztalcenia ruchowego przedstawia sie u osob niepelnosprawnycb. Szczegolowo zagadnienia te wchodza w problematyke kinezyterapii. Ogolnie trzeba je jednak postrzegac rowniez dwuaspektowo - inaczej w sytuacji, gdy z jakiegos powodu pierwsze umiejetnosci ruchowe nabywane sa w patologicznych warunkach i inaczej, gdy mozliwosci ruchowe osobnika zostaly utracone lub ograniczone w wyniku urazu badz choroby, lnnymi slowy - chodzi tutaj a edukaeje i reedukacje ruchowa w warunkach odmiennych ad fizjologicznych. W pierwszym przypadku, w odroznieniu od spontanicznego rozwoju zdrowego niernowlecia, juz od samego poczatku konieczna jest interwencja zewnetrzna. W tej sytuacj i konieczne jest bowiem oddzialywanie dwojakiego rodzaju. Po pierwsze niezbedna jest swego rodzaju stymulacja rozwoju, ktory w tych warunkach moze ulec roznego rodzaju zahamowaniom. Przede wszystkim konieczne jest tutaj powodowanie, by - w miare rnozliwosci - rozwoj ten przebiegal zgodnie z fizjologicznymi wzorcarni (stosownie do zasady rozwojowej). Oczywiscie, wszystko to zalezy od przyczyny, rodzaju i stopnia ciezkosci zaistnialej dysfunkcji, a carosc wchodzi w zakres odrebnej i bardzo zlozonej problematyki rehabilitacji dzieci, Niestety, zaniedbania dotyczace edukacji ruchowej w tych przypadkach lub niezalezne od nas gorsze rezultaty w tym wzgledzie, pozostawiaja nieraz trwale skutki na cale zycie, w postaci rozmaitych ograniczen rnozliwosci ruchowych danej osoby. Najlepiej, by do sytuacji takiej nie doszlo wcale, a - jesli jut jest to nieuniknione - by wspomniane skutki byly mozliwie jak najmniejsze. Ogolnie chodzi 0 to, by wytworzyly sift przydatne w zyciu wzorce funkcjonalne Stad tez fizjoterapeucie niezbedna jest znajornosc, nie tylko fizjologicznego przebiegu rozwoju i mozliwosci oddzialywania na ten rozwoj, lecz takze umiejetnosc sterowania kornpensaeja w roznych warunkach patologicznych. W swej istocie problem przedstawia si~ inaczej, gdy chodzi 0 reedukaeje utraconych urniejetnosci ruchowych. Zlozona symptomatologia (a zwlaszcza etiopatogeneza) rozmaitych dysfunkcji ruchowych nie pozwala na przedstawienie jakiegos jednorodnego schematu postepowania w tego typu przypadkach. Kluczem do tego jest wielokrotnie wspornniana juz diagnoza - i to zarowno 13 ogolna, jak i szczegolowa - poniekad specyficzna dla fizjoterapii. Pierwsza z nich (rozpoznanie lekarskie), oparta na znajomosci klinicznych podstaw fizjoterapii, daje poglad na temat prawdopodobienstwa rozwoju okreslonych objawow, przebiegu choroby, rokowania i jej zejscia, Ukazuje ona ogolnie, czego mozna sift spodziewac, czemu

42

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

7. Ksztalcenie ruchowe osob zdrowych i niepelnosprawnych

4]

trzeba bedzie zapobiegac, co trzeba bedzie usuwac badz lagodzic i jakie mogq bye ostateczne konsekwencje, zwlaszcza w sferze mozliwosci ruchowych. Pozwala zatem ogolnie ustalic plan usprawniania oraz okrcslic jego cele ogolne i etapowe, a nawet ogolnie mctode postepowania, Diagnoza szczegolowa dotyczy juz objawow wystepujacych u danej osoby na kazdym etapie usprawniania. Informuje o tym, jakie nieprawidlowosci mUSZqbye w danym momencie usuwane, lagodzone bqdi kompensowane. Na tej podstawie okreslane sa cele szczegolowe oraz dobierane formy i srodki postepowania (np. konkretne cwiczenia), Wszystko to jest dornena kinezyterapii Ogolnie mowi sie tutaj 0 reedukacji ruchowej, szczegolowo natomiast mozna (a nawet trzeba) wplywac na poszczegolne zdolnosci motoryczne, badz kompleksowo zajmowac sie bardziej zlozonymi aktarni ruchowymi. Te ostatnie bazuja wprawdzie na zdolnosciach koordynacyjnych, ale inne zdolnosci (aczkolwiek 'tv mniejszym i roznym stopniu) odgrywaja tu rowniez pewna role. Ze wzgledu na ich znaczenie w zyciu czlowieka, zacznijrny zatem od tych zlozonych aktow ruchowych, aktow opartych na wspomnianych wczesniej stereotypach ruchowych I rzedu

getycznych: poniewaz \~ pewnyn:t sen.sie niekorzystna pozycja pionowa utrzymywana jest meraz przez wiele godzin dziennie. Organizm ludzki jes~ tak sko":struowany, ze utrzymanie pionowej postawy ciala w warunkach fizjologicznych me wymaga zbyt duzej sily miesniowej. Uklad fizjologicznych krzywizn kregoslupa oraz. budowa duzych stawow [biodrowych, kolanowych I skokowych) stwarzaja bowi em warunki po temu, by ciezar wyzej zlokahzowanych odcink6w ciala rnogl bye zrownowazony stosunkowo niewielka sila tzw. rniesni antygrawitacyjnych. Jest to mozliwe dzieki temu, ze rzuty srodkow ciezkosci wyzej polozonych odcinkow ciala przebiegaja stosunkowo blisko osi obrotu nizej zlokalizov ..-anych stawow, W ten sposob ramiona sil zwiazanych z grawitacja sa stosunkowo male, co daje w efekcie niewielkie momenty obrotowe sil, ktoryrn mUSZqprzeciwstawic sie miesnie antygrawitacyjne. Dopiero wyrazniejsze odchylenia od tego optymalnego ukladu zaburzaja swego rodzaju rownowage i zmuszaja wspomniane miesnie do wiekszej pracy. Trzeba jednak wiedziec, ze warunki te zmieniaja sic w rozwoju osobniczym, zwlaszcza w okresach intensvwnego wzrostu, kiedy to zmieniaja sie proporcje ciala, a sila miesni niejakonie -nadaza za rosnacym ukladem diwigniowym. Drugim istotnym clementem jest to, ze postawa ciala - wbrew pozorom n!e jest czyms statyc~nym. Pomimo pozomego bezruchu, cialo ludzkie wykonuje rueustannie pewne mikroruchy (tzw. wychwiania), z czestotliwoscia kilku na sekunde. Jest to niezbedne do sterowania postawa ciala lub mowiac inaczej, do ciaglego pobudzania miesni majacych utrzymac dany uklad ciala. Pobudzenia te plyna z zak?11czeiJ. nerwowych (receptor6w) wrazliwych na dzialanie sil sciskajacych I rozciagajacych (tzw. proprioceptorow), aczkolwiek inne receptory maja w tym takze pewien udzial. W trakcie rozwoju postawy w osrodkowyrn ukladzie nerwowym wytw~rza sie pewien wzorzec postawy, optymalnie zrownowazonej dla dane.go.os.ob~lk~. W ~azdym momencie aktualna sytuacja posturalna (uklad ciala), a scislej mowiac m.m, rozklad dzialajacych w roznych miejscach ciala sil sciskajacych 1 rozciagajacych, porownywane sa z tym wzorcem. Roznice pomiedzy wzoree.m a stanem aktualnym urucharniaja wprowadzenie swego rodzaju poprawki, tzn. ml~roruchu majq_ce~ozniwelowac te rozruce, Zawsze jednak poprawka ta jest zbyt duz<l: przesterowanie), co Z110\\·11 daje sytuacje odmienna od pozadanej i uruchamia ( kO,lejDqpoprawke (mikroruch) w kierunku przeciwnym. Uklad ciala dazy wiec do zro~nowaZenia, ale nigdy na dluzej go nie osiaga. Stad tez taki system sterowania nosi nazwe ukladu nadaznego (serwomechanizrnu), Tzw. edukacja posturalna w zasadzie nie wymaga zadnego specjalnego sposobu postepowania. W kreowaniu prawidiowej postawy ciala obowiazuja wlaSCIWtetakie same prawidla, jak w oddzialywaniu na caloksztalt ruchowego roz\... 'oju dziecka. Zasadnicza role odgrywa tu wiec wszechstronna (zroznicowana) aktywnosc ruchowa, by w miare mozliwosci rownomiernie rozwijaly siy wszystkie ~ec.hy m?toryczne. Istotne Jest jednak to, by rozne czynnosci ruchowe (w tym takze cwiczenia) wykonywane byly w prawidlowej pozycji. Stad niekiedy, w trakcie cOdzlennych czynnosci dziecka, potrzebne jest przypominanie mu 0 koniecznosci ,,~rostego" trzymania sie. Chodzi bowiem 0 to, by w tworzacy sie wzorzec postawy me zostaly wbudowane nieprawidlowe sytuacje posturalne, czyli by Die wytworzyl

7.1. Edukacja i reedukacja posturalna
Postawa ciala ksztaltuje sie \V trakcie rozwoju osobniczcgo i w pewnym momencie dochodzi do typowej dla gatunku ludzkiego dwunoznej pozycji stojacej. Niekorzystne warunki rownowagi ciala w tej pozycji zmuszaja niejako organizm do tego, by uklad poszczegolnych segmentow ciala zapewnial jego stabilnosc, Mowi sie tez, ze postawa powinna stanowic dogodna pozycje (sytuacje) wyjsciowa dla roznorodnych ruchow czlowieka oraz, ze nie powinna zaburzac funkcjonowania narzadow wewnetrznych. Poniewaz postawa ksztaituje sie w rozwoju osobniczym poniekad spontanicznie, kazdy organizm radzi sobie z powyzszymi zadaniami jak gdyby na swoj sposob. Dlatego tez postawa ciala (jako sposob trzymania sie \v pozycji stojacej) jest cecha osobnicza. Jest zatem gatunkowo podobna, lecz osobniczo nieidentyczna. Nie rna wiec jednego wzorca prawidlowej postawy ciala. Stad tez sprowadzenie postaw wszystkich osobnikow do jakiegos jednego "idealnego" wzorca jest nie tylko bezcelowe, lecz nawet szkodliwe. Skrotowe przedstawienie wszystkich zagadnien okreslonych tytulem niniejszego rozdzialu, zwlaszcza dotyczacych reedukacji posturalnej, jest sprawa niezmiemie trudna. Dlatego tez ponizej przedstawiono przede wszystkim zagadnienia 1I.lat\viajq_ee rozumienie problemu i wlasciwe podejscie do ksztaltowania postawy z ciala. Przcde wszystkim trzeba sobie wiec uswiadornic, ze przestrzenny uklad poszczeg61nych segmentow ciala jest tylko zewnetrznym przejawem sposobu trzymama sie. Uklad ten, zdeterminowany warunkami rnorfologicznyrni (budowa anatomiczna) nie rnoze bye jednak utrzymany w sposob biemy. Konieczny jest zatem mechanizm, ktory pozwoli przeciwstawic sie sile ciazenia i zapewni zrownowazs; nie ciezaru ciala, na dodatek kosztem mozliwie jak najmniejszych nakladow ener-

44

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

7. Ksztaicenie ruchowe os6b zdrowych i niepelnosprawnych

45

sie nawyk nieprawidlowej postawy. Jesli wiec u zdrowego dziecka wytworzy sie wlasciwy nawyk i og61nie bedzie ono dostatecznie sprawne, to bez zadnego specjalnego oddzialywania rozwinie sie u niego prawidlowa postawa ciala - postawa, jaka rna ono genetycznie zakodowana, Nieco inaczej sytuacja przedstawia sie, gdy z jakiegos powodu u dziecka rozwinie sie wada postawy, czyli pojawi sie potrzeba reedukacji posturalnej. Problem jest zlozony, 0 czym swiadczy chociazby to, ze przyczyny wad tego typu moga bye rozne. Zroznicowane tel. sa ich objawy (zalezne od rodzaju wady) oraz przebieg. Og61nie mozna natomiast powiedziec, ze mamy tu do czynienia z dwojakiego rodzaju problemami, kt6re na roznych etapach rozwoju wady sa roznie zaakcentowane. Pierwsza sprawa dotyczy milan morfologicznych, czyli ewentualnych przeszk6d jak gdyby mechanicznych, uniernozliwiajacych przyjecie prawidlowej postawy. Chodzi tu przede wszystkim 0 ograniczenia ruchornosci (przymusowe ustawienia) w niekt6rych stawach oraz 0 obnizenie sily (niedowlady) miesni, majacych utrzymac prawidlowy uklad ciala, Oczywiste jest wiec, ze przywr6cenie prawidlowego ukladu ciala rnozliwe jest dopiero po usunieciu tych nieprawidlowosci. Sluza temu rozmaite cwiczenia zwiekszajace zakres ruch6w w stawach oraz ksztaltujace sileo: wytrzymalosc miesni, i Druga sprawa dotyczy wspomnianego wczesniej sterowania postawa, a scislej mowiac tego, ze przy tego typu zaburzeniach wytwarza i utrwala sie nawyk nieprawidlowej postawy. Inaczej mowiac, tworzy sie jak gdyby nowy wzorzec (program), do kt6rego przyr6wnywana jest ciagle aktualna sytuacja posturalna. W ten spos6b postawa jest automatycznie sprowadzana do tego nieprawidlowego wzorca. Dlatego tez mowi sie nawet, ze dla dziecka z utrwalona juz wada postawy, postawa skorygowana (prawidlowa) jest czyrns nienaturalnyrn, a nawet meczacym. Wprawdzie w podrecznikach poswieconych gimnastyce korekcyjnej problem traktuje sie szerzej (wieloaspektowo), ale wlasciwie dopiero tego zagadnienia dotyka termin reedukacja posturaina, gdyi wowczas dziecko musi nauczyc sie na nowo (nabyc umiejetnosc) przyjmowania i utrzymywania prawidlowej postawy ciala. Na nowo musi sie wiec uksztaltowac nawyk postawy - tym razem postawy prawidlowej. Celowi temu sluza specjalne cwiczenia, U ich podloza lezy uswiadomienie dziecku i jego najblizszemu otoczeniu tego, na czym polega nieprawidlowosc i do jakiego ukladu rnusi bye sprowadzona jego postawa. Niestety jest to trudne i, aby bylo skuteczne, bardzo czasochlonne, gdyz tego typu zdolnosci koordynacyjne wymagaja wielu powtorzen, Poniewaz dzieci te nie odczuwaja wlasciwie ukladu wlasnego ciala, a przyjecie prawidlowej postawy jest dla nich zadaniem ,,zbyt trudnym", w reedukacji (w odtwarzaniu) nawyku prawidlowej postawy najskuteczniejsze Sit cwiczenia wspomagane zastepczym sprzezeniem zwrotnyrn (biofeedback). Jak widac, glownyrn celem reedukacji posturalnej jest urniejetnosc przyjmowania j automatycznego utrzymywania prawidlowej postawy. MOZrlOSC i umiejetnosc przyjmowania takiej postawy okreslana jest niekiedy jako korekcja globalna. W caloksztalcie postepowania korekcyjnego realizowane sa tez cele CZ'l,stkowe, na odrniane dotyczace m.in. korekcji lokalnych, umoztiwtajacych osiagnie, cie tej pierwszej (tzn. globalnej). Nic tez dziwnego, ze w procesie tym wykorzy

sruje sie dodatkowo sporo roznorodnych cwiczen (0 roznym dzialaniu) oraz wiele cwiczen okr~sla~y~h jako. kore~cyjne. ~z~zeg610wa ich prezentacja jest jednak zbedna, gdyz pOSWI~COOO wieie specjalistycznych podrecznikow korekcji wad trn postawy.

7.2. Edukacja i reedukacja chodu
.C~6d jest podst~wowym sposobem przemieszczania sie czlowieka w przestrz~nI . U~go lok~moc~ J). ,W. Deg~ z~efintowal kiedys ch6d jako naprzemienne gubienie ~odzyskiwanie rownowagi cI~la w. zmieniajacych sie na przemian fazach podporu I wykroku. Podcz:as chodu, ~Iedy jedna koriczyna dolna stoi na podlozu (~aza podporu), .druga robi -:vy.kr?~Ue,st przenoszona). Zaburzona w ten sposob rownowage mozna odzyskac, jesli konczyna wykroczna przejmie podpor i rzut srodka ciezkosci zost~nie p~zen!esiony ponad t~ nowa plaszczyzne podparcia. Wszy~t.ko to odbywa Sl~ cyklicznie, a pelny cykl chodu obejrnuje dwa kroki (jeden lewa I jeden p~awct noga), W pelny~ cyklu kazda z konczyn dolnych jest wiec raz przenoszona (jest noga wykroczna) 1 raz na niej opiera sie ciezar ciala (jest noga podporowa), Podczas. pod~o.ru wyroznia sie jednak trzy okresy - przylozenia piety, pelnego podporu 1 odbicia, a poszczeg61ne wykroki poprzedzone sa tzw. faza podw6jneg? _po~poru. w_ kai.dym. kroku rI?a.~y b?wiem taka sytuacje, w ktorej podczas odbicia jedna konczyna, pieta drugiej Jut jest oparta 0 podloze. W zwiazku z tym faza podporu trwa dluzej (ok. 60% czasu cyklu) od fazy wykroku (ok. 40%), a ."b~akuJl:lce"dwa razy 10% zajmuja wlasnie dwie fazy podwojnego podporu. Drug~m.Istotn~m elementem chodu jest to, ze podczas kazdego kroku w biodrze, kolan~e I s~aw!e sk?kowym zachodza pewne ruchy, dzieki ktoryrn srodek ciezkosci ciala przermeszcza sie nadmiernie w pionie i na boki, co czyni ch6d bardziej e~o~orruczn,~m. Ruchy te okresla sie mianem wyznacznik6w chodu, ktorych laczOleJest sze.sc (trzy dotycza miednicy, dwa kolana i jeden stopy). Wszystko to razem spr~wla, Ze chod fizjologiczny okresla sie jako dwuno:i.ny, przedsiebiezny, naprzerruenny, symetryczny i harrnonijny.

01:

, Tr~eba j.ednak .dodac, ze pod haslern "symetryczny" kryja sie trzy aspekty. ~hod fizjologiczny Jest bowiem izometryczny (jednakowa dlugosc kroku lewa ~praw~ nogv: izochroniczny (jednakowy czas trwania kroku kazda konczyna) oraz lzoto~lc~ny (identyczne zaangazowanie miesni po obu stronach). Warto takze nad.rnle~lc, ze w akcie chodu bierze udzial wiele miesni, ktore w cyklu chodu wlaC~jq_ sie w okre.slonej kolejnosci w poszczeg61nych momentach tego cykJu, zarow no po,. strome wykrocznej, jak i podporowej. Na dodatek wykonuja one prace 0 roznym ~ha_rak_t~rze koncentryczna badz ekscentryczna, napedzajac .w d~yrI? m?mencle jakis odcinek lub tez harnujac jego ruch. Niezaleznie od tego przYJm~Je.Sl~, ze dla normalnego chodu niezbedna jest nie tylko zdolnosc przyjmowarua I utrzymywania pozycji stojacej (i to na kazdej konczynie dolnej Z osob-

46

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstmvy teoretyczne i aspekty praktyczne

7. Ksztatcenie ruchowe osob zdrowych

i

niepelnosprawnych

47

na), lecz takze wlasciwa koordynacja (wspoldzialanie) pozostalych czesci ciala glowy, tulowia i konczyn gornych, Juz z tego pobieznego przegladu widac, ze chod nalezy do zlozonych zdolnosci koordynacyjnych. Poniewai: ksztaltuje sie na bazie stereotyp6w ruchowych I rzedu, opanowanie tej umiejetnosci przez zdrowe dzieci nie wymaga specjalnej edukacji. I w tym przypadku, poprzez normalna aktywnosc ruchowa dziecka niejako samoistnie dochodzi do nabycia tej umiejetnosci, ktora dla calego gatunku ludzkiego jest podobna. Chociaz chod poszczegolnych osob nieco sie rozni, to jednak ogolny wzorzec jest wspolny i jest on brany pod uwage podczas reedukacji chodu. Potrzeba cdukacji chodu zarysowuje sie natomiast u dzieci z niektorymi schorzeniami (glownie neurologicznymi), ale wymaga to odrebnego podejscia i sluza temu pewne specjalne metody kinezyterapeutyczne. Istnieje wiele przyczyn, z powodu ktorych konieczna staje sie reedukacja chodu - czyli przywracanie mozliwosci chodzenia i na miare rnozliwosci przyblizenie chodu danego pacjenta do fizjologicznego wzorea. Zwykle wymienia sie 5 grup przyczyn zaburzen (uposledzen) chodu. Sa to: zmiany anatomiczne w ukladzie kostno-stawowym (dajace np. skr6cenie jednej konczyny), czynne procesy chorobowe w obrebie tego ukladu (np, zmiany w stawach konczyn dolnych), schorzenia neurologiczne (np. porazenia ezy niedowlady), amputacje konczyn dolnych i inne. Szczegolowe przedstawienie reedukacji chodu w poszczegolnych schorzeniach, czy nawet powyzszych grupach, wykracza oczywiscie poza ramy tego opracowania. Dlatego ponizej przedstawiono tylko ogolny schernat. Problem reedukacji chodu najlepiej rozpatrywac w ujeciu etapowym. Czesto bowiem da sie wyroznic: • przygotowanie do nauki chodzenia, • wlasciwa reedukacje chodu, • doskonalenie chodu Przygotowanie do nauki chodzenia obejmuje kilka odrebnych problemow, Rozpoczyna sie ono jeszcze u osob lezacych, Nalezy wtedy zapobiegac rozwojowi objawow, mogacych zaburzac chod (np. przykurezy) oraz likwidowac rozwiniete juz objawy tego typu. W glownej mierze chodzi tu 0 wzmocnienie miesni, ktore maja przede wszystkim zapewnic moznosc utrzymywania pionowej pozycji i przemieszczania konczyn dolnych. U niektorych osob konieczne staje sie wyrazne wzmocnienie miesni obreczy rarniennej i konczyn gomych, ktore pozniej przejrna czesc funkcji podporowej za posrednictwem roznych przyrzadow. Drugim problemem jest spiornzowanie danej osoby. Dotyczy to przede wszystkim chorych dluzej lezacych, a chodzi tu glownie 0 stopniowe przystosowanie ukladu krazenia do pracy w zmienionyeh warunkaeh, a takze przygotowanie konczyn dolnych do przejmowania ciezaru ciala. Pionizacje te mozna przeprowadzac biernie badz ezynnie. W pierwszym przypadku stosuje sie specjalne stoly pionizacyjne, pozwaIajace na stopniowa zrniane kata jego pochylenia oraz na ustabiliwwanie pas ami niektorych odcinkow ciala. W kolejnych dniach stopniowo zwi~ksza sie kat (na poczatku ok. 30-45°) oraz czas przebywania w tej zmienionej pozycji (poczatkowo 3-5 minut), by wreszcie dojsc do pionu i kilkudziesieciu minut. W ttm czasie do-

datkowo przeprowadza sie tez cwiczenia oddeehowe i konczyn gornych. Pionizacja czy~a polega natomia~t na stopniowym przechodzeniu z pozycji lezacej, poprzez polsledzqc'l (z pod1?arclem pod.usz~mi lub uniesieniern czesci lozka) do siedzacej (plasko), a nasteprue z podudziami opuszczonymi poza lozko, Nastepnie przechodzi sie do pozycji stojacej z podtrzymaniem -na poczatku raczej przez dwie osoby. Niekiedy konieczne jest zastosowanie przedmiotow ortopedycznych (np. stabilizuji:\Cych czy odciazajacych), I tutaj w poszczeg6lnych pozyejach wykonuje sie cwiczenia oddechowe, konczyn gornych, a nawet rownowazne. Trzeci element post~powania na tyrn etapie dotyczy wyuczenia obciazania konczyn (a w razie potrzeby odciazenia jednej z nich), przenoszenia ciezaru ciala z jednej nogi na druga, wysuwania konczyn dolnych i prostych reakcji rownowaznych, Jak juz wspomniano, na tym etapie istotne jest Iagodzenie objawow mogacyeh zaburzac ~~w.idlowy chod Chodzi tu nie tylko 0 likwidowanie przykurezy ] wzmacman.le ml~sm. W razie potrzeby trzeba tez wyrownac dlugosc konczyn dolnych, gdyz ich nierownosc prowadzi do przeciazen i nieprawidlowych ustawien poszczegolnych odcinkow aparatu ruchu, wobec czego chod moze nie odzyskac pelncj symetrii. Dlatego tez czasami konieczne staje sie wykorzystanie wkladki do buta, podwyzszenia obeasa tub nawet zastosowanie buta ortopedycznego. W innych natomiast przypadach konieczne bywa dobranie i zastosowanie odpowiednich pomoey ortopedycznych - np. stabilizujacych czy odciazajacych, Wlasciwa nauka chodu jest bardzo zroznicowana, zaleznie od indywidualnych potrzeb poszczegolnych pacjentow Aby nie rozwijac tego zlozonego tematu, wchodzacego w zakres szczegolowej kinezyterapii klinicznej, w tym miejscu warto skoncentrowac sie na dwoch zagadnieniach - odciazenia i stabilizacji. W wielu bowiem stanach chorobowyeh (zwlaszcza na poczatku nauki chodzenia) konieczne jest odciazenie (np. dla ochrony przed ponownym zlamaniem, kiedy nie rna jeszcze pelnego zrostu) lub ustabilizowanie ukladu ciala (np. przy zaburzeniach rownowagi), a niekiedy obu tych elernentow lacznie. Ogolna zasada jest taka, ze odciazenie uz~'skuje sie poprzez dodatkowe punkty podparcia, wobec czego tylko czesc tego ciezaru przejmuje dana konczyna do Ina, a czesc np. kule. Stabilizacje nato~Jast poprawia powiekszenie plaszczyzny podparcia - takze poprzez wprowadzeme dodatkowych punktow podparcia. Pomijajac na razie inne sposoby odciazenia czy stabilizacj i, warto zwrocic uwage, ze czesc tego typu zadan przejmowana jest przez konczyny gorne, co uzasadnia niejako wspomniana wczesniej koniecznosc ich wzrnacniania, natomiast sarna realizacja tyeh zadan wymaga zastosowania roznorodnych pomocy (sprzetu). . Rozpatrujac problem w ujeciu metodycznym - stosownie do zasady stopmowania trudnosci - trzeba sobie uswiadornic, ze najwieksze ulatwienie pod tym wzgledem (odciazenie i stabilizacje ukladu ciala) uzyskuje sie stosujac pomoce do nauki chodu w podwieszeniu, najlepiej w srodowisku wodnym. Pozniej mozna wSk.ao:aepomoce stabilne (np. specjalne porecze), ana koncu mestabilne - np. balkom~l czy kul~. D~bor odpowiedniego dla danej osoby sprzetu pomocniczego ~ale~' .od .tego, jaka Jest przyczyna zaburzen chodu, a scislej od tego, Jakie sa mozhWOSCI teJ osoby 1 co rna dany sprzet zapewnic badz ulatwic. Poza podwieszeniem, na tym etapie reedukacji chadu w przemieszczaniu sie asobnika biora rowniez

48

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

.

7. Ksztaicenie ruchowe osob zdrowych

j

niepelnosprawnych

49

udzial konczyny game, poprzez oparcie ich na poreczach, balkoniku, czy poprzez kule, ktore tez wykonuja ruchy (jak gdyby kroki). Przez analogie do chodu 0 kulach rnozna powiedziec, ze kazdy taki krok polegajacy na przeniesieniu jednej z czterech konczyn Club dwoch czy trzech lacznie) okresla sie mianem taktu. Jezeli wiec w chodzie fizjologicznym w pelnyrn cyklu chodu wykonujemy dwa kroki (czyli jest on dwutaktowyczy dwumiarowy), to ch6d z wykorzystaniern wspomnianego sprzetu rnoze bye odpowiednio dwu-, troj-Iub czterotaktowy. W chodzie czterorniarowym, Kazda konczyna wykonuje odrebny krok (konczyny sa przenoszone) po kolei, w kolejnosci odpowiedniej do dysfunkcji danego pacjenta. W chodzie trojmiarowyrn krorys z krokow wykonuja dwie konczyny jednoczesnie, a pozostale dwa kroki kazda z osobna, natomiast w chodach dwutaktowych podczas kai:dego z krok6w przenoszone 54 zawsze dwie konczyny - znow w ukladzie i kolejnosci odpowiednich do indywidualnych potrzeb cwiczacego. W zaleznosci od tego, ile konczyn jest jednoczesnie przenoszonych, rozna liczba konczyn znajduje sie wowczas w fazie podporu. W ten spos6b w fazie tej mozemy miec do czynienia odpowiednio z jednym, dwoma lub trzema punktami podporu. Poniewaz w chodzie fizjologicznym (porninawszy okres podw6jnego podparcia) podczas kazdego kroku mamy tylko jeden punkt podparcia, to w opisanych powyzej krokach m6wimy 0 dodatkowych punktach podparcia dla konczyn dolnych. Podczas kai:dego kroku dana konczyna dolna rnoze wiec rniec zaleznie ad potrzeb zero, jeden lub dwa dodatkowe punkty podparcia. Jak juz wspomniano, te dod atkowe punkty podporu stosuje sie w celu odciazenia jednej z konczyn, badz zapewnienia lepszej stabilnosci, W tym pierwszym przypadku zasada jest, by odciazana konczyna dolna w fazie jej podporu wspomagana byla najpierw dwoma dodatkowymi punktami podparcia, gdyz wtedy nastepuje najwieksze jej odciazenie (rozlozenie ciezaru ciala na trzy punkty), natomiast .zdrowa" konczyna dolna moze bye podporowa bez dodatkowych punkt6w. W celu zapewnienia lepszej stabilnosci d4zy sie z kolei do tego, by kazda z konczyn miala jeden lub dwa dodatkowe punkty podparcia, zwykle z pewnym powiekszeniem plaszczyzny podparcia (rozstawieniem tych punktow), Ten zawily problem najlepiej ilustruja sposoby chodzenia (rodzaje krok6w) a kulach, Trzeba przy tym dodac, ze podczas chodzenia w poreczach moga bye wykorzystywane wszystkie przedstawione na rycinie rnozliwosci (kolejnosc krakow), stosowane podczas chodu a kulach, Wykorzystanie balkonika ogranicza natomiast te rnozliwosci, gdyz obie koriczyny g6me cary czas sa w podporze, a podczas jego przesuwania wykonuja razem jak gdyby krok, chociaz niekiedy ruch balkonika jest plynny. W zwiazku z tym, w trakcie chodu w balkoniku mega bye wykorzystane tylko te wzorce, ktore podczas chodu a kulach zawieraja rownoczesne przenoszenie konczyn g6mych - odpowiednio: chod dwutaktowy odstawno-dostawny (wzorzec D) iub naprzemienny (przy plynnyrn ruchu balkonika), chad dwutaktowy "kangurowy" (wzorzec A) i ch6d tr6jtaktowy odstawno-dostawny (wzorzec E). Pewien wyjatek stanowi tzw, "balkanik kroczacy", przy uzyciu ktorego rnozna tez stosowac pozostale wzorce (8, C, G, H).

12

,

...

,
21

WZORCE DWUT AKTOWE 2

2 1

'f)'
wzorzec A wzorzec B
wzorzec

. .1

C

wzorzec D

WZORCE TROJTAKTOWE

WZORCECZTEROTAKTO~

wzorzee E

wzorzec F

wzorzecG
0

wzorzec H
kulach

Rye. I. Rodzaje chodu (kolejnosc krok6w)

Istotnym elementem jest indywidualne dopasowanie dlugosci kul. Podczas tej czynnosci nalezy jednak parnietac, by pacjent mial zalozone buty, w kt6rych bedzie chodzil, Zarowno zbyt wysokie, jak i za niskie kule s<\. niewlasciwe, W pierwszym przypadku beda powodowaly unoszenie bark6w, w drugim zas - pochylanie tulowia do przodu. Kule lokciowe powinny miec taka dlugosc, by uchwyt dloni znajdowal silt na poziornie kretarza wielkiego, a obrecz dla przedramienia 5 do 8 em ponizej wyrostka lokciowego. Wysokosci te ustawia sie dla osoby bedacej w niewielkim rozkroku, z konczynami g6mymi zgietymi w stawach Iokciowych do kata ok. 20 stopni, Wysokose kul pachowycb oznaczac rnozna z kolei w dwoch

50

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

7. Ksztaicenie ruchowe osob zdrowych

i niepeinosprawnych

51

pozycjach - lezacej Jub stojacej z ramionami ulozonymi rownolegle do rulowia. Dlugosc kul wyznacza odleglosc pomiedzy punktem na wysokosci faldy pachowej a podlozem. Poziom uchwytu powinien zapewnic nieznaczne zgiecie w stawie lokciowym (ok. 30°). Podezas ehodu kule paehowe powinny opierac sie 0 boczna strone klatki piersiowej, a nie bezposrednio 0 doly pachowe, aby nie powodowac ucisku na nerwy i naczynia. Czesto w trakcie chodu korygowana jest wysokosc kul - zarowno lokciowych, jak i pachowych. Dobierajac odpowiedni krok bierze sie pod uwage nastepujace czynniki: • stan ogolny pacjenta (zwlaszcza jego sile, koordynacje i rownowage), • glowny eel zastosowanych pomocy (odciqzenie - jednej konczyny doinej, dwoch konczyn, czesciowe, calkowite, lub stabilizacje), • ekonomike ehodu (kroki 0 mniejszej liczbie takt6w pozwalaja na szybsze poruszanie sie), • bliskosc z wzorcem chodu fizjologicznego (najbardziej zhlizony do fizjologicznego jest chod dwutaktowy naprzemienny z asymetryczna praca konczyn gornyeh). W procesie reedukacji chodu niezwykle wazne jest rozeznanie co do odwracalnosci badz nieodwracalnosci jego zaburzen. Oczywiscie najlatwiej jest wowczas, gdy zachodzi koniecznosc jedynie okresowcgo odciazenia jednej z konczyn, z czym spotykamy sie np. w stanach po zlamaniach. Zwykle wystarczaja wtedy kule Nalezy jednak pamietac, ze chodzenie 0 kulach nie jest dla czlowieka czynnoscia naturalna. Chorego trzeba wiec nauczyc chodzenia odpowiednim krokiem. Na dodatek z czasern (gdy mozliwe staje sie wieksze obciazanie konczyny - czyli zmniejszenie dla niej liczby punktow podparcia), pojawia sie koniecznosc zmiany rodzaju kroku i ponownego nauczenia poslugiwania sill!kulami przez dana osobe. W innych stanach (odwracalnych i nieodwracalnych) dazy sie zwykle do optymalnego skompensowania zaistnialych niedostatkow chodu tak, by by! mozliwie najbardziej zblizony do fizjologicznego wzorca. Trzeba jednoczesnie dazyc do tego, by w dluzej trwajacych stanach rokujacych ich odwracalnosc, nie doszlo do wytworzenia i utrwalenia sie nieprawidlowego stereotypu chodu (co ma zwykle zwiazek z samoistna kompensacja), gdyz stereotyp taki jest przewaznie dose trudno usunac. W ciezszych stanach nieodwracalnych nieraz poszukuje sie tez innych niz chod sposobow lokomocji, czego przykladem jest opisana odrebnie lokomocja na wozkach inwalidzkich. Czesto zalecane jest stosowanie tylko jednej kuli lub laski - np. u osob w podeszlym wieku oraz w stanach pourazowych iJlub zwyrodnieniowych, Jezeli pomoce te maja stanowic jedynie dodatkowy punkt podparcia w celu zwiekszenia poczucia bezpieczenstwa, trzymane sa w silniejszej rece Natomiast w sytuacji, gdy maja zapewniac odciazenie, stabilizacje i prawidlowosc poszczegolnych faz chodu - trzymane sa zazwyezaj po stronie zdrowej. Zdarzaja sie odstepstwa od tej zasady - np. w razie niestabilnosci stawu biodrowego lub kolanowego czy dolegliwosci bolowych - kiedy to przedmioty te trzyrnane sa po stronie chorej konczyny dolnej. W calej tej proeedurze, poza odpowiednim instruktai.em ze strony terapeuty, konieczna jest nie tylko odpowiednia pomoc, lecz takze ciagla asekuracja pacjenta

- zwlaszcza na pierwszych etapach reedukacji chodu - oraz wyrabianie odpowiednich reakcji ochronnyeh. Nieodlacznym elementem nauki ehodzenia jest zawsze \',Iyrobienie umiejetnosci bezpiecznego padania oraz sprawnego podnoszenia sie. Ogolnie rzecz ujmujac chodzi 0 to, by ewentualny upadek - 0 ile to rnozliwe odbywal sie zawsze z obnizeniern srodka ciezkosci ciala, raczej w bok j z przejecicm ciezaru (z podporem) przez konczyny game - nigdy w pelni wyprostowane. Zawsze tez chodzi 0 ochrone glowy, by nie uderzyla 0 podloze, Nauke padania nalezy rozpoczynac od prostych zadan (np. opad prostego wlowia w przod z oparciem konczyn gomych 0 sciane, upadki w miejscu, z niewielkiej wysokosci, na kilka warstw materacow). Po przelamaniu strachu przed utrata rownowagi i po opan?waniu latwiejszych cwiczen, zadania te stopniowo sie utrudni,a ~np. upadki na ~oJedynczy ma~erac, nastepnie na twarde podloze, przy czym cwiczacy sam wybiera kierunek I moment upadku). Koncowy etap nauki bezpiecznego padania stanowia cwiczenia padow po wytraceniu z rownowagi przez instruktora, poczatkowo w wiadomym, a nastepnie w nieokreslonym kierunku i momencie (niespodziewane). Drugi istotny element tego typu edukacji stanowi samodzielne podnoszenie sie z podloza po upadku. Sposob wykonania tego zadania zalezy m.in, od tego, czy chory jest w stanie wykonac klek jednonoz ezy nie (bo ma np. usztywnione oba stawy kolanowe). W pierwszej sytuacji, aby podniesc sie po upadku, nalezy przejsc najpierw do kleku i wspierajac sie na kulaeh (n~ejako wspinajac sie po nich) przyjac pozycje stojaca, Sprawa jest nieco bardziej skornplikowana, gdy pozycja kleczna nie moze bye wykorzystana, Wow~ czas w lezeniu przodem najpierw nalezy uniesc miednice w gory i podpierajac sie na konczynach gornych (przy jednoczesnie wyprostowanych stawach kolanowyeh) przemiescic si(( np. w kierunku sciany, czy kraweznika, tak by zablokowac w ten spos~b stopy. Kule mUSZqznajdowac sie w zasiegu rak, by z takiej pozycji (ezworaczej) przejsc do pozycji stojacej, wspierajac siy na kulach. . Poza wspomniana wczesniej koniecznoscia stosowania w wielu przypadkach roznych przedmiotow ortopedycznych, w niektorych stanach chorobowych (z~vl~szcza neurologicznych) reedukacja chodu wymaga specjalnego podejscia. Niekiedy chorego trzeba nauczyc chodu krokami 0 roznej dlugosci, w roznyrn temple, zwrotow (zmian kierunku) itp., ezego najlepszym przykladem sa cwiczenia wg Frenkla. Nieraz konieczne jest wyuczenie zapoczatkowania chodu, zmiany kierunku i zatrzymywania sie, ale to juz odrebne zagadnienie. Osobny problem stanowi tez nauka ehodu amputowanyeh w obrebie konczyn dolnych. Tutaj bowiem konieczne jest nie tylko wyrobienie pewnego wyczucia no,:,",egou.kladu podporowo-lokomocyjnego (kikut + proteza), lecz takze opanowame odmiennych od normalnych wzorcow ruchowych. Konstrukcje wspolczesnych protez zapewniaja spora ieh stabilnosc, glownie poprzez przesuniecie osi abrotu sztucznych stawow, ale wymaga to tez pewnych umiejetnosci amputowanego. N,ie .rozwijajqc problematyki nauki chodu po amputacjaeh, warto jednak porus~yc kilka przykladowych kwestii. Po pierwsze, w przenoszeniu w znacznym stopmu wyk?rzystuje sile bezwladnosci, poniewaz przeniesienie protezy calej konczyny dolnej lub wyprost kolana u amputowanych w obrebie uda, dochodzi do skutku odpowiednio dzieki dynamicznemu ruchowi biodra lub kikuta uda ku przo-

52

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretycsne

i aspekty

praktyczne

7. Ksztalcenie ruchowe os6b zdrowych

j

niepelnosprawnycb

53

dowi. Dla odmiany, utrzymanie wyprostu kolana w fazie podporu wymaga cofniecia kikuta (prostowania biodra). Specjalnyrn problemem jest tez wyuczenie amputowanego wstawania po ewentualnym upadku (poprzez nog~ zdrowa). Doskonalenie chodu jest kolejnym etapem jego reedukacji. Stopniowo likwiduje sie tutaj wszelkie ulatwienia, a nastepnie wprowadza utrudnienia, w czym pomoene sa rozrnaite "tory przeszkod". Zasadniczym elementem doskonalenia chodu jest opanowywanie urniejetnosci poruszania sie w roznych warunkach chodzenia po schodaeh i pochylni (w gore i w dol, przodern, bokiern, a nawet tytern), poruszania sie po roznej nawierzchni, pokonywania przeszk6d terenowych itd. Ten etap dotyczy rowniez osob zrnuszonych do trwalego poruszania sie za pornoca kul. Jesli chodzi 0 chodzenie po schodach, to najbezpieczniejsze jest chodzenie bokiem. Pozwala ona bowiem na wykorzystanie poreczy jako stabilnego punktu podparcia. Dzieki oburecznemu chwytowi nie dochodzi do zaburzen rownowagi, zwlaszcza w plaszczyznie strzalkowej. Chodzic po schodach mozna rowniez przodem, wykorzystujac porecz i jedna kule, Niezaleznie od sposobu poruszania sie po schodach, stosuje sie krok odstawno-dostawny, ale przy wchodzeniu pierwszy krok robi konczyna silniejsza (zdrowa), natomiast przy schodzeniu - slabsza (albo same kule), przy czym towarzysza jej kule, przejmujac w pelni lub CZ~SCIOWociezar ciala Podczas chodzenia po schodach osoba asekurujaca powinna znajdowac sie w takim miejscu, aby nie przeszkadzac, a jednoczesnie zapewnic maksimum bezpieczenstwa. Zarowno podczas wchodzenia w gore, jak i schodzenia w dol asekurujacy powinien znajdowac sie nizej niz pacjent, co w razie utraty r6wnowagi stwarza szanse podtrzymania pacjenta. Doskonaleniu chodu podlega rowniez jego szybkosc I zasieg, co wymaga nieraz zastosowania dodatkowych cwiczen poprawiajacych ogolna wydolnosc pacjenta, Na tym etapie Iikwiduje Sly takze drobne bledy chodu, ezyli przywraca sie prawidlowy jego stereotyp. Niekiedy konieczna jest tutaj pewna pomoc techniczna - polegajaca np. na przerobieniu protezy, dobraniu odpowiedniego aparatu ortopedycznego czy zastosowaniu stymulatora funkcjonalnego (FES). W reedukacji chodu pomocne sa rowniez roznego rodzaju cykloergometry czy stepery, a w jego doskonaleniu bieznie ruchome - mechaniczne i elektryczne, czesto z regulacja kata nachylenia i predkosci przesuwu tasmy, wymuszajacej odpowiednia szybkosc chodu. Jesli przywrocenie pelnej sprawnosci chodu nie jest rnozliwe, to konieczne staja sie dzialania zmierzajace do podtrzymania uzyskanego poziornu sprawnosci i wydolnosci, . . Urzadzeniem, kt6re wprawdzie znajduje zastosowanie jedynie w dose waskiej grupie os6b niepelnosprawnych (z porazemern lub niedowladem konczyn dolnych ezy chorych na SM), ale godnym wyeksponowania, jest tzw. parapodium. Zaleznie od jego rodzaju (statyczne, dynamiczne), mozna wskazac dwa glowne cele jego przeznaczenia Pierwszy rodzaj parapodium zapewnia przyjecie pozycji pionowej (pionizacje) oraz przebywanie i wykonywanie w tej pozycji r6Z~ norodnych czynnosci, co jest mozliwe dzieki temu, ze konczyny g6me sa uwolnione, a dolne ustabilizowane. Natomiast parapodium dynamiczne urnozliwin tez

samodzieine poruszanie sie (przernieszczanie) po ptaskim podlozu w roznych kierunkach, a nawet przyjmowanie pozycji siedzacej (na MZku, krzesle, w6zku inwalidzkirn czy w toalecie). Moze bye ana napedzane poprzez prace konczyn gornych osoby niepelnosprawnej. Parapodium jest urzadzeniem bardzo stabilnym - nawet w razie utraty przytomnosci nie rna niebezpieczenstwa upadku. Wielkoscia dostosowane jest one do wymiarow osoby z niego korzystajacej, w tym takze dzieci, Parapodium. pozwal~ czynnie przeciwdzialac negatywnyrn skutkom dhigotrwalego unieruchomienia (patrz: "Wplyw aktywnosci fizycznej na organizm"),

t~z

Wprawdzie parapodium nie .Jeczy", czyli nie usuwa przyczyny niepelnosprawnosci, ale w znacznym stopniu usamodzielnia pacjenta, likwidujac u niego w ten spos6b poczucie dozywotniego "skazanla" na w6zek inwalidzki lub unieruchomienie wlozku. Moze bye rowniez wykorzystywane jako urzadzenie do cwiczeri ogolnokondycyjnych, w tym takze jako przygotowanie do uprawiania niektorych dyscyplin sportu inwalid6w.

Rye. 2. Parapodia - po lewej "dzieci~ce", po prawej dla doroslych. Odrebnego omowienia wymaga wspomniana juz wczesniej reedukacja cho.du .w srodowisku wodnym. Przebywajae w wodzie, dzieki sile wyporu, uzysk~J~ SI~ efekt odci~enia, kt6rego wielkosc zalezy od poziornu zanurzenia (glebokOSCl wody, w ktorej znajduje sie cwiczacy). Przyjmuje sie, ze w pozycji stojacej w wodzie siegajacej stawew kolanowych ciezar ciala obniza sie do ok. 84%, a przy zanurzeniu do wysokosci kolc6w biodrowych przednich gomych spada do 54% u rnezczyzn i 47% u kobiet. W wodzie siegajacej wyrostka mieczykowatego rnostka ciezar ciala mezczyzn wynosi juz 35%, a kobiet 26%, natomiast przy zanur~eniu siegajacym brady juz tylko ok. 8% dla obu plci (rye. 2). Woda chroni rowruez pacjenta przed konsekwencjami ewentualnych upadk6w (np. przed ponownym ztamaniem), ulatwiajac w ten spos6b chociazby doskonaienie reakcji rownowaz-

54

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy ieoretyczne i aspekty praktyczne

7_Ksztalcenie ruchowe osob zdrowych i niepelnosprawnych

55

nyeh. Dlatego w wodzie mozliwa jest nauka chodu bez dadatkowyeh pomocy (np: kul). Odciazenie, jakie daje woda, nie wymaga przeniesienia funkcji podI?o.row~J na obrecz konczyny gornej czy tez przeciazania nie zawsze zdrowej drugleJ k~:mczyny dolnej. Co istot~e, w~arzec cho~~ ~odczas porus~nta sre w. w.odZle Jest bardziej zblizony do fizjologicznego, anizeli z zastosowamem kul. Mowiac 0 zaletach srodowiska wodnego w kontekscie reedukacji chodu, nalezy zwrocic uwage takze na fakt, iz w wodzie chary poniekad zmuszony jest do wolniejszego przemieszczania sie (poruszania), co daje mu ezas na jak najbardziej poprawne wykonanie danego ruehu oraz redukuje lek przed obciazaniem chorej konczyny (lub konczyn), wynikajacy chociazby z obawy przed bolesnoscia obciazanej konczyny,

7.3. Lokomocja na wozkach
U niektorych osob niepelnosprawnych mamy, niestety, do czynienia z sytuacja, w kt6rej samodzielne ieh przemieszczanie si~ w przestrzeni nie jest rnozliwe. "Najez~seiej doehodzi do tego w pewnych stanach neurologicznych u niektorych dotkni~tych nimi dzieci (np. w m.p.dz. czy w rozszczepach kregoslupa z porazeniami), ktorych rozw6j motoryczny zatrzymal sie na pewnym poziomie, wobee czego nie osil:l_gn~lyone zdolnosci samodzielnego chodzenia. U doroslych natomiast czesta przyczyna utraty mozliwosci samodzielnego chodzenia sa np. porazenia zwiazane z uszkodzeniem rdzenia kregowego w wyniku zlamania kregoslupa. Pornijajac opis wszystkich schorzen powodujacych niemoznosc ehodzenia, warto uzmyslowic sobie konsekweneje takiego stanu rzeczy. W obrebie wlasnego mieszkania, osoby takie radza sobie przemieszczajac sie nieraz winny sposob (np. na czworakach). Niestety, najczesciej jednak i we wlasnym mieszkaniu, a zawsze poza mrn, osoby te albo nie przemieszczaja sie weale, alba tez wymagaja specjalnej pomocy. Poniewaz ich przenoszenie jest czynnoscia uciazliwa dla opiekun6w, JUz dawno wymyslono inne sposoby zmian miejsca omawianych os6b. Najprostszyrn tego przykladern jest rodzaj .krzesla" na kolkach, ktory stal sie jak gdyby pierwowzorem w6zka inwalidzkiego. Oczywiscie rozwiazanie to wybitnie udoskonalono. Nie prezentujac jeszeze rnozliv.... osci, jakie daje wspolczesny wozek, zajmijmy sie najpierw problemem ogolnie, niejako ad strony niezbednego tu napedu, Pierwsze urzadzenia do tego typu lokomoej i nie wymagaly od chorego zadnych specjalnych umiejetnosci motoryeznych, gdyz bylo to przemieszezanie ealkowicie bieme (popychanie wozka przez osob€( trzecia). Jedynym problemem bylo tutaj umiejscowienie osoby niepelnosprawnej na wozku - Z mniejsza lub wieksza jej pomoca Problem ten dotyczy zreszta wszystkieh typow wozkow. Pozniej pojawily sie wozki z napedem recznym, korbowo-lancuchowym czy dzwigniowym. To wymagalo juz pewnej sprawnosci konczyn g6rnych, ale tez stwarzalo wieksze mozliwosci przemieszczania sie. Kolejnym krokiem bylo pojawienie sie w6zk6w o duzych kolach, napedzanych recznie niejako bezposrednio, kt6re zostana omowione oddzielnie. Wreszeie rozwoj teehniki przyniosl w6zki a napedzie spalinowym i elektrycznym, wymagajace niewielkiej tylko sprawnosci konczyn gornych (zwlaszcza te ostatnie), niezbednej do sterowama wozkiern. Tak napedzane w6zki daly prawie nieograniczone mozliwosci przestrzenne i w znacznym stopniu umozliwily wielu niepelnosprawnym aktywny udzial w zyciu spolecznym. Ze wzgledu na problernatyke tego opracowania omowiona zostanie jednak wylacznie lokomocja na wozkach wymagajaca aktywnosci osoby niepelnosprawnej i opanowania przez nia niezbednych do tego umiejetnosci ruchowych. Dlatego tez, w dalszej czesci opracowania, samodzielna jazda na wozku inwalidzkim bedzie okreslana jako jazda aktywoa. Wozki, na ktorych w tego typu jezdzie poruszaja sie osoby niepeinosprawne powszechnie okresla sie nazwa "ACTIV'. Warto przy tym nadmienic, ze aktywna jazda na w6zku inwalidzkim i pokonywanie na nim wiekszosci przeszk6d sa rnozliwe nawet w przypadku ciezkich dysfunkcji - np. przez osoby

Rye.

3. Ciezar ciala (%) w zaleznosci od poziomu zanurzenia.

Specjalnie dla potrzeb reedukaeji chodu produkowany jest specjalistyczny sprzet, przystosowany do pracy w srodowisku wodnym. Najczesciej S!\ to specjalne tory przeszkod, w sklad kt6rych wchodza m.in. schody, pochylnie ezy porecze, Dno moze bye nawet nierowne - np. poprzez ulozenie tam kamieni lub odpowiednio wyprofilowanej masy plastyeznej. Produkowane sa rowniez bardziej skomplikowane urzadzenia sluzace temu celowi - tj. bieznie ruehome, cykloergometry ezy walkery. Optymalna glebokosc wody podezas tego rodzaju cwiczen wynosi ad 122 do 152 em w zaleznosci ad wzrostu cwiczacego. W osrodkach, kt6re nie dysponuja odpowiednim basenem, moga bye uzywane tzw. Hydro Traeki, czyli swego rodzaju przeszklone kabiny (bez sufitu), w ktorych umieszczone S4 podwodne bieznie ruchome.

56

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktycme

7. Ksztalcenie ruchowe osob zdrowych i niepelnosprawnych

57

z para- czy tetraplegia badz z innymi schorzeniarni (np. po wysokiej amputacji obu konczyn dolnych). Oczywiscie, jest to mozliwe dopiero po odpowiednim usprawnieniu pacjenta oraz po wyuczeniu go prawidlowej techniki jazdy. Wyjatek rnoze stanowie tu pokonywanie schodow przez osoby z tetraplegia, Aby wozek inwalidzki do jazdy aktywnej dobrze spelnial swoja role w co-

dziennej lokomocji, musi bye dostosowany (odpowiednio dobrany) do indywidualnych potrzeb i rnozliwosci osoby, ktora bedzie z niego korzystala, Trzeba uwzglednic nie tylko budowe i mase ciala, ale przede wszystkirn wymiary danej
osoby, do ktorych ramy i wysokosc naniu wlasciwego srodka ciezkosci) wlasciwej nauki dzie elektrycznym rowania wozkiem czasami zachodzi ustami ezy nawet dostosowuje sie m.in. szerokosc wozka (jego siedziska), dlugosc oparcia oraz tzw. ciagi, czyli kola napedowe, Dopiero po dokodoboru wozka, odpowiednim jego "wywaZeniu" (ustawieniu oraz dobraniu pozycji rak (chwytu na ciagach) mozna przejsc do podstawowych elementow jazdy. W przypadku wozkow 0 napenalezy takze wziac pod uwage zdolnosc do samodzielnego steza pomoca konczyn gornych. W razie wiekszych ograniczeri, potrzeba zmiany sterowania recznego na sterowanie breda, glosern.

g!6wnie na to, by plecy byly wyprostowane i przylegaly do oparcia, a konczyny dolne w takiej pozycji, by uda swobodnie lezaly na czesci siedziska, Stopy powinny bye przy tym na podnozku. Kolejne wyjsciowe elementy dotycza usytuowania konczyn g6mych. Wedlug Tasiemskiego, rece nalezy ustawic na ciagach na poziomie bioder Club lekko z tylu). Barki powinny bye w pozycji naturalnej, a konczyny game ugiete w stawach lokciowych. Rece ustawia sie na ciagach tak, by kciuki byly oparte na nich od g6ry, a pozostale palce dociskaly ciagi od dahl. Osoby Z uposledzona funkcja chwytna rak (np. tetrapJegicy) stosuja inny sposob, polegaj<lcy na docisku ciagow dloniowa powierzchnia rak tak, aby powierzchnia tare ia byla rnozl iwie j ak naj wieksza.

Poszczegolne elementy techniki jazdy na wozku inwalidzkim S<\_ oparte na wieloletnich doswiadczeniach Grup Aktywnej Rehabilitacji w Szwecji (Rekryteringsgruppen). W Polsce natorniast zostaly one wprowadzone i upowszechnione przez Stowarzyszenie Aktywnej Rehabiliatacji i opisane przez Bahrynowska-Fic i Tasiemskiego. Ogolnie mozna jednak powiedziec, ze w nauczaniu techniki jazdy na wozku inwalidzkim obowiazuja takie same zasady, jak przy nauczaniu kazdej innej umiejetnosci ruchowej. Zaczyna sie zwykle od najprostszych elernentow, stopniowo wprowadza utrudnienia, konczac np. na nauce pokonywania schodow. Bardzo waznym elementem tej edukacji jest opanowanie przez osobe niepelnosprawna umiejetnosci rnozliwie samodzielnego wehodzenia na wozek (np. z krzesla czy z Iozka) oraz schodzenia z niego. I tutaj (tj. w calym nauczaniu poslugiwania sie wozkiem) znajduje zastosowanie metoda syntetyczna, analityczna badz kompleksowa (rnieszana).
UCZ<lC jazdy na wozkach trzeba uwzglednic takie jej elementy, jak: start, jazda na wprost i ze zmiana kierunku, jazda tylern, obroty i zatrzymywanie sie oraz jazda na dystansie. Bardzo waznyrn, ale jednoczesnie jednym z najtrudniejszych do nauczenia element6w jazdy na wozku jest balans, polegajacy na utrzymywaniu zrownowazonej pozycji w6zka po oderwaniu przednich kolek podporowych od podloza. Element ten jest niezbedny do pozniejszego opanowania samodzielnego pokonywania roznorodnych przeszkod. Uczac balansu trzeba parnietac 0 tym, ze rece rnusza cary czas znajdowac sie na ciagach (trzymac je), gotowe do wykonania ruchu w przod lub w tyl, polaczonego z odpowiednimi ruchami tulowia. Jednoczesnie z tym trzeba tez nauczyc samoasekuracji podczas ewentualnych upadk6w do tylu, Bardzo wazna, zwraszcza na poczatku, jest tutaj asekuracja osoby trzeciej.

Start i jazda na dystansie odbywa sie poprzez ruch ciagami w przod, z rownoczesnym pochylaniem tulowia ku przodowi. Po wykonaniu tego ruchu, rozluinione rece i tulow wracaja do pozycji wyjsciowej, a podczas jazdy wszystko to powtarza sie cyklicznie. Chcac natomiast zatnymac wozek, chwyta sie ciagi, a jednoczesnie odchyla tulow ku tylowi, dociskajac go do oparcia. Zmiane kierunku jazdy mozna uzyskac w dwojaki sposob, Pierwszy z nich polega na przytrzymaniu jednego ciagu z wprowadzaniem drugiego w ruch (skret w strone przytrzymywanego ciagu), a drugi - na wykonywaniu jedna reka ruchu w rnniejszyrn zakresie, a druga w wiekszyrn (skret w kierunku mniejszych ruchow),

Rye. 4. Prawidlowa pozycja oraz praca rak podczas jazdy na dystansie. Jazde na wozku inwalidzkim do tylo stosuje si~ stosunkowo rzadko. Sa jednak sytuacje, kiedy wymagana jest i taka umiejetnosc. Technika jazdy do tylu jest podobna do techniki jazdy w prz6d, tyle ze ruch ciagow zachodzi w odwrotnym kierunku, a w pozycji wyjsciowej rece sa umieszczane na ciagach bardziej ~ przodu. Bardzo wazne jest, by podczas jazdy do tyro osoba patrzyla przez bark I w ten sposob kontrolowala jazde,

Nauczanie jazdy na w6zku inwalidzkim obejrnuje wszystkie przedstawione elementy. Przed przystapieniem do jazdy nalezy przede wszystkim pami~tac o prawidlowej wyjsciowe] pozycji sledzqcej na w6zku. Nalezy zwrocic uwagft

Obrot w miejscu wykonuje sie podobnie jak zmiany kierunku - tj. trzymajac jedna reka jeden ciag i wykonujac ruch drugim. Obrot taki rnozna tez wykonac w inny sposob - poprzez ruch jednym ciagiem do przodu, a drugim do tyro (obrot w strone ciagu przemieszczanego do tylu),

58

Ksztalcenie umtejetnosci ruchowych --podstawy teoretvczne

j

aspekiy prakryczne

7. Ksztalcenie ruchowe osob zdrowyeh i niepelnosprawnych

59

Samoa sekuracj i uczy sie zwykle rownoczesnie z nauczaniem balansu. Oczywiscie -- jesli to mozliwe -- nalezy unikac upadk6w, ale poniewaz zagrozenie takie istnieje, konieczne jest opanowanie wlasciwego sposobu padania. Waznym elementem jest tutaj wykonanie szybkiego ruchu ciagami w tyl z jednoczesnym pochyleniem tulowia do przodu, co niekiedy pozwala nawet uniknae upadku. Jesli jut jednak wozek przewraca sie, to nalezy jedna reka trzymac ciag, a druga (lekko ugieta w lokciu) szybko wyciagnac w kierunku podloza, Pa1ce reki powinny bye przy tyro skierowanie w bok. Taki spos6b padania przewaznie zapobiega wypadnieciu z w6zka, a to pozwala jut na samodzielny powr6t do pozycji wyjsciowej, Aby podniese sif do pozycji wyjsciowej nalezy przede wszystkim ciag kola przeciwnego do kierunku upadku chwycic bardziej z przodu. Nastepnie reka podporewa wykonuje sie odepchniecie od podloza, a druga -- ruch ciagiem w tyl, z jednoczesnym pochyleniem tulowia w prz6d.

• podjazd pod g6r~ w terenie pochylyrn oraz zjazd z gory; • wjei-dZanie na schody i zjezdzanie z nich. Przejazd przez prog wykonuje sie w balansie. Dojezdzajac prostopadle do przeszkody wykonuje sie balans unoszac niece przednie kola wozka i dojei-dtaj.<\.c Vi ten sposob do krawedzi przeszkody. W tym momencie rece naciagach przesuwa sie lekko do tyro, a nastepnie wykonuje dynarniczny ruch ciagami do przodu, polaczony z pochyleniern tulowia ku przodowi. Po pokonaniu przeszkody (wjechaniu 11aprog) stopniowo prostuje silt: tulow, a po zjechaniu z progu na tylnych kolach ~owoli opuszcza przednie na podloze,

Rye. 5. Samoasekuracja jedna r~k'l podczas upadku w tyl,

Dopiero po opanowaniu tyeh podstawowych element6w jazdy na w6zku inwalidzkim przystepuje sie do nauki wlasciwej jazdy aktywnej, tzn. z pokonywaniem rozmaitych przeszk6d, umozliwiajacej w efekeie swobodne poruszanie sie osoby niepelnosprawnej na w6zku. Ten etap obejmuje przyswojenie nastepujacych umiejetnosci : • przejazd przez prog; • wjazd nachodnik i zjazd z niego; • przejazd przez tory (tramwajowe lub kolejowe);

Rye. 6. Przejazd przez pr6g - kolejne fazy ruchu.

Wjazd na chodnik wykonuje sie podobnie, ale gdy przednie kola znajda sie ponad przeszkoda powoli opuszcza sie je na podloze, pochylajac tulow do przodu. Wtedy tez wykonuje si~ ruch ciagami, wprowadzajac tylne kola na chodnik. Zjazd 2 chodnika wykonuje sie dojezdzajac w balansie tylnymi kolami do krawedzi chodnika. Nastepnie wykonuje sie ruch ciagami w przod i opuszcza przednie kola na podloze, Przejazd przez tory wedlug Tasiernskiego najlepiej cwiczy sie na tzw. tame, czyli na progach polaczonych, Przejazd przez "tark~" wykonuje sie podobnie

60

Ksztalcenle umiejetnosc! ruchowycn - podstawy teoretyczne i aspekty praktyezne

7. f(szta/eenie ruchowe osob zdrowych i niepelnosprawnych

61

jak przejazd przez prog pojedynczy, jednak przezcaly czas jedzie sie w balansie. Nalezy wiec pamietac, by pomiedzy progami nie opuszczac przednich kol (gdyt grozi to zaklinowaniem pomiedzy elementami przeszkody), a opuseic je dopiero po zjezdzie z ostatniego progu. Wjazd pod g6r~ (w terenie pochylyrn) wymaga pochylenia tulowia w przod (im bardziej stromy podjazd, tyro wieksze pochylenie tulowia). Gdy pochylenia terenu S4 wieksze, nalezy podjezdzac raezej zakosami. Zjazd w dol (w terenie pochylym) najlepiej wykonac w balansie. Rece na ciagach trzyma sill! bardziej z przodu, zaciskajac ciagi i w ten sposob hamujac nadmierna predkosc zjazdu, natomiast kola przednie opuszcza sie dopiero na plaskiej powierzchni, I w tym przypadku, gdy nachylenie terenu jest wieksze, nalezy raczej zjezdzac zakosarni. Wjazd na schody wykonuje sie tylem, Po dojeehaniu tylern do schodow trzeba ustawic sie blisko jednej poreczy, Nastepnie reka blizsza poreczy chwyta sie ja podchwytem, mozliwie jak najwyzej, a druga reka ciag przeciwnego kola. W tej pozycji wykonuje si~ balans ijednoczesnie podciaga sie na rece trzymajacej poreczy, a druga wykonuje ruch ciagiem do tyro. Po pokonaniu pierwszego stopnia i dojechaniu do krawedzi drugiego, trzymajac ciag przesuwa sift'w gore r~k~ trzymaj!\;c!\; orecz, a po jej uchwyceniu przesuwa sie w przod reke umiejscowiona na p ciagu, Teraz - w spos6b podobny do poprzedniego - nastepuje wjazd na drugi stopien, a wszystko to powtarza sie wjezdzajac na kolejne stopnie.

poczyna zjazd a kolejny stopien, Podczas takiego zjezdzania wazne jest rownornieme rozlozenie ciezaru ciala na wozku, by nie dochodzilo do jego obrotu (zwykle jest tendencja skrecania w strone poreczy),

Rye. 8. Zjazd ze schodow tylem z wykorzystaniem poreczy.

Rye. 7. Wjazd na schody tylem z wykorzystaniem poreczy,

ZJazd ze schod6w przodem moze bye wykonywany tylko wowczas, gdy d~na osoba bardzo dobrze opanowala balans, a glebokosc stopni jest nie rnniejsza mz 15 em. Po zblizeniu sie do schodow w balansie dojezdza sift' do ich krawedzi, Woino wykonujac rueh ciagami w przod zaczyna sie zjezdzac, a gdy tylko kola opadna na nizszy stopien wykonuje sift mch ciagarni w tyl, w celu oparcia kol u poprzedni stopien, Zatrzymywanie sift' na kazdyrn stopniu ma na celu dokladne l!~tawleme pozycji wyjsciowej, a przy tym poprawia bezpieczenstwo wykonania zjazdu. Dopiero po zjechaniu Z ostatniego stopnia opuszcza sicr przednie kola na podloze. .. .opanowanie wszystkich tych elementow wymaga oczywiscie wycwiczenia, na~lepleJ z wykorzystaniem odpowiednich torow (zestaw6w przyrzadow), zawieraJq_cye~pochylnie (0 roznym stopniu nachylenia) ?raz progi i stopnie 0 roznej wysokosci, a te ostatnie takze 0 roznej glebokosci, Cwiczacyrn (zwlaszcza na poC~tku) nalezy zapewnic poczucie bezpieczenstwa (asekuracja), a przede wszystkim me przystepowac do nauki tych elementow bez uprzedniego opanowania balansu. ~ato.miast nabyeie omawianych urniejetnosci pozwaJa osobie niepelno5p~awne~ m~ tylko na normalne egzystowanie, ale takze na wykorzystywanie wozka rowmez w celach rekreacyjnych Gazda w terenie, uprawianie rekreacyjnych

Zjazd ze schodow wykonuje sie raczej tylem, Na poczatku wozek ustawia sie prostopadle do krawedzi schodow, blisko jednej poreczy. Rekq blizsza chwyta sie porecz nachwytem. Przedrarnie rna bye oparte na poreczy, a konczyna zgieta w lokciu pod katem ok. 90°. Pochylajac tulow ku przodowi, druga reka chwyta sie ciag z przodu. Odpychajac sie reka od poreczy z jednoczesnym ruchem przeciwleglego ciagu w tyf rozpoczyna sie zjazd na nizszy stopien, Po zjechaniu na nizszy stopien wykonuje sie pewien rueh w przod (przeciwnie do kierunku zjazdu), dociskajac kola do poprzedniego stopnia. Teraz opuszcza si~ r~k~ w dol po poreczy (do powyzszej pozycji wyjsciowej), a nastepnie przesuwa reke na ciagu w prz6d i roz-

62

Ksztalcente umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

j

aspekty praktyczne

7. Ksztalcenie ruchowe osob zdrowycn i niepelnosprawnych

63

form sportowych, a nawet taniec na wozkach), Umozliwia takze uprawianie roznych dyscyplin sportu, ale to juz odrebny temat. Bardzo waznym elementem edukacji osoby niepelnosprawnej, poruszajacej sie na wozku, jest nauka samodzielnego umiejscowienia sie na nim. Przesladanie si~ z krzesla czy IMka na wozek i z powrotem nie nalezy wprawdzie do umiejetnosci lokomocyjnych, ale jest jedna z podstawowych czynnosci niezbednych do uzyskania pelnej samodzielnosci w zakresie poruszania sie na w6zkui dlatego musi bye opanowana. Podstawowe elementy wyposazenia mieszkania (lozka, krzesla) maja zazwyczaj podobna wysokosc jak siedzisko wozka, Stanowi to spore ulatwienie dla osoby przesiadajacej sie,

Ten spos6b przesiadania sie wykorzystywany jest rowniez podczas wsiadania do
samochodu czy wysiadania z niego. Opisane techniki nie wyczerpuja repertuaru umiej~tnosci lokomocyjnych niezbednych do samodzielnego radzenia sobie w Zyciu. Warto bowiem pamietac, ze w zyciu codziennym .wozkowicza" konieczne jest tam opanowanie umiejetnosci wchodzenia do wanny i wychodzenia z niej, przemieszczania sift z w6zka na podloze j z powrotem, a nawet zmian pozycji oa podlozu. Elementy te zostaly dokladniej opisane przez Tasiemskiego. Tutaj natomiast warto jeszcze dla porzadku wspomniec 0 dw6ch dodatkowych mozliwosciach. Podczas przemieszczania sie na w6zek i z powrotem oraz podczas innych podobnych czynnosci lokomocyjnych mozna skorzystac ze specjalnych podnosnikow lub z pomocy osoby trzeciej. Pierwsze z nich, 0 napedzie elektrycznyrn, hydraulicznym badz mechanicznym, nie naleza jednak do powszechnie dostepnych, natomiast drugi spos6b ogranicza samowystarczalnosc osoby niepelnosprawnej.

Podobna technike stosuje sie podczas przesiadania sie z Iozka lub odwrotnie.

Aby przesiasc sie z w6zka na krzeslo nalezy najpierw podjechac do krzesla i stanac w jego poblizu. Ustawienie w6zka w stosunku do mebla, na ktory trzeba sift przesiasc, bywa rozne. Najczesciej uzywanym i preferowanym sposobem jest noscia jest oparcie rak na ramie w6zka lub najego ciagach i wspierajac sie na nich przesuniecie ciala do przodu tak, by usiasc na krawedzi siedziska w6zka. Pozniej kladzie sie stopy na podlozu. Nastepnie reke blizsza krzesla nalezy oprzec 0 jego siedzisko, na brzegu dalszym od przesiadajacego sie. W tej pozycji jednoczesnie pochyla sie tulow do przodu i odpycha sle reka wsparta na wozku, przemieszczajac cialo w kierunku krzesla, Ruchy te pozwalaja na to, aby usia,_.sc a krawedzi krzesla, n
Teraz wspierajac sie obiema rekami na krzesle, nalezy oprzec plecy krzesla przesuwajac tulow do tylu,
0

skosne lub prostopadle ustawienie krzesla i wozka wzgledem siebie. Kolejna czyn-

7.4. Edukacja

i reedukacja

funkcji konczyn gnrnych

oparcie

Rye. 9.Przesiadanie

sie z w6zka na krzeslo.

Wlasciwie trudno wyobrazic sobie funkcjonowanie czlowieka bez rnozliwosci poslugiwania sie konczynami g6mymi. Sa bowiem niezbedne do wykonywania zar6wno zwyklych czynnosci zycia codziennego, jak i roznorodnej pracy. Nic tez dziwnego, ze mozliwosci konczyn g6mych czlowieka porownuje sift zwykle do rozmaitych narzedzi, W tym ujeciu odrebnie rozpatruje sie blizsze odcinki konczyny gornej i mozliwosci chwytne reki. Blizsze odcinki tej konczyny pelnia bowiem funkcje swego rodzaju wysiegnika (np. jak w dzwigu), umozliwiajacego odpowiednie usytuowanie reki w przestrzeni (sieganie, przenoszenie), Reka jest natomiast wlasciwym narzedziem chwytnym, ulatwiajacym z kolei chwytanie przedmiot6w 0 roznym ksztalcie i manipulowanie nimi, Mozliwosci reki pod tym wzgledem sa znaczne, a wyrazem tego jest spora liczba roznorodnych typ6w chwytu. Sposrod nich najwazniejsze Set cztery typy, kt6re praktycznie por6wnuje sift do czynnosci mozliwych do wykonania przez takie narzedzia jak: hak, pierscien, kleszcze i szczypce. Pierwsze dwa sa,_ chwytami silowymi i wia,_i:a,_ raczej sie z takimi czynnosciami, jak trzymanie i przenoszenie. Pozostale natomiast wiaza sie iuz z typowymi ezynnosciami chwytno-manipulacyjnymi. Nalezy wszakze dodae, ze nie wszystkie czynnosci wyrnagaja chwytu. Reka moze bowiem wykonywac takze tzw. prace otwarta (np. pisanie na maszynie, czy gra na fortepianie). Warto jednak pamietac, ze w zyciu nie wystarcza niejako jedna tylko reka, gdyz wiekszosc czynnosci zycia codziennego wymaga uzycia obu konczyn gornych, Zwykle jedna z nich (nazywana wiodaca lub dominujaca) wykonuje zasadnicze czynnosci, podczas gdy druga (pomocnicza) sluzy jedynie do pomocy, polegajacej przewaznie na przytrzymywaniu (stabilizowaniu) przedmiotu, choc niekiedy rola obu rak jest identyczna - np. przy oburecznym manipulowaniu duzymi przedmiotami, Podobnie jak opisane wczesniej czynnosci, u podloza ktorych Ieza stereotypy ruchowe I rzedu, takze edukacja czynnosci konczyn gornych nie wymaga

64

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

j

aspekty praktyczne

7. Ksztalcenie ruchowe osob zdrowych i niepelnosprawnych

65

zadnego specjalnego sposobu podejscia, I w tym przypadku zwykle bodice srodowiskowe, wsparte atrakcyjnymi zabawkami i ewentualnym zachecaniem do zabawy, wystarczaja do normainego rozwoju funkcji tych konezyn. Dodatkowych cwiczen wymaga natomiast ksztaltowanie umiejernosci specjalnych - np. artystycznych czy zawodowych, w zawodach wyrnagajacych specjalnych zdolnosci manualnych. Przewaznie wiec, mimo ze dotyczy to zwykle os6b 0 okreslonych predyspozycjach, nabywanie tego typu urniejetnosci wymaga zmudnej pracy i wielu powtorzen pr6b precyzyjnego wykonania danej czynnosci, Jest to zrozumiale, gdyz umiejetnosci manualne naleza do zlozonych zdolnosci koordynacyjnych, Inaczej przedstawia sie problem wowczas, gdy zachodzi koniecznosc reedukacji funkcji konczyn gornycb, Zagadnienie to jest bardzo skomplikowane, poniewaz przyczyn zaburzenia czy ograniczenia tej funkcji rnoze bye wiele, Sprawa jest stosunkowo prosta, gdy mamy do czynienia .rylko'' z ograniczeniern ruchornosci jakiegos stawu lub z oslabieniem jakiegos miesnia, Usuniecie przyczyny niejako automatycznie przywraca wtedy utracona funkcje, W wielu schorzeniach przyczyny i skutki tworza jednak zlozony lancuch, co czyni omawiana reedukacje dose trudna, Zwykle w procesie tym stosuje sie roznorodne cwiczenia=poczawszy od zwyklych cwiczen ksztaltujacych konczyn gornych, po specjalne cwiczenia polegajace na sieganiu, chwytaniu, i rnanipulowaniu. Ich celem jest przede wszystkim zwiekszenie zasiegu chwytu, zwiekszenie sily i precyzji roznych chwytow, a takze zdobycie urniejetnosci manipulowania przedmiotami 0 roznej wielkosci, ksztalcie i w rozny sposob, Ze wzgledu na role konczyn gornych w zyciu codziennym, odrebna grupe stanowia specjalne cwiczenia zmierzajace do usprawnienia tego typu czynnosci, Wsrod nich wyodrebnia si~ zwykle zdobywanie umiejetnosci z zakresu higieny osobistej (np, mycia cry czesania sie), przygotowywania i spozywania posilkow, ubierania i rozbierania sie (np, ubieranie i rozbieranie roznych czesci garderoby, zapinanie i odpinanie guzikow, sznurowanie, wiazanie itd.). Doskonalone moga tez bye takze inne czynnosci - dotyczace np. poslugiwania sie roznymi urzadzeniami
domowymi,

ogolnie mozna powiedziec, ze przede wszystkim chodzi tu 0 ir6dla sily dla poruszania lokciem (w przypadku amputacji w obrebie ramienia) i koncowka protezy, Zwykle potrzebne s<\_ tutaj trzy zrodla sily (zginanie i blokowanie lokcia oraz otwieranie koncowki). Klasycznie niejako sit~ t~ uzyskuje sie z ruch6w gornej czesci rulowia i w stawach barkowych (wysuniecie barkow ku przodowi, uniesienie barku, wysuwanie ramienia ku przodowi, wyprost szyi), za posrednictwern odpowiedniej "uprzI(Zy" i ukladu ciegien, W innych rozwiazaniach niezbedna sit~ uzyskuje sie z tzw. tunelizacji miesni bl\di z silnikow elektrycznych czy pneurnatycznych. Jesli chodzi 0 te ostatnie, pewna trudnosc moze sprawiac ich uruchamianie, czyli wlasciwe sterowanie. Zwykle rozwiazaniem jest uklad kontaktow zamykanych dzieki pracy odleglych miesni lub przez pobor biopotencjalow miesniowych, 'lawet ten pobiezny przeglad dowodzi, ze poruszanie cala proteza oraz chwytanie I wypuszczanie przedmiotow, wymaga w kazdym przypadku opanowania przez :lmputowanego pewnych wzorcow ruchowych, niezbednych do poruszania illub .,(erowania tym nowym ukladern dynamicznym. Poniewaz sa to wzorce ruchowe ·2alkowicie odmienne ad normalnych, jest to niekiedy zmudny proces, wymagajacy wielu powtorzen, aby opanowac sprawne poruszanie proteza,

7.5. Ksztalcenie ruchowe w kontekscie zdolnosci motorycznych
kilku dziesiecioleci daje sie zauwazyc znaczacy postep czlowieka, W rezultacie wprowadzono m.in, szereg nowych pojec i opisano wiele zwiazanych z tym zjawisk. Pomimo tego, w iedza na ten temat nie jest j eszcze w pelni uporzadkowana, Rozbieznosc i dotycza zarowno podstaw, jak i sarnych klasyfikacji zdolnosci motorycznych, co wynika Z odmiennego podejscia roznych auto row do tej problematyki. Pozostawiajae ten problem specjaiistom, warto w spos6b uproszczony przyblizyc niekt6re zagadnienia przyszlym fizjoterapeutom, chociazby po to, by ulatwic im w przyszlosci korzystanie z odpowiedniej Iiteratury, W ciagu ostatnich

w badaniach nad motorycznoscia

Czasami, gdy przywrocenie omawianej funkcji nie jest mozliwe, konieczne staje siy kompensacyjne usprawnienie drugiej konczyny gornej (a nawet konczyn dolnych), by podstawowe czynnosci zycia codziennego staly si~ mozliwe do wy~ konania. W celu poprawy funkcji w omawianym zakresie zwykle stosuje sie specjalne pomoce do cwiczen, nieraz specjalne tablice czy stanowiska. W tego typu usprawnianiu bardzo wazna role odgrywa takze odpowiednio dobrana terapia zajeciowa. W niektorych przypadach konieczne jest tez wyposazenie pacjenta w odpowiedni przedmiot ortopedyczny, a w innych nawet adaptacja roznych przedmiotow, ktorymi posluguje sie chory, poprzez dostosowanie ich ksztaltu do jego rnozliwosci chwytnych, Odrebny problem stanowi edukacja funkcji kODczyn goroycb u osob amputowanyeh w obrebie tychze konczyn, Problem ten dotyczy sterowania (poruszania) proteza funkcjonalna i jest zroznicowany zaleznie od wysokosci amputacji i rodzaju zastosowanej protezy. Nie rozwijajac szczegoiowo tego zagadnienia,

Widocznym efektem powyzszych dociekan byto odejscie od pojecia "cechy motoryczne", ktore zastapiono terminem .zdolnosci motoryczne", Nie byla to jed~ nak tylko zmiana nazwy, lecz przede wszystkim zmiana zakresu pojeciowego, Odstapiono niejako od wylacznie mechanicznego postrzegania ruchu, przenoszac zainteresowania na jego wewnetrzne uwarunkowania, W tym ujeciu zdolnosc jako rnozliwosc sprawnego wykonania okreslonej czynnosci widziana jest przez pryzmat wewnetrznych wlasciwosci organizmu, ktore j<\_ warunkuja, natomiast jej wykonanie (efekt) jest ich zewnetrznyrn przejawem. Te wewnetrzne uwarunkowania sa zlozone i w odroznieniu od efekt6w okreslane sa rowniez jako predyspozycje. Wspomniane uwarunkowania S<\_ zwiazane zarowno z czynnikami biologicznymi (budowa i funkcja organizmu), jak i psychospolecznymi (zachowania i potrzeby ruchowe), Nawet tak lakoniczne ujecie tej problematyki ukazuje pewna jego wartosc dla fizjoterapii. W rehabilitacji bowiem oczekiwane sa okreslone efekty glow-

66

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

7. Ksztalcenie ruchowe osob zdrowych i niepelnosprawnych

67

nie w sferze ruchowej, umozliwiajace osobom niepelnosprawnym samodzielne ich bytowanie. Oddzialywanie musi bye natomiast ukierunkowane na wszystko, co warunkuje powyzsze efekty.Nie powinno zatem dziwic, ze u podloza niekt6ryeh poczynan rehabilitacyjnych leza np. zabiegi ortopedyczne ezy neurochirurgiczne (tzw, zabiegi rekonstrukcyjne), majace zapewnic wlasciwe podloze morfologiczne dla dalszych poczynan usprawniajacych. Spera wartosc maja tez pewne dzialania psycboterapeutyczne, prowadzace do aktywnego wlaezenia si~ osoby niepelnosprawnej w proces rehabilitacji. Wlasciwa fizjoterapia to oddzialywanie na funkcjonalna sfere powyzszych uwarunkowail. W odroznieniu od edukacji ruchowej zdrowych osob, sprawa reedukacji jest trudniejsza, gdyz ta ostatnia rna miejsce w warunkach zmienionych przez uraz lub chorobe, Konieczne staje sie wiec jakosciowe i ilosciowe okreslenie zaistnialych w kazdyrn przypadku ograniczen. Z tego tez powodu, poza ogolnym rozpoznaniem klinicznym, u podloza wlasciwego doboru srodkow fizjoterapii lezy tzw. diagnostyka funkejonalna. Wracajac do zagadnienia zdolnosci motorycznych, raz jeszcze warto przypomniec, ze aktualnie klasyfikuje sie je w rozny sposob, W tym miejseu trzeba jednak powiedziec, ze okreslone tytulern tego opracowania umiejetnosci ruchowe rnieszcza sie w pojeciu zdolnosci motoryczne. Przyktadowo J. Szopa rozroznia wsrod nich zarowno wrodzone zdolnosci, jak i nabyte urniejetnosci, ktore lacznie warunkuja gotowosc organizmu do podejrnowania okreslonych zadan ruchowych. Natomiast na potrzeby tego opracowania wystarczajacy wydaje sie podzial na zdolnosci energetyczne i kompleksowe oraz koordynacyjne. Do zdolnoscl energetycznycb (kondycyjnych) zalicza sie maksymalna sill( i wytrzyrnalosc aerobowa (tlenowa), Jesli chodzi 0 sile, to zwykle postrzegamy jfl przez pryzmat maksymalnych mornentow sil rozwijanych przez kurczacy sie rniesien. J. Szopa natomiast wyrnienia podstawowe predyspozycje tego typu zdolnosci. Jezeli jednak w zasadzie nie mamy zadnego wplywu na ksztahowanie takiej predyspozycji jak wielkose dzwigni kostnych, to pozostafe (przekroj miesni, liczba aktywizowanych jednostek motorycznych i sprawnosc mechanizmow uwalniania energii) rnoga bye ksztaltowane przez odpowiednie cwiczenia. U podloza wytrzymalosci lezy z kolei sprawnosc funkcjonowania ukladu krazenia i oddychania, a wsrod predyspozycji - maksymalne pochlanianie tlenu i tolerancja na zakwaszenie. Rowniez i te cechy rnoga bye ksztaltowane poprzez cwiczenia fizyczne. Odrebny problem stanowia w tej grupie zdolnosci kompleksowe. Naleza do nich przede wszystkim zdolnosci szybkosciowe. U ich podloza leza szybkosc kurczenia sie miesni oraz beztlenowe irodla energii. I znow, 0 ile na takie predyspozycje jak liczba szybkokurczliwych wlokien rniesniowych czy wielkosc diwigni kostnych nie mamy specjalnego wptywu,o tyle sprawnosc uwalniania energii i niezbedna tu koordynacja nerwowo-rniesniowa moga bye ksztahowane za pornoca roznych cwiczeri, W grupie tej lokowana jest rowniez zwinnosc, dotyczaca harmonijnych ruch6w - dokladnych przestrzennie, wykonywanych zwykle w kr6tkim czasie. Takie umiejscowienie zwinnosci wynika z tego, ze warunkuja jet zar6wno szybkosc, jak i podloze koordynacyjne.

Zdolnosci koordynacyjne stanowia odrebny i bardziej skomplikowany problem, gdyz dotycza rnozliwosci wykonywania precyzyjnych ruch6w w zmieniajqcych sie warunkach w trakcie wykonywania danego aktu (zadania) ruchowego. Chodzi tu przede wszystkim 0 zmiany kierunku ruehu oraz plaszczyzn i osi, w jakich 00 sie odbywa, aczkolwiek niekiedy w pewnych fragmentach zmienia sie lCZ szybkosc, a nawet sila, W roznych momentach zmienia sie zatem charakter pracy wielu roznych miesni bioracych udzial w wykonaniu danego zadania ruchowego. U podloza tego lezy wiec wlasciwa regulacja (sterowanie) czynnosci tych rniesni oparta na biezacym doplywie informacji plynacych z roznych receptorowgtownie proprioceptor6w i telereceptora wzrokowego. Morfologiczne uwarunkowania dotycza oczywiscie wlasciwej struktury (budowy) calego aparatu ruchu, J przede wszystkim ukladu nerwowego, odpowiedzialnego za sterowanie. Czynnosciowym podlozern jest natomiast wlasciwe funkcjonowanie ukladu nerwowego (w tym takze narzadow zmyslow) - wlasciwego odbioru i interpretacji pobudzen receptorow, wlasciwej ich interpretacji oraz zwiazana z tym zdolnosc tworzenia prograrnow, lancuchow kinematycznych i tzw. "sieei neuronalnych". Koordynacja ruchowa, zwlaszcza w gimnastyce podstawowej, laczona jest zwinnoscia, zrecznoscia i rownowaga, Niegdys koordynacje ruchowa okreslano mianern zwinnosci, Za ruchy skoordynowane uwaza sit;,: akie, kt6re wykonywane t ~~celowo, z precyzja, plynnie i w odpowiednim rytmie. Mowi sit;,: ez 0 swoistym t ..czuciu przestrzeni i czasu". Nalezy takze wspornniec 0 zrecznosci - kt6ra jest odrniana zwinnosci, ale w przeciwienstwie do niej nie odnosi sie do calego ciala, lecz tylko do poszczeg6lnych jego czesci - glownie rak, a takze glowy i stop. Najczesciej kojarzona jest z precyzyjnym poslugiwaniem sie dodatkowym przyborem podczas cwiczeri (np. pilka, skakanka, obrecza itp.), jednak wiele czynnosci zawodowych tam wymaga zrecznosci. Warto rowniez nadmienic, ze kobiety charakteryzuja sie lepszymi predyspozycjami zrecznosciowymi niz mezczyzni,
LC

Zagadnienie dotyczace zdolnosci koordynacyjnych jest zlozone, gdyz nie jest to calkowicie jednorodna "cecha". Wiaze sie to m.in. z charakterem roznych ruch6w, rodzajem i poziomami ich sterowania oraz swego rodzaju ich hierarchia, Nie zaglebiajac sie w zlozona analize problemu mozna za W. Mynarskim podac, ze w grupie tej wyroznia sie przede wszystkim: • Zdolnosc roznicowania kioestetyczoego, manifestujaca sie swego rodzaju wyczuciem ukladu ciala i dzialajacych nan czynnik6w zewnetrznych, umozliwiajaca wlasciwe dozowanie impulsow sterujacych i optymalny przebieg czynnosci ruchowej, U podloza tego lezy wlasciwy odbi6r, ocena i przetwarzanie informacji 0 katowych ustawieniach w stawach, wielkosci nacisku na pewne partie aparatu ruchu, 0 stanie napiecia i zaangazowania sity miesni itd. Parametry te postrzegane sa w czasie i przestrzeni, w toku wykonywania danej czynnosci ruchowej, warunkujac optymalne jej wykonanie. • Zdolnosc poczucia rownowagi dotyczy zarowno rnozliwosci utrzymania zrownowazonego ukladu ciala (rownowaga statyczna), jak i zachowania oraz odzyskiwania rownowagi ciala podczas r6i.nych czynnosci ruchowych - lokomocyjnych i obrotowycb (r6wnowaga dynamiczna). Podstawa Set nie tylko wspomniane doznania kinestetyczne, ale takze dotykowe i optyczne, a przede wszystkim blednikowe. Zdolnosc ta jest szczegolnie istotna w przypadku rnalej

68

Ksztalcenie umiektnosci ruchowych - podSlalvy teoretyczne i a~pektypraktyczne

pla.sz:czyzny podparcia, ',chwicjnego podloza ezy. w trakcie wy.konywan.ia czy~~ nosct ruchowych przebiegajacych z czestyrm (nieraz niespodziewanyrni) zakloceniami pozycji ciala. • Zdolnosc szybkiej reakcji dotyczy zarowno reagowania na bodice akustyczne i dzv... ·iykowe, jak i kinestctyczne, umozliwiajace w tym ostatnim przypadku np. wlasciwe reagowanie na dzialajaca w danym momencie sile zewnetrzna • Zdolnosc orientacji czasowo-przestrzennej oznaeza zdolnosc wyczuwania pozycj i ciala oraz jej zmian podczas wykonywania ruchow calego ciala w przestrzeni i w czasie. Cecha ta ma szezeg61ne znaczenie w wielu dyscyplinach sportu (np. w akrobatyce, grach sportowych, lyzwiarstwie figurowym itd.), aczkolwiek w niekt6rych sytuacjach w codziennym zyciu jest ona rownie wazna. Szczegolnie istotna jest tutaj orientacja w odniesieniu do tzw. punkt6w orientacyjnych, zwlaszcza w zrnieniajacych sie sytuacjach przestrzennych, • Zdolnosc rytmizacji oznaeza z kolei nie tylko rnozliwosc dostosowywania sie do narzueonego rytmu (np. wyliezania, dostosowania sie do rytmu wspolcwiczacych ezy muzyki), ale takze inicjowania i zmian wlasnego rytmu ruchu. Takze i 13 zdolnosc rna zasadnicze znaezenie w roznych dyscyplinach sportowych, a w zyciu eodziennym - raczej w zwiazku z wykonywaniem rozmaitvch czynnosci zawodowych W edukacji i reedukacji ruchowej poszczegolne zdolncsci motoryczne moga bye ksztaltowane w rozny sposob W podejsciu anatitycznym mozna bowiem wskazac cwiczenia ksztaltujace dana zdolnosc lub ktorys z warunkujacych jq czynnikow (np. cwiczenia ksztaltujace sile, wytrzyrnalosc, czy gibkosc), Jesli nie zachodza specjalne potrzeby (np w procesre wychowania fizycznego), zdolnosci te ksztaltowane sa niejako "przy okazj i", gdyz roznorodne (wszechstronne) cwiczenia wywieraja przeciez wplyw na te zdolnosci W rehabilitacji natorniast z reguly przewaza podejscie analityczne, Tutaj bowiem w diagnostyce funkejonalnej rozpoznaje sie nie tylko ogolna dysfunkcje, lecz takze okresla (a moze przede \'iSZYSt kim), co lezy u jeJ podloza i na tej podstawie dobiera cwiczenia wplywajace na :,przye.zyny", a zatem czesto na ksztahowanie danej zdolnosci motoryeznej. Nieco inaczej wyglada to zwykle w odniesieniu do zdolnosci koordynacyjnych. Tutaj na og6! przewaza podejscie syntetyczne, gdyz chodzi 0 wyrobienie umiejetnosci wykonania kompleksowego ruehu jako calosci. Niekiedy konieczne jest zastosowanie metody mieszanej, wykonujac dodatkov ... cwiczenia ukierunkowane na doskonalee nie "slabej" skladowej wzorea ruchu lub eliminowanie bledow orazdoskonalenie t):·ch wzorcow w zmieniajacych sic warunkach (stopniowanie trudnosci), Cwicze~Ia ukierunkowane na ksztaltowanie tych zdolnosci bcda omowione w dalszej CZySCI opracowania, dotyczacej cwiczcn ksztaltujacych,
A

8. OGOLNA SYSTEMATYKA CWICZEN
Istnieje wiele klasyfikacji cwiczcn, poniewaz wiele jest kryteriow podzialowvch W zwiazku z tym wszystkie podzialy mozna uznac za wzgledne, gdyz to samo cwiczenie moze miescic sie w kilku podzialach jednoczesnie. Przykladowo chod (rnarsz), w zaleznosci ad przyjetego kryterium klasyfikacyjnego, moze bye okrcslony jako cwiczenie 0 charakterze dynamicznym, cyklicznym, czynnym, wytrzymalosciowym, porzadkowym i stosowanym (uzytkowo-sportowym). B1DrqC pod uwage roznorodnosc kryteriow, rnozna - np. za K. Karkoszem - wyrnienic m.in. nastepujace podziaiy: • sornaryczno-anatorniczny, • fizjologiczny, • strukturalny, • podzial uwzgledniajacy zaangazowarue osobycwiczacej, • psychomotoryczny (funkcjonalny), • stosowany (praktyczny): Podzial sornatyczno-anatomiczny, uwzglednia z jednej strony miejsce oddzialywania cwiczen (np. cwiczenia glowy i szyi, konczyn g6mych, tulowia ezy konczyn dolnych), a z drugiej kierunek wykonywanych ruchow w poszczegolnych plaszczyznach ciala. W tej grupie moga znalezc sie cwiczenia w plaszczyznie czolowej, czyli na boki. Sa to np. sklony boczne tulowia (v-,' kinezyterapii zgiecia boczne), wymachy konczyn Vi bok (w kinezyterapii odwiedzenie), czy wypady \V prawo I lewo. W plaszczyznie strzalkowej natorniast, beda to ruchy w przod i w l~'! np. sklony oraz wymachy w tyeh kierunkach (w kinezyterapii zgiecia i wyprosty). W plaszczyznie poziomej (poprzecznej) z kolei wykonywane sa skrety w Iewo j w prawo, a w odnresieniu do konczyn: wewnetrzne i zewnetrzne (w kinezyterapii rotacjc). lstnieja tez cwiczenia zlozone, wykonywane w kilku plaszczyznach jednoczesnie (np. krazenia - w kinezyterapii obwodzenie). . Podzial fizjologiczny jako podstawe przyjmuje rodzaj skurczow rniesniowych wystepujacych podezas wykonywania cwiczcn. Wcdlug tej klasyfikacji rozroznia sie cwiczenia statyczne (skurcze izometryczne) I dynamiczne (skurcze ,zot?niczne i auksotoniczne), Cwiczerua statyczne polegaja na czynnyrn napinaniu nlH;:SnL (bez efektu ruchowego), rownrez przecrw oporowi. Nastepuja dzieki ternu szybkie przyrosty masy i sily miesniowej, wobec czego sa one stosowane np, \V kulturystyce czy we wszelkich stanach przebiegajacych z obnizeniern wsporuruanych parametr6w (np. przy zanikach miesni): Cwiezenia te sa szezegolnie przydatne takze w sytuacjach, gdy ruch w stawie jest niemozliwy do wykonania lub wrecz przeciwwskazany, Typowyrni cwiczeniami gimnastycznymi 0 charakterze statycznym sa np. stania na glowie, na rekach, tzw. wagi itp. Druga (przewazaHeq) grupe cwiczen stanowia cwiczenia dynamiczne (np. biegi, skoki, rzuty, cwiczerua na przyrzadach), podczas ktorych na przemian rniesnie kurcza sie i rozkur-

70

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

8. Og61na systematyka ewiczefi

71

czaja, Tutaj jednak rnoze przewazac jeden z rodzajow ich pracy - koncentryczna (skurczowa, czyli pokonujaca) lub ekscentryczna (rozkurczowa, czyli ustepujaca). W pierwszym przypadku dzieje sie tak np. podczas podciagania sie na rekach w zwisie czy wchodzenia na stopien. W drugim natomiast przy ruchach w kierunku odwrotnym - np. w czasie prostowania konczyn gornych po ich wczesniejszym ugieciu w zwisie ezy tez w trakcie schodzenia ze stopnia, kiedy to mamy do czynienia ze swego rodzaju amortyzowaniem sily grawitacji, Poniewaz podczas cwiczen zazwyczaj nie zaleea sie np. jednorazowego wejscia na stopien, lecz zwykle osoby cwiczace wchodza na niego i schodza wiele razy, oba rodzaje pracy wystepuja naprzemiennie, czernu rowniez moze towarzyszyc roznorodna praca konczyn gornych, Ze wzgledu na swoj charakter, cwiczenia dynamiczne maja szersze zastosowanie i bardziej zroznicowany wplyw na organizm. Wplywajl.l_one na sH~ rniesni, a wieksza liczba powtorzen sprawia, ze ksztaltuja tez ich wytrzyrnalosc, Podzial strukturalny oparty jest na kryterium rodzaju (struktury) wykonywanych ruchow. Rozroznia sie w nim ewiezenia cykliczoe, gdzie poszczeg61ne fazy ruchu powtarzaja sie co pewien czas (np. chod, bieg), cwiczenia acykliczoe (np. cwiczenia wolne, skoki, rzuty), cwiczenia mieszane, a zatem polaczenie dw6ch poprzednich (np. skoki czy rzuty z rozbiegu) oraz cwiczenla symetryczne i asymetryczne, uwzgledniajace polozenie (przemieszczanie sie) np. konczyn wzgledem okreslonej osi symetrii (np. odpowiednio - krazenia ramion w tym samym kierunku - oba w przod lub tyt oraz w roznych kierunkach - jedno w prz6d, drugie w ty] itd.), Podzial uwzgl~dnjajqcy zaangaiowanie osoby cwiezace] pozwala wyodrebnic cwiczenia czynne, bieme, czynno-bieme, a w kinezyterapii rowniez: wspomagane (prowadzone) i samowspomagane. Podzial ten uwzglednia dodatkowo dzialanie podczas cwiczen sit zewnetrznych. 0 rodzaju zastosowanyeh j tak sklasyfikowanych cwiczen w glownej mierze decyduje sila miesni cwiczacego. Dlatego wsrod cwiczen czynnych stosowanych w kinezyterapii wyroznia sie cwiczenia czynne wolne,czynne z oporem lub w odciazeuiu, oraz w odciazeniu z oporem. Cwiczenia w odciazeniu i w odciazeniu z oporem wyrnagaja stworzenia odpowiednich po temu warunkow (uzyskania odciazenia). Mozna je uzyskac na wiele sposobow, gl6wnie poprzez zastosowanie odpowiedniego sprzetu (np. UGUL, TherapiMaster), dzieki sile wyporu w srodowisku wodnym lubza pornoca rak terapeuty. Istnieja takze rozne sposoby uzyskania oporu. Celowi temu moga takie przybory, jak: ciezarki, gum owe tasmy Thera-Band, atakze przedmioty do cwiczen w wodzie, ktorych zadaniem jest zwiekszenie powierzchni poruszanego odcinka (np. rekawice plywackie, deski) oraz inne. Opor moze takze stawiac osoba wspolcwiczaca lub terapeuta. W odroznieniu od cwiczen czynnych, podczas ·cwiczen biernych zawsze wykorzystywana jest dodatkowa sita zewn ..trzna. Maze to bye sib ciezkosci (np. zwis na drabinkach), obciazenie przyborem (np. ci..zarkami, pilka lekarska) lub osoba wspolewiczaca (terapeuta). Wykorzystywane sa rowniez w tym celu rozne urzadzenia elektromechaniczne. Cwiczenia ezynno-blerne, jak wynika z ich nazwy, sa polaczeniem ewiczen czynnych i biemych (np. sklon tulowia w prz6d z dociagnieciem rekarni chwytaj<lcymi za kostki), W kinezyterapii tego rodzaju

cwiczenia polegaja przede wszystkim na pewnej pomocy terapeuty w wykonaniu ruchu (np. w jego zapoczatkowaniu, "przejsciu" slabego wycinka ruchu, czy tez doci'l£ni~ciu ruchu na jego koncu w razie ograniczenia ruchomosci), Pewne podohienstwo z powyzszymi wykazuja cwiezenia wspomagane (prowadzone), bedace wynikiem wspolpracy osoby cwiczacej z terapeuta, Wspoldzialanie to polega m.in. na tym, ze terapeuta prowadzi ruch w calyrn jego zakresie, zapewniajac jednoczesnie odciazenie, a osoba cwiczaca wspoldziala na rniare swoich mozliwosci, Wspomaganie zazwyczaj jest najwieksze w poczatkowej i koncowej fazie ruchu. Nie moze bye jednak zbyt wielkie, gdyz cwiczone rniesnie powinny maksymalnie pracowae. Pewna ich odmiane stanowia ewiczenia samowspomagane, ktore s~ wykonywane przez osobe cwiczaca tak, ze ruch jednej (zdrowej) konczyny - np. poprzez uklad bloczkowy lub laske girnnastyczna ~ wspomaga wykonanie ruchu drugiej (niesprawnej) konczyny, Podzial psychomotoryczoy (funkcjonaluy) uwzglednienia rodzaje ksztaltowanych cech motorycznych. W zwiazku z tym rozroznia si~ ewlczenia ksztaltujaee: sil~ (statyczna i dynamiczna), szybkosc, wytrzymalosc, gibkosc. skocznose Isil ... eksplozywna), zr~cznosc i czucie przestrzeni oraz rowoowag~. Sposoby ksztaltowania tych cech oraz mozliwosci wykorzystania tego rodzaju cwiczen zostaly omowione w dalszej cz..sci opracowania, Podzial stosowany (praktyczny) dzieli natomiast cwiczenia na cztery grupy: porzadkowo-dyscypliuujqce (np. musztra, tworzenie kolumn cwiczebnych), ksztaltujaee - wolne indywidualne i ze wspolcwiczacyrn, z przyborami (np. L woreczkami, pilkami, laskami, ci..zarkarni) lub na przyrzadach (np. na drabinkach, laweczkach czy innych przyrzadach gimnastycznych), uzytkowo-sportowe (np. chad, bieg, dzwigania, rzuty i chwyty, a takze cwiczenia zwinnosciowo-akrobatyczne, rownowazne, na przyrzadach - w zwisach i podporach oraz skoki gimnastyczne), oraz uzupelniajace (m.in. rozluzniajace i relaksacyjne, korekcyjne, rozciagajace - stretching. muzyczno-ruchowe, a takze gry i zabawy). Podzial ten znajduje najwieksze zastosowanie przede wszystkim podczas konstruowania lekcji wychowania fizycznego, aczkolwiek rnoze bye rowniez przydatny w pewnyeh postaciach zajec rehabilitacyjnych (np, podczas grupowych cwiczen ogolnie usprawniajacych czy kondycyjnych). Nalezy dodac, ze w fizjoterapii funkcjonuja tez inne - specyficzne dla niejkryteria klasyfikacyjne cwiczen, Podzialu cwiczen leczniczych mozna np ...dokonac L uwzgltrdnieniem form. metod, zasiegu ich oddziafywania (0 charakterze lokalnym lub dzialajace ogolnie) orazcelu stosowanych cwiczen ltd. Szczegolowa klasyfikacja oraz opisy tego rodzaju cwiczen wykraczaja jednak poza ramy niniejszego podrecznika,

9. Uklad ciala jako cwiczenie lub pozycja wyjsciowa do ewiczen

73

Tabela II. Roznice w nazewnictwie typowym dla girnnastyki i kinezyterapii - wybrane przyklady

9. UKLAD CIALA JAKO CWICZENIE LUB POZYCJA WYJSCIOWA DO CWICZEN
Raejonalne korzystanie z literatury (np. z opisow roznych cwiczen), wymaga znajomosci stosowancgo tu nazewnictwa, Wprawdzie podstawe stanowi nazewnictwo gimnastyezne, ale sa tez pewne okreslenia typowe dla roznych dziedzin ksztalcenia ruchowego (np. dla kinezyterapii). Niektore dziedziny maja bowiem swoje specyficzne nazwy dla tych samych pozycji i sposobu wykonywania ruchow. Przykladowo, w nomenklaturze gimnastycznej "prowadzimy ramiona w bok do ulozenia rownoleglcgo do podloza", podczas gdy w kinezyterapii "odv,'odzimy konczyny gorne do kata prostego". Najwazniejsze jednak, by polecenia wykonania ruchu (komendy) byly dla cwiczacych jednoznacznie zrozumiale. Dlatego tez stosowane komendy roznia sie niekiedy od profesjonalnych opisow pozyeji i ruchow, w ktorych obowiazuja pewne ogolne zasady. Przyjrnuje sie w nich, ze czlowiek znajduje sie w pozycji stojacej, z uwzglednieniem jego stron ciala (zwlaszcza: gora - dol oraz przod - tyl), Dla przykladu - osoba lezaca na plecach (tylem) unosi wyprostowane konczyny dolne w przod (a nie w gore). To same dotyczy koriczyn gornych uniesionych w tej pozycji do kata prostego. Poza kierunkiem ruchu (Iub ulozenia konczyn na jego poczatku), W' opisie ruchu musi bye podana rowniez droga (np. w staniu proste konczyny gorne mozna uniesc w gory bokiem, ezyli w plaszczyznie czolowej badz przodem ~v plaszczyznie strzalkowej) oraz sposob wykonania ruchu (np. wyrzut, wymach), Cwiczac w lezeniu lub z uzyciern jakiegos przyrzadu (np. drabinek), nalezy tez okreslic uklad ciala wzgledem podloza lub tego przyrzadu (przodem, tylem lub bokiem do podloza, czy np. drabinek). Nalezy takze zaznaczyc, ze niektore cwiczenia wykonuje sie w tzw. pozycjach odwrotnych (glowa w d6l). Do tego trzeba dodac jeszcze spos6b kontaktowania sie ciala z przyrzadem (zwisy, podpory, pozycje zwieszone) badz podlozem (np. pozycje wolne i podparte, wspiecia na palcach czy stanie jednonoz) oraz uwzglednic ruchy poszczegolnych odcinkow eiala. Wszystko to sprawia, ze omawiane nazewnictwo jest dose zlozone. Kazde cwiczenie jest wykonywane w pewnej okreslonej pozycji, kt6ra musi bye odpowiednio dobrana i opisana. Jako zasade przyjmuje sie, ze jesli jakis odcinek ciala wykonuje ruch, to pozostale powinny bye ustabilizowane. Czesto wlasnie pozycja wyjsciowa sluzy temu celowi, stabilizujac jakas czesc ciala lub ulatwiajac jej stabilizacje (np z wykorzystaniem dodatkowego przyboru), Zwykle identyczne cwiczenie moze bye latwiejsze badz trudniejsze do wykonania, w zaleznosci ad tego, w jakiej odbywa sie pozycji. Mowiac inaczej - pozycja wyjsciowa rnoze tez sluiyc ulatwianiu lub utrudnianiu okreslonych cwiczeri (stopniowanie trudnosci). Jest to istotne, gdyz w roznych pozycjach okreslone miesnie pracuja przeciw sile grawitacji (U1UsZ~ pokonywac ciezar danego odcinka ciala) alba tez dla danego

"fAZWA

STOSOWi\NA

NAZWA

STOSQWANA

W GIMNASTYCE

W KINEZ\,TERAPII

Sklon tulowia w prWd

Zgit:Cie kregoslupa

Skkm tulowia w bok w postawie stoj~c

Zgit:Cil' boczne kregostupa

Sidon tntowia w tyl w postawie stojltc

Przeprost

kregostupa

Skrt;t Mowia w bok w prawo llewo

Rotacja krt;gosfupa w strone prawl.l/lewq

74

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoreryczne i aspekty praktyczne
NAZWA STOSOWANA W GIMNASTYCE

9. Uk/ad ciala jako cwiczenie tub pozycja wyjsciowa do ewiczen

75

(RR) w bok :r6wnolegIe do podio:M

Ramiona

Odwiedzenle konezyn gbrnyeh (kkg)

do kqta prostego

RR w prW<1 prostopadle do tu)owia i rownolegle
dopodfoia

Zgit:cie kkg w stawach ramienno-barkowych do kata prostego

,

I

RR wtyf do graniey ruehu

Wyprostkkg

RR

w

gor~ skos
Odwiedzenie kkg

lub RR w g6r~ na zewuatrz

ruchu sila grawitacji nie stanowi przeszkody (nazywa sie to odciazeniem), w efekcie ulatwiaj~c ruch, co czesto jest konieczne u do os6b niepelnosprawnych. W kazdej z tych pozycji mozna tez wskazac na pewne zroznicowanie wielkosci plaszczyzny podparcia, co wiaze sie z ukladern konczyn i rna wplyw na stabilnose data. Przykladowo, w pozycji stojacej stopy mega bye zwarte, mog~ bye Llstawione w wykroku, zakroku, rozkroku, a takze w wypadzie w prz6d lub w bok. Stanie takze moze bye jednonoz, a tul6w moze bye wyprostowany lub w opadzie IV przod, b~di w sklonie. Rowniez i klek moze bye jedno- lub dwunozny, a takze prosty i podparty: Przysiad natomiast moze bye pelny lub nie - tzw. polprzysiad oraz podparty. Ze wzgledu na usytuowanie og6lnego srodka ciezkosci wzgledem podloza, pozycje wyjsciowe dzieli sie na: wysokie (m.in. postawe stojac), srednie - czyli polwysokie (wszelkie pozycje kleczne i przysiady) oraz niskie (siady i pozycje lczace). Wsrod siad6w z kolei wyroznia sie siad prosty, rozkroczny, skrzyzny 1 kleczny, natomiast lezenie moze bye przodem, bokiem lub tylem Kazda z tych pozycji rnoze bye tez zwieszona. Szczegolna grupe stanowia tzw. pozycje izolowane, w sklad ktorych wchcdza siady, lezenia oraz kleki w roznych ich odmianach, Tutaj juz sama pozycja ogranicza lub wrecz uniemozliwia wykonanie ruchu okreslonych odcinkow ciala lub pojedynczych stawow, Jako przyklad mozna podac <klon tulowia w tyl w pozycji stojacej (przeprost kregoslupa), kiedy to najczesciej dochodzi do poglebienia lordozy ledzwiowej. Natomiast podczas tego samego ruchu w pozycji siedzacej na krzesle czy lawce, nie dochodzi do hiperlordozy, gdyz zgiecie staw6w biodrowych blokuje (jak gdyby izoluje) ten ruch. Opisane pozycje dotycza ustawienia cal ego ciala, Innym waznym elementem jest wyjsciowy uklad odcink6w ciala, ktore maja poruszac sie podczas danego cwiczenia. Ich pozycja wyjsciowa tez musi bye okreslona i to dwuaspektowo, co dotyczy glownie konczyn. Przede wszystkim chodzi tu 0 ustawienie danego odcinka wzgledem calego ciala i 0 uklad tego odcinka. Przykladowo, na poczatku konczyny gorne mog~ bye ulozone wzdluz tulowia, uniesione w prz6d, w gory lub vv bok. Teraz trzeba okreslic ich uklad, albowiem moga bye wyprostowane lub ugiete. Pozycje na koncu ruchu okresla sie z kolei jako koncowa, Tak sie sklada, ze - poza ruchami okreznymi - pozycja koncowa jest jednoczesnie pozycja wyjsciowa dla ruchu powrotnego, ktory niekoniecznie musi odbywac sie ta sama Jrog'l_ Poza przedstawiona rola roznych pozycj i, polegajaca na stabilizowaniu pewnvch odcink6w ciala oraz utrudnianiu, ulatwianiu lub wrecz uruemozliwianiu wykonania niekt6rych cwiczen, trzeba uwzglednic ito, ze niektore pozycje juz same w sobie sa cwiczeniami 0 charakterze statycznym. Takie zadanie mozna im przypisac, gdy jakis odcinek ciala (badz cale cialo) musza bye przez pewien czas utrzymane sila okreslonych miesni przeciwko sile grawitacji. Przykladem rnoze tu bye opad tulowia, rozmaite podpory czy tworzenie tzw. piramid. Niekiedy chodzi tylko o przyjmowanie i utrzymywanie jakiejs pozycji, a innym razem, w tego typu pozycji moga bye wykonywane dodatkowe cwiczenia (np. konczyn), co nadaje calej tej sytuacji charakter cwiczenia zlozonego. Niejednokrotnie cwiczeniern sa tez zmiany

RR w g6r~ ponad giOw~: - RR bokiem w g6r~ ponadglow" - RR pnodem w gOne ponad glow" Odwiedzenle kkg do 180 st. Zgi~e kkg do 180 st.

76

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praklyczne

9. Uklad ciala jako cwiczenie lub pozycja wyjsctawa do ewiczen

77

pozycji, a najlepszym tego przykladern moze bye seria przysiadow. Zmian~ pozycji S,!: tez stalym elementem ukladu cwiczen (n~, podczas rozgrzewki). Zrnian pozycji nie przeprowadza SI1t jednak wtedy w sposob chaotyczny, Na ogol tak dobiera sie cwiczenia, by plynnie przechodzic do coraz to nizszych pozycji i z powrotem poprzez pozycje posrednie do stania. W fizjoterapii zmiany pozycji stanowia niejak? odrebny p~oblem_. ~ niemowlat, w trakcie rozwoju, mamy bowiem ~o czynienia z nabywamem urruejetnosci przyjmowania eoraz to wyzszych pozycji. W normalnych warunk~ch odbywa sie to spontanicznie, natomiast w pewnych stanach chorobowych uposledzajacych rozwoj konieczna Jest ingerencja terapeuty. Dlatego tzw. ne~rorozwoJowe metody usprawniania tych dzieci zawieraja specjalne cwiczenia uklerunko\~'ane m.in. n~ ten eel. Natomtast w innych przypadkach mozemy miec do czymerna z pewnyrru utrudnieniami dotyczacymi zmian pozycji (u osob ze sztywnoscia niekt6rych 513wow czy z niedowladern miesni). Poszukuje sie wtedy indywiduainyeh sposobow skornpensowania tego typu niedostatkow u poszczegolnych pacjentow - zwykle z zastosowaniem dodatkowych pomocy. Zagadnienia te wchodza jednak w zakres szczegolowej kinezyterapii kli nicznej. Ogol nie natomiast warto wskazac na j eszcze inny aspekt problemu. Otoz przyjmowanie roznych pozyeji i ich zmiany sa .stalym elementem rozmaitych czynnosci wykonywanych w zyciu codziennym. Niestety, wiele os6b przyjmuje i zmienia pozycje w sposob niewlasciwy, a to jest zwykle powodem rozmaitych zmian przeciazeniowych, dotyczacych przede wszystkirn kregoslupa i zwiazanych z tym zespoiow bolowych, Dlatego tez w profilaktyce specjalna uwage zwraca sie na pewna optyrnalizacje tzw pozycji roboczych i zmian pozycji ciala (zwlaszcza, gdy towarzysza temu vvieksze obciazenia zewnetrzne): Szczegolowo zajmuje sie tym ergonomia i tzw. "szkola plecow". Jak wczesniej zaznaezono, juz samo przyjecie jakiejs pozycji ciala moze bye swego rodzaju cwiczeniem, Zjawisko to jest czesto wykorzystywane w kinezyterapii, w kt6rej wyodrebniono nawet specjalny dzial - tzw. leczenie ulozeniowe. Poszczegolne tzw. pozycje lecznicze spelniaja jednak rozne cele. Na ogol tego typu postepowanie rna wartosc profilaktyczna (ale nie tylko), zapobiegajac op tworzeruu i utrwalaniu sie nieprawidlowych ustawien i deformacji. Ich rola nie ogranicza sie jedynie do aparatu ruchu (patrz: ponizej). Zaleznie od potrzeb stosuje sie: • leczenie ulozeniowe dotyczacc calego ciala, • odcinkowe ulozenia profilaktyezne i korekcyjne. Pozycje dotyczace calego eiala maja zastosowanie przede wszystkim w schorzeniach ukladu oddechowego, w ktorych aby zlagodzic dusznosci lub poprawic mechanike oddychania stosuje ste rozne pozycje (np. Bruce'a czy Trendelenburga), natorniast w celu wydalenia wydzieliny zalegajacej w drzewie oskrzelowyrn - tzw. drenaz ulozeniowy. lone znaczenie maja pozycje ciala u osob dluzej przebywajacych w pozycji lezacej, a scislej - ich zmiany, wykonywane zwykle co 2-3 godziny, zapobiegajace przede wszystkim tworzeniu sie odlezyn.

,

.

-=....
,-

••

'-..i ....

.:r
~

riil-,

Rye. 10. Przykladowy spos6b przejscia z pozycji stojacej do lezenia przodem.

Ulozenia odcinkowe nacelowane sa glownie na aparat ruchu i sJ-uzt\; przede wszystkim zapobieganiu powstawania oraz utrwalania si~ przykurczy, Jesli jest to nieuniknione, to pozycje te maja stworzyc warunki do tego, by utrwalone nieprawidlowe ustawienie bylo funkejonalnie przydatne. W niekt6rych przypadkach tego ypu postepowanie rna wartosc korekcyjna lub hiperkorekcyjna. W odcinkowym leezeniu ulozeniowym zwykle stosuje si~ rozmaite pomoce, np, walki, kliny, krazki, woreczki z piaskiem, tasmy oraz luski czy inne przedrnioty ortopedycznestabilizujace lub korygujace. Jako ulozenia korekcyjne b<ldi hiperkorekcyjne pewna wartosc maja tez zwisy - zaleznie od potrzeb proste lub odwrotne. Ciezar wlasnego ciala moze dzialac wtedy rozciagajaco na skrocone tkanki, a takze - addalajac powierzchnie stawowe - odbarczajaco, W tej sytuacji efekt rozciagania moze bye nawet zwiekszany - op. poprzez wahadlowe ruchy zwisajacej czesci ciala W odpowiednim kierunku. Ulozenia odcinkowe mega tez poprawiac krazenie lokalne, czego przykladem moga bye tzw, cwiczenia wg BUrgera. Szczegolna odrniana tego typu leczenia ulozeniowego sa tzw. pozycje antalgiczne, czyli zmniejszajll,ce odczuwanie bolu [algesw = czucie bOlu]. Na ogol chodzi tu 0 odciazenie lub odbarczenie bolesnego miejsca, czemu w pewnych pozycjach sprzyja min. zmiana kata ustawienia sasiednich odcinkow ciala, dajaca swego rodzaju .Juz" w obrebie bolesnego stawu czy zmniejszenie nacisku wypadnietego dysku na struktury nerwowe itp. Jak dowodza przedstawione rozwazania, pozycja ciala spelnia istotna role jako cwiczenie lub pozycja wyjsciowa do cwiczen, W tym ostatnim zakresie rna duze znaczenie ito zwykle stanowi podstawowe kryterium doboru pozycji do cwi-

78

Kszlaleenie umiej~tnoscj ruchowyeh - podstawy teoretyczne

j

aspekty praktycwe

czen, Drugim kryterium jest stan cwiczacego. W fizjoterapii czesto mamy do czynienia z sytuacja, w kt6rej cwiczenia musza bye wykonywane w lozku pacjenta. Nie powinno zatem dziwic, ze cwiczenia te wykonuje sie najpierw w lezeniu i siadzie na Iozku, a w miare poprawy stanu usprawnianego - na krzesle i w staniu w sali chorych. Niekiedy cwiezenia wyrnagaja zastosowania pozycji izolowanej. Nalezy przy tym pamietac, ze poszczeg61ne pozycje jest tez ulatwienie bll_di. utrudnienie okreslonych cwiczen, a wykonywanie cwiczen w roznych pozycjach jest tez swego rodzaju urozmaieeniem.

J O.C:WICZENIA KSZTALTUJl\CE
Cwiczenia ksztaltujace okresla sie czesto mianem ogolnorozwojowych, poniewat charakteryzuje je wszechstronny wplyw na organizm osoby cwiczacej, \1og<t bye stosowane m.in. jako przygotowanie organizmu do zwiekszonego wy~11ku(jako "rozgrzewka" przed lekcja wychowania fizycznego, treningiem czy .nnvmi zajeeiami ruchowymi), jako gimnastyka poranna lub srodlekcyjna lub jako torma zaj ec rekreacyjnych, kompensacyjno-korekcyj nyeh badz rehabi litacyj nych. Og6lnie mozna powiedziec, ze zadaniem tego rodzaju cwiczen jest ksztahowanie nrawidlowej postawy ciala oraz wyrobienie poprawnych nawykow ruchowych, .arowno w kontekscie ogolnej koordynacji ruchowej, jak i bardziej szczegolowo -rly, elastycznosci oraz napiecia miesni, optymalnej ruchomosci staw6w, poczucia r vtmu, kierunku i ulozenia ciala w przestrzeni, a takze czynnosci manualnych izrecznosci. Cwiczenia ksztaltujace pomocne sa rowniez w doskonaleniu poszczerolnych zdolnosci motorycznych, poniewaz wplywaja one na uksztaltowanie povyzszych cech - stad wziela sie ieh nazwa. Niezaleznie od cech, Jakie maja I..sztaltowae poszczeg61ne cwiczenia, mega one obejmowac rozne odcinki ciala \ patrz: systematyka cwiczen - podzial anatorniczny) lub tez dotyczyc calego ciala - wtedy wlasnie jako cwiczenia ogolnorozwojowe. Moga bye one wykonywane rake wolne indywidualne lub grupowe, ze wspolcwiczacym, z przyborem czy na przyrzadacli. Cwiczenia ksztaltujace maja zatem zroznicowany charakter, zarowno pod wzgledem jakosci (w zaleznosci od celu), jak i sposobu ich przeprowadzenia. Dlatego cwiczenia te stanowia liczna grupe cwiczen gimnastycznych Aby uniknac zbednych powtorzen, najpierw zostana przedstawione pewne zagadnienia og6lne i niektore rodzaje tych cwiczen, kt6re pozniej w roznej postaci moga pojawiac sie w trakcie omawiania konkretnych grup cwiczen, Cwiczenia ksztaltujace wykonywane sa w roznym, ale okreslonyrn tempie, w zwiazku z czym konieczne jest np. wyliczanie (przykladowo na dwa lub cztery), iiekiedy wykorzystywanie taktomierza alba akompaniamentu muzycznego, co zreszta bardziej aktywizuje cwiczacych i podnosi atrakcyjnosc zajec, Pierwszym -.:lcmentem prowadzenia tego rodzaju cwiczen jest pokaz (demonstracja), najlepiej L r6wnoczesnym objasnieniem slownyrn. Jezeli osoba prowadzaca cwiczenia stoi przodem do grupy, to pokaz powinien odbywac sie na zasadzie "odbieia lustrzanego", a kornendy slowne uv.... zgledniajace strony (prawa-lewa) powinny bye dostosowane do rueh6w wykonywanych przez grupe, Innymi slowy, instruktor mowi przykladowo, ze wykonuje ruch Iewa konczyna gorna, podczas gdy faktycznie porusza prawa, Jezeli natomiast sala, w ktorej odbywaja sie cwiczenia, wyposaZona jest w lustra, to prowadzacy moze stat tvlem do grupy (a przodem do lustra) i w ten spos6b obserwowac cwiczacych, a demonstraeja przebiega zgodnie z komenda slowna, Kolejny element (etap) to proba wykonania ruchu przez cwiczacych oraz okreslona liczba powtorzen. Poczatkowo trudniejsze cwiczenia rozbija

Rye. J J. Przyklad stopniowania trudnosci ewiczenia za pomoca pozycji.

80

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

f 0, Cwiczenia ksztaltujqce

81

sie zwykle na elementy (metoda analityczna). Naj pie rw grupa probuje wykonac kilka razy poszczegolne fragmenty zlozonego ruchu, a pozniej calosc komponuje sie w odpowiedni jego wzorzec (cwiczenie zlozone). Podczas kolejnych powtorzen prowadzacy cwiczenia powinien kontrolowac poprawne wykonanie cwiczenia przez poszczegolnych cwiczacych i na biezaco korygowae stwierdzone nieprawidlowosci. Moina tez po kilku powtorzeniach przerwac cwiczenie, zwrocic uwage na popelnione bledy oraz ponownie zlecic wykonanie cwiczenia - az do skutku Odrebnie moze bye "przecwiczony" trudniejszy fragment ruchu. Omawiane cwiczenia stanowia liczna I zroznicowana grupe, dlatego trudno przedstawic uniwersalne wskazowki dotyczace ich wykonywania. Ponizej przedstawiono zatem odzielnie wazniejsze rodzaje tych cwiczen, najbardziej przydatne W' procesie usprawniania. Trzeba jednak parnietac, ze 0 wyborze rodzaju cwiczen oraz doborze pojedynczych cwiczen decyduje przede wszystkim eel, jakiemu maja sluzyc, Poniewaz wiekszosc sposrod tego typu cwiczen wykonuje sie w fonnie grupowej, istotny jest dobor mozliwie jednorodnej grupy. Zdarza sie, ze niekiedy Set to cwiczenia grupowo-indywidualne, kiedy to niektorym cwiczacym (stosownie do ich potrzeb i mozliwosci) zaleca sie opuszczenie jakiegos cwiczenia, mniejsza liczbe powtorzen, badz wykonanie go w postaci uproszczonej. • • • • Najczesciej popelniane bledy w sferze ogolnej to: aplikowanie cwiczen niemozliwych do wykonania (niedostosowanych do mozliwosci cwiczacych); zadanie od cwiczacych wykonania cwiczenia, ktorego nie rozumieja (brak pokazu, niewlasciwy opis ruchu); niewlasciwy rytm cwiczen (np. zaburzajacy jego plynnosc); brak odpowiedniej reakcji prowadzacego na popelniane bledy i niekorygowanie tych bledow.

10.1. Cwiczenia wolne i z przyborem
CWICZENIA WOLNE

Cwiczenia wolne naleza do czesto stosowanych w fizjoterapii. Najwieksze chyba zastosowanie maja tutaj cwiczenia wolne - 0 charakterze wzmacniajacym, rozluzniajacym i rozciagajacym. Najczesciej prowadzone sa w formie grupowej, choc nierzadko rowniez jako indywidualne. Cwiczenia tego typu wkomponowane Set zwykle w poczatkowa i koncowa cZI(SC zajec, sluzac w ten spos6b przygotowaniu do inn ych cwiczen, badz wyciszeni U organizmu po nich. Potrzebne sa j edynie maty lub mate race , by chronic cwiczacego przed kontaktem z twardym i zimnyrn podlozem, Zadaniem cwiczeri wzmacniajacych jest selektywne oddzialywanic na poszczegolne partie miesniowe (rzadziej na pojedyncze rniesnie) w celu zachowania lub przywrocenia ich prawidlowej sily (cwiczenia ksztaltujace silt( miesni bez przyborow iIlub przyrzad ow) , Zalecane sa przede wszystkim u tych os6b, u kto-

n,-ch nie rna jeszcze mozliwosci zastosowania dodatkowego obciazenia (oporu), ze \~'zgll(du na zbyt niska sile miesni lub przeciwwskazania. Jedynym obciazeniem rest tutaj pokonywanie podczas ruchu ciezaru wlasnych odcinkow ciala. W tym celu wykorzystuje sie wiekszosc wolnych cwiczen gimnastycznych, natomiast o ich wartosci pod tym wzgledem decyduje przede wszystkim pozycja wyjsciowa, kierunek wykonywania ruchu oraz tempo i odpowiednia liczba powtorzen, Cwiczenia 0 charakterze rozluzniajqcym stosuje sie w roznym celu. Moga one bye wykonywane przed wlasciwyrni cwiczeniami, w celu normalizacji napiecia miesniowego osob, u ktorych z roznych przyczyn doszlo do jego wzmozenia (cz~sciej jednak zleca sie wtedy inne zabiegi - np. z zakresu fizykoterapii). Cwiczenia rozluzniajace moga tez bye wykorzystane jako "przerywnik" cwiczen (1 znacznej intensywnosci wysilku. Czesto tez wykonuje sie je na zakonczenie roznorodnych cwiczen. W koncu cwiczenia takie moga tez stanowic odrebna jednostke cwiczeniowa - np jako trening autogenny Schultza czy progresywna relak-acja wg Jackobsona, Te ostatnie, obok innych technik tego typu, stanowia odrebna ,;rupl( cwiczen pozwalajacych na uzyskanie relaksacji ogolnej badz miejscowej. Picrwsza z nich polega Hie tylko na swiadomym i kontrolowanym zmniejszaniu ogolnego napiecia miesni, ale tez na swego rodzaju regulacji akcji serca i rytmu oddcchowego. Cwiczenia relaksacji lokalnej zmierzaja natomiast glownie do opanowania umiejetnosci swiadomego rozluzniania okreslonych miesni, co rna spore znaczenie w procesie ich reedukacji w niektorych przypadkach neurologicznych. Tcgo typu cwiczenia moga tez bye przydatne do wylaczenia nadmiernej obrony miesniowej, do kt6rej dochodzi zwykle przy pr6bie wykonania ruchu, ktoremu iowarzyszy bol. Nieraz, aby uzyskac rozluznienie, wykorzystuje sie zjawisko tzw. relaksacji poizornetrycznej. Rozluzniajace cwiczenia gimnastyczne rnaja nieco innych charakter, gdyz dzialaja bardziej .mechanicznie". Polegaja przede wszystkim na wykonywaniu ruchow wahadlowych zwisajaca konczyna, wstrzasaniu nia, b<¥iZ tez na bezwladnym opadaniu wzniesionej wczesniej konczyny. W kinezyterapii natorniast rozluznienie uzyskuje sie czesto poprzez wprowadzenie w ruch wahadlowy lub wibracyjny konczyny bedacej w tzw. podwieszeniu osiowym, W tym celu stosuje sie rowniez tzw podwieszenie oscylujace (na gumach lub sprezynach). \Varto tez wiedziec, ze relaksacji (zwlaszcza ogolnej) sprzyjaja rowniez odpowiednie warunki do cwiczen - pomieszczenie dostateeznie ogrzane, lagodnie oswietlone i wolne od halasu (choc stosuje sie tez specjalny rodzaj muzyki). Polecenia rnusza bye wydawane odpowiednim glosem (spokojnie, powoli), a pozycja do cwiczen wygodna, Cwiczenia rozeiagajqee (stretching) stanowia obecnie dose popularna grupl( cwiczen - przede wszystkim ze wzgledu na ich wartosc, Wykonujac cwiczenia 0 tym charakterze trzeba pamietac 0 kilku podstawowych zasadach. Przede wszystkim kazde cwiczenie musi bye wykonywane w odpowiedniej pozycji, sprZYJaj,!cej rozciagnieciu odpowiednich struktur. Rozciagniecie to musi z kolei osi<\_gnqeodpowiedni stopien i bye utrzymane przez okreslony czas oraz powtorzone odpowiednia liczbe razy. Zle wykonanie cwiczenia moze miec nawet bardziej szkodliwe skutki, niz jego brak. Nastepstwem niewlasciwie wykonywanego stretchingu moze bye przykladowo scieranie sie chrzastki stawowej, a nawet od-

82

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretycVJe i aspekty prakryczne

J o. Cwiczenia ksztaltujqce

83

sloniecie golej kosci, ze wszystkimi konsekwencjami tego procesu. Dotyczy to zar6wno stawow obwodowych, jak i kregoslupa, zwlaszcza w razie wspolistnienia jakichs zmian patologicznych (np. dyskopatii czy skoliozy), Bardzo istotna pod tym wzgledem jest tez wielkosc kata, pod jakim sa ustawione sasiednie elernenty podczas wykonywania cwiczen rozciagajacych. lstnieje wiele odmian stretchingu, z kt6rych niekt6re utracily juz pierwotna wartosc, Sa to: stretching dynamiczny, ze swa odmiana - balistycznym, stretching statyczny aktywny i pasywny (relaksacyjny) oraz stretching izometryczny i kombinowany. Stretching stosowany bywa w zasadzie w dwojaki spos6b. Moga to bye pojedyncze cwiczenia, wplatane w jakas wieksza calosc, stanowiace tylko element tej jednostki, przydatny do osiagniecia dorainego celu, a nie celu glownego. Innyrn razem na tej fonnie aktywnosci oparta jest niemal cala jednostka (stretching "ad st6p do glow"), a realizowane w jej trakcie cele sa niejako nadrzedne w stosunku do pozostalych. Poczatkowo na tzw. stretching "od st6p do glow" (a w zasadzie odwrotnie) przeznacza sie okolo p6horej godziny. Z biegiem czasu, kiedy uczestnicy potrafia jut plynnie wykonywac cwiczenia, skraca sie go do 45-60 rninut, Trwa to tak dlugo, poniewai: osobno cwiczone sa poszczeg61ne grupy miesniowe, a dla kazdej z nich trzeba uwzglednic pewne stale elementy, tj. rozgrzewka, faze rozciagania i odpowiednia liczbe powtorzen. Calosc jednostki sklada sie natomiast z czterech podstawowych element6w, tj. og6lnej rozgrzewki wraz z tzw. rozgrzewka "kr~eniowa" (sercowo-naczyniowa) i stretchingiem og6lnym, nastepnie wykonuje sie specjalistyczna rozgrzewke, po niej nastepuje czltse glowna, a nakoniec uspokojenie organizrnu icool-down). W trakcie cwiczen zmieniane sa rowniez pozycje, najczesciej ad pozycji stojacej, przez kleczna do siedzacej i lezacej, Moze silt zdarzyc, ze w trakcie stretchingu pojawia sie jakies .nienormalnc'' odczucia w obrebie miesni lub stawow, co jest sygnalern do natychmiastowego przerwania cwiczenia, W6wczas nalezy spokojnie okreslic rodzaj i miejsce tych niepokojacych objawow oraz zastanowic silt nad ich ewentualna przyczyna, Mozna wskazac na trzy glowne mozliwosci zastosowania stretcbingu: w profilaktyce (w celu utrzymania sprawnosci na optymalnym poziomie, aby zapobiec urazom), w treningu sportowym jako jego uzupelnienie (nieraz przed i w trakeie lrwania kazdego treningu oraz zawsze po nim) oraz w fizjoterapii, jako uzupelnienie terapii. Wykonujac cwiczenia rozciagajace w celach profilaktycznych, nalezy uwzglednic wiek i potrzeby oraz mozliwosci cwiczacych, gdyz ruchomose stawowa zachowuje sie w spos6b zroznicowany w roznym wieku. Dzieci w wieku przedszkolnym (2-5 lat) praktycznie w og6le nie rnusza stosowac takich cwiczen, gdyz ich ciala sl\. tak elastyczne, ze w trakeie naturalnej zabawy stawy pracuja w ich maksymalnym zakresie. W p6iniejszym okresie (6-10 lat) rozpoczyna silt juz fizjologiczny spadek (ograniezanie) ruchornosci w stawach biodrowych i ramiennych. Aby ten proces spowolnic dzieci rnieszczace sie w tym przedziale wiekowym powinny juz stosowac dynamiczny stretching w obrebie stawu ramiennego (polegajacy na unoszeniu i jego rotacji we wszystkich kierunkach) oraz stawu bio-

drowego (unoszenie konczyny dolnej we wszystkich kierunkach). Jesli zas chodzi o krygoslup, to osiaga on swoja maksymalna ruchomosc okolo 8-9 roku zycia. Trzeba jednak zachowac ostroznosc, gdyz probujac zwiekszyc naturalna ruchomose kregoslupa, poprzez wielokrotne powtarzanie zgiec i skretow, mozna nawet spowodowac zlamania p.rzeciqieniowe. w. obrebie plytek. wzrostowyeh kregow J Joprowadzie w ten sposob do powstarua roznorodnych zmian patologicznych (np. spondylolizy czy spondylolistezy), dajacych w pczniejszych okresach zycia rozncgo rodzaju dolegliwosci bolowe ze strony kregoslupa. Stosujac stretching 11 dzieci powinno sie unikac jego statycznych odmian (pasywnej, aktywnej, izomemanej)- Wynika to przedewszystkim z faktu, iz na tym etapie rozwoju ukladu n~rwowego dominuje pobudzanie nad hamowaniem, a to z kolei oznacza, ze dziecku trudno jest utrzymac dana pozycje w bezruchu, odprezyc i odpowiednio skoneentrowae sie na cwiczeniu przez odpowiednio dlugi czas. Ponadto, wymazane jest tu uswiadomicnie sobie doznawanych odczuc, co stanowi istotny czynnik ;,lpobiegaj<t_cyuszkodzeniu rozciaganych miesni, W zasadzie nie wolno stosowac srretchingu izometrycznego, relaksujacego i balistyeznego przed osiagnieciem okresu dojrze .. ania, poniewaz dzieciece miesnie nie przeciwstawiaja sie dostateczv rue rozciaganiu, wobec czego niekontrolowanemu rozciagnieciu ulegaja wiezadla. Przed tzw. drugim skokiem wzrostowym (10-13 lat) cwiczenia ukierunkowane na ruchornosc stawowa moga bye intensywniejsze Kolejny okres (13-15 lat) przynosi dose specyficzna sytuacje W tym okresie niektore dzieci gwaltownie rosna, a ich miesnie i wiezadla nie wydluzaja sie tak szybko, jak rosnace na dlugosc kosci (nie nadazaja za nimi). Pojawia sie wtedy np. nadmierna lordoza ledzwiowa, w glownej mierze spowodowana szybszym wzrostem koscca kregoslupa niz jego rniesni. Stretching w tym okresie powinien bye wiec nacelowany glownie na te miesnie, ktore nie sa samoistnie naciagane przez szybko rosnace kosci. Stan taki, bez odpowiednich cwiczen, doprowadzic rnoze np. do rozwoju wady postawy. W pierwszym okresie mlodzienczym wszystkie kosci, wiezadla i miesnie nie sa jeszcze dostatecznie mocne. W drugim etapie tego okresu (15-19 lat) dopuszeza sie juz stosowanie stretchingu w takim stopniu, jak u osob doroslych (ezyli bez specjalnych ograniczen). Ograniczenia takie nie dotycza nawet osob w tzw. trzecim wieku, a nawet przeciwnie - cwiczenia rozciagajace sa wrecz zaleeane, jako sposob na dluzsze utrzymanie sprawnosci ogolnej i uniezaleznienia od osob trzecich. Bez wzgledu na wiek, stretchingu nie powinno sie wykonywac w stanach pourazowych miesni, stawow i sciegien, a takze krotko po przebytych zabiegach operacyjnyeh. W tych przypadkach rozciaganie nie sprzyja bowiem gojeniu sill! uszkodzonych tkanek i maze doprowadzic do kolejnych .naderwan". Pewna ostroi.nose zaleeana jest rowniez w przypadku dolegliwosci bolowych w powyzszych tkankach, gdyz rnoga one wynikac ze wczesniejszych mikrouraz6w i rozciagania, a nawet rozrywania blizn tworzacych sie w trakeie ich gojenia Stretching moze bye rowniez stosowany jako uzupelnienie treningu sportowego. Cwiczenia rozciagajace, wykonywane przed treningiern, uelastyczniaja micsnie, przygotowujac je w ten spos6b do zwiekszonej praey. Po treningu natomiast, przywracaja im ich naturalna dlugosc, zapobiegajac powstawaniu .zakwas6w", a takze likwiduja uczucie zmeczenia oraz sprzyjaja regeneracji. Odrebny

84

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

j

aspekty prakryczne

! O.Cwiczenia ksztaltujqce

85

problem stanowi profilaktyka urazow. Urazom sportowym sprzyjaja m.in. momenty maksymalnego napiecia miesni jut rozci~i~tych, uzyte przeciwko szybkiemu ruchowi 0 relatywnie duzyrn obciazeniu. Moze to np. prowadzic do rozerwania rniesnia koriczyny podporowej podczas kopniecia. Tego typu urazom sprzyja tez gwaltowne przyspieszenie przeciw duzernu oporowi, czego przykladem rnoze bye rozerwanie miesnia lydki obserwowane czasem podczas startu z blokow. Sarna tylko ruchomosc staw6w nie zabezpiecza przed urazami .. Niezbedna jest jeszcze rownowaga sit pomiedzy grupami rniesniowymi lezacymi po obu stronach roznych osi obrotu,

• niewlasciwa technika wykonywanycb ewiczen (np. wykonywanie cwiczen w nieodpowiedniej pozycji, zla sekwencja rozciagniec i skurczy izornetrycznych, nieodpowiedni czas trwania cwiczenia i niewlasciwa liezba jega powtorzen, wstrzymywanie oddechu, kontynuowanie cwiczenia pomimo bolu, ezy wreszcie .sprezynowanie'' na koncu ruchu), czyniaca caly trening bezuzytecznyrn, pomimo znacznego wysiJku ze strony cwiczacego; • brak systematycznosei, niweczacy przewaznie wczesniej uzyskane efekty.

CWICZENIA Z PRZYBORAMl
Obecnie na rynku istnieje szeroka gama roznorodnych przybar6w do cwi(zen. lch rola polega glownie na uatrakcyjnieniu cwiczen, a czesto rowniez na odwroceniu uwagi cwiczacego od jego dolegliwosci (np. bolu), ale co najwazniejsze - przybory sluza przede wszystkim precyzyjnemu i wyselekcjonowanemu oddziatywaniu, ukierunkowanemu na okreslone cele. 0 doborze przybaru do cwiczen decyduje zwykle przede wszystkim zaplecze sprzetowe osrodka, przychodni czy &abinetu, w kt6rym prowadzone sa cwiczenia. DWe nalezy jednak do tego, by v.yposazenie w roznorodne przybory (zwlaszcza drobne i niekosztowne) bylo bo"ate, umozliwiajace wykonywanie cwiczen sluzacych roznyrn celom. Przybory ;,laj<\. bowiem szczegolna wartosc w fizjaterapii. 0 ile u osob pelnosprawnych cwiczenie ukierunkawane na osiagniecie jakiegos celu maze bye zamiennie wykonyIVanew postaci cwiczenia wolnega, ze wspolcwiczacym ezy na przyrzadzie, 0 tyle 1I osob niepelnosprawnych alternatywy te sa przewaznie wykluczone, wobec czego zastosowanie przyboru stanowi czesto jedyny sposob na realizacje danego cwiczeIlia. Ponizej przedstawiono zatem kilka rodzajow cwiczen z wykorzystaniem przyborow, szczegolnie przydatnych w fizjoterapii. Cwiczenia na pilkacb Pilki do cwiczen funkcjonalnych (tzw. pilki szwajcarskie) wykonane sa winylu i wypelnione powietrzem, Mega miec rozna wielkosc (a srednicy np. 45, 55, 65, 75 em, a do cel6w specjalnych i wieksze - nawet do 120 em), po to, by optymalnie dobrac wielkosc pilki do radzaju cwiczen oraz wzrostu cwiczacego. Do cwiczen funkcjonalnych wielkosc pilki powinna bye taka, by w pozycji siedzacej stawy kolanowe byly zgiete pod katem prostym (dopuszczalny jest nieeo wiekszy ~at, czyli rozwarty). Nie moze natamiast miec miejsca taka sytuacja, w ktorej podvzas siadu kolana beda sie znajdowaly powyzej staw6w biodrowych (kat ponizej 'JOo). Pilki te sa wytrzymale na duze obciazenia, nawet do ok. 450 kg. Poniewaz pilki "z natury" sa niestabilne, w niekt6ryeh sytuacjach konieczne jest zastosowanie specjalnych podkladek w ksztalcie obreezy , po to, by sie nie przemieszczaly (np, u kobiet w ciazy ezy u osob z zaburzeniami r6wnowagi). Pilki te w istocie sa swego rodzaju przyrzadern, gdyz wiele cwiczen, wykonuje sifl: na nich, tak jak na innych przyrzadach. Moga jednakze bye one taki.e przyborem - kiedy sa np. popychane, toczone ezy unoszone konczynami g6rnymi badz dolnymi. Ze wzgledu na podobieristwo tego typu pomoey do klasycznych pilek gimnastycznyeh (np. pilek lekarskich), cwiczenia z uzyciem pilek szwajcar7

Rye. 12. Przyklady cwiczen rozciagajacych.

W fizjoterapii stretching moze stanowic cenne uzupelnienie usprawniania, zwlaszcza w sytuaejach gdy zachodzi potrzeba przywracania ruchornosci stawowej. W leczeniu zachowawczym potrzeba taka wynika z towarzyszacego wielu dysfunkcjorn (ezy nawet eharakterystycznego dla nich) ograniezenia ruchomosci, wynikajacego glownie ze skr6cenia tzw. miekkich element6w okolostawowych. W kinezyterapii istnieje oczywiscie sporo sposob6w postepowania ukierunkowane go na utrzymanie badz przywracanie odpowiedniego zakresu ruehu w stawach. Wiele z nich nosi tez pewne znarniona naciagania podobnego do stosowanego w stretchingu (np. ulozenia redresujace, cwiczenia bierne redresyjne, poizometryczna relaksacja), Jak jut wspomniano, zle wykanywanie stretehingu moze miec nawet gorsze skutki nit zupelny brak tego typu cwiczen, Dlatego warto znac bledy, jakie rnozna tu popelnic i oczywiscie ich unikac, Do najczesciej popelnianych bledow podczas wykanywania stretchingu naleza: • zla rozgrzewka, podezas kt6rej nie podnasi siewystarczajaco temperatura rniesni, nie dochodzi do przyspieszenia krazenia krwi, nie zostaja rozgrzane stawyczyJi og61nie mowiac - brak przygotowania organizmu do wysilku; • zbyt duze obciazenia treningowe, zwlaszcza bez wystarczajacego odpoczynku, prowadzace w kansekwencji do przerneczenia (przewleklego zmeczenia); • nieodpowiednia kolejnose cwiczen, zarowno w trakcie pojedynczych zajec.jak i wiekszej calosci (np. w trakcie tzw. mikrocyklu tygodniowega), co moze zwielokrotniac czas potrzebny na odpoczynek; • zbyt wiele powtorzen danego cwiczenia, moze z kolei powodowat przewlekle zrneczenie miejseawe;

86

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyctne

10. Cwiczenia ksztaltujqce

87

skich celowo umiejscowiono w tym rozdziale (zamiast posrod cwiczen na przyrzadach). Tego typu uchybienia systematyczne dotycza zreszta i innych cwiczen, gdyz niekt6re pomocne do ich wykonywania z powodzeniem moga pelnic roznorodna role - zarowno przyboru, jak i przyrzadu, Wracajac do podjetego problemu trzeba najpierw nadrnienic, ze cwiczenia funkcjonalne na pilkach moga bye wykonywane przez osoby zdrowe, w roznym wieku i 0 roznym stanie sprawnosci, w celach profilaktycznych, rekreacyjnycb oraz po prostu dla zabawy.Cwiczenia na pilkach znajduja tez swoje zastosowanie w flzjoterapii - m.in. w ginekologii, pediatrii, neuroJogii, ortopedii. Pilki szwajcarskie wykorzystywane sa nawet na oddzialach intensywnej terapii, m.in. u pacjentow w stanie spiaczki. Pilki tego typu stwarzaja wiele mozliwosci - mozna na nich wykonywac roznego rodzaju cwiczenia - np. wzmacniajace, rozciagajace, stabilizacyjne, koordynacyjne, rownowazne czy rozluzniajace. Istnieje rowniez odmiana cwiczen wydolnosciowych wykonywanych wlasnie na pilkach - tzw. aerobik na pilkach. Wypracowano tez specyficzne metody cwiczen z wykorzystaniem tego typu pilek - np. metoda S. Klein- Vogelbach czy elementy metody B. Bobath. Pilki 0 ktorych mowa, rnoga bye stosowane m.in. do nauki prawidlowego przenoszenia ciezaru ciala, Cwiczacy, siedzac na pike ze stopami opartymi 0 podloze lub kleczac (klek jednonoz z oparciem uda po stronie wykrocznej na pike) moze przenosic ciezar ciala, obciazajac jedna lub obie stopy jednoczesnie (przygotowanie stopy/stop do przejecia funkcji podporowej i rozdzielenie ruchow bioder). Powolne, kontrolowane przemieszczanie pilki w plaszczyznie czolowej ulatwia odczuwanie zmiany ulozenia srodka ciezkosci ciala i odruchowe ustawianie poszczegolnych czesci ciala wzgledem siebie oraz wydluzanie i skracanie rniesni w obrebie tulowia, Poruszanie pilka w plaszczyznie strzalkowej umozliwia glownie korygowanie ustawienia miednicy w tej plaszczyznie (umiejetnosc utrzyrnywania rniednicy w pozycji posredniej jest niezbedna m.in. dla dalszej pion izacj i). Cwiczenia na pilkach wykonywane szybciej (gwaltowniejszym ruchem) mega bye wykorzystywane w celu doskonalenia reakcji rownowaznych i obronnego podporu. Cwiczenia na pike umozliwiaja tez nauke i doskonalenie stabilizacji tulowia oraz wspomagaja aktywnosc antygrawitacyjna, niezbedna dla prawidlowego utrzyrnywania postawy i poruszania sie, Pomocne w tego typu cwiczeniach jest np. lustro dzieki ktoremu cwiczacy moze kontrolowac swoja postawe. Pilke terapeutyczna mozna z powodzeniem wykorzystac rowniez do zwiekszania zakresu ruchomosci, Poprzez odpowiednia pozycje wyjsciowa oraz powolny, rytmiczny ruch toczenia pilki w okreslonym kierunku mozna uzyskac warunki do rozciagania okreslonych grup miesniowych czy elementow okol:ostawowych. Uzywajac tego przyboru mozna tez doskonalic okreslone sekwencje ruchow. Na pike mozna sie oprzec (podeprzec), co z jednej strony wspomaga stabilizacje lub uspokaja pacjenta, ale z drugiej wymusza wieksza aktywnosc anizeli wtedy, gdy podpor ten odbywa sie na nieruchomym podlozu, Przykladowo przechodzenie z kleku jednonoz do pozycji stojacej z oparciem rak na pike daje pewne poczucie stabilizacji, ale jednoczesnie uniemozliwia pelny podpor i obci¥enie rak, co z kolei wymusza odpowiednia aktywnosc statyczna w obrebie tulowia j obreczy biodrowej,

Podczas tego typu cwiczn zawsze nalezy kontrolowac ruchy pilki, na kt6rej i powolne, !!dyz zbyt obszerne lub gwaltowne mega sprowokowae wystepowanie tzw. reakcji ~towarzyszonych lub kompensacyjnych ruchow w obrebie tulowia, glowy i konczyn gornych (gdy cwiczenie jest wykonane prawidlowo w pozycji siedzacej nie \... yst~puj<\.ruchy we wspomnianych czesciach ciala). Podczas cwiczen na pilkach, lwlaszcza z dziecrni, trzeba pamietac tez 0 tym, by ukladajac dziecko (szczeg6lnie male) po raz pierwszy na pike terapeuta trzymal je blisko wlasnego ciala, obejrnuI<lC rekami, Dopiero po zaakceptowaniu tej pozycji prowadzacy cwiczenia maze -stopniowo oddalac sie od cwiczacego. Nie wolno tei: poruszac pilki poprzez cialo dziecka - w czasie, gdy terapeuta trzyma dziecko powinien poruszac lub kontrolowac pilkt; wlasnymi przedramionami, kolanami badz tulowiem,
lezy badz siedzi cwiczacy. Ruchy te powinny bye raczej niewielkie

W fizjaterapii pilka taka moze tez pomagac terapeucie - zwlaszcza w podnoszeniu i poruszaniu ciezkimi czesciami ciala pacjenta. Podczas cwiczen na pilkach mozna stosowac dodatkowo jeszcze inne przybory, np. tasmy, ciezarki czy male pith Jak widac, tego typu pilki stwarzaja wiele roznorodnych rnozliwosci, natomiast dobor konkretnych cwiczen zalezy glownie od celu, jakiernu rnaja sluzyc,

Rye. J 3. Przyklady cwiczen na pilkach,

CWiczenia z uZyciem walk6w W pewnej stycznosci do cwiczen z pilkami pozostaja cwiczenia na walkach. Stunt glownie ksztaltowaniu rownowagi (na ruchomym podlozu), aczkalwiek nie tylko. W tym celu uzywa sie roznorodnych watk6w, dostosowanych pod wzgledem

88

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10 Cwiczenia ksztaltujqce

89

srednicy i dlugosci do wyrniarow cwiczacego i celu cwiczen. Wazne, by mialy takze odpowiednia twardosc, gdyz zbyt miekki walek utrudnia stabilizacje. Cwiczenia na walkach sa latwiejsze niz na pilkach - zarowno dla cwiczacego, jak i dla terapeuty - poruewaz kontakt ewiczacego z ruchomym podlozem jest tutaj wiekszy, a ruch odbywa sie tylko w jed~ej plasz~zyinie. S~arza to wiy~~ sze poczucie bezpieczenstwa, a ruchy moga byc obszerniejsze. Ta jednoosiowosc cwiczen jest tez swego rodzaju ulatwieniem i przygotowaniem do innych cwiczen, Nie oznacza to jednak, ze mega to bye wylacznie cwiczenia symetryczne, bo mozna przeciez przyjac pozycje asymetryczna lub wykonywac ruchy po skosie. Wspomniana jednokierunkowosc przemieszczen zmusza natomiast prowadzacego, by - stosownie do potrzeb - odpowiednio sytuowal cialo cwiczacego wzgledem osi walka - wzdluz lub w poprzek. Na walkach 0 duzych gabarytach cwiczenia moga bye wvkonvwane w dwojaki sposob - cale cialo cwiczacego znajduje sie na walku, albo tylko ~zyse ciala znajduje sie na walku, a pozostale (np. konczyny go~e lub dolne) poza nim (np. wsparte na podloze), Cwiczyc mozna w roznych pozycjach=lezac, w kleku podpartym, siedzac jak na krzesle, w siadzie rozkrocznym badz wykrocznym. Dodatkowa korzyscia, w odroznieniu od pilki jest to, ze na walku o odpowiedniej dlugosci mozna ulozyc cwiczacego tak, by dluga os ciala pokrywala sie z osia walka, Poza tym, podczas niektorych cwiczen, walek moze bye obejmowany przez cwiczacego konczynarni dolnymi lub gornymi, co daje mu wieksze poczucie bezpieczenstwa, dzieki czemu ruchy na walkach moga bye szersze niz na pilkach Pewnym dodatkowyrn walorem (dogodnoscia) jest to, ze zarowno terapeuta, jak i cwiczacy moga znajdowac sie jednoczesnie na walku - np. siedzac na nim w rozkroku. Ulatwia to wspomaganie cwiczen i sterowanie ruchem przez terapeute, a takze asekuracje cwiczacego, zwlaszcza gdy uzywa sie dodatkowego przyboru. W trakcie tych cwiczen czesto uzywa sie bowiem takich przyborow, jak np. male pilki, laski, obrecze i inne.Ten dodatkowy przybor sluzy zwykle zapewnieniu poczucia bezpieczenstwa, nieraz uzywany jest jednak aby odwrocic uwage od glownego zadania - np. w celu zautomatyzowania reakcji rownowaz-

wykroczna na walku. W tego typu cwiczeniach chodzi przede wszystkim 0 odpowiednie przejmowanie ciezaru ciala z wyeliminowaniem wspolruchow drugiej konczyny, co jest szczegolnie istotne, gdy mamy do ezynienia z patologicznymi ~ynergiami i/Iub z zaburzeniami dysocjacji. Wobec duzego bogactwa cwiczen z uzyciem walkow, terapeuta musi przede wszystkim okreslic eel cwiczen, jaki chce uzyskac i w zaleznosci od tego odpowiednio do brae wielkosc walka, pozycje do cwiczen oraz rodzaj wykonywanych
ruchow.

Rye. 14. Przyktadowe cwiczenia z uzyciem watk6w.

Cwiczenia z pilkami Pilki sa przyborami powszechnie znanymi, choc nie zawsze docenia sie rnozliwosci ich wykorzystania w terapii. Dostepne sa w roznych rozmiarach, o roznej fakturze powierzchni oraz 0 zroznicowanyrn ciezarze, Ich zastosowanie Jest bardzo wielostronne. Dla potrzeb fizjoterapii (i nie tylko) produkuje sie wiele odmian pilek. S~ to m.in. pilki "kolczaste" (tzw. ,jere"), ktore dzieki tej specyficznie zmienionej powierzchni, pobudzaja zakonczenia nerwowe urnieszczone w skorze, za pornoca swego rodzaju rnasazu. W ten spos6b poteguja odczucia dotykowe, uposledzone np. w przebiegu niekt6rych uszkodzen obwodowego i osrodkowego ukladu nerwowego czy innych zaburzen sensomotorycznych. Pilki te mega miec rozna wielkosc - ad mieszczacych si~ w dloni, po opisane wczesniej pilki do cwiczen funkcjonalnych. Pilki tenisowe (lub inne 0 podobnej wielkosci) wykorzystywane sa glownie do cwiczen rak, Sq rowniez stosowane w profilaktyce ulozeniowej - zabezpieczaiac funkcjonalne ustawienie dloni. Pileczki do tenisa stolowego moga bye pomocne np. podczas prowadzenia cwiczen oddechowych - ich niewielki ciezar powoduje, iz latwo si~ przemieszczaja (podczas wydmuchiwania powietrza). Pilek lekarskich (0 ciezarze od Y:> do 5 kg) uzywa sie przede wszystkim w celu ksztaltowania sily rniesniowej, np. poprzez dzwiganie, wypychanie czy rzucanie. W niektorych przypadach zapewniaja one tez odpowiednie ustawienie odcinka ciala, lub slui:Etksztaltowaniu innych cech - np. podczas toczenia takiej pilki wok61 ciala w pozycji siedzacej z ugietymi, badz okresowo unoszonymi konczynami dolnymi. Klasyczne pilki gimnastyczoe sluza przede wszystkim ksztaltowaniu zdolnosci koordynacyjnych (podrzucanie, lapanie, podbijanie, odbijanie od podloza

nych.

W zaleznosci od inwencj i prowadzacego, walek moze miec dose szerokie zastosowanie. Zwykle tylko cwiczacy znajduje sie na walku, a terapeuta porusza walkiern (wykonuje ruchy obrotowe), co jest dobrym i latwym sposobem przeprowadzania cwiczen rownowaznych na ruchomym podlozu. W innej sytuacji, kiedy cwiczacy .zwiesza sie na walku" w kleku podpartym (gdy konczyny gorne wsparte sa na walku, a dolne znajduja sie na stalym podlozu), poprzez ruchy walka wymusza Sly niejako ruch kompensacyjny tulowia, czyli podazenie srodka ciezkosci w kierunku uciekajacego punktu podparcia (wymuszanie aktywnej stabilizacji tulowia). Jesli natomiast walek bedzie usytuowany skosnie, jednym koncem podparty na podwyzszeniu (np. na niskiej skrzyni), to nie tylko mozna ulatwiac pionizacje i ksztaltowac reakcje rownowazne w niece wyzszych pozycjach, lecz takze wykonywac tzw. cwiczenia obronne na wczesniejszych etapaeh pionizacji cwiczacego, kiedy boi sie on jeszcze wyzszych pozycji. Innym przykladern bardziej wszechstronnego wykorzystania walkow rnoga bye cwiczenia ukierunkowane na rozdzielenie ruchow konczyn, szczegolnie dolnych, w czym moze bye pomocna pozycja

90

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10. Cw;czenia ksztaltujqce

91

w roznych pozycjach), natorniast inne pilki "sportowe" stwarzaja bodaj naj~\'i~.cej mozliwosci. Pomijajac ich uzycie w trakcie zespolowych gier sportowych (tJ. slatkowki, koszykowki, pilki recznej, noznej czy wodnej), znajduja zastosowanic takze podczas cwiczen indywidualnych, z partnerem oraz grupowych, Wykorzystujac tego typu przybory i rozrnaite cwiczenia z repertuaru poszczegolnych gier mozna doskonalic rome zdolnosci motoryczne. Zaleznie od sposobu poslugiwania sie, pilka spelnia rcznorodne zadania. Zapewnia np. odpowiednia pozycje (podczas zwisu tylern na drab~nkac~,. gd~l. jest umieszczona na zgietych pod katem prostym udach). Moze sluzyc stabilizacji odpowiednich odcinkow ciaia - np. podczas klasyczny~h cwiczen .mi~sni brzu.cha pilka umieszczona pod breda gwarantuje odpowiednie ustawieme glowy. Pilka trzymana w dloniach, w trakcie wykonywania cwiczen konczynami gomyrm, poteguje napiecie ieh miesni. Moina j<\ takze \vykorzys~e w trakcie podskokow ze skretami w obie strony (ruch podobny do twista) - pilka umieszczona porniedzy zgietymi kolanami wyrnusza ustawienie konczyn dolnych, a cale cwiczenie POw?duje ich wzmocnienie. Osoby bardziej zaawansowane moga do tego cwiczenia uzyc malcj pilki lekarskiej (1-3 kg). Cwiczenie to moze bye np. przygotowamern do jazdy na nartach. Cwiczenia tzometryczne rowniez moga zostac urozmaicone dzieki uzyciu pilki. Przykladowo, sciskajac umieszczona w dloniach pilke na wysokosci klatki piersiowej, mozna oddzialywac na miesnie piersiowe oraz miesnie konczyn gornych, natomiast umieszczona rniedzy kolanarni - przy probic ich zlaczenia - bedzie powodowala wzmocnienie przywodzicieli konczyn dolnych Wykorzystujac ksztalt pilki mozna wykonywac tez np. cwiczenia korekcyjne stop (toczenie pilki stopa po podlozu lub po scianic w roznych kierunkach). Zwykle rzuty i przyjecia (lapanie pilki) wyrabiaja koordynacje i orientacje w przestrzeni (zwlaszcza, gdy partner nie stoi \'v' miejseu, lecz sie porusza), Pilka moze bye uzyta w cwiczeniach poprawiajacych stabilnosc. W tym przypadku bedzie sluzyla za ruchoma plaszczyzne podpareia 0 malej powierzchni (np. w lezeniu tylem ze stopami opartymi na pilce i miednica uniesiona ponad podloze). Z ich pomoca mozna tez wykonywac cwiczenia izometryczne (np. jedno- czy obureczne sciskanie pilki), Pilki moga takze pornoc ksztaltowac prawidlowna postawe ciala (np, rnarsz z pilka umieszczona na glowie na kolku ringo). Pilki zatern sa bardzo wartosciowym przyborem, aczkolwiek przytoczone przyklady nie wyczerpuja w pelni mozliwosci zastosowania ich podczas roznorodnych cwiczen. Cwiczenia z tasmarni Thera-Band

Bardzo wazny jest prawidlowy chwyt tasmy (by nie uderzyla cwiczacego nie zaciskala sie na dloni), Ze wzgledu na prawdopodobienstwo mechanicznego Llszkodzenia tasmy, podczas cwiczen nie powinno sie nosic pierscionkow, zegarkow czy innych ozdob mogacych spowodowac jej przerwanie Najlepiej tez cwiczvc bez butow, choc obecnie produkowane sa specjalne perle, do zalozenia na but I \~, ten sposob umocowania jej pod stopa, Produkowane sa tez tzw. kotwiczki, uchwyty (jak do ekspanderow) oraz specjalne opaski - dla osob, ktore z roznych przyczyn nie sa w stanie chwycic tasmy reka,
I

Cwiczenia z tasmami Thera-Band powoduja glownie przyrost sily i wydolnosci organizmu oraz wplywaja korzystnie na stabilnosc stawow. Znajduja takze zastosowanie we wszystkich fonnach uczestnictwa w kulturze fizycznej - od fizvcznego wychowania, poprzez rekreacje az po fizjoterapie i sport. Przybor, Jakim lest tasma Thera-Band, stwarza niemal nieograniczone mozliwosci roznicowania 'L wiczen - zalezne od wiedzy, umiejetnosci i inwencji tworczej instruktora (terapeuty). Cwiczenia z tym przyborcm mogq bye statyczne (rozciagniecie tasmy I trzymanie) badz dynarniczne. W cwiczeniach statycznych dobiera sie taki kolor usmy I stopien jej rozciagniecia, by CW1CZ<\cCY mogl utrzymac jq przez kilka do 30 sckund (odpowiednik cwiczen izornetrycznych krotkich i dlugich). Do CW1CZCI1 11 charakterze dynamicznym obciazenie dobiera sie poprzez probe polegajaca na okresleniu maksymalnej liczby powtorzen danego cwiczenia, jaka jest w stanie wykonac dany cwiczacy. Nastepnie na podstawie tego wykonujc sie ok. 60% powtorzen w secie. Osoby poczatkujace wykonuja zwykle od 8 do 12 powtorzen, zaawansowane - od 12 do 16. Potem, aby nie zwiekszac liczby powtorzen, nalezy zrnienic tasme na mocniejsza. Nalezy parnietac tez 0 pewnych ogolnych zasadachizn. przed cwiczeniami nalezy przeprowadzic rozgrzewke, a po nich - cwiczenia rozciagajace i rozluzniajace. Cwiczyc z tasma mozna oczywiscie w roznych pozycjach, Wazne jest jednak, by pozycja stabilizowala odcinki ciala nie biorace udzialu w ruehu i eliminowala dzialanie miesni, ktorych nie chcemy wzmacniac, :-t jednoczesnie niejako zmuszala do pracy te miesnie, na ktore ukierunkowane jest dane cwiczenie. Tasmy Thera-Band produkowane sa rowniez w postaci niewielkieh pier-cicni, takze w roznych kolorach i stwarzajacych zroznicowany opor, przeznaczonych do roznorodnych cwiczen palcow reki. Cwiczenia z kijami (laskami gimnastycznymi)

Tasmy Thera-Band wykonane sa z lateksu, a dla osob uczulonych na ten material - ze specjalnej gumy, 0 roznym stopniu rozciagliwosci, oznaezonym odpowiednim kolorem. Zaleznie od dlugosci i koloru tasma taka stawia rozny opor: bezowa jest bardzo slaba, zolta - slaba, czen-vona - srednio mocna, zielona moena, niebieska - bardzo moena, czama - specjalnie mocna, srebma - super mocna i zlota - maksvmalnie mocna. Przykladowo, taSma zielona (jedna z najczl(sciej stosowanych) przeznaczona dla osob 0 przeciytnej sile mit(sniowej, przy dlugosci pocZ<\ctkowej 30 cm stawia nast~puj<lce opory: podczas rozciqgniyeia jej do 50 cm- 1,93 kg; do 70 em - 2,73 kg,. do 80 cm - 3,18 kg i do 90 cm - 3,62 kg.

Prosty przybor, Jakim jest kij (laska gimnastyczna) takze stwarza roznorodne Inozliwosci. Laska moze bye wykorzystana jako przybor do cwiczen indywidualnych lub z partnerern. W pierwszym przypadku laska trzymana oburacz na ogo! siuzy poprawie symetrii wykonywanych ruchow obustronnych. Rozne cwiczenia z laska gimnastyczna, zaleznie od charakteru wykonywanych ruch6w, moga sluzyc ksztaltowaniu gibkosci, zwinnosci lub zrl(cznosci, a nawet si-ly. Laska moie bye bowiem np. unoszona, podrzucana i chwytana, przekladana z r~ki do ryki, pod nogq [ub ponad glowq itd. Mozna z ni", wykonywac rozne ruchy - np. wymachy,

92

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktycme

/0. Cwiezenia ksztaltujqce

93

sklony, skrety i opady tulowia, Czesc cwiczen indywidualnych mozna tez wykonywac z laska oparta jednym koncem 0 podloze, np. wspinania w lezeniu przodem czy wymachy konczyn dolnych w staniu z "przytrzymywaniem sie" laski.

Cwiczenia z wykorzystaniem

inoycb przyborow

Rye. 15. Rozne sposoby trzymania tasmy w trakcie cwiczen,

Cwiczenia z partnerern, z uzyciern jednej laski tub dwoch, na ogol rnaja podobny charakter i sluza ksztaltowaniu tych sarnych cech, co cwiczenia indywidualne. Stwarzaja one jednak wiecej rnozliwosci, zwlaszcza jesli chodzi 0 gibkosc i sil~. Odmiana tego typu cwiczen sa cwiczenia z Iaska trzymana przez dwoch partnerow - np. przeskoki nad nieruchomym lub wahadlowo poruszanym przyborem, czy przejscia w roznych pozycjach pod laska lekarska trzymana na roznej wysokosci. Uzycie jednego lub dw6ch grubszych kij6w, trzymanych przez dw6ch partner6w, umozliwia tez wykonywanie niekt6rych cwiczen analogicznych do tych, jakie wykonuje sie na drazku gimnastycznym badz poreczach,

Na poprzednich stronach przedstawiono przykladowe cwiczenia z wykorzytaniem kilku podstawowych przybor6w. Mozliwosci pod tym wzgledem sa jednak zdecydowanie wieksze, Powszechnie uzywa sie bowiem licznych przyborow lUrowno podstawowych, jak i specjaJistycznych. Sposrod przyborow (podrecznych) podstawowych czesto stosuje sie tez np. woreczki 0 roznym ciezarze, krazki rozne] wielkosci, skakanki, obrecze czy szarfy, Przykladem tego typu przyborow rnoga tez bye aero-stepy i krazki DYNAIR. S~ to nowsze przybory wykorzystywane zarowno w fizjoterapii, jak i w roznych formach sportowo-rekreacyjnych, Pierwsze z nich to dwie polaczone komory - kazda w ksztalcie polkola - wypelnione powietrzem, 0 powierzchni pokrytej malyrni wypustkami (kolcami). Krazki DYNAIR rowniez wypelnione S1\_ powietrzern, lecz S1\_ okragle i maja gladka powierzchnie. Przybory te sluza do wykonywania cwiczen w roznych pozycjach .tojacej (obunoz lub jednonoz), w klekach, siadach oraz w lezeniu, Aero-stepow -nozna uzywac w podobny sposob, co platform do step-aerobiku, Ogolnie mom a powiedziec, ze dzieki tyro przyborom mozna modyfikowac (utrudniac) roznorodne .wiczenia - np. wzmacniajace czy koordynacyjne, a zwlaszcza rownowazne, )zic:;ki"kolczastej" powierzchni wplywaja one rowniez korzystnie na propriocep~J~.

Rye. 17. Przyktady cwiczen z uzyciern krazkow DYNAIR.

Wszystkie te przybory, podobnie jak wczesniej opisane, sluza do ksztaltowania roznych cech. 0 wartosci pod tyro wzgledem decyduje jednak charakter cwiczenia, natorniast przyb6r rna "tylko" zapewnic poprawnosc wykonania cwiczenia i uaktywnic cwiczacycb, Niejednokrotnie - zaleznie od potrzeby - jest tez swego rodzaju ulatwieniem b1\_di utrudnieniern cwiczenia (stopniowanie trudnosci). Odrebna grupe stanowia przybory specjalistyczne - stosowane np. w treningu sportowym, gimnastyce korekcyjnej czy rehabilitacji. Obecnie dostepnych jest wiele przedmiot6w tego typu, przeznaczonych do wspomagania cwiczen ksztaltujacych poszczegolne cechy motoryczne. Przykladem mega bye roznorodne ekspandery, obciazniki czy male "trenaiery" do cwiczen okreslonych grup miesniowych, przybory do cwiczen w wodzie, pomoce do cwiczen manualnych, az po cale zestawy przyborow sluzacych np. ksztaltowaniu integracji sensomotorycznej.

Rye. 16. Przyklady ewiczen z laska gimnastyczna w roznych pozycjach wyjsciowych.

94

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

10. Cwiczenia ksztaltujqce

95

W podrecznikach gimnastyki po~staw~wej i w specjalistycznych opracowaniach monograficznych opisano wiele cwiczen z wykorzystaniem roznorodnvch przyborow. Niektore tego typu cwiczenia, a szczcgolnej wartosci w rehabilitacji, przyblizona tez w dalszej czesci tego opracowania,

10.2. Cwiczenia na przyrzadach
W odroznieniu od przyborow, z ktorymi wykonuje sie cwiczenia, uzywa sie takze wielu przyrzadew, na ktorych wykonywane sa rozmaite cwiczenia. Przyrzady te maja rozny charakter i konstrukcje, zaleznie od przeznaczenia, Na przyrzadach mega bye przede wszystkim wykonywane cwiczenia polegajace na ruchach calego ciala w zwisaeh (np. na kolkach ezy drazku) alba w podporaeh (np. na koniu z Iekami ezy na poreczach) lub tez cwiczenia a innym eharakterze (np. na rownowazni ezy skoki przez skrzynie lub przeploty przez kraty gimnastyezne). Opr6cz tych przyrzadow, w gimnastyee podstawowej najczesciej uzywa sie jeszcze drabinek ~rzysciennyeh i lav\"eez~k gimnastycznych. Pomijajac gimnastyke sportowa, V:' gimnastyce podstawowej tego typu sprzet ulatwia ksztaltowanie roznych zdolnos~1 motorycznych w taki sposob i w takim zakresie, jaki bez jego uzycia bylby niemozliwy. 0 wartosci pod tyrn wzgledem deeyduje jednak rodzaj i charakter wykonywanych cwiczen, wobee czego odpowiednie przyklady beda przedstawione podczas omawiania konkretnych rodzajow cwiczen Na potrzeby treningu sportowego, cwiczen rekreacyjnych czy rehabilitacyjnych sko~struow~o wiele roznorodnych przyrzadow specjalistycznych, aczkolwiek gr~c~ pomiedzy ~yml grupami s~ raczej umowne. Przyrzady te przewaznie sluza do c\~~czema o~~eslonych grup miesniowych, zwykle pojedynczych. Stad tez ogrornna roznorodnosc tego typu urzadzen, ktore przewaznie laczone sa w roznie skomponowane zestawy,.~ cwiczacy koJejno zamieniaja sie stanowiskami (system stacYJ?-Y)· kinezyterapii natomiast raczej stosuje sie przyrzady uniwersalne, poW zwalajace np. na ,,~'ykonywanie cwiczen roznych grup miesniowych. W odrozniemu od pop~zedmej gruP)~ (cwiczen uzytkowo-sportowych na przyrzadach), cwiczerua z uzyciern ornawianych polegaja na wykonywaniu okreslonvch ruchow poszczegolnymi odcinkami ciala (a nie calym ciaiern). Drugim elementern roznicujacym Jest to, ze w ,!ej g~pie ewic~en stosowany jest opor zewnetrzny. Opor ten moze byc .zadawany w rozny sposob - zwykle poprzez unoszenie odpowiednich obciaznikow (bezposrednio b9c~ za posrednictwem ukladu przekladni czy systemu h~e~, z blocz~ml), zastosowarue elementow sprezystych lub specjalnych "hamulcow ~mech~mczn~'ch cz?, np. elektromagnetycznych). Wielkosc tego oporu jest ~ndY\-Vldualn~e ,dobl~rana I do~o"yan.a, za~eznie ad ~~ili;vosci cwicZ'lc~go i przyJytych "zaloz.en trenmgowych , Cwiczenia moga rruec rainy charakter I bye przeprowa?zane jako .statyczne (niektore) lub dynamiczne - ze stalym lub zmieniajacym SIC( obciazeniem w kolejnych tzw. setach lub nawet z oporem zmieniajq_cym Sl.~w pr~eb!egu ~ego ruchu (tzw. cwiczenia izokinctyezne) Oprocz ksztaltowarna sily, cwiczerua te moga sluzyc tez wyrabianiu wytrzymalosci, 0 ezym decyduje

g,lownie . czas cwiczen (liczba powtorzen) oraz wydolnosci, Do tego ostatnicgo cclu sluza przede wszystkirn rozrnaite cykloergornetry, stepery czy bieznie ru,-home, a a cfektywnosci tego typu cwiczcn decyduje glownie wielkosc zastosowancgo oporu, kat nachylenia biczni, tempo i czas trwania cwiczen. Poniewaz kollleczne jest tutaj odpowiednie, osobniczo dobrane obciazenie, obecnie cwiczenia tc sa ciagle monitorowane dzieki wspolpracujacymi z nimi urzadzeniami porniaroIIymi, mierzacymi w sposob ciagly czestotliwosc tetna podczas cwiczen i inforl11uj'lcymi na biezaco np. 0 koniecznosci zwiekszenia lub zmniejszenia temp a cwiczcnia. Poza opisanymi wczesniej przyrzadami, w reedukacji ruchowej (a nawet 1\' treningu sportowym) sto~uje siy. rozne urzadzenia, ktore w istocie nie sa ani przyborami, am przyrzadami w takirn "gimnastycznym ujeciu". Sluza one przede \\szystkim wspomnianemu juz monitorowaniu cwiczen - calego ieh cyklu badz pOJedynczego ruchu, zwykle przez porruar i wizualizacje pewnych parametrow .izjologicznych. Przewaznie chodzi tu 0 ulatwienie danego ruchu lub optyrnalizacje .cgo przebiegu, zwlaszcza przy zaburzeniach sterowarua ruchami. Dostarczane II ten sposob dodatkowe (zastepcze) informacje 0 niektorych parametrach ruchu przev-..-aznie ,ulat.",liajq_i~h wykonanie pomimo tych zaburzen, a tego typu postepo'"amc okresla Slyjako CWICZeI1la wykorzystaniem zastepczego sprzezenia zwrotz ucgo (biofeedback). . Specyficzna w pewnym sensie grupy cwiczen na przyrzadach stanowia ewi..zerna stosowane w tzw. reedukacji posturalnej, ktore zwykle sa wykonywane II kilkunastoosobowych grupach. Czesto w tym celu korzysta sie z prostych przyrzadow 1 p~zybor6w gimnastycznych (np, drabinki, laweczki, laski, pilki zwykle I leka~skle itd.), Skromny arsenal tego typu pornocy (a przez to i cwiczen) nie Jl~zwala jednak 11a pelne osiagniecie wszystkich celow omawianej reedukacji. ,\, zwiazku Z tym od lat podejmowane sa proby konstruowania przyrzadow sluzacvch do w~'konywania roznorodnych cwiczen korekcyjnych, a nawet do reedukacji pos~uralneJ wdrazany jest system stacyjny. Podstawowe stacje (stanowiska) roznia Slyjednak w swej konstrukcji od innych przyrzadow tego typu, gdyz sluza innym celom. Oczyw.iscie, niekto~e z nich sluza ksztaltowaniu niektorych miesni (glownie -intygrawnacyjnych), chociaz problem sily jest tu niejako drugorzedny. Na stanowiskach tych wykonuje sie przede wszystkirn cwiczenia korekcyjne bazujace na clznan!,'C?me~odach r.e~dukacji posturalnej (niektore w postaci zmodyfikowanej) 0r~z ~\""lczeDia uiatwiajace ksztaltowanie nawyku prawidlowej postawy. Dlatego tcz wiele z tych cwiczen jest monitorowanych (biofeedback). Na zakoncaenie (dla porzadku) trzeba wspornniec 0 rozmaitych przyrzadach I\ykorzystyv.:anych rowniez do innych cwiczen - np. reedukacji chodu czy cWlC~en w \~odzi~ a roznym charakterze. Trzeba jednak podkreslic, ze przyrzad jest jedynie srodkiem technicznym umozliwiajacym badz ulatwiajacym wykonywarne cwiczen okreslonego rodzaju, natomiast podstawowa sprawa jest eel, jaki chcemy osiagnac. Z~\vsze wiec warto zadac sobie pytanic, czy w niektorych przypadach stosowame kosztownych przyrzadow jest konieczne, ale I odwratne czy bez nich osiagniecie danego celu jest realne.

96

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty prakryczne

10. Cwiczenia ksztaltujqce

97

Rye. /8. Sposoby monitorowania cwiczen-

biofeedback.

10.3. Cwiczenia ze wspelewiczacym
Zartobliwie rzeez ujmujac, wspolcwiczacy jest najlepszym przyborem, przyrzadern, a nawet urzadzeniern do wspomagania cwiczen zastepczym sprzezeniem zwrotnym. Pornijajac psychospoleczne wartosci cwiczen z partnerem, aby uzasadnic powyzsze stwierdzenie warto najpierw og61nie zwrocic uwage na to, ze podezas tego typu cwiczen wspolcwiczacy moze spelniac rozna role, Partner rnoze bye bowiem np. cbwytany, pociagany czy pch any lub dzwigany (jak przybor), Mozna sie na nim wesprzec lub .zawiesic" (jak na przyrzadzie), W pewnych sytuacjach rnoze on ulatwiac wykonanie danego ruchu, a w innych utrudniac (stawiac opor). Moze rowniez w rozny sposob (np. dotykiem, oporem, slowem) jak gdyby inforrnowac wspolcwiczacego 0 poprawnosci wykonania zadania ruchowego (rodzaj biofeedbacku). Oczywiscie, mozliwosci i wartosc tego typu cwiczen sa 0 wiele wieksze. Cwiczenia ze wspolcwiczacym sluza przede wszystkim ksztaltowaniu roznych zdolnosci motoryeznych. W zaleznosci od sposobu ieh wykonywania moga sluzyc np. ksztaltowaniu sity. W tym eelu stosuje sie m.in. przepychanie, przeciaganie ezy przysiady lub podskoki w postawie przodem b'l_di tylem do siebie (oczywiscie z odpowiednim uchwytem), a takze dzwiganie i podnoszenie partnera. Niekiedy natomiast, podczas tego typu cwiczen zadaniem partnera jest tylko przytrzymanie (ustabilizowanie) jakiejs czesci ciala cwiczacego (np. przytrzymanie stop przy przechodzeniu z lezenia tylem do siadu). Ksztaltowaniu gibkosci sluza natomiast pewne ruchy wykonywane przez obu spleeionyeh uehwytem wspolcwiczacych - identyeznie lub naprzemiennie (przeeiwstawnie). Przykladem tyeh pierwszych moga poglebienia opadu w pozycji stojacej z opadem tulowia w prz6d, natorniast tych drugich naprzemienne ruchy (np. wymaehy) splecionych konczyn gornych w staniu przodem do siebie, czy naprzemienne niewielkie sklony w przod i w tyl w staniu tylern do siebie, np. z ehwytem za dlonie konczyn g6mych uniesionych w bok lub w gore, W niektorych cwiczeniach rOlci<l&ajl:leychpartner sluzy

Icdynie jako swego rodzaju "podktadka", zapewniajaca wlasciwa pozycje do ~ego tvpu cwiczen, alba tez delikatnie dociska cwiczacego w ostatniej fazie ruehu. Cwiczenia z partnerem ksztaltujqce zwinnose maja charakter w pewnym sensie zabawy, podezas kt6rej cwiczacy rna np nie dac sift:nadepnac czy dotknac, wytracic L r6wnowagi itp. Omawiany rodzaj cwiczen stosuje sie zreszta powszeehnie w wielu zabawach ruehowyeh - np. z obieganiem czy przeskakiwaniem przez partnera, przeczolgiwaniem sift:pod partnerem, bedacym przykladowo w kleku podpartym itp. Czesciowo takze szybkosc rnoze bye ksztaltowana poprzez takie cwiczenia - zwykle przez proste zabawy biezne, wymagajace startu z roznych pozycji. Odrebna grupe tworza tutaj cwiczenia ze wspulcwiczacym i z przyborem. \/ajbardziej rozpowszeehnione S4 cwiczenia z roznymi pilkami (rzuty, ehwyty, toezenia itd.), ze skakankami (np. przeciagania) i laskami. I w tym przypadku przybory znajduja zastosowanie w wielu graeh i zabawaeh ruchowych, a poszezegolne cwiczenia - w zaleznosci od ich rodzaju oraz charakteru - rnoga z powodzeiicm sluzyc ksztaltowaniu poszczegolnych zdolnosci motorycznyeh. Opisane -vczesniej cwiczenia na pilkach oraz z tasmami Thera-Band takze mozna wykonywac w paraeh. Nie bez znaczenia jest przy tym dodatkowa rola, jaka spelnia przybor w cwiczeniach z partnerem, czyli ieh uatrakcyjnienie, powodujace zwykle vieksze zaangazowanie cwiczacych, rowniez poprzez swego rodzaju wspolzawodiictwo.

10.4. Ksztaltowanie

sily i wytrzymalosci silowej

Funkejonowanie czlowieka w warunkaeh grawitacji, a zwlaszeza rozne czynnosci ruchowe wiazace sie z pokonywaniem pewnyeh opor6w zewnetrznych, wymagaja odpowiedniej sily miesniowej, natomiast dluzsze wykonywanie niekt6rych czynnosci wymaga tez wytrzymalosci, Jak juz wspomniano, sam uklad ciala .v swobodnej pozycji stojacej (ezyli postawe ciala) charakteryzuja takie warunki biomechaniczne, ze nie wymaga on znaczacego zaangazowania miesni. Wszelkie odstepstwa od prawidlowego ukladu ciala (czyli jego zrownowazenia) oraz ruehy, Jakie wykonuje ezlowiek w zyciu codziennym, a takze ruchy zwiazane z praca zawodowa (zwlaszeza fizyczna) czy uprawianiem sportu, stwarzaja juz pewne zapotrzebowanie na sile i wytrzymalosc miesniowa. Zapotrzebowanie to jest osobniczo rozne, zar6wno pod wzgledem rozkladu (ezyli sily okreslonych miesni), jak i wielKosel tej sily oraz jej "rodzaju". W niekt6ryeh przypadkach potrzebna jest bowiem bardziej sila statyezna, a w innych dynamiezna, powiazana z szybkoscia iJ1ub wytrzymaloscia, Do tego dochodzi jeszcze koniecznosc wlasciwego uksztaltowania sily u osob niepelnosprawnych, u ktorych na skutek urazu badz ehoroby doszlo do jej obnizenia (niedowladu), Niekiedy tez potrzebne jest wtedy specjalne wzmocnienie miesni, kt6re kompensaeyjnie musza przejac funkcje, ktorej nie mozna uzyskac winny sposob, Stad tez zainteresowanie problematyka ksztaltowania sily i wytrzymalosci miesniowej dotyczy wszystkich obszarow kultury fizyeznej. W wychowaniu fizyeznym, gdzie potrzebne jest raezej wszechstronne ksztaltowa-

98

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

J O. Cwiczenia ksztattujqce

99

nie zdolnosci motorycznych dziecka, zazwyczaj chodzi 0 rownomierne ksztaltowanie wszystkich cech zwiazanych z sila i wytrzymaloscia miesni, a takze 0 oddzialywanie na wszystkie grupy miesniowe, W pozostalych obszarach (zwlaszcza w sporcie i rehabilitacji) ten aspekt traci niejako na waznosci, gdyz pojawiaja sie inne cele, dotyczace chociazby zapotrzebowania na sile okreslonych grup miesniowych, Zawsze jednak chodzi 0 takie uksztaltowanie sily miesniowej, by poszczegolne odcinki ciala mogly nie tylko poruszac sie przeciw sile ciazenia, lecz pokonywac takze dodatkowo spore opory (obciazenia) zewnetrzne, Taka "rezerwa sily' jest bowiem potrzebna do normalnego funkejonowania organizmu w roznych sytuacjach zyciowych, zwlaszcza tyeh nieprzewidywalnych. Aby sprostac tym wymogom konieezne jest wlasciwe uksztaltowanie sily miesniowej, ezemu sluza tzw. cwiczenia silowe, tworzace zreszta dose popularna grupe. Regulame ich wykonywanie powoduje po pewnym czasie korzystne zmiany zdrowotne - glownie zmiany adaptacyjne, przejawiajace sie zwiekszona zdolnoscia organizmu do podejmowania coraz to wiekszych wysilkow. W obrebie aparatu ruchu najczesciej obserwuje siy zwiekszenie sily, ,masy i wytrzymalosci miesni oraz podniesienie wytrzymalosci kosci i wiezadel. Cwiczenia silowe pornagaja tez utrzyrnac prawidlowa rnase ciala i ladna sylwetke, glownie poprzez redukcje tkanki tluszczowej. Wzmacniaja one seree, podnosza wydajnosc przemian metabolicznyeh i wplywaja stabilizujaco na cisnicnie krwi. Omawiane cwiczenia wchodza w sklad rozmaitych programow profilaktyczno-Ieczniczych. Stosuje sie je \v wielu stanach patologicznych - przede wszystkim w tych, w ktorych obserwuje sie ubytek sily (niedowlad), zwiazany bezposrednio ze schorzeniem ukladu nerwowego, miesniowego, alba tez w wyniku hipo- lub akinezji. Niezaleznie od tego typu reedukacji miesni, cwiczenia silowe stanowia tez staly element wychowania fizycznego oraz treningu osob niepelnosprawnych, uprawiajacych roznc dyscypliny sportu inwalidow.

czen jest natomiast to, ze podczas ich wykonywania musi bye pokonywany dodatkowy opor. Mega go stanowic m.in.: • ciezary wolne (sztangi, tzw. hantle i inne obciazniki, pilki lekarskie itp.), kt6re wyrnagaja urniejetnosci dose dokladnego kontrolowania ruchu, zwlaszcza przy nieco wiekszych obciazeniach, gdyz na ogol w takich przypadkach angazowanych jest wiecej rniesni wspornagajacych i stabilizujacych; • ciezary wlaczone w tzw. systemem ciezarkowo-bloczkowy, ulatwiajacy izolowana prace okreslonej grupy miesniowej, w wiekszyrn stopniu niz ciezary wolne; • ciezar odcinka wlasnego ciala (przy znaczniejszym oslabieniu rniesni); • przybory sprezyste (np. tasmy Thera-Band, ekspandery), przy uzyciu ktorych wazne jest tempo wykonywania ruchow, poniewai. rozciagnieta sprezyna rnoze gwaltownie wracac do dlugosci poczatkowej; • przedmioty elastyczne (plastelina, pileczki, gabki) - stosowane glownie do cwiczen miesni rak; • opor stawiany r~k'l. terapeuty lub przez wspolcwiczacego; • opor srodowiska zewnetrznego (np. wody).

Jak juz wspornniano, podstawowym srodkiern ksztaltujacym omawiana zdolnosc motoryezna sa tzw. cwiczenia silowe Wazny i Ulatowski podzielili te cwiczenia na dwie grupy: • wlasciwe cwiczenia silowe - podnoszenie ciezarov .., cwiczenia izometryczne, ' przeciaganie liny, niektore cwiczenia gimnastyczne itp.; • cwiczenia szybkosciowo-silowe - rzuty, pchniecia, skoki. Sila maze zatem bye ksztaltowana alba poprzez specjalne cwiczenia, ukierunkowane na rozwoj tej zdolnosci, albo niejako przy okazji, poprzez roznorodne cwiczenia stosowane. Pornimo tego, ze w tyeh ostatnich cwiczeniach wystepuja wzajemne powiazania pomiedzy ksztaltowaniem poszczegolnych zdolnosci motorycznych (sily, szybkosci, wytrzymalosci I koordynacji), to jednak wplyw na jedna z tych cech jest zawsze bardziej eksponowany - zaleznie ad rodzaju cwiczenia. Poprzez niewielkie nawet .zabiegi" mozna bowiem calkowicie zrnienic charakter cwiczenia (np. inny rytm jego wykonania lub zmiana wielkosci obciazenia), Aby jednak zastosowane cwiczenia optymalnic rozwijaly okreslona zdolnosc rnotoryczna, w tym przypadku sile, musza bye wykonywane zgodnie z ustalona rnetodyka oraz oparte na okreslonych zasadach. Podstawowa zasada omawianych cwi-

Rye. 19. Niekt6re sposoby ksztaltowania sily miesni.

Wielkosc oporu dobieranajest ,vykony..vania taki ch cwiczen:

indywidualnie, stosownie do przyjetej metody

ksztattowania sity (0 czym bedzie mowa nieeo daJej). Indywiduainie dobierany jest lei. sposob wykonywania cwiczen silowych, Wyroznia sie trzy zasadnicze sposoby

1. Kretkotrwale wysilki z maksymalnymlub suhmaksymalnym oporem o rnalej liczbie powtorzeri. Sposob ten jest stosowany przede wszystkim w celu LWi~kszenia sily. Czas przerw porniedzy powtorzeniami bywa tu dose dlugi (nawet kilka minut). Nalezy zatem zadbac 0 to, by nie doprowadzic w trakcie przerwy do zbytniego ochlodzenia organizmu, stad tez konieczny staje sie odpowiedni ubior. 2. Cwiczenia wykonywane do granicznego zmeczenla (do granic mozliwosci cwicZl\.cego). Sposob ten pozwala z kolei uzyskac zwiekszenie wytrzymalosci silowej, Cwiczenia takie wykonuje sie w kilku odmianach, cwiczac do granic

100

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10. Cwiczenia ksztaltujqce

101

rnozliwosci tylko w jednej serii, we wszystkich seriach lub tylko w ostatniej z nich (np. podczas tzw. cwiczen z progresywnie wzrastajqcym oporem). 3. Powtarzane ewiczenia, wykonywane z jednakowa intensywnosciq i okreslonym czasem przerw pomiedzy nimi. W ten spos6b rowniez ksztaltuje sie wytrzyrnalosc, m.in. poprzez stopniowe skracanie przerw przeznaczonych na odpoczynek lub zwiekszanie intensywnosci poszczegolnych powtorzen, Cwiczenia takie mega bye przeprowadzane w dwoch odrnianach - jako trening interwalowy (powtarzane te same cwiczenia z przerwami na odpoczynek) lub w forrnie stacyjnej, w ktorej poszczegolne cwiczenia (rowniez przedzielone przerwami) roznia sill: od siebie (dotycza innych grup miesniowych), Tutaj natomiast niezbedne jest ustalenie wlasciwej sekwencji stanowisk - wg zaplanowanej kolejnosci cwiczenia okreslonych grup miesniowych tub rodzaju aplikowanej pracy. Dose istotne jest to, ze podezas roznorodnych cwiczen silowych rnozna miec do czynienia z roznymi rodzajami pracy miesni Jak juz wczesniej wspomniano, moze to bye praca koncentryczna, w ktorej dochodzi do zblizania sie do siebie przyczepow - a tym samym I skracania - miesni. Przykladern tego jest wyciskanie sztangi przed klatke piersiowa w lezeniu tylem lub .jiociaganie'' ciezarkow w systemie ciezarkowo-bloczkowym czy pokonywanie recznego oporu terapeuty. Natomiast podczas pracy izometrycznej, przyczepy S4 ustalone (nie zblizaja sie) przez c~ly czas trwania skurczu, a przykladem tego jest nieruchome utrzymywanie uniesionego ciezaru lub przylozenie tak duzego oporu, ze jakikolwiek ruch nie moze bye wykonany. Podczas pracy ekscentrycznej dochodzi z kolei do oddalania sie przyczepow miesni, a jednoczesnie do ich wydluzania sie. Przykladern tego jest na odmiane powolne opuszczanie wczesniej uniesionego ciezaru lub powolny powrot do pozycji. wyjsciowej po wczesniejszym rozciagnieciu tasmy Thera-Band. Warto Wl~C pamietac, ze chcac optymalnie rozwijac sile miesniowa, nalezy stosowac wszystkie ro?zaje skurczow. 0 wartosci tyeh cwiczen deeyduje jednak wieksza liczba czynnikow, takieh jak: wielkosc obciazenia (pokonywanego oporu), intensywnosc ew·.iczenia, liczba powtorzen, liczba serii oraz charakter przerw pomiedzy ~w~czentanll. Ich dobor jest uzalezniony m.in od stanu zdrowia i wytrenowania cwiczacego, ad celu jaki chee sie osiagnac, (w zaleznosci od tego jaka ceche motoryczna chee sie przede wszystkim ksztaltowac) oraz wyboru metody treningowej. . Kolejnym waznyrn elementem w treningu silowyrn jest dobor odpowiedniej pozycji wyjsciowej do cwiczen. Powinna bowiem zapewnic poprawne przeprowad~ema zaplanowanego ruchu, wygode oraz stabilizacje okreslonych czesci ciala. Niekiedy ~otrzebna jest dodatkowa stabilizacja jakiegos odeinka ciala - np. za p.omoe'l specjalnego pasa. Pozycje powinny bye tak dobrane, aby w calyrn zakIe~~e z.a~~ego r:uehu okrcslone miesnie byly napicte. Nieraz, zwlaszcza w reeduka~Jl ml~sm; konieczne Jest stworzenie takich warunkow, by w ruch bardziej zaangazo~any ~e~vlczony) byl jeden miesien z danej grupy rniesniowej. Jesli nie stwo~Z?" sie .WlasClwych warunkow pracy miesni, a zwlaszcza prawidlowej pozycji wyjsc~o~~J, to czesto dochodzi do inkoordynacji (np. niewlasciwego wspotdzialania miesm ~gaiowanych w dany ruch) i substytucji, W tym ostatnim przypadku dochodzi do angazowania czy zwiekszenia prac)' innych grup rniesniowych nit te ktore pierwotnie chcielisrny wzmacniac, przez eo nie uzyskuje sie oczekiwanych

cfektow \\1 oslabionych miesniach. Co gorsza, przy okazji mote tez dojse do znacznych przeciazen stawow nieustabilizowanych czesci ciala. Szybko maze to doprowadzie do dolegliwosci bolowych badz nadmiernego zuzywania sie stawow. Aby zapewnic wlasciwc warunki wykonywania cwiczen silowych, konicczne jest poslugiwanie sie odpowiednim sprzetem. Cwiczenia polegajace na podnoszeniu ciezarow wolnyeh lub pokonywaniu oporu recznego wymagaja tylko Lapewnienia wlasciwej pozyeji do cwiczen. SluZq temu speejalne kozetki lub fotele I:zy lawy do cwi czen, umozli wiajace (w razie potrzeby) stabilizacj I( jakiegos odcinka ciala, Oczywiscie, tego typu sprzet wykorzystywany jest rowniez w trakcie pozostalych cwiczen silowych, ale w tym przypadku konieczne jest stworzenie dodatkowych warunkow po temu, by ciezarki byly we wlasciwy sposob unoszone przez cwiczone miesnie - za posrednictwem linek i bloczkow badz odpowiednich diwigni. Temu z kolei sluza uniwersalne urzadzenia, takie jak np. kolumny przyscienne, UGUL czy Terapi-Master. Dose speeyficzne pod tym wzgledem sa wielostanowiskowe urzadzenia, powszechnie znane jako ATLAS, gdyz w ich sklad wchodza specjalne stanowiska do cwiczen okreslonych grup miesniowych, Do zwiczen silowych wykorzystuje sie rowniez rozmaite stepery, tzw aparaty wioslar-kie i cykloergornetry (dla konczyn gornych i dolnych) itp. oraz bieznie ruehome, 1 takze drobny sprzet (np. hantle, obciazniki, ekspandory, tasmy Thera-Band, 'oinorodne przyrzady do cwiczen rak, przybory do cwiczen w wodzie). Obecnie coraz czesciej urzadzenia do omawianych cwiczen wyposazane sa \\. roznorodne ezujniki - sily, predkosci ruehu czy zmian kata w danym stawie, co 1\' polaczeniu z komputerem daje mozliwosc biezacego monitorowania cwiczenia oraz kontrolowania uzyskiwanych wynikow i na tej podstawie tworzenia specyficznych prograrnow treningowych. Niektore urzadzenia tego typu, na podstawie biezacego pomiaru rozwijanej sily i predkosci katowej ruchu, niejako same dawkuja opor, czego przykladem rnoga bye urzadzenia do cwiczen izokinetycznych Inp. BIODEX). Podstawowa sprawa w cwiczeniach silowych jest dobor wlasciwych obciqzen treningowych. Punktem wyjscia do tego jest okreslenie aktuaJnej sily roznych miesni. W kinezyterapii w tym eelu poslugujemy sie zwykle tzw. testem Lavetta. Jest to jednak metoda niezbyt preeyzyjna, raczej orientacyjna, wskazujaca tylko na potrzebe wykonywania cwiczen silowvch oraz informujaca ogolnie, Jakie to maja ))'c cwiczenia (np. w odciazeniu, wolne badz z oporem). Nie pozwala jednak na irecyzyjne ustalenie wielkosci stosowanego oporu, co jest do przyjecia tylko \\ przypadku stawiania oporu recznego. Dlatego w treningu silowym poslugujemy :;11';: obiektywnymi pomiarami sily. Moga to bye pomiary dynamometryczne lub probne podnoszenie ciezarow, oczywiscie odrebnie dla kazdej branej pod uwage grupy miesniowej. Najogolniej rnowiac - w zaleznosci od tego, jaka metoda zamierzamy cwiczyc - sa to pomiary sily maksymalnej, czyli ciezaru (oporu), jaki mozna pokonac jednorazowo (CM[) lub wielokrotnie, na ogol 10 razy (CMlO). Jako eM[ niekiedy pod uwage bierze sie tzw. .rekordy zyciowe", natomiast okreslenie CMlO bywa dose zmudne. Zwykle robi sie to metoda .prob i bledow", bo zbyt male obciazenie da sie podniesc wiecej niz 10 razy, a zbyt duze odwrotnie (mniej). Trzeba przy tym pamietac, ze pomiary takie musza bye powtarzane co jakis czas,

102

Ksztalcenie umtejetnosct ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10. Cwiczenta ksztoltujqce

103

gdyz sila maksymalna zmienia si~ w wyniku treningu, co wymaga zastosowania wiekszych obciazen, Drugim istotnym elementem metodyki cwiczen silowych jest liczba powt6rzeri, Poszczegolne miesnie mozna bowiem cwiczyc wykonujac tylko jeden skurcz przeciw oporowi (lub kilka), albo tez wielokrotnie powtarzac ruch przeciw oporowi. W tym ostatnim przypadku przewaznie cwiczy sie w przedzielanych przerwami seriach (setach), zwykle po dziesiec powtorzen, a tego typu cwiczenia (w seriach) zwiekszaja tez wytrzymalosc silowa, Na ogol aplikuje sie jedna do kilku serii, gdyz zwiekszanie ich liczby nie wplywa znaczaco na przyrost sily (konieczne jest raczej zwiekszenie obciazenia), Istotna jest rowniez ezestotllwosc twiczen (np. raz ezy 3-5 razy w tygodniu), ale wszystkie te elementy (wielkosc obciazenia, liczba powtorzen i czestotliwosc cwiczen) komponowane sa roznie w poszczegolnych metodach treningu silowego. Na potrzeby sportu, rehabilitacji, a nawet rekreacji wypracowano wiele metod cwiczeii silowych. Ponizej przedstawiono przykladowo kilka z nich, gdyz pozostale sa w zasadzie ich modyfikacjami, Ogolnie metody te rnozna podzielic na dwie grupy Pierwsza z nich stanowia cwiczenia oparte raczej na skurczu izometrycznym (uniesienie ciezaru i utrzyrnywanie go przez jakis czas), bazujace na CM). Pozostale charakteryzuje natomiast wielokrotne powtarzanie ruchu i unoszenie ciezaru, ktorego wielkosc bazuje z kolei na CMIO. W grupie cwiczeri izometrycznych wyroznia sie dwie ich odmiany - krotkie i dlugie. Dla cwiczen izometrycznych krotkich rozni autorzy zalecaja minimalnie zroznicowane wartosci wielkosci obciazenia (80-100% CM1), czasu trwania skurezu (5-10 sekund), liczby powtorzen (na og011-3 setew po 10 powtorzen), przerw pomiedzy skurezami (5-10 sekund) i miedzy setami (na ogol kilka minut). Jesli natomiast chodzi 0 cwiczenia izometryczne dlugie, to opracowano wiele ich modyfikaeji, ale najbardziej godne polecenia wydaja sie bye zaproponowane przez Hettingera i Mullera, ktorych zasadnieze ceehy zamieszezono w ponizszej tabeli. Tabela

podnoszenie i opuszczanie. Porniedzy soba, podobnie jak poprzednie, roznia Sl~ podstawowymi cechami. W kinezyterapii do najpopulamiejszych naleza metoda \1c Queena (ze stalym oporem) oraz de Lorme'a i Watkinsa (z progresywnie wzra~taj~cym oporem). Wykorzystuje sie tez cwiczenia z progresywnie malejacym oporem (tzw. program Oxfordzki). W sporcie natomiast do najpopularniejszych naJei:y tzw. metoda ciezkoatletyczna, bedaca sposobem rozwijania wylacznie sily miysniowej W treningu tym stosuje sie podstawowe cwiczenia angazujace najwiyksze grupy miesniowe, np.: rwanie, wyeiskanie, przysiady. W odroznieniu od poprzednieh, wielkosc obciazenia ustala sie na podstawie wielkosci maksymalnego oporu, ktory mozna pokonac jednokrotnie (eM) lub aktualny rekord zyciowy). Na iednej sesji treningowej wykonuje sie 6-8 cwiczen z przerwami wynoszacymi ok. 2-4 minuty Kazde cwiczenie rozpoezyna sie rozgrzewka - wprowadzeniem, poleuajaca na trzykrotnym pokonaniu ciezaru wynoszacego 60% CM] w 3 kolejnych -eriach (lacznie 9 razy). Tabela IV. Zestawienie podstawowych cech silowych cwiczeii dynamicznych wg Mc Queena,de Lorme'a i Watkinsa oraz treningu eiezkoatletyeznego (wg Stefaniaka) CECHA METODA ':Mc Queena" De Lorme'a.
I set - 50% CMIO 2 set -75% CMIO 3 set - 100% CMIO 3 sety po 10 razy

- ".' .*Ytzny"',.." !!~1t, .'; .. "',

f-!~qwg;~i~o,,~e;.-~
1 seria - 80% CM] 2 seria - 90% CM) 3 seria - 95% CM) 4 seria - 100% CM] 1 seria - 3 razy 2-4 seria - po 2 razy 2-4 minuty

Wielkosc obciazenia
4 sety

Liczba powtcrzen Przerwa miedzy
setami

po

10

razy

2 minuty 3 razy w tygodniu 4 razy w tygodniu co 1-2 tygodnie
- tzw. .Jtipertroficzna" i .. silowa" (ze zwiekszaniem

Czestosc cwiczen
Okreslanie wartosci CMIO

m. Zestawienie
CECHA

podstawowych cech cwiczen izometrycznych kr6tkich (wg Walickiego) i dlugich (wg Hettingera i Mullera)
I,'
c

zalezy od okresu treningowego

CWICZENIA lZOMETRYCZNE DI..UG1E'~i' KROTKIE
I

Istnieja tez odmiany tego treningu I zmniejszaniem liczby powtorzen).

opom

ponad

eM,.

Wielkosc obciazenia (oporu) Czas trwania skurczu

90%CM). 5--{)sekund 10 (1 set)" 5-10 sekund 5 razy na tydzien

33--{)6% CM]. 30 sekund I

Liczba powtorzen skurczu Przerwa pomiedzy powtorzeniami

Dose popularna forma cwiczen silowych jest tzw. body building. Jest to sposob rozwijania (ksztaltowania) masy miesniowej oraz tzw. definicji (ksztaltu) miesni, z wykorzystaniem duzych obciazen. W treningu tym stosuje sie z reguly 8-10 cwiczen angazujacych okreslone grupy miesniowe. Poszczegolne cwiczenia wykonuje sie w roznych pozycjach w celu maksymalnego pobudzenia wszystkich partii danej grupy miesniowej lub nawet izolowanego miesnia. Wielkosc obciazenia dobiera sie tak, aby mozna bylo wykonac 8-12 powtorzen kazdego cwiezenia. Czas przerw pomiedzy cwiczeniami wynosi w zaleznosci od akcentu sesji treningowej od 30 sekund (w celu uzyskania lepszej definicji miesnia) do 2-5 minut (w eelu uzyskania wiekszej masy miesniowej). Okreslony zestaw cwiczen (tzw. program)

Czestosc cwiczen
Okreslenie wartosci CM],

7 razy na tyclzien co tydzien

co tydzien

• w kolej nych tygodniach rnozna zwiekszyc liczbe setow do 3.

. Dynamiczne cwiczenia silowe takze mozna przeprowadzac w rozny sposob, au ich podloza lezy okreslenie aktualnej wartosci CMlO Od poprzednich roznia sie tym, ze nie stosuje sie tu utrzymywania uniesionego ciezaru, lecz jego dynamiczne

104

Ksztoicente umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekiy praktyczne

J O. Cwiczenia ksztaitujqce

105

wykonuje sie I;'rz~z okres. 4-6 tygodni, po czym modyfikuje sie go, zrruemajac rodzaje cwiczen, liczba sern, liczbe powtorzen oraz czas odpoczynku. ~harakterystyczne dla t.~go systemu jest dazenie na kazdym etapie zaawansowarua do t~, ,.,dezonen~cJI miesni", uniernozliwiajacej zaadaptowanie sie trenowanych rruesm do okreslonego rodzaju pracy, co stymuluje je do odbudowy z nadwyzka, prowadzac w efekcie do hipertrofii miesni. System ten jest niezwykle p~pularnym spo~obem aktywnosci fizycznej, dajacej efekty w kazdym niemal wieku. Nalezy jednak zaznaczyc, iz nieumiejetne stosowanie tego systemu (zwlaszcza u mlodziezy) pr.owadzi czesto do przetrenowania, a nawet bywa przyczyna powaznych kontuzji i utraty zdrowia. Tz~. metoda p~ramidowa jest metoda stosowana na bardziej zaawansowanym etapie trenmg.u sllo,:,,·ego.Stymuluje ona tez wzrost wytrzymalosci silowej, ale przede wszystkim s~zy ~sztaltowaruu maksymalnej sily. Wyroznia sie dwa rodzaJ~ teg? trernngu ~ pIr.amidy \~st~pujq~~ i zstepujaca. W pierwszym przypadku, tJ. plra~l1Idy wstepujacej, dane cwiczerue rozpoczyna sie od serii 5-7 powtorzen z o?CU'lzellIe~. wynoszacym 60% ciezaru, jaki cwiczacy jest w stanie pokona¢ w jednej ,p.roble ~C.MI). W. kolejnych seriach zwieksza sie opor 0 ok. 10-15%, Je?noczesrue. zrnniejszajac Iiczbe powtorzen (z reguly 0 jedno), dochodzac do serii z jednokrotnie pokonanym maksymalnym ciezarem. W praktyce zamiast okreslac proc~ntowo clt;!~ar,l~a,kolejny~ poziomie piramidy, doklada sie do sztangi lub hantli kolejny ~.Iersclen 0 wartosci (zaleznie od rodzaju cwiczenia) 2 i 1/2,5 lub 10 kg. LI~zba SCf.'1 tego samego cwiczenia w~nosi od ~ do 7, a czas przerw miedzy ~enami 2-3 ~IllU~y: Podobne zasady ObOWI~ZUJq pirarnidzie zstepujacej - z tyro, w z~ po odpowiedniej ro~g.rzewce cwiczenie rozpoczyna si~ jednokrotnym pokonaruern ,ma~ymalnego ClYZ~ru.W kolejnych seriach zwieksza sie stopniowo liczbe powtorzen, zrnruej szajac J ednoczesrue ciezar w kolej nych seriach 0 10-15 % dochodzac do wartosci 60-50% maksymalnego ciezaru z 5-7 powtorzeniami. ' . Oso~ne zagadnie~ie. sta~owi trening obwodowy. Obejmuje on przewazme. 8-12 roznorod~ych cwiczen, w ktorych opor moze stanowic np. sztanga iIlub ciezar ~vlasn~go ciala. W zaleznosci od akcentu treningu obwod moze skladae ~Iy z wl~ksz~J liczby cwiczen silowych lub wytrzymalosciowych, Wartosc obciazema, stanowi ok. 50,~ aktualny~h mozl~wosci. Tempo wykonywania cwiczen jest dosyc ~uze, a ~lugosc .kazde~o cwiczerua me przekracza 1 minuty. Pomiedzy poszcz.egoln~ml cwiczeruanu me stosuje sie przerw odpoczynkowych. Ten rodzaj trenlll~u slloweg? "'.'Plywa korzystnie na uklad krazemowo-oddechnwv przemiane matern, ':'lZfOstsily I wytrzymalosci przy jednoczesnym zwiekszaniu odpornosci na zm'(.czeme. Wykorzystywan~ }est czesto jako wprowadzenie do cwiczen silowych lub mnego rodzaju aktywnosci fizycznej. silowe warto wspomniec, ze waznym elementern odpowiedni sposob oddychania. W typowym trenmgu stlO\~ro przyjmuje sie, ze wdech powinien miec miejsce w trakcie opuszczam.a ciezaru (podczas pracy ekscentrycznej), a wydech w trakcie unoszenia (~zyh pracy koncentrycznej). Inaczej rnowiac, ':'"'f~ie nat~ze~~a wys.ilku (kiedy klerunek ruchu Jest zwykle przecm'DY do dzmlama SI.rygrawltaeJI) powlllien nastc(w trakcie ich wykonywaniajest

O~wiaj~c

cwiczenia

powac wydech, a wdech w fazie odprezajacej (czyli podczas ruehu w kierunku zgodnym z kierunkiem dzialania sily grawitacji), Przykladem tego rnoze bye wypychanie sztangi w pozycji lezacej tylem na laweczce. Wtedy to podczas opuszczania (czyli zblizania sztangi do klatki piersiowej) nalezy wykonac wdech, a w czasie jej oddalania (wyciskania) wydech. W kinezyterapii trzeba natomiast uwzglednic zalecenia podane przez Stejskala, dotyczace wspomagania poprzez oddech pokonywania oporow podczas okreslonych ruchow, a przez to i reedukacji miesni, Na ogol pokonanie wiekszego oporu wiaze sie z zatrzymaniem oddechu iapnoe). Nie jest jednak obojetne, czy oddech zostanie zatrzymany na szczycie wdechu, czy wydechu. Warto wiec wiedziec, ze zatrzymanie oddechu w fazie wdechu ulatwia ruchy przyciagajace (zginanie, przywodzenie), a w fazie wydechu ruchy odpychajace (prostowanie, odwodzenie). Tak wiec, odpowiednio zgrywajac oddech z kierunkicm wykonywanych przeciw oporowi ruchow rnozemy znaczaco vplywac na ich efektywnosc, Odpowiedni sposob oddychania rna zmniejszyc tez niekorzystne zjawisko Valsalvy. Dochodzi do niego podczas pokonywania duzych oporow - zwlaszcza w trakcie pracy statycznej - i polega na zwiekszeniu cisnienia wewnatrz klatki piersiowej, co utrudnia doplyw i odplyw krwi w obrebie .crca. Wzrost cisnienia powoduje ucisk serca, ktore zmniejsza SWq_ objetosc. Zwe, eniu ulegaja tez naczynia tetnicze oraz zylne, co w znacznym stopniu uposledza prace serca oraz cal ego ukladu krazeniowo-oddechowego. W skrajnych przypadl.ach moze tez dojsc do omdlenia, a nawet do wiekszych powiklan - zwlaszcza LI osob, ktore nie zostaly odpowiednio wdrozone do treningu silowego oraz osob 7 uposledzona funkcja ukladu krazenia i/lub oddychania. Na zakonczenie trzeba dodac, ze przedstawione zagadnienia nie wyczerpuja calosci problematyki ksztaltowania sily miesni, zwlaszcza w odniesieniu do kinezyterapii Pod tym ostatnim wzgledem stanowia one bowiem zalewie fragment szerszego problemu, Jakim jest tzw. reedukacja nerwowo-miesniowa, Warto przy tyro pamietac, ze trening sily miesni, prowadzony za pomoca nieskomplikowanych cwiczen i z duzym obciazeniem (np. ze sztanga lub cwiczen izornetrycznych), prowadzi zwykle do znacznego Jej wzrostu, ale jednoczesnie moze spowodowac pogorszenie koordynacji, Jednoczesnie, zbyt ciezki program (np. nieodpowiednia metoda, zbyt duze obciazenie, za wiele powtorzen) moze okazac sie wrecz szkodliwy dla cwiczacego. Aby omawiany trening przyniosl oczekiwane rezultaty, a jednoczesnie nie szkodzil, planujac go, warto uwzglednic nastepujace uwagi praktyczne: Nalezy dazyc do tego, by uzyskac rownomierny rozklad sily roznych grup miesniowych. Stad w edukacji ruchowej obowiazuje wszechstronnosc, a w kinezyterapii zajmowanic si~ przede wszystkim oslabionymi rniesniami, Szczegolnie wazna jest tutaj rownowaga sil pomiedzy grupami antagonistycznymi. • Cwiczenia silowe musza bye indywidualnie zaprograrnowane - zarowno pod wzgledem grup miesniowych (czy pojedynczych rniesni), ktore maja bye wzmacniane, doboru metody, jak i wielkosci obciazen treningowych. • R~chy powinny bye wykonywane w pelnym zakresie, gdyz wtedy cwiczone ml~snie calkowlcle rozcl<maJq Sl~ i kurczq.

106

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

'0. Cwiczenia kszfaltujqce

107

• Cwiczenia nalezy wykonywac mozliwie plynnie i rytmicznie, bez g~ahownych zrywow czy przyspieszeri, gdyz w przeciwnym razie moze dojsc do mkoord~rn~cji czy substytucji, ktore obnizaja (a niekiedy wrecz niwecza) wartosc tych CWlczen. • Trzeba pamietac 0 wlasciwym oddychaniu oraz 0 przerwach na odpoczynek, • Co jakis czas nalezy kontrolowac u~skiwane w~niki r na. ich podstawie zmieniac obciazenia trenmgowe - stosowrue do zalecen przyjetej metody. • Zbyt male lub zbyt duze opory (obciazenia) nie pozwalaja na osiagniecie wlasciwej intensywnosci cwiczen. • Nadmieme zwiekszenie liczby powtorzen w serii powoduje raczejzmniejszenie sily. • Nie powinno si€(tez przekraczac liczby serii zalecanych w danej metodzie, gdyz nastepne serie nie przyczyniaja si€(jut do przyrostu sily. • Zbyt szybkie teml?o. cwiczen mobilizuje, tylko ok. 60% sHy maksyn:a~nej, natomiast tempo wolniejsze pozwala uzyskac maksymalne napiecia nuesma. • Wplyw treningu na uklad krazenia zalezy raczej od czasu trwania treningu, nit od jego intensywnosci. Zawsze trzeba jednak parnietac a sporym obciazeniu tego ukladu podczas wykonywania cwiczen izometrycznych z duzym oporem. • Cwiczenia silowe zawsze nalezy poprzedzic rozgrzewka, a zakonczyc cwiczeniami rozciagajacymi. • Po pierwszych kilku treningach mozna si€( spodziewac lagodnego bolu miesni. Oznacza to, ze cwiczenia wlasciwie oddzialuja na miesnie, Jednakze w sytuacji, gdy nasilenie bolu jest znaczne i wrecz utrudnia poruszanie dana c~~sci"l.~iaJa, oznacza to iz dawka c w-iczen byla bye moze zbyt duza lub nastapil jakis mikrouraz. Konieczne jest wtedy okreslenie przyczyny bolu i zrnodyfikowanie treningu, a w razie urazu nawet zaprzestanie go na jakis czas. • W razie pojawienia sie bolu lub dyskomfortu nalezy cwiczenie natychmiast przerwac i wprowadzic modyfikacje. Czesto wystarczy zmienic pozycje lu~ zmniejszyc ciezar 025-30%, a nastepnie sprobowac ponownie wykonac to CWlczenie, stopniowo zwiekszajac obciazenie. • Podczas wykonywania cwiczen silowych trzeba bezwzglednie zadbac 0 bezpieczenstwo cwiczacych, czyli stworzyc warunki po temu, by nieopatrznie upuszczony ciezar nie spowodowaJ obrazenia ciala. U niepelnosprawnych (np. z przykurczami) trzeba niekiedy wprowadzic ograniczniki ruchu, by ciezar przy ruchu powrotnym nie uszkadzal przykurczonych tkanek. • U niepelnosprawnych nalezy tez uwzglednic fakt, ze cwiczenia silowe sa zwykle tylko jednym z elernentow programu ich usprawniania.

10.5. Ksztaltowanie wytrzymalosci
Wytrzymalosc i wydolnosc

i wydolnosci

rvcznymi, Stanowi niezbedny element kazdej aktywnosci rucho,:"ej, a uzalezniona lest od czynnikow - fizjologicznych, biochemicznych oraz psychicznych. Wytrzymalo~t - zdaniem Sozanskiego i wsp. - to zdolnosc organizmu czlowieka do kontynuowania dlugotrwalego wysilku 0 okreslonej intensywnosci, z jednoczesnym zachowanie~ 'podwyzs~onej odpornosci na zmeczenie. Biologicznvrn podlozem wytrzymalosci fizycznej (wg S, Kozlowskiego) Jest wydolnosc, Rozgranicza sie tu jednak wydolnosc fizy.cz~1l i tleno.wl\. Pie~sza z nieh t~ :dolnose do ciezkich lub dlugotrwalych wysilkow z udzialem duzych grup rruesruowvch bez szybko narastajacego zmeczenia, z jednoczesnym rozwinieciem (wyprac~wa~iem) najbardziej ekonomicznych i efektywnych reakcji ustroju. Miara wydolnosci fizycznej (wg G. Prusa) jest czas wykonania wysilkow o okreslonej (stalej lub narastajacej) intensywnosci do calkowitego wyczerpania. W literaturze przedmiotu spotkac mozna rowniez okreslenie "odpornose miesni na zm~~zenie", \Y zwiazku z czym mozna powiedziec, ze wydolnosc fizyczna charakteryzuje zdolnose do wykonywania intensywnej lub dlugotrwalej pracy przy mozliwie najnizszvm zrneczeniu, odznaczajaca sie wysoka tolerancja zaburzen homeostazy podlZ~S tej pracy oraz zdolnoscia do szybkiej odnowy po jej zakonczeniu. Wydolnosc tlenowa z kolei, okresla sprawnosc ukladu krazeniowo-oddechowego i procesow liiochemicznych zachodzacych w miesniach, decydujacych 0 wykorzystaniu tlenowvch zrodel energii. Wskainikiem wydolnosci tlenowej jest zdolnosc pochlariania tlenu przez organizm i nosi nazwe pulapu tlenowego (V02 max). Wytrzymalosc jake element przygotowania sprawnosciowego jest pojeciem szerszym niz wydolnosc. Wydolnosc okresla tylka pewien _potencjal ustro~u, wytrzvmalosc natomiast charakteryzuje stopien wykorzystania tego potencjalu za PO~OC"l. dpowiedniej techniki, --jak rowniez motywacje i odpomos~ psychiczn~; o Bardzo istotnym elementem jest tu technika wykonywania ruchu, .czyh p.oprav.:nosc wykonywanego cwiczenia lub ruchu uzytkowego, Kontynuowanie wySl~ niepoprawnego pod wzgledem technicznym z reguly odbywa Sl~ kosztem duzego nal.ladu energetycznego, prowadzac do szybkiego zmeczenia. Zaleznie ad zastosowanych kryteriow podzialowych, wyroznia sie r~z~e rodzaje wytrzymalosci. Kryteria te uwzgledniaja bowiem roznorodne czynniki, dlatcgo mozna mowic 0 nastepujacych rodzajach wytrzymalosci: • tlenowej, beztlenowej oraz mieszanej (tlenowo-beztlenowej), jezeli pod uwage brane sa przemiany energetyezne (fizjologiczne); • lokalnej i globalnej - biorac pod uwage zaangazowane w prace miesnie; • silowej j szybkosciowej, gdy kryterium podzialu stanowic bedzie udzial innych zdolnosci motoryeznych; • ogolnej, ukierunkowanej i specjalnej, z uwzglednieniern kryteriow metodycznvch:

sa ze soba powiazane i odgrywaja duza role

w zyciu czlowieka oraz stanowia jeden z wyznacznik6w jego zdrowia. M6wi si€(,

ze wytrzymalym jest ten, kto nie podlega latwo zmeczeniu lub moze zachowac ciaglosc pracy w stanie zmeczenia. W zasadzie wytrzymalosc jest wlasciwoscia trudna do okreslenia, gdyz wchodzi w rome zwiazki z innymi zdolnosciami moto-

• krotkiego, sredniego i dlugiego czasu - ze wzgledu na ezas trwania wysilku. Kryteria te bierze sie pod uwage planujac trening, ktory musi bye ukierunkowany na tl( ceche, ktora cbce sie ksztaltowac. I tak, w treningu wytrzymalosci t1enowej (aerobowej) energia dostarczana jest prawie wylacznie przez uklad krazeniowo-oddechowy. Organizm praeuje wowczas w warunkach r6wnowagi tleno-

108

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

10. Cwtczenia ksztaltujqce

109

wej, a determinujacym czynnikiem jest tu zuzycie tlenu. Praca przy sre~i~ obciazeniu daje mozliwosc adaptacji cal ego organizmu, a zwlaszcza unaczymema kapilamego, tak istotnego dla dostaw tlenu do komorek, Wytrzymalosc tienowa cllli:rakterystyczna jest dla wysilkow dlugotrwalych 0 malej i sredniej intensywnosci. W treningu wytrzymalosci beztIenowej (anaerobowej) procesy tlenowe me wystarczaja jut do pokrycia zapotrzebowania energetycznego (metabolicznego) rniesni. Niezbedna energia wyzwalana jest zatem w warunkach beztlenowych. Powstaje tzw. drug tlenowy, ktory narasta w miare kontynuowania wysilku. Wytrzymalosc beztlenowa charakterystyczna jest dla wysilkow krotkotrwalych 0 submaksyrnalnej czestotliwosci i czesto wiaze sie ze wstrzymywaniem oddechu. Czestym objawem przy tego typu wysilkach sa ill,'. zakwasy. Ze wzgledu na wielkosc zaangazowanych w prace miesni, wytrzymalosc dzieli sie na lokalnq (nie wiecej niz 20% calkowitej masy rniesniowej) oraz globalnq (zaangazowany do pracy caly organizm lub duze grupy miesniowe). Jesli wezrnie sie pod uwage udzial innych zdolnosci motorycznych, to omawiana ceche dzieli sie na silowa i szybkosciowa, Wytrzymalosc silowa charakteryzuje zdolnosc do pokonywania znacznych oporow zewnetrznych przez dluzszy czas (np. wyciskania sztangi przez 1 minute), Wytrzyrnalosc szybkosciowa to z kolei odpornosc organizmu na zmeczenie wywolane bodzcami 0 rnaksymalnej i submaksymalnej intensywnosci (najczesciej w czasie kilkunastu sekund), Wytrzymalosc szybkosciowa pozwala na utrzymanie lub na jak najmniejsze obnizenie wymaganej szybkosci w czasie kontynuowania wysilku, mimo narastajacego zmeczerua.

Wytrzymalosc ogolna to zdolnosc wykonywania przez dluzszy czas dowolnej pracy fizycznej, angazujacej wieksza cz~sc aparatu miesniowego. Dobry poziom wytrzymalosci og6lnej jest gwarantem sukcesow w wielu dziedzinach kultury fizycznej oraz warunkiem normalnego funkcjonowania w zyciu, Tego typu wytrzymalosc powinno ksztaltowac sie nie tylko juz Vie wczesnym okresie szkolnym. W ten sposob uzyskuje siy nie tylko wzrost zdolnosci wysilkowych, ale i stabilizacjy zdrowia, oraz stwarza sie podstawy funkcjonalne dla efektywnego rozwoju innych zdolnosci. Wytrzymalose ukierunkowana bazuje na wydolnosci fizycznej i stanowi baze dla wytrzyrnalosci specjalnej (np. wytrzymalosc ukierunkowana na biegi lekkoatletyczne lub wykonywanie okreslonej pracy zawodowej), Wytrzymalosc specjalna to zdolnosc do wykonywania specyficznej pracy 0 takim charakterze, jaki wystepuje nie tylko w czasie walki sportowej, lecz takze podczas pewnych czynnosci zawodowych, Podobne znaczenie rna ksztaltowanie wytrzyrnalosci niezbednej do wykonyv .... ania wysilkow 0 roznym czasie ich trwania (krotko-, srednio- i dlugotrwalych). Dotychczas problem wytrzyrnalosci i wydolnosci pornszano w kontekscie slowa "trening", ktore z reguly kojarzy sie ze sportem. Trening (czy jak kto woli ksztahowanie) tych zdolnosci jest wazne rowniez poza obszarern sportu, W rehabilitacji rnamy bowiem do czynienia z wieloma osobami tak uposledzonymi pod tym wzgledern, ze nawet pokonanie (przejscie) krotkiego dystansu ezy kilkunastu

schodow stanowi dia nich powazny problem. Nie bez znaczenia jest rowniez pcwne ograniczenie wytrzymalosci i wydolnosci sporej czesci spoleczenstwa, z\viqzane chociazby z sedenteryjnym trybem zycia. Sposob ksztaltowania wytrzymalosci (rodzaj zastosowanej w tym celu merody) zdeterminowany jest glownie potrzebami cwiczacego (w sporcie - dyscyplina sportowa, a w rekreacji i rehabilitacji - ogolnym stanem danej osoby) oraz wskazaniami i przeciwwskazaniami do ksztaltowania tych cech. Poszczegolne metody roznia sie pomiedzy soba m.in.: intensywnoscia pracy, czasem trwania poszczegolnych cwiczen, czasern trwania i charakterem przerw wypoczynkowych, liczba powtorzen itd. Stosowanie roznych kombinacji tych elementow umozliwia ksztaltowanie roznego rodzaju wytrzymalosci, Ponizej przedstawiono tylko kilka z wielu mozliwych metod. Ogolnie dzieli sie je na ciltgJe i przerywane. W ksztaltowaniu wytrzymalosci tlenowej (dlugiego czasu) stosuje sie metode ci~I!!. Dzieli sie ona na metode [ednostajnq i zmienna, Metoda jednostajna charakteryzuje sie dlugotrwala praca wykonywana ze stala rownomierna intensywnoscia, najczesciej okreslana za pomoca pomiaru liczby uderzen serca na minute (HR). Natomiast dla metody zmiennej typowy jest ciagly wysilek, w czasie ktorego intensywnosc ulega okreslonym zmianom. Mozna tutaj m.in. stosowac stopniowe (progresywne) narastanie intensywnosci w kolejnych odcinkach pracy (metoda progresywna), stopniowe narastanie intensywnosci w kolejnych odcinkach pracy w pierwszej czesci treningu, J. nastepnie jej spadek w drugiej czesci wysilku (metoda piramidalna) oraz stopniowe obnizanie intensywnosci w kolejnych odcinkach wysilku (metoda regresywna), Sposrod tych metod, metoda progresywna jest najbardziej wyczerpujaca, poniewaz - pomimo narastania zmeczenia - wzrasta rowniez intensywnosc cwiczenia,

Metody przerywane opieraja sie na wczesniej zaplanowanych, powtarzanych zmianach obciazenia i wypoczynku. Na ta grupe sklada sie metoda powt6rzeniowa i interwalowa. Pierwsza z nich charakteryzuje sie powtarzaniem bardzo intensywnych wysilkow (submaksymalnych lub maksyrnalnych), przedzielonych optymalnymi przerwami wypoczynkowymi - tzn, takimi, w czasie ktorych organizm powraca do wzglednej rownowagi (spadek HR do 100 lub ponizej tej wartosci) Stosuje Sly 1-5 powtorzen. W drugiej natomiast kolejoe wykonywane wysilki submaksymalne trwaja 30-180 sekund i przeplatane sa niepelnymi przerwami wypoczynkowyrni trwajacymi od 60 do 120 sekund ze spadkiem HR do 120-130 uderzen na minute, Oznacza to, ze kazdy kolejny wysilek wykonywany jest na tie nie zlikwidowanego jeszcze zmeczenia,

llO

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10, Cwiczenia ksztaltujqce

III

METODY
CiJlgla jednostajna Cilj:gJa zmienn8 Cillgla z narastaj'lCll intensywnoici ~ 30 min

> 30 min
> 30 min

140-160
150-170

60-70

w truchcie bez przerwy

6-10 3-4etapy tempa

60-70

wzrostu

Aby czerpac optymalne korzysci z wysilku tlenowego, nalezy cwiczyc na takim poziomie wysilku (z odpowiednia intensywnoscia), b~ uzyskac adekwatne dla wieku przyspieszenie pracy serea - rmeszczace Sl.~ w granl~ach.50-7~O/O HRma~. Poziorn intensywnosci wysilku ustala sie na podstawie nastepujacej tabeh.
Tabela VI. Poziom intensywnosci wysilku dla poszczegolnych grup wiekowych

10.6. KsztaJtowanie gibkosci
Gibkosc definiowana jest jako zdolnosc do wykonywania ruch6w a maksymalnej amplitudzie (w maksymalnym zakresie). Jest uwarunkawana glownie ,czy~nikami a podlozu anatomiczno-funkcjonalnyrn. Aby rueh rnogl odbywae SIft w pelnym jego zakresie, konieczne jest wlasciwe ustawienie kosci twarlllcyc.h staw, spojnosc jego skladowych (tj. chrzastki, blony maziowej i tar~~ki. sta,w.ow~J) oraz odpowiednia elastycznosc element6w okolostawowyeh (miesni, sciegien i zn6w torebek stawowyeh wraz z wiezadlami), W fizjoterapii problem ten trzeba jednak postrzegac nieco szerzej. Bio.mechanicznie rzecz ujmujac, kazde ruchome polaczenie kosci (czyli staw) posiada tzw. wiezy, kt6re wylaczaja ruch w jakiejs plaszczyznie, Irn wiecej wiezow, ~ mniej plaszczyzn, w kt6rych maze odbywac sie rueh w danym stawie, czyli mniejsza jest jego liczba stopni swobody. Problem ten jest jednak szersz~. bo ~top~le swobody nie dotycza tylko pojedynczego stawu, lecz ta~ calych la.ncu.chow ~IOkinematycznych (czyli fragment6w ciala, kt6re jednoczesnie parusz.aJ~ Sl~ w ~Ie~u stawach). Liczba stopni swobody tych ostatnich jest znaczna, ale to.JUZ zagadnienie czysto biomeehaniczne.

Rozpatrujac pojedynczy staw, mozna powiedziec, ze fizjologicznie mamy do czynienia z taka sytuacja, it w stawie tym n:ozliwe sit fll:chy w s~isle okresio~~j plaszczyinie (lub plaszczyznach). Ichzakr~s Je~t wprawdzie osobniczo D1,ecozroznicowany, jednakze dla kazdego stawu I kazdego zachodzacego w rum ruchu prz)jl11uje sie pewien zakres wartosci katowych, kt6ry uznawany Jest za fizjologicznq norme. W warunkach patologicznych rnozemy natomiast rnowic 0 nadmiarze ruchow lub 0 ich ograniczeniu 0 nadmiarze ruch6w m6wimy wowczas, gdy ruchomosc pojawia sie w miejscu, gdzie normalnie jej nie rna (tzw. staw ~zekomy) lub '>tV jakims stawie zachodza ruchy w plaszczyznie, w ~6rej normalnie me w~stl{puja. W tych sytuacjaeh m6wi sie 0 dodatkowych stopniach swob?rly dia odcmka ciala w pierwszym przypadku I danego stawu w drugim. Z nadmiarem mam,y do avnienia rowniez w6wczas, gdy jakis ruch lub ruchy wyraznie przekraczaja fi-jologiczny zakres, co z kolei okresla sie jako na?miernq_ gibkosc ,- lokalna I?~ uogolniona. Jak gdyby przeciwnie do tego ksztaltuja sre ogran~ezem~ rue~?mOSCI -tawowej, Tutaj z kolei mozna zaobserwowac wylaczenie ~chow w jakiejs plasz..zvznie (zmniejszenie liczby stopni swobody) lub zmmejszame zakresu ruehu \\ jakiejs plaszczyznie czy plaszczyznach ponizej fizjologicznej normy (ograniczenie zakresu ruchu), Skrajnym przykladern ograniczenia ruchomosci jest zesztywnienie stawu. Czesciej jednak mamy do czynienia z sytuacja, w kt6rej przyczyna t.ikiego ograniczenia jest skr6cenie (obkurczenie sie) miekkich element6w ok~l~. stawowvch. Poniewaz stan taki dotyczy zwykle torebek stawowych lub rruesru, mowi si~ .. tedy a przykurczaeh torebkowych badz miesniowych, Przyczyna tav kiego stanu maze bye jednak inna i tkwic chociazby wewnatrz stawu (np, zablokowanie wolnym cialem stawowym), a przykurcz rozwija sie dOP.iero z czase~. Tizjoterapeuta musi przy tym pamietac, iz przykurcze maja tendencje do p~gll{:blarua sie, czemu sprzyja brak rozciagania przykurczonych tkanek (utrata ich elastycznosci) oraz narastajace oslabianie sie rozciagnietych rniesni, prowadzace ?O wyraznego zaburzenia r6wnowagi miesni antagonistycznych (dysbalans. nuesniowy). Dodatkowym elementem sprzyjajacym przykurezom badz stanowiacyrn ich przyczyne, bywa konieczne w wielu przypadkaeh unieru~ho~ienie. Bezruch i ustawienie w przymusowej pozycji sprzyjaja nie tylko rozwOJOV;"1 przykurczy to[..::bkawych, lecz takze oslabieniu miesni (zwykle i tak juz slabszych). Na wielkosc zakresu ruch6w w stawach wplyw maja takie czynniki, jak \\ iek i plec Co do wieku, zdania sa podzielone. Zdaniem K. Karkos~ np. najwy~:>zypoziom gibkosci obserwuje sie u dzieci w wieku 10-12 lat, natonuast 1. Marcirnak podajc przedzial 15-16 lat. Niestety, wraz z wiekiem zdolnos~ ta stopn~owo. zanika, czemu w spos6b szczeg61ny sprzyja ograniczenie aktywnosci ruchowej. Co do plci, wszysey autorzy sa zgodni, ze plec zenska jest bardziej predy~pon?~~ pod tym wzgledem (kobiety charakteryzujq sie wyzszym pozrornem gibkosci DlZ l11yzczyzni). Optymalny poziorn ruchomosci stawowej zapewnia nieograniczona m~zliwosc wykonywania rozmaitych czynnosoi ruchowych, zwlaszcza zycia codzienncgo. Zar6wno nadmiar ruchomosci, jak i jej ograniczenie sa niekorzystne. Poniewaz nadmiar wymaga specjalnego post¥powania (zwyk1e ortopedycznego), zagad-

]12

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty prakiyczne

10. Cwiczenia ksztaltujqce

It3

nienie to bedzie pominiete Ograniczenia natomiast powoduja pewne konsekwencje ogolne i lokalne. Ograniczenie zakresu ruchow i zwiazane z nim nieraz przymusowe ustawienie w jakims stawie, jesli dotyczy konczyn dolnych illub kregoslupa, znajduje swe odbicie w postawie ciala oraz w lokomocji danej osoby, a zaburzenia takie w obrebie konczyn gornych uposledzaja ich funkcje. Wazne jest wiec to, ze jesli juz konieczne jest przym~sowe u~tawienie w jakirns sta~~e, ~ale~y dolozyc swan, by by to to tzw. ustawieme funkcjonalne, czym dokladniej zaJ':luJe sie kinezyterapia. Jest to jednak ostatecznosc, gdyz zawsze dazy Sly raczej do przywr6cenia wlasciwej ruchomosci. Podobnie jak z innymi zdolnosciami motorycznymi, z ksztaltowaniem gibkosci mamy do czynienia przede wszystkim w proeesie wychowania fizycznego dziecka, natomiast w fizjoterapii koncentrujemy Sly raczej na przywraeaniu wlasciwej ruchomosci stawowej. W ksztaltowaniu gibkosci (choc takze w jej przywracaniu) zasadnicza role odgrywaja ewiczenia czynne, w tym takze na przyrzadach i z przyborem tub wspolcwiczacym. Istota tak ukierunkowanych cwiczen polega na tym, ze ruch musi bye wykonywany w pelnyrn zakresie, a nawet nieco przekraczac koncowy opor. Wazna jest przy tym wszechstronnosc cwiczen (oddzialywanie na wszystkie stawy). Cwiczenia czynne wykonywane sa zwykle z zaangazowaniem antagonistow wzgledem strony rozciaganej, Wyroznia siy dwa rodzaje takich cwiczen - statyczne (np. szpagaty, mostki) oraz tzw. ruchy balistyczne (np. odrzuty, wymachy, krazenia), W ksztaltowaniu gibkosci spora role odgrywaja tez gry i zabawy ruchowe (zwlaszcza zwinnosciowe) oraz eiementy roznych gier sportowych. Pewne znaczenie maja rowniez cwiczenia czynno-bierne, w ktorych wykorzystuje sie dodatkowa sile zewnetrzna w koncowym fragrnencie ruchu - np. dociagniecie rekarni cwiczacego za kostki podczas sklonu tulowia w przod. W ksztaltowaniu gibkosci os6b zdrowych wlasciwe cwiczenia bierne nie maja zastosowania. Wy· jatkowo tylko wykorzystuje sie tutaj roznorodne sily zewnetrzne - sile ciezkosci (np. zwis bierny na drabinkach) lub obciazenie dodatkowym przyborem (ciezarkarni, pilka lekarska) czy pomoe wspolcwiczacego. Zwykle jednak w tych sytuacjach wykonywane sa dodatkowe ruchy, co nadaje tym cwiczeniom charakter raezej cwiczen czynno-biernych. W ksztaltowaniu tej zdolnosci (gibkosci) znaczace miejsce zajmuje tez omowiony wczesniej stretching. U osob zdrowych tego typu cwiczenia (wykonywane w sposob prawidlowy) nie powinny powodowac zadnych niekorzystnych nastepstw, a raczej przynosic pozytek w po stae i zwiekszenia lub podtrzymywania gibkosci. U osob niepelnosprawnych mozliwosci doboru takich cwiczen sa juz jednak nieco ograniczone. W rehabilitacji praktycznie w ogole rue zaleca sie wykonywania np. mostkow czy Iezenia przewrotnego, chociazby ze wzgledu na powstajace w ich trakcie przeciazenia w obrebie kregoslupa. Raczej odchodzi sie rowniez od wykonywania poglebien sklonow (w przod czy w bok), czy innych tego typu ruchow, czyli od swego rodzaju sprezynowania na koncu zakresu ruchu. W fizjoterapii, ksztaltowanie gibkosci wiaze siy przede wszystkim z procesem zwiykszania (przywracania) ruchomosci W obrybi.e staw6w. W celu llsuniycia przykurczu czy innego ograniczenia ruchomosci, w kinez}1erapii stosuje Sly specjalistyczne cwiczenia i zabiegi - glownie a charakterze biemym. 5q to m.m. cwiezema bieme redresyjne, mobilizacje,

trakcje oraz wyciagi, I tutaj wiele z ni~h nasi zoamiooa. naci<\_gani~(rozciagania), podobnego do. stos~wa~ego w ~tretchmg~ (~p. utozenJ~ redresujace, cWlcze.ma bierne redresyjne, niektore odmiany wyCI~OW czy poizornetryczna relaksacja), o zastosowaniu okreslonego sposobu postepowania nie decyduje jednak przypadek czy upodobania (wyhiorcze umiejetnosci) t~rapeuty. Podstawo_we ~~czen.ie W ~m zakresie ma ustalenie przyczyny ograniczenia ruchu, Czesto WI~Ccwrczenra zwiekszajace zakres ruchornosci laczone sa z innymi zab.iegami fizykoterapeuty~znymi ulatwiaj<l_cymiich wykonywanie (op. Iagodzacymi bol czy powo_duJi\.cymlrozluznienie tkanek) oraz z cwiczeniarni i/Iub zabiegami utrwalajacymi uzyskane efekty (np, utrzymujacymi ruchomosc w stawie bqdi. wn.nacniaji\.cymi niedowladne miesnie i przywracajacymi W ten spos6b rownowage sil),

10.7. Ksztaltowanie zdolnosci koordynacyjnych
Dysponowanie wysokim poziomem koordynacji jest b~r~zo przyda~ne .normalnym" zyciu czlowieka, przynosi tel. roznorodne korzysci. Sa to m.JO.: szybsze nabywanie (uczenie sie) nowych umiejytnosci. ruch~~ch ~np.plywania, jazdy na nartach, czy rowerze, a takze opanowywame umiejetnoscr ruchowy~~ przydatnych W pracy zawodowej) oraz wieksza ekonomia ruchu (osoby .Jepiej skoordynowane" wolniej sie rnecza), Dobra koordynacja pozwala czesto uniknac wypadku w niespodziew~ne~ sytuacji oraz stanowi swego rodzaju "zabezpieczenie" przed konsekwencjami ewentualnego upadku. Poniewaz zdolnosci koordynacyjne sa bardzo zlozone, ich ksztaltowanie ~ie nalezy do Iatwych, Wymaga stosowania roznorodnych cwiczen, cz~st~ w zmreniajqcych sie warunkach. Przede wszystkim )e?na.k.wyma~a zmu?nej pracy wielu powtorzen, dbalosci 0 precyzje wykonania I eliminowania bledow. Latwiej jest ksztaltowac koordynacje u osob mlodych, ponie.wa~ dysp~nu~q,_ one jeszcze dose "plastycznym" uktadem nerwowym, co wraz z ",:Jeklem Zlll1eI1l~ sie na gorsze (latwiej jest ksztaltowac nowe stereotypy tuchowe OIZ p~ksztal.,:a: stare). Nie zawsze oznacza to jednak, ze im osoba mlodsza ty~ latwiej ~o.zwlJac koordynacje. Wedlug W .. Ljacha optymal~e efe~ty w ksztalceniu zdolnosci koordynacyjnyeh osiaga sie u dzieci w przedziale wlekow~ O? 7 d~ 11-12 lat. prze~ cietne rezu Itaty - ad 14 do 16--17 lat, a naj slabsze u dzieci porniedzy 12 a 14 roo~ kiern zycia, Oczywiscie i tu pojawic si~ moga osobni~ze roomi,:e w tym zakresie, uwarunkowane glownie iodywidualnym tempem rozwoju biologicznego. Poziom koordynacji ruchowej czlowieka wyznaczaja zmiany polozenia,:iat~ w przestrzeni w okreslonym czasie i warunkach (stalych lub zmiennych). Na,teJ; tez podstawie wyroznic rnozna trzy poziomy koordynacji (wg Farfela), okreslajace zarazem sekwencj~ jej ksztaltowania: • poziom pierwszy - typowy dla ruchow dokfadnych w odniesieniu ~o przestrze~ oi lecz niekonieCZllte \\i)'konywanych szybko (w dowolnym czaSle, tak drugo jak tego \\i)'magll speinienie pierwszego warunku zadania ruchowego);

W

114

Ksztalcente umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10. Cwiczenia ksztaltujqce

115

• poziom drugi - charakteryzuj~cy sie ruchami zar6wno dokladnyrni, jak i szybkimi (wykonywanymi w okreslonym czasie); • poziom trzeei - to wykonywanie dokladnych i szvbkich ruch6w adekwatnych do zaistnialych (zmieniajacych sie) warunk6w (dostosowvwanie na biezaco do tych warunkow i tzw. "przestawienie motoryczne''). . Wedlug W. Ljaeha 0 poziomie zdolnosci koordynacyjnych swiadcza nastypujace czynniki (kryteria, wskazniki): • Prawidlowose, ezyli poprawnosc wykonania zadania ruchowego - preeyzja dokladnosc ruchu. Mozna rozpatrywac j<l_ dwoch aspektach. W pierwszy~ w przypadku jest to adekwatnosc, rozumiana jako dokladnosc roznicowania przestrzennego, silowego czy celnosc, w drugim zas - jest to precyzja, postrzegana np. jako dokladne odtworzenie ruchu. • Szybkosc, ktora rozpatrywana moze bye rowniez w dwoch aspcktach - jakoscio.wy~ (ruch we wlasciwym momencie) oraz ilosciowym (np. jako predkosc realizacj I zlozonych pod ~v.zglydef!1 koordynacyjnym zadan ruchowych w ograrnczonym czasie, szybkosc reakcji na zaistniale warunki czy opanowania nowyeh zadan ruchowych). • Racjonalnose takze rnoze bye postrzegana w dwoch kategoriach. Pod wzgiedern jakosciowym Jest to celowosc ruchow, pod ilosciowym zas - ich ekonomicznose. • Kreatywnosc Vi sensic jakosciowym to wykazywanie sie inicjatywa (pomyslowosc), '''', praktycznym dziataniu, przeJawiaj<l_casie znajdowaniern najleps;';ych rOZ\VI~ (sposo~ow wykonania zadania ruchowego). W sensie ilosciowym jest to natorruast stabilnosc (stalosc, powtarzalnosc), rozumiana jako wykonywanie tych samych ruchow w zmieniajacych sie warunkach, P.odczas cwiczen doskonalacych koordynacje spelnione musza bye pewne war~nkLWedhlg J. Raczka ruch powinien bye wykonany szybko, dokladnie, ekonO~lczme, 1. pornyslowo. Wedlug tego autora w procesie przyswajania nowych un~leJ~tnoscl ruchowych wykorzystuje sie specjalne cwiczenia koordynacyjne, ukierunkowane na ksztaltowanie takich zdolnosci, jak: roznicowanie silowvch, c~sowych i przestrzennych parametrow ruchu, zachowanie rownowagi, rytmizacJy, dostosowanic, sprzezenie, orientacje przestrzenna, szybkosc reagowarua oraz rozwIJanl.~ ~kcjj neurosensorycznych. Uwaza sie tez, ze optymalne jest jednoczesne. rozwijarue zdolnosci koordynacyjnych i kondycyjnych, co zapewniaja np aerobik ~zy step-aer~bik, sporty walki oraz gry zespolowe, gdyz pozwalaja lepiej wladac ~vla~nym cialem. Stad tez wywodzi sie szeroka gama srodkow, ktorym przYl?ISUjeSIQ wartosc ksztaltowania koordynacji W zasadzie jednak kazde cwiczerue moze bye .Jcoordynacyjnym''. Warunkiem jest spelnienie choc jednego z nastepujacych wyrnogow. Musi bye one nowe (nieznane) i nietypowe dla cwiczacego, zmodyfikowane badz realizowane w odmiennych od dotychczasowych warunkaC?., Ponadto, powinno bye "zwi<l_zane z pokonywaniern koordynacyjnych trudnosci" oraz wymagac szybkosci, dokladnosci i pomyslowosci. Najprostszyrni cwiczeniami ksztaltujacymi koordynacje sa m.in. wszelkie obroty ciala, zwroty, przewroty, cwiczenia nasladujace ruchy innych osob (instruktora, terapeuty) na zasadzie Iustrzanego odbicia, a taki:e cwiczenia rownowazne 0 charakterze statycznyrn i dynamicznym Dose istotne jest tutaj stopniowa-

nie trudnosci (stopniowe wdrazanie cwiczen opartych na bardziej zlozonych wzoreach ruchowych), gdyz przy zadaniach ruchowych przekraczajacych aktualne mozliwosci cwiczacego bardzo latwo 0 efekt odwrotny - czyIi 0 dyskoordynacje. Wedlug J. Raczka i wsp. cwiczenia doskonalace koordynacje ruchowa mozna podzielic na dwie grupy - og61nego i specjalnego oddzialywania. Dla fizjoterapeuty wazniejsze sa te pierwsze, gdyz sluza glownie ksztaltowaniu umiej~tnosci przydatnych w codziennym zyciu, natomiast te drugie maja wartose przede wszystkirn dla sportu. Wsrod cwiczen ogolnego oddzialywania autorzy ci wymieniaja m.in. cwiczenia zwiekszajace doswiadczenia zyciowe, wzbogacajace zasob zyciowo waznych umiejetnosci i nawykow, cwiczenia ogolnorozwojowe oraz ukierunkowane na rozwoj poszczegolnych funkcji psychofizjologicznych. Cwiczenia koordynacyjne, podobnie jak inne, w zaleznosci od sposobu podejscia, podzielic mozna na analityczne i syntetyczne. W analitycznych przypadku oddzielnie ksztaitowane i doskonalone sa specyficzne zdolnosci koordynaCYJne,czyli stopniowo opanowuje sie poszczegolne elementy (zwlaszcza te trudniejsze), by w koncu polaczyc je w spojna calosc. W tym tez przypadku jak gdyby oddziclnic wplywa sie na pojedyncze zdolnosci, a w drugim na odmiane lacznie na dwie lub wiecej, Niezaleznie od tego wyroznia sie dwie podstawowe metody ksztaltowania zdolnosci koordynacyjnych - metode powtorzeniowq i zmienna. Metoda powtorzcniowa stosowana jest glownie w trakcie nauczania nowych wzorcov v (zadan) ruchowych, poniewaz warunkiem ich opanowania jest wielokrotne powtorzenie tego samego ruchu, poczatkowo w jednakowych (takich samych) warunkach. Trudniejsza, ale zdaniem wielu autorow, bardziej efektywna pod wzgledem xsztalcerua zdolnosci koordynacyjnych, jest metoda zmiennego wykonywania cwiczen (zmienna). Zmiany te moga dotyczyc sposobu i/lub warunkow wykonania cwiczenia i mogq bye planowane badz nieoczekiwane. Dzieki zastosowaniu tej metody zwieksza sie .zakres doswiadczen ruchowych", a tyrn samym wytwarza sie potencjal wariantowych odpowiedzi na ten sam bodziec badz jednorodna, najwlasciwsza odpowiedz ruchowa na zaistniale (zmienne) warunki, co jest szczegolnie istotne w zyciu codziennym. Stosujac metode zmienna wykonuje sie raczej niewiele powtorzen (8-12) oznorodnych cwiczen, podobnych pod wzgledern sterowania rucharni, natomiast vielokrotnie powtarza sie podobne cwiczenia w odmiennych warunkach (np. Llnieniajqc ich elementy lub warunki zewnetrzne). Zmiennosc sposobu wykonywania cwiczen dotyczy przede wszystkim podstawowych ich parametrew - tj. po0'cji wyjsciowych, przebiegu i zakresu ruchu oraz jego kierunku, rytmu i tempa, lstotna role odgrywa tu rowniez symetria (bada asymetria) wykonywanych ruchow, laczenie ich w pewne ciagi (kombinacje) oraz samodzielnosc w rozwiazywaniu niektorych zadan ruchowych, Zmiennosc warunkow dotyczy natomiast dwoch elementow - warunkow przestrzennych i stosowania roznorodnych przyrzadow oraz przyborow, a takze samego przeprowadzania cwiczen (np. wylaczanie kontroli wzrokowej, ograniczanie czasu, stosowanie oporu, pomocy lub przeciw-

116

Ksztaicenie umiejetnosct ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

10. CWiczenia ksztaltujqce

117

dzialania partnera, wykonywanie cwiczeri po uprzednim pobudzeniu blednika lub po obciazeniach kondycyjnych itd.). W ksztaltowaniu i doskonaleniu zdolnosci koordynacyjnych stosuje sie takze inne metody.i formy -:-- a~awowa oraz ,":,sp61zawodnictwa. Spelniaja one raczej z role pornocnicza, a Ole wiodaca (zasadnicza), Zwraca sift' tez uwage na to, by ~w!czenia. koordynacyjne. byly wyk.onywane racze~ w ~i~rwszej czesci zaj~c, kiedy CWICZllCY jest wypoczety 1 dysponuje jeszcze mozliwoscia lepszej koncentracji. Zar6wno w wychowaniu fizycznym, sporcie, jak i rehabilitacji, W ksztalto, waniu, doskonaleniu i przywracaniu zdolnosci koordynacyjnych wykorzystuje si~ specjaJistyczne srodki i metody, kt6rych glownym zadaniem jest dostarczenie cwiczacernu roznymi sposobami informacji 0 przebiegu ruchu. Czesc z nich spemia warunki cwiczen wspomaganych zastepczym sprzezeniem zwrotnym (biofeedback). Naleza do nich: • srodki audiowizualne - film video; • trening mentalny - czyli cwiczenia ideomotoryczne, polegajace na wyobrazaniu sobie poszczeg61nych faz ruchu lub jego calosci przed wykonaniern cwiczenia; • srodki, ktore dzieki wykorzystaniu wzroku, sluchu lub dotyku (czucia) okreslaja poprawnosc wykonania okreslonego zadania ruchowego - np. sporttester czy me tron om; • trenazery, czyli specjalistyczne urzadzenia, umozliwiajace selektywne odczuwanie wybranych parametrow ruchu; • ~rz~dzenia techniczne rejestrujace parametry ruchu i natychmiast sygnalizujace poprawnosc jego wykonania lub jej brak oraz pozwalajace na natychrniastowe korygowanie parametr6w ruehu.

Do zagadnienia rownowagi mozna podejsc czysto mechanicznie, rozpatrujac cialo jako bryle. Stabilna pozycja tej bryly zalezy od kilku czynnikow, wsrod kt6rych podstawowa role odgrywa wielkosc plaszczyzny podparcia oraz wysokosc usytuowania jej ogolnego srodka ciezkosci. W biornechanice pod uwag~ bierze sie rowniez i inne parametry, dotyczace przede wszystkim zrownowazenia moment6w sil ciezkosci oraz usytuowanie rzutu ogolnego srodka ciezkosci na powierzchni podparcia. Wszystko to charakteryzuje rownowage od strony fizycznej. Trzeba jednak pamietac, ze cialo czlowieka nie jest sztywna bryla i - jak juz wczesniej wspomniano - nawet podczas przebywania w bezruchu (nie wykonujac zadnych czynnosci), w rzeczywistosci chwieje sill;caly czas. Na dodatek, kazde przemieszczenie jakiegokolwiek segmentu ciala zmienia stan zrownowazenia powyzszej bryly. Wspomniane przemieszczenia segmentow maja jednak podwojna wartosc raz powoduja utrate rownowagi, a w innych sytuacjach (tj. po zaburzeniu rownowagi) sluza jej odzyskaniu. Aby odzyskac utracona rownowage przemieszczenia te nusza bye jednak dostatecznie szybkie i "isc we wlasciwym kierunku". Tak wiec wlasciwy rozklad (zrownowazenie) sit w statyce i odpowiednie przemieszczenia -egmentow ciala w dynamice pozwalaja na utrzymanie jego r6wnowagi. Poniewaz ,v zyciu codziennym wszystko to odbywa si~ podswiadomie, niezbedny jest me• hanizm regulujacy rownowage. Mechanizm ten tworzy sie w trakcie rozwoju, kiedy to dziecko spontanicznie osiaga coraz wyzsze pozycje, z jednoczesnym zmniejszaniern sift' wielkosci plaszczyzny podparcia. Pozniej dochodzi jeszcze doskonalenie reakcji na zaburzenia rownowagi, Caly ten proces jest jednak dlugotrwaly, gdyz wszystko to rna miejsce w rarnach rozwoju zdolnosci koordynacyjnych, ktorych doskonalosc wymaga ogromnej liczby powtorzen. Mechanizm ten bazuje na doznaniach przedsionkowych, proprieeptywnyeh i wzrokowych, kt6re dla sprawnosci regulacji r6wnowagi musza bye dobrze zintegrowane. U osob zdrowych wytworzona w trakeie spontanicznego rozwoju zdolnosc do utrzyrnywania rownowagi wystarcza do normainego funkejonowania w codziennym zyciu, aczkolwiek zdolnosc ta nie jest jednakowa u wszystkich os6b, podobnie zreszta jak i inne zdolnosci koordynacyjne. Na dodatek zdolnosc ta zrnienia sie tez podczas zycia czlowieka. Powszechnie wiadomo, .i.e najgorszy poziom rownowagi obserwuje sie u malych dzieci oraz u osob w podeszlym wieku. Dotyczy to takze pozostalych zdolnosci koordynacyjnych. Wiadomo rowniez, .i.e \\ rozmaitych stanach patologieznych rownowaga ciala ulega zaburzeniu. Przyczyny tego moga bye rome. Raz (w niektorych schorzeniach ortopedycznych) rnamy do czynienia z czysto mechanicznymi przyczynami zaburzen rownowagi, a innym razem przyczyna takiego stanu rzeezy tkwi w uszkodzeniu ukladu nerwowego. Do sytuacji takiej dochodzi nie tylko wowczas, gdy decydujace 0 rownowadze bodice blednikowe, proprioeeptywne ezy wzrokowe nie s<\. nalezyty sposob w odbierane, przewodzone i interpretowane, lecz takze w6wczas, kiedy to aparat ruchu nie jest w stanie wlasciwie reagowac na poprawnie odczuwane zaburzenie rownowagi (np. wskutek niedowlad6w, a nawet ograniczen ruchornosci w niekt6rych stawach). Aby czlowiek osiagnal mozliwie jak najwyzszy poziom zdolnosci utrzymywania r6wnowagi w roznych (nieraz nieprzewidywalnych) okolicznosciach, ko-

10.S. Ksztaltowanie r6wnowagi
Utrzymywanie rownowagi nalezy wprawdzie do zdolnosci koordynacyjnych, ale zagadnienie to zostalo wyodrebnione ze wzgledu na specyfike jej ksztaltowania, a zwlaszcza z uwagi na bardzo wazna role jaka - obok innych zmyslow spelnia zmysl r6wnowagi w eodziennym zyciu czlowieka. Dzieki niemu jestesmy bowiem w stanie przyjmowac i utrzymywac rome pozycje ciala oraz swobodnie przemieszczae sie i wykonywac roznorodne czynnosci, nie narazajac sie przy tyro na upadki i zwiazane z nimi obrazenia, Powyzsza zdolnosc do zachowania stabilnej pozycji ciala w roznych warunkach okresla sill; zwykle jednym slowem rownowaga. Rozpatruje sie ja jednak dwuaspektowo - jako statyczna i dynamiczna, Pierwsza z nich rna miejsce podczas utrzymywania jakiejs pozycji w bezruchu (np. ~klej pozycji stojacej, stania jednonoz, na rekach czy na glowie), druga natorruast dotyczy utrzymania stabilnej pozycji ciala bedacego w ruchu (np. podczas chodu, biegu, zmian kierunku, zatrzymywania sie czy wykonywania roznych czynnosci - w tym takze z dodatkowymi obciazeniami).

ll8

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i aspekty

praktyczne

10. (':'wiczenia ksztaltujqce

119

nieczne sa oczywiscie odpowiednie cwiczenia ksztaltujace te zdolnosc. Dlatego tez cwiczenia rownowazne stanowia staly element zajec z wychowania fizycznego. U osob niepelnosprawnych sa natomiast zawsze wskazane we wszelkich stanach przebiegajacych z zaburzeniami rownowagi oraz w tych stanach, w ktorych rnozemy miec do czynienia z nowa sytuacja, zmieniajaca warunki rownowagi ciala i sposob jej regulacji (np. u amputowanych w obrebie konczyn dolnych), Rozpatrujac zagadnienie ksztaltowania rownowagi ciala warto rozgraniczyc dwa zasadnicze sposoby tego typu oddzialywania, Klasycznym niejako sposobem, dominujacym w gimnastyce podstawowej sa cwiczenia rownowazne na nieruchomym podlozu, W ksztaltowaniu integracji sensomotorycznej oraz w rehabilitacji spore znaczenie rna natomiast drugi rodzaj omawianych cwiczen, tj. cwiczenia rownowazne na ruchomym podlozu. Zajmijmy sie najpierw pierwsza grupa cwiczen. W ujeciu girnnastycznym, cwiczenia takie rnoga bye wykonywane bez przyrzadu i na przyrzadach, Istota pierwszych z nich pol ega na zmniejszaniu plaszczyzny podparcia, unoszeniu srodka ciezkosci ciala oraz przyjmowaniu takich ukladow ciala (wykonywania ruchow), podczas ktorych rzut ogolnego srodka ciezkosci oscyluje na granicy plaszczyzny podparcia, a nawet chwilowo ja przekracza. Zasadniczyrn elementem sa tutaj tzw. pozycje rownowazne - np. wspiecia na palce oraz stania jednonoz z roznym usytuowaniem nogi wolnej (tzw wagi i polwagi), Jesli do tych niestabilnych pozycji dolaczy sie ruchy, np. rami on, to bedzie to kolejne utrudnienie dla utrzymania rownowagi, a jednoczesnie cwiczenie j,!: ksztahujace. Cwiczeniem rownowaznym sa tez przejscia po wytyczonej linii (np. po Iinii narysowanej na podlodze lub po roznie ulozonych sladach stop), dla utrudnienia takze z przyborem oraz pokonywanie torow przeszkod, zbudowanych z odpowiednich zabawek (patrz: .Jntegracja sensomotoryczna"). Dobrym cwiczeniem tego typu sa rowniez zabawy, polegajace m.in. na pr6bach wytracania z rownowagi partnera znajdujacego sie w niestabilnej pozycji - jednonoznej (np, "waika kogutow"), lub dwunoznej (np. przeciaganie liny). Podstawowym przyrzadem do omawianych cwiczen jest natomiast rownowaznia, W tym celu stosuje sie rowniez laweczke girnnastyczna. Wykorzystujac te przyrzady mamy nie tyle do czynienia z pewnym podwyzszeniem srodka ciezkosci ciala (bo liczy sie uklad wzgledern przyrzadu), co niejako z wyrnuszeniem niewielkiej plaszczyzny podparcia, chociaz wyzsze usytuowanie ciala jest tutaj swego rodzaju utrudnieniern. Cwiczenia rownowazne na wspornnianych przyrzadaoh moga miec rozny charakter. Cwiczeniem takim jest juz sarno wejscie lub wyskok na przyrzad, Na przyrzqdzie natomiast moga bye przyjmowane opisane wczesniej pozycje rownowazne oraz wykonywane roznorodne cwiczerua ksztaltujace poszczegolnych odcinkow ciala. Zwykle wykonuje sie tutaj ruchy majace charakter specyficznego uktadu choreograficznego. Wsrod cwiczen rownowaznych na przyrzadach specjalne miejsce zajmuja obroty calego ciala (zmiany jego usytuowania wzgledern osi przyrzadu) oraz niektore cwiczenia zwinnosciowo-akrobatyczne np. przetoczenia, przewroty, mostki itp.

Cwiczenia rownowazne moga miec miejsce rownicz w terenie - alba z wykorzystaniem naturalnych jego wlasciwosci, alba tez na specjalnych "stanowiskach" - np. w ramach sciezki zdrowia. Wsrod tego typu cwiczen zwykle wymienia sie przechodzenie (lub przeskakiwanie) po roznic ulozonych glazach, pniach drzew, palikach, a nawet przechodzenie po chybotliwych mostkach linowych. To ostatnie nalezy juz jednak do drugiej grupy omawianych cwiczen. Druga grupe cwiczen rownowaznych stanowia cwiczenia na ruchornym podlozu. Tego typu cwiczenia naleza do czesto stosowanych w rehab ilitacj i (zwlaszcza w rehabilitacji dzieciecej) oraz w ksztaltowaniu integracji sensomotorycznej, takze u dzieci zdrowych. Istota tych cwiczen polega na zmianach ulozenia podloza, na ktorym znajduje sie cwiczacy (w roznych pozycjach), co wymusza nicjako zmiane przestrzennego usytuowania ciala. Zwiazane z przemieszczaniem tJodloza zmiany ukladu ciala dostarczaja przede wszystkim doznan propriceptywnvch, wynikajacych chociazby ze zrnieniajacych sie naciskow w obrebie poszcze_;oJnych partii ciala. Do tego dolaczaja sie doznania blednikowe (przyspieszenia uniowe badz katov v e) oraz wzrokowe, wynikajace ze zmian usytuowania ciala wzgledem przestrzennych punktow odniesienra. Wszystko to z kolei, w celu utrzymania rownowagi, wymusza zrniane rozkladu napiec miesniowych, a takze przcmicszczenia roznych segrnentow ciala, W ten sposob, na podstawie zrnieniajacych sie doznan, stopniowo ksztaltuja sie adekwatne do potrzeb odpowiedzi ruchowe, czyli wlasciwe reakcje rownowazne. Zmiany usytuowania (ruchy) podloza moga miec rozny charakter - przemieszczen liniowych lub katowych, w roznym kierunku, powolnych lub szybkich, jcdnorazowych lub cyklicznie powtarzajacych sie, niekiedy z naglym zatrzymaniem ruchu. Do tego celu uzywa sie rozrnaitych przyborow lub przyrzadow, Do najpopulamiejszych i bardzo przydatnych naleza opisane wczesniej tzw. pilki szwajcarskie. Dobra zabawa, a jednoczesnie ksztaltowaniern rownowagi jest poruszanie sie za pomoca tzw. "pedallo" lub uzywanie do cwiczen rownowaznych poduszek typu aero-step lub DYNAIR. W tym celu wykorzystuje sie takze rozne platformy - przemieszczajace sie w pionie katowo (tzw, balansery) lub liniowo (poziorno) oraz rozmaite hustawki, hamaki, a nawet wiszace liny, Podczas takich cwiczen prowadzacy (mstruktor, terapeuta) wprowadza w ruch zastosowany sprzet (oczywiscie w odpowiednirn kierunku i z wlasciv va predkoscia), a jednoczesnie kontroluje zachowanie sie (reakcje) cwiczacego, Tego typu cwiczenia rozpoczyna Sl~ zwykle od wolnych przemieszczen, raczej w podstawowych kierunkach (\\ przod, w tyl, na boki): Utrudnieniem sa szybsze przemieszczenia w roznych bl!runkaoh (bez uprzedzenia cwiczacego), ze zmianami tempa, szybszymi zmiaflami kierunku, naglyrn zatrzymywaniem ruchu itp. W przypadku niedostatecznych badz niewlasciwych reakcji rownowaznych konieczne jest natorniast wspomaganie tych cwiczen specjalnymi technikami ulatwiajacymi - ale to juz domena kinezyterapu. W odniesieniu do spraw ogolnych, dotyczacych ksztaltowania rownowagi, warto pamietae, ze i w tym przypadku konieczne jest odpowiednie podejscie rnetodyczne. Zasadniczym elementem jest tutaj stopniowanie trudnosci. Pol ega one przede wszystkim na stopruowym zmniejszaniu plaszczyzny podparcia oraz uno-

120

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty prakryczne

J O.Cwiczenia ksztaltujqce

121

szeniu (wyzszym sytuowaniu) srodka ciezkosci ciala, a tam na podwyzszaniu przyrzadu, na ktorym sie cwiczy, Dodatkowym utrudnieniem s~ zmiany pozycji w trakcie cwiczen oraz wykonywanie w niestabilnej pozycji roznych zadan ruchowych (cwiczen), zwlaszcza z wykorzystaniem dodatkowych przyborow, kt6re moga bye w tym czasie podrzucane, lapane itp. Kolejnym utrudnieniem jest wreszcie wylaczenie kontroli wzrokowej (cwiczenie z zamknietymi oczami), najpierw podczas prostych cwiczen, a pozniej w trakcie trudniejszych. Czasami konieczne jest tez rozlozenie cwiczenia na elementy. Stawianie cwiczacemu zbyt trudnych zadan pod w tym wzgledem nie tylko nie rna zadnej wartosci dla dobrego uksztaltowania rownowagi, ale na dodatek wyzwala strach przed ewentualnym upadkiem, co j uz wprost prowadzi do rozwoj u niewlasciwych reakcj i rownowaznych, W rehabilitacji cwiczenia rownowazne prowadzi sie zwykle rownolegle z innymi cwiczeniami, a mianowicie ksztaltujqeymi odpowiednie reakcje ocbronne. Nazwa tych ostatnich wynika stad, ze maja ochronic cialo przed obrazeniami podczas ewentualnego upadku. Wprawdzie i one stanowia domene kinezyterapii, ale warto wiedziec, ze konsekwencje utraty rownowagi rnozna zlagodzic w rozny sposob, zalezny z jednej strony od sprawnosci danej osoby, ale przede wszystkim od tego, jak nagle i z jaka sil~ nastapilo wytracenie czlowieka z rownowagi. Przy niewielkich zakloceniach r6wnowagi wystarcza zwykle zrniana ukladu ciala - pochylenie glowy lub tulowia w odpowiednim kierunku, co "sprowadza" rzut ogolnego srodka ciezkosci na plaszczyzne podparcia, a wiec przywraca rawnowage. Mocniejsze wytracenie z rownowagi wymaga juz zmiany plaszczyzny podparcia, W pozycji stojacej mozna to uzyskac poprzez przemieszczenie jednej konczyny dolnej - wykonanie wykroku, zakroku lub wypadu w odpowiednim kierunku, co powoduje zmiane powyzszej plaszczyzny i przejecie ciezaru padajacego data przez tit konczyne, Kiedy wspomniane sposoby okaza sie niewystarczajace, czlowiek przewraca sie, Chodzi jednak 0 to, by cialo podczas upadku nie zachowywalo sie jak sztywna bryla, Zlagodzeniu konsekwencji upadku sfuza wlasciwie dwa elementy - obnizenie og61nego srodka ciezkosci ciala (poprzez ugiecie neg) oraz przejecie ciezaru padajacego ciala przez konczyny game (w zaleznosci od kierunku upadku - pod par na jednej rece, lub na obu). Na poczatku konczyny te powinny bye wyprostowane, a po zetknieciu z podlozern poprzez lekkie ugiecie zamortyzowac upadek. Wyprostowi tych konczyn sprzyja wlasciwe usytuowanie glowy - skrecenie jej w strone upadku lub odgiecie do tylu podczas upadku w prz6d (korzystny wplyw tonicznych odruchow szyjnych). Nie przedstawiajac szczegolowo metodyki tych cwiczen, rnozna jako przyklad wskazac wytraeanie cwiczacego z r6wnowagi (popychanie w roznych kierunkach), z rownoczesnym poleceniem mu przejmowania ciezaru dab przez jedna lub druga noge (np. poprzez wykrok), alba - cwiczac przy scianie - przez r~k~ lub rece (oparcie 0 sciane, w kierunku ktorej popycha sie cwiczacego). Pozniej mozna np. wspierac rece na skosnej plaszczyznie lub stercie materacy, az dojdzie sie do upadkow na podloze (najpierw rniekkie), W tym ostatnim przypadku nalezy dazyc do rownoczesnego obnizania pozycji ciala, Ochronne przemieszczanie segment6w ciala oraz reakcje wyprostno-podporowe kOllczyn g6mych mozna tez cwiczyc na ruchomym podlozu. Tutaj na odmiane (zamjast popychania) wykorzystuje sie ra-

czej nagle zatrzymania poruszajacego sie podloza. Nie trzeba natomiast specjalnie uzasadniac, ze podczas wszelkich tego typu cwiczen (zwlaszcza rownowaznych na przyrz~dach i ochronnych), przeprowadzanych zwlaszcza u os6b niepelnosprawnych, obowiazuje asekuracja cwiczacych,

1 J. Gry i zabawy ruchowe

123

11. GRY I ZABAWY RUCHOWE
Gry i zabawy sa bardzo lubiana forma zajec ruchowych, zar6wno przez dzieci, jak i przez doroslych, Moga bye przeprowadzane w roznych miejscach w domu, w przedszkolu, na sali gimnastycznej, w basenie, na dworze. S~ podstawowym srodkiem wychowania fizycznego dzieci w wieku przedszkolnym i mlodszym szkolnyrn. U dzieci starszych czesto stanowia rozgrzewke przed wla· sciwymi zajeciami ruchowyrni, ale tez niejednokrotnie s<l_ wstepem do nauki bardziej skomplikowanych czynnosci ruchowych - np. plywania. W niekt6rych sytuacjach (praktycznie w kazdym wieku) stanowia element terapii - np. w usprawnianiu dzieci z zaburzeniarni rozwoju psychoruchowego, w gimnastyce korekcyjnej, czy u os6b z dolegliwosciami bolowymi kregoslupa, a nawet ze schorzeniami neuroiogicznymi. Poprzez emocjonalne zaangazowanie uczestnik6w oraz swobodne formy sprzyjaja aktywnemu wypoczynkowi i odprezeniu. Dlatego tez stosuje sill? je powszechnie rowniez w rekreaeji fizycznej. Odznaczaja sie wszechstronnym oddzialywaniem na organizm - wplywaja glownie na aparat ruchu, uklad krazenia, oddychania i przemiane materii. Rozwijaja podstawowe zdolnosci motoryczne oraz przyczyniaja sie do harmonijnego rozwoju czlowieka, podnoszac jego wydolnosc i sprawnosc fizyczna, Wedlug S. Owczarka zabawa ruchowa to prosta, raczej nieskomplikowana forma ruchu, bazujaca na podstawowych umiejetnosciach, tj, chodzeniu, bieganiu, czworakowaniu, skakaniu, rzucaniu itp. Jest forma rywaJizacji indywidualnej - kto szybciej pokona okreslony dystans, kto dalej skoczy czy rzuci itp. Natomiast gra ruchowa w odroznieniu ad zabawy, jest zespolowa forma rywalizacji (druzyny "walcZ<l_ soba" 0 zwyciestwo), jest tez bardziej zroznicowana i trudniejsza pod ze wzgledem stosowanych tu form ruchu.

tez grono uczestnikow zabawy dzieeko nawiazuje kontakty spoleczne. Dla kilkulatka zabawa na placu lub sali zabaw (wehodzenie na drabinki, zabawa w basenie z pilkami, jazda na rowerze ezy przejscie po chwiejacym sie na boki moscie), to prawdziwy trening ksztaltujacy poszczegolne zdolnosci motoryczne. Okolo 6-7 roku zycia gama dzieciecych zabaw poszerza sie dzieki wlaczeniu roznego rodzaju gier. Nasladowanie jest podstawa rozwoju oraz uczenia sie dzieeka - rowniez odniesieniu do ruchu, dlatego jest wykorzystywane w wielu zabawach. Najprostszyrn przykladem zabawy nasladowczej, jest przesladowanie prostych ruchow konczyn, demonstrowanych przez osobe prowadzaca zabawe (instruktora, nauczyciela), Zabawe taka rnozna zaproponowac juz 2-4-latkowi, a celem jej jest doskoialenie poczucia symetrii wlasnego ciala - waznej, gdyz ewentualne zaburzenia problemy) w rozroznianiu stron ciala moga prowadzic w przyszlosci do gorszej .prawnosci (wydajnosci) ruchu oraz uposledzenia reakcji rownowaznych.
\II

f~ ---

n~
I,

It.

Rye. 20. Proste asymetryczne ruchy konczyn ksztaltujace koordynacje.

11.1. Gry i zabawy styrnulujace rozw6j psychoruchowy dziecka
Zabawa, a czym kazdy wie, daje dziecku - zar6wno rozwijajacernu sie prawidlowo, jak i nieprawidlowo - przyjemnosc (dzieci lubia sie bawic) oraz mozliwosc poznawania otoczenia. Dla malego dziecka, ktore jeszcze nie potrafi mowic, zabawa jest tez sposobem wyrazania uczuc i kornunikowania sie Z otoczeniem. Male dzieci poprzez zabawe poznaja swiat i ucza sie, jak sobie w nim radzic (biora zabawki do ust - by je ssac i gryzc, upuszczaja na podloge, uderzaja nimi, wkladaja jedna w druga, sciskaja, kopia itp.). W miare uplywu czasu i osiagania kolejnych etapow rozwoju, zabawy staja sie coraz bardziej odkrywcze (m.in. dziecko poznaje schemat swojego ciala orazjego mozliwosci), a przez to, ze powieksza sj~

W eelu ksztaltowania rownowagi i doskonalenia sposobu poruszania sie cziecka 4-5 letniego (czyli doskonalenia tzw. duzej motoryki), mozna zaproponowac dziecku (Iub grupie) zabawe w slonia - rowniez poprzez nasladowanie. Osoba dernonstrujaca powinna wykonac opad tulowia w przod, opuszczajae jednoezesnie \ dol rece zacisniete w piesci, a nastepnie wykonac kilka krokow do przodu, poru. zajac rekami na boki. Zadaniem dziecka (dzieci) jest przejscie kilku krakow '\ sposob imitujacy slonia, Wiele klopotow dzieci z uczeniem i zachowaniem sill?zwiazanych jest z zaburzeniami percepcji (patrz: ,J(sztaltowanie integracji sensomotorycznej"). Swego rodzaju kombinacja wspolnej pracy oezu j rak (tzw. koordynacja oko-reka) jest bowiem niezbedna przy wykonywaniu takich elementamych czynnosci jak pisanie, rzucanie, chwytanie itp. Wszelkie zabawy rzutne i chwytne beda zatem tl\?koordynacjl\?rozwijaly i doskonalily. Bardzo istotna jest rowniez koordynacja oko-noga, gdyz daje ona dziecku swego rodzaju kontrole nad ruchern, i to w roznych kierunkaeh. Presta zabawa doskonalaca te koordynacjl\? jest np. chodzenie po wyznaczonych sladach, przeskoki przez line ezy populama gra w klasy.

124

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

j

aspekty praktyczne

/1. Gry i zabawy ruchowe

125

Wiele dzieci jeszcze we wezesnyrn wieku szkolnyrn rna klopoty z rozpoznawaniem ksztaltow. Zabawy polegajace na ukladaniu puzzli, ajeszcze wczesniej wkladaniu klockow 0 roznych ksztaltach do odpowiednich otworow, sluza doskonaleniu tej umiejetnosci. Podezas tego typu zabaw doskonalonajest rowniez wspomniana wczesniej koordynacja oko-reka oraz inne elementy tzw. rnalej motoryki (kontrola ruchow rak, chwytanie i manipulowanie przedmiotami). Rowniez poprzez ruch, a w zasadzie uklad wlasnego ciala, rnozna cwiczyc okreslanie wielkosci, ksztaltu i usytuowania (oddalenia) przedmiot6w. Zabawa doskonalaca tego typu umiejetnosci jest fonnowanie roznych ksztaltow geometrycznych (kolo, kwadrat, trojkat, linia prosta, luk itp.) za pomoca wlasnego ciala. Dzieci rnoga formowac kontury figur odpowiednio ukladajac swoje ciala - w pozycji stojacej i/lub

11.2. Gry i zabawy w wodzie
Jak )uz wczesniej wspomniano, jedna z podstawowych form nauczania ptyw~Dia J~st zab~,:",a(~atrz: ,,~wiczenia w wodzie"). Pozwala instruktorowi (nau~zyclelowl) zrn~leJszyc, l~k dziecka przed woda oraz uatrakcyjnic nauke plywaOIa.Zabawy powmny byc jednak tak dobrane, by w trakcie ich trwania realizowane byty kolejne cele (etapy) nauczania. Zabawy najmrodszych dzieci (l-4 r.z.) odbywaja silt tez na brzegu basenu przed wejsciern do wody. W omawianej grupie wiekowej dzieci, we wszystkich tabawach (na brzegu bas.enu i w wod~ie~ biora udzia~ ich rodzice (opiekunowie). ~V starsZY,ch grupach ~l~ko.wych dz~ecl podc~s zajec przebywaja pod opieka Instruktoro~ (nauczycieli) I ratow~lka. Rodzice zazwyczaj uczestnicza jedynjs w tzw, le.kCJach p?k~zowy~h. Zadamem zabaw w tej grupie wiekowej (1-4) jest zapoznarne (oswojenie) dziecka z no~ym otoczeniem. W tym celu dziecko trzym~ne za ~~kf;! lub n~ rekach) spaceruje po brzegu w asyscie osoby doroslej, ogla( .iajac obiekt, wode I przybory dydaktyczne. W trakcie tego "obchOOu" dziecko 'n?ze np. zbierac male zabawki do pojen:tnika lub wyszukiwac identyczne przedruoty zgromadzone na brzegu. Nastepnie, po zalozeniu na rarniona plywaczek skrzydelek, rekawkow), dziecko wraz Z opiekunem siada na brzegu basenu wspolnie kopia zanurzonyrni w wodzie stopami. Pozniej rodzic (opiekun) wchodzi do :v~y pozostawiajac dziecko siedzace na brzegu i ustawia silt przodem, w odl~g~osci k~lku krokow od niego. W takim ustawieniu moga np. bawic silt pilk~ - Iapac I rzucac.
, W. g!~pac~ ~iec~ starsz~ch dzieci, stos~wanie gier i zabaw mo~e na tyle iatrakcyjniac zajecia, ze bedzie wrecz stanowilo dodatkowa motywacje (oprocz checi nauczenia silt plywania) do przychodzenia na "lekcje". Ponadto, gry i zabawy I~?g&.bye przeprowadzane w przerwach pomiedzy cwiczeniami plywackimi i pet:lIC role odpoczynku lub odwr6cenia uwagi od skomplikowanych zadan.

lezacej,

Rye. 21. Formowanie figur geometrycznych w pozyeji Iezacej,

Od pewnego czasu coraz wieksza popularnoscia ciesza sie sale zabaw, wyposazone w rozmaity sprzet, w znaeznej mierze taki sam, jaki wykorzystywany jest w ksztartowaniu integracji sensomotorycznej. S<\to m.in. roznej wielkosci suche baseny (wypelnione pilkami), do ktorych dzieci moga zjezdzac po zjezdzalni lub wskakiwac z brzegu, hustawki, tune le, rownowaznie i pochylnie. W salach tego typu znajduja silt tez rozne drabinki (najczesciej sznurkowe), Iiny oraz roznego ksztaltu i rozrniaru platformy wypelnione powietrzem, po ktorych rnozna skekac, biegac, robic przewroty itd. W salach takich zwykle znajduja silt rowniez pilki funkcjonalne (z "uszami"), rowery, samochody na pedaly, a nawet ogromne klocki, z ktorych mozna budowac obiekty, do kt6rych lub na ktore mozna wejsc, Na takiej sali zabaw rnozna wiec czolgac silt, wspinac, skakac, pelzac, toczyc, biegac, pokonywac przeszkody, nasladowac rozne czynnosci wykonywane przez doroslych itp.

W zabawach oswajajacych z woda, ktorych celem jest zanurzenie twarzy, uczestnicy zmuszeni sa np. do przejscia pod przeszkoda (lina, deska itp.), a wiec zanurzenia glowy. Podczas nauki otwierania oczu w wodzie (co jest szczegolnie -stotne dla orientacj i pod woda, utrzymywania kierunku poruszania sie czy tez xorekcji popelnianych bledow), uczestnicy zazwyczaj wylawiaja z wody rozne Irobne przedmioty ulozone na dnie. Temu celowi rnoga rowniez sluzyc proste zabawy przeprowadzane w parach, w ktorych zadaniem jednej osoby jest np. policzenie pod woda palcow wspolcwiczacego lub obserwacja spod wody, ile palc6w pokazuje partner ponad lustrern wody. Podczas zabaw ulatwiajacych kontrole oddechu, doskonalone sa dwa elementy - bezdech i wydech do wody. Nie nalezy jednak wprowadzac tu element6w wsp6lzawodnictwatypu "kto dluzej wytrzyma pod woda". Mom a natorniast pokonywac rome przeszkody urnieszczone pod woda - np, przechodzic przez duze obrecze, trzymane przez kilka os6b, ustawione w linii pros!ej ("tune!") lub IW?ane~ ("Iabirynt") czy tez udawac motorowke, wydychajac powietrze do wody, nasladu~ltc w ten sposob prace silnika, Moina tez, za pomoca nasilonego wydechu, przermeszczae unoszace sie na wodzie baloniki lub pileczki

126

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

j

aspekty praktyczne

/1. Gry i zabawy ruchowe

127

pingpongowe. Nauce utrzyrnywania sie na powierzchni wody sprzyjaja zabawy, podczas ktorych uczestnicy na sobie doswiadczaja dzialania sily wyporu. Jedna z najbardziej znanych jest "korek". Cwiczacy wykonuja gleboki wdech, a nastepnie przysiad skulny pod woda, rekami obejmujac podudzia i jednoczesnie glowe dociagajac do kolan. Powietrze zgromadzone w plucach oraz sarna pozycja sprawiaja, ze sa wypychani na powierzchnie wody, Mozna tez bawic sie w parach, gdy jedna osoba przyjmuje pozycje "korka" na powierzchni wody, druga wytraca ja z rownowagi. .Korek" zawsze wraca do pozycji wyjsciowej, gdyz jest to najbardziej "stabilna" pozycja w wodzie. W ulozeniu na grzbiecie natomiast, szczegolnie lubiane sa zabav .. przeprowadzane w ustawieniu w kale, Przykladem moze bye "kay ruzela". Uczestnicy chwytaja sie za rece i co druga osoba kladzie sie tylem na wodzie, tak by wszystkie stopy zlaczyly sie w srodku, Wowczas osoby stojace zaczynaja poruszac sie W okreslonyrn kierunku (w prawo, lub w lewo). Podczas nauki poslizgow mozna wykorzystywac np. dlugie zerdzie, trzymane na wodzie przez dwoch wspolcwiczacych, Dwie lub trzy inne osoby klada sie na wodzie (na piersiach lub grzbiccie), trzymajac zerdzie wyprostowanymi rekami. Wspolcwiczacy przernieszczaja sie w roznych kierunkach, ciagnac za soba koleg6w. Zabawe te mozna przeprowadzac "V formie wyscigow Zawody moga bye prowadzone rowniez w parach. Jeden z uczestnikow ktadzie sie wtedy na wodzie, a drugi stara sic;: go jak najdalej odepchnac, W formie zabawowej uczyc mozna rowniez skokow do wody. Tutaj jednak jeszcze bardziej nalezy zwrocic uwage na bezpieczenstwo skoki nalezy wykonac przy pelnej asekuracji z wody lub z brzegu oraz pojedynczo (a nie kilka osob jednoczesnie). Podczas nauki tego elementu, zasada stopniowania trudnosci realizowana jest m.in. poprzez odpowiedni dobor glebokosci wody, a takze wysokosci miejsca, z ktorego oddawany jest skok (z brzegu, ze slupka). Poczatkowo sa to raczej delikatne zepchniecia do wody niz faktyczne skoki. Przykladowo, .wrzucanie klody" to zabawa, podczas ktorej uczestnicy kolejno klada sie przodem lub tylem wzdluz brzegu basenu, przy jego krawedzi Prowadzacy zabawe (instruktor, nauczyciel) przetacza Iezacego, w efekcie czego wpada on plasko do wody - odpowiednio - na plecy lub brzuch. W zabawach, w ktorych pojawiaja siy juz faktyczne skoki, znow mozna wprowadzic elementy rywalizacji (kto dalej skoczy, kto wiecej razy klasnie w rece podczas skoku itp.). Skakac mozna tez do eelu - np. rniekkiej obreczy unoszacej sie na wodzie, przytrzymywanej przez jedna osobe. W nauczaniu plywania poszczegolnymi stylami, odchodzi sie jednak od formy zabawowej na rzecz .Jconkretnych" cwiczen, prowadzacych do opanowania danego stylu. Zabawy w wodzie sa takze powszechnie stosowane w procesie rebabilitacji - zarowno dzieci, jak i osob doroslych. Mowi sie nawet, ze plywalnia jest swietnym "placem zabaw" dla osob niepelnosprawnych, gdyz woda to czesto jedyne miejsce, gdzie sa w stanie samodzielnie sie poruszac lub nauczyc ruchu. Najlepszym przykladem zastosowania zabaw w wodzie w roznorodnych dysfunkcjach jest "grupowa" odmiana metodv Halliwick. Zajecia w formie zaba" v owej, podobnie jak klasyczne cwiczenia wg tej metody, realizowane sa rowniez na podstawie tzw. "programu lO-punktowego" (patrz: "Cwiczenia w wodzie"). Kazda zabawa nie powinna trwac dluzej niz 3 minuty. Optymalna liczba uczestni-

kow to 10-12 osob, W ciezszych przypadkach (np. neurologicznych czy w pediatrii) grupa cwiczacych powinna skladac sie najwyzej z 5-6 os6b niepelnosprawnych, kt6rym towarzysza opiekunowie (terapeuci, instruktorzy plywania, rodzice, krewni lub znajomi). Oczywiscie, grupy powinny bye odpowiednio dobrane - pod wzgledem aktualnie realizowanego celu, lecz niekoniecznie schorzenia, Podczas tego typu zabaw wykorzystywane sa wlasciwosci wody i powstale dzieki nim efekty, typo we dla tej metody (fala, turbulencje, efekt metacentryczny, efekty rota.;yjne). Oto kilka przykladow zabaw, w trakcie ktorych, w spos6b niernal niezauwazony przez uczestnikow, realizowane sa podstawowe zalozenia metody Halliwick. "W<\:Z" jest znana, prosta zabawa, ktora mozna zaproponowac osobom mo';;<l,cym poruszac sie samodzielnie w wodzie w roznych kierunkach Osoba prowaJzaca (pierwsza osoba) porusza sie w wodzie a roznej glebokosci, w roznych kieunkach, pozostali uczestnicy formuja WIt;Za w ten sposob, ze trzymaja ustawiona irzed soba osobe za biodra lub ramiona. Powstajace zawirowania wody (przeplyw -urzliwy) podczas zmiany kierunku poruszania sie, stymuluja reakcje rownowazne, 'e szczeg61nym uwzglednieniern glowy, Ta sarna zabawa przeprowadzana na glyiokiej wodzie (uczestnicy maja zalozone pasy wypornosciowe, kola lub plyvaczki) dodatkowo wzmacnia miesnie konczyn dolnych (aquawalking) i poprawia iarametry wydolnosciowe,

"Zlap palce" jest zabawa, w trakcie kt6rej uczestnicy doskonala

rotacje wo-

61 osi poprzecznej ciala, Uczestnicy cwicza w parach (osobie niepelnosprawnej
owarzyszy osoba zdrowa), formujac kolo, w ten sposob, ze osoby towarzyszace zdrowe) staja za plecami swoich podopiecznych. Cwiczaey klada si~ na pJecach, ich partnerzy podtrzyrnuja ich w okolicy pas a barkowego. Na sygnal osoby .rowadzacej zabawe, nalezy jak najszybciej zlapac czyjes stopy, jednoczesnie woje chowajac pod wode. lnna typowa dla metody Halliwick zabawa jest karuzela". Tym razern uczestnicy pracuja nad rotacja wokol osi podluznej. W ustawieniu opisanym w poprzedniej zabawie, na sygnal prowadzacego, , wiczacy poprzez rotacje w okreslona strone (np. na "tik" - w prawa, a na "tak" v lewa), przemieszczaja silt do sasiedniego "opiekuna".

Rye. 22. Zabawy w wodzie.

128

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i aspekty

praktyczne

J 1" Gry i zabawy ruchowe

129

W wodzie moga bye tez przeprowadzane rozmaite gry i zabawy z uzyciem dodatkowych przyborow, takich jak np" baloniki, pilki, reczniki, kola, deski, plastikowe butelki itp. Presta zabawa jest "wyscig rydwanow" Uczestnicy dobierani sa w trojki, w ktorych dwie osoby trzymaja recznik, na ktorym siada trzeci wspolcwiczacy. Zadaniem jest przebycie okreslonego dystansu (np 2 szerokosci basenu) w jak najkrotszym czasie Uczestmcy zazwyczaj tak koncentruja sie na wykonaniu zadania, ze nie dostrzegaja Wfl:(CZ wysilku, jakim jest dose; szybkie przernieszczanie sie w wodzie przeciw jej oporowi, z dodatkowym obciazeniern. Do przeprowadzema kolejnej zabawy potrzebne sa puste, plastikowe butelki, ktore nalezy ustawic wzdluz brzegu, w okreslonej odleglosci od krawedzi basenu. Grupa cwiczacych osob, w zadany przez prowadzacego sposob (np, poprzez wykonywanie przysiadow z jednoczesnym chwytem za brzeg basenu), ma wytworzyc takie fale, ktore poprzewracaja ustawione po przeciwnej stronie butelki W rzeczywistosci Jest to cwiczenie 0 dose duzej intensywnosci, obciazajace konczyny dolne. Nawet nurkowanie do unoszacego sie na wodzie kola ratunkowego, rna pCWOqwartosc terapeutyczna, Zalecane jest osobom, u ktorych doszlo do pogly~ bienia kifozy piersiowej (m.in. w wadach postawy, zesztywniajacym zapaieniu stawow kregoslupa, osteoporozie uog61nionej).

rowniez gry I zabawy w wodzie. I tu, podobnie jak podczas nauki plywania, moga one znacznie uatrakcyjniac zajecia, a poprzez wprowadzenie elementu rywalizacji (indywidualnej lub zespolowej) stymulowac dziecko do zwiekszonego wysilku ..

11.3. Gry i zabawy w gimnastyce

korekcyjnej

Poniewaz gimnastyka korekcyjna jest jedna z form terapii dzieci z wadami postawy, gry i zabawy rnusza bye dobrane stosownie do indywidualnych wskazan i przeciwwskazan. Dlatego tez nie stosuje sie tu m.in. gier i zabaw, w ktorych wystepuja skoki oraz przewroty. Aby gra lub zabawa miala jakas wartosc korekcyjna, powinna przede wszystkim ksztaltowac odruch prawidlowej postawy ciala. Oznacza to, ze powinny w niej pojawiac sie elementy, podczas ktorych dzieci przyjmuja prawidlowa (skorygowana) postawe ciala. Zadania ruchowe natomiast powinny bye tak dobrane, by odpowiednio wplywaly na stan napiecia miesni (np .. pobudzaly do dzialania oslabione i rozciagaly przykurczone). Jesli pozycja, w jakiej cwiczy dziecko, nie moze bye przez caly czas pozycja skorygowana, to przynajmniej powinna bye nieszkodliwa - nre mote poglebiac istniejacej juz wady. Ze wzgledu na niekorzystne obciazenia kregoslupa i konczyn dolnych, wiekszosc gier i zabaw korekcyjnych przeprowadza sie w niskich pozycjach (w siadzie, kleku, lezeniu, pelzaniu I w pozycji czworaczej). Poniewaz w omawianych formach aktywnosci ruchowej wystepuje czynnik rywalizacji, w gimnastyce korekcyjnej o wygranej decyduje przede wszystkim poprawnosc wykonania zadania, a dopiero w dalszej kolejnosci szybkosc jego wykonania Przykladem prostej zabawy korygujacej plaskostopie jest wrzucanie stopami woreczkow z piaskiem np. do obreczy gimnastycznej lub przeciaganie liny, badz recznika, palcami stop w siadzie rownowaznym podpartym. W usprawnianiu dzieci z wadami postawr, opr6cz tzw, plywania korekcyjnego, 0 ktorym bedzie mowa pozniej (patrz: "Cwiczenia w wodzie"), stosuje sie

12. MUzycVlo-ruchowe formy ksztalcenia umiejetnosc; ruchowych

131

12.2. Cwiczenia gimnastyczno-taneczne
Cwiczenia 0 charakterze gimnastyczno-tanecznym (cwiczenia muzyczno-ruchowe) moga bye stosowane zarowno u dzieci, jak i osob doroslych. W pierwszym przypadku najczesciej sa elementem lekcji wychowania fizycznego alba sa realiLOwane w ramach zajec pozalekcyjnych .. U doroslych natomiast zwykle sa to Ilprawiane w celach rekreacyjnych rozne odrnianyaerobiku (np, aerobik, step-aerobik, funky itd.). lstnieje opinia, ze cwiczenia gimnastyczno-taneczne naleza do llajtrudniejszych zajttC prowadzonych w rarnach wychowania fizycznego, Cwiczenia tego typu moga bye przeprowadzane jako pojedyncze cwiczenia ksztaltuJ'lce wykonywane przy muzyce lub jako uklady choreograficzne. W obu ~lrzypadkach wyroznic mozna trzy grupy stosowanych cwiczen: cwiczenia konczyn ;omych i dolnych wykonywanych z rnaksyrnalna amplituda ruchu (w rnaksymalr ym zakresie), cwiczenia tulowia (rniesni brzucha i grzbietu) skoordynowane ;. praca konczyn oraz roznego rodzaju kroki taneczne, a takze ich kombinacje. Celern cwiczen gimnastyczno-tanecznych jest m.in. podnoszenie ogolnej sprawnosci nzycznej, urnuzykalnienie, utanecznienie. Poprzez takiecwiczenia mozna ksztaltowac poszczeg61ne zdolnosci motoryczne. Przykladowo, sHy mama doskonalic poprzez wykonywanie przy muzyce wlasciwych cwiczen silowych (pokonywanie roznego rodzaju oporow - np. wrasnego ciezaru ciala lub jakiegos odcinka, osoby wspolcwiczacej, czy podczas przernieszczania roznych przedmiotow), a takze poprzez cwiczenia izometryczne oraz cwiczenia szybkosciowo-silowe (skoki, rzuty), W trakcie cwiczen muzyczno-ruchowych doskonalic mozna tez szybkosc, Tu wyroznic mozna cwiczenia poprawiajace czas reakcji (glownie w postaci okreslonej odpowiedzi ruchowej na ustalony sygnal), wlasciwe cwiczenia szybkosciowe (polegajace na powtarzaniu okreslonych ruchow z narzucona przez muzyke maksymalna predkoscia) oraz cwiczenia pomocnicze (np. szybkosciowo-silowe), Koordynacje doskonalic rnozna w roznorodny sposob, Moga to bye cwiczenia jednoczesnie lub naprzemiennie angazujace konczyny gorne, dolne i tulow, moga to bye wszelkie zmiany tempa - przyspieszenia i hamowania ruchu oraz zmiany kierunku, a takze wszelkie ruchy dodatkowe wprowadzane do formy podstawowej. Prowadzac tego typu zajecia, zwlaszcza u dzieci z mlodszych klas, nalezy iwzgledniccharakterystyczna dla tego wieku zwiekszona ruchliwose oraz brak rrniejetnosci skupienia uwagi przez dluzszy ems na jednej czynnosci, D!atego tez <wiczenia nie rnoga trwac zbyt dlugo, musza natomiast bye atrakcyjne ..Cwiczenia 'rudniejsze (bardziej zlozone) nalezy przeplatac !atwiejszymi illub zabawarni. Dorosle, zdrowe osoby, uwzgledniajac swoje upodobania i/lub dostepna oferte, zazwyczaj same wybieraja forme cwiczen girnnastyczno-tanecznych, populamie zwanych aerobikiem. Og61nie mowiac, aerobik to powtarzajacy sie zbi6r ewiczen 0 charakterze cyklicznym, angazujacych duze grupy miesniowe, bazujacych na ruchach naturalnych i sportowo-tanecznych, w pewien spos6b podporzadkowanych muzyce. Podstawowe kroki laczone 51\. w kr6tkie (poczatkowo malo skomplikowane, poznie] bardziej - w rniare nabywania umiejetnosci i poprawy wydolnosci) uklady, co ma zapewnic dobra zabawe. Muzyka detenninuje rytm,

12. MUZYCZNO-RUCHOWE FORMY KSZTALCENIA UMIEJF;TNOSCI RUCHOWYCH
Cwiczenia muzyczno-ruchowe to specyficzny rodzaj aktywnosci fizycznej, scisle powiazany z muzyka i oddajacy jej nastrej oraz charakter. Oddzialuja glownie na aparat ruchu, uklad oddechowy i krazenia, co pozwala na ichzastosowanis rowniez jako cwiczen leczniczych, Cwiczenia tego typu sa cwiczeniami statyczno-dynamicznymi, z pewna przewaga tej pierwszej komponenty w obrebie miesni tulowia, a drugiej - w obrebie konczyn Charakteryzuja sie nieograniczona wrecz liczba kombinacji ruchowych (ukladow choreograficznych). Sposrod najczesciej stoso v vanych form muzyczno-ruchowych, przydatnych w ksztalceniu ruchowym os6b w roznym wieku ina roznych poziornach sprawnosci, wyrnienic mozna rytmike, cwiczenia gimnastyczno-taneczne, w tym rozne odmiany aerobiku, zabawe rnuzyczno-ruchowa oraz elernenty tanca towarzyskiego i nowoczesnego 0 zastosowaniu ktorejkolwiek z powyzszych form decyduje wiele czynnik6w - zwlaszcza wiek cwiczacych, ieh poziom umiejetnosci i przede wszystkim eel podejmowanej aktywnosci, Przytaczajac za M. Janiszewskim klasyfikacje wysilkow, uwzgledniajaca pulap tlenowy (w %) potrzebny do ich wykonania, prace zachodzaca w trakcie omawianych cwiczen mozna ocenic jako: lekka (10%), srednio-ciezka (W--30%), ciezka (30-50%) oraz bardzo ciezka (powyzej 50%). Stad tez cwiczenia wystepujace w rytmice (np. chod i taktowanie) odpowiadaja pracy lekkiej, natomiast podskoki, typowe dla IIp aerobiku, to jut praca ciezka lub nawet bardzo ciezka.

12.1. Rytmika
Rytmika Jest forma zajec ruchowyeh przy muzyce, stosowana jut u dzieci w wieku przedszkolnym. Rozwija tworcza postawe dzieci wobec rnuzyki w postaci ekspresji ruchowej. Upraszczajae, mozna powiedziec, ze rytmika stanowi swego rodzaju system cwiczen wykonywanych zgodnie z rytmem i charakterem muzyki Mozna dzieki temu ksztaltowac i doskonalic reakcje cwiczacych na roznorodae bodice muzyczne (np, szybkosc reakcji), a taki:e rozwijac zdolnosci koordynacyjne. Zajecia z rytmiki ksztaltuja przede wszystkim poczucie rytmu oraz zdolnosc dostosowywania ruchow do narzuconego rytmu, zmian rytmu ruchow oraz wplywaja na plynnosc i estetyke ruchow, Zwykle tego typu zajecia sa pierwszymetapem edukacji muzyezno-ruchowej.

132

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

12. Muzyczno-ruchowe

formy ksztalcenia umiejetnosci ruchowych

133

tempo oraz styl cwiczen (afro, broadway, funk, hip-hop itd.). Roznice tych form ruchu, wynikaja m.in. z odrniennosci wykorzystywanych w nich rodzajow tanca (patrz: ponizej). Poniewaz maksymalny wysilek maze sie okazac szkodliwy dla organizmu, a zbyt mate obciazenia nie powoduja wiekszych zmian (wzrostu wydolnosci), istnieje wiele odmian cwiczen aerobowych (w tym takze przy muzyce) dostosowanych intensywnosciq i rodzajem wykonywanej pracy do wieku cwiczacych, stopnia ich wytrenowania, upodoban oraz celow ksztalcenia. High Low Impact Aerobics (Hi/Lo Combo) to forma cwiczen 0 wysokiej i niskiej intensywnosci przeznaczona przede wszystkim dla os6b 0 wysokiej sprawnosci ukladu krazenia i oddechowego, pragnacych doskonalic glownie swoja wytrzymalosc, Istnieja tu rome odmiany, np, wylacznie Hi. Low czy Cardio Hi/Law, Hi Impact Aerobic to cwiczenia 0 bardzo wysokiej intensywnosci, podczas ktorych tetno siega nawet 85% (i wiecej) wartosci maksymalnej. Low Impact Aerobic polecany jest raczej osobom z pewnymi ograniczeniami zdrowotnymi - np. z nadwaga, rozpoczynajaca sie osteoporoza itp. W przeciwienstwie do poprzednich, przez caly czas przynajrnniej jedna stopa pozostaje w kontakcie z podlozem, czyli innymi slowy nie wystepuja tu podskoki. Intensywnosc cwiczen miesci sie w przedziale 55-58% tetna maksymalnego i maze bye regulowana poprzez: odpowiedni dobor krokow (ich liczbe i rodzaj - wedrowne oraz unoszone), dtugosc ramienia dzwigni konczyn g6myeh i dolnych (bardziej obciazajace jest unoszenie wyprostowanych konczyn anizeli zgietych) oraz zmiany tempa cwiczen. Ze wzgledu na pewne r62:nice dotyczace poziomu sprawnosci wsrod cwiczacych os6b (a ezasem takze stanu ich zdrowia) zaleca sir: prezentowanie kilku wariant6w danego wzorca ruchu (kroku), by wszyscy uczestnicy zajec mogli w nich czynnie uczestniczyc w miare swoieh mozliwosci.

Step aerobik to cwiczenia wplywajace w glownej mierze na koordynacje, poczucie rytmu, a takze modelujace cialo - zwlaszcza miesnie konczyn dolnych. Polegaja na rytmicznym wchodzeniu i sehodzeniu ze stopnia 0 regulowanej wysokosci, Osoby poczatkujace rozpoczynaja cwiczenia w najnizszym ulozeniu .deski" i w miare opanowywania ukladow choreograficznych oraz poprawy wydolnosci, stopniowo zwiekszaja jej wysokosc, regulujac w ten spos6b intensywnosc cwiczen, Ten sam efekt (zwiekszenie intensywnosci cwiczen) mozna osiagnac poprzez modyfikacje element6w choreograficznych, czyli wzbogacenie podstawowych krok6\',J 0 tzw. power moves. Sa to roznorodne podskoki i naskoki na stopien, z charakterystycznym zatrzymaniem ruchu (utrzymaniem pozycji koncowej) przez kilka taktow. Te jednak stosowane sa raczej w grupach zaawansowanych i u os6b bez jakichkolwiek problem6w zdrowotnych. Kroki ulozone sa w rozmaite sekwencje, ktorvm towarzyszy roznorodna praca konczyn g6mych. Zanim jednak zostana wplecione do sekwencji krokow, cwiczacy powinni opanowac poprawne wzorce dla konczyn dolnych. Ze wzgledu na zlozonosc tych cwiczen pod wzgledem koordynacji, w grupach poczatkujacych sekwencje konczyn g6mych baznja zazwyczaj na prostych, symetrycznyeh ruchach. Zajecia rozpoczynaja sie zawsze od ok. 10-minutowej rozgrzewki (bez stopnia), potem ok. 30-35 minut wchodzenia na stopien i na koniec 15-20 minut cwiczen wzmacniajacych miesnie tulowia (brzucha I grzbietu) oraz cwiczen rozciagajacych i rozluzniajacych (cool-down).

12.3. Zabawa muzyczno-ruchowa
Zabawa muzyczno-ruchowa jest forma cwiczen stosowana zazwyczaj dzieci (w wieku przedszkolnym i mlodszym szkolnym). Tematyka tego typu zabaw jest bardzo zroznicowana. Maze bye ona zaczerpnieta po prostu z zycia ip. rnoze obrazowac zjawiska przyrody, roznorodne sceny z zycia ludzi i zwierzat .td. Podczas zabaw wykorzystywane moga bye rozmaite przybory (np. pilki, woreczki, laski gimnastyczne). Cwiczenia stosowane podezas zabaw muzyczno-ruchowych sprzyjaja rozwojowi ogolnej sprawnosci i wydolnosci dzieci, Istotny jest lu dob6r odpowiedniej muzyki do poszczeg61nych cwiczen. Zabawy muzycznouchowe stosunkowo latwo rnoga bye zaadaptowane do zajec z dziecmi niepelno-prawnymi, poprzez odpowiednie modyfikacje cwiczen (dostosowanie ich do nozliwosc] tych dzieci), Moze to bye zmiana pozycji (zamiast stania - siad lub i,::zenie), zastapienie biegu chodem, czy rzut6w np. toczeniem pilki po podlozu, Spos6b adaptacji zabawy jest zdeterrninowany stanem funkcjonalnym jej uczestniLI

Cardio HiiLo, daje podobne efekty, co poprzednie formy, kt6re jednak osiaga sie winny spos6b - zajecia tego typu wydluzone sa w czasie (do poltorej godziny). Mozna tez ksztaltowac sil~ i wytrzymalosc jednoczesnie, czemu slui:It takie odrniany cwiczen aerobowych, jak np. klasyczny Aerohlk, Step ezy Kangoo-aerobik. Tego typu zajecia stanowia zazwyczaj polaczenia ukladow choreograficznych icwiczen silowych. Przyktadowo, w celu pozbycia sie nadmiaru kilogramow, mozna zastosowac odmiane cwiczen aerobowych - tzw. FaJ burning. Cwiczacy wykonuja stos~nkowo proste cwiczenia w postaci nieskomplikowanego ukladu krokow, w takt mezbyt szybkiej muzyki. W ukladzie takim zazwyczaj nie rna skok6w, wymach6w czy bardzo energicznych ruchow (ze wzgledu na nadwage uczestnikow zaj.~c). Charakterystyczna cecha tego typu cwiczen jest staly poziom tetna, utrzymujacy sir: w granicach 120-130 uderzen na minuter (do 148 w zaleznosci od poziomu wytrenowania), co stanowi optyrnalne warunki do spalenia nadmiaru tkanki tluszczowej. Zajecia typu Fat Burning trwaja zwykle ok. 75 minut. Niektorzy instruktorzy stosuja tu jednak sekwencje podskok6w czy biegu w eelu zwiekszenia obciazen treningowych.

kow,

l2.4. Elementy tanca towarzyskiego i nowoczesnego
Taniec stal sie ostatnio bardzo popularna forma aktywnosci fizycznej proponowana przez wiele klubow fitness. Do najpopulamiejszych naleza: taniec kla-

134

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych ~ podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

12. Muzyczno-ruchowe formy ksztalcenia umiejetnosci ruchowych

135

syczny, jazzowy, step-dance, flamenco, a takze taniec afrykanski (afro), broadway (musical-dance), balet i inne. Taniec stanowi swego rodzaju trening calego ciala, poniewaz uruchamia niernal wszystkie .miesnie. Ruchy.taneczl1e (kroki) oraz roznego rodzaju ewolucje (obroty, podskoki) angazuja kolejno poszczegolne partie ciala, doskonalac m.in. rownowage, koordynacje i gibkosc Taniec pozwala .zapanowac" nad wlasnym cialern - tzn. poruszac nim w sposob scisle zaplanowany (kontrolowany) oraz utrzymywac go w rownowadze Rytmiczne ruchy taneczne wykonywane w rytm ulubionej muzyki ulatwiaja uzyskanie odprezenia - zarowno fizycznego, jak i psychicznego. .Taniec to energia, ktora dodaje sil", Pomaga tez zadbac 0 prawidlowa postawe ciala ~ w tancu trzeba przeciez wygladac ladnie (zwlaszcza, gdy jest to tango czy wale). U osob niepelnosprawnych uklad taneezny powinien angazowac wszystkie nieobjete schorzeniem czesci aparatu ruchu, mozliwie w maksymalnym zakresie, pozostale .zas - w rnozliwym do wykonania. Z ukladow tanecznych (illub pojedynczyeh cwiczen) nalezy wyeliminowac wszelkie ruchy przeeiwwskazane, mogace nasi lac ~olegJiwosei lub zagrazajace w jakimkolwiek stopniu cwiczacemu (np. podskoki I szybkie obroty u osob z osteoporoza). Nalezy tez pamietac 0 zasadzie stopniowania trudnosci oraz indywidualizacji (trudniejsze elementy u niektorych osob nalezy zastapic prostszymi wzorcami ruchu), czemu pomaga wlasciwy dobor figur tanecznyeh. Taniec znalazl swoje zastosowanie m.in. w psychoterapii. Pacjenci w formie tanca probuja \~yraZac swoje emocje (szczescie, radosc, gniew, zlosc), co pomaga m.m vv leczeniu roznych stanow lekowych i braku pewnosci siebie. Jednakze dzialanie tego typu terapii wykracza poza sfere "czystej" aktywnosci fizycznej. . Taniec afro wywodzi sie z tancow rytualnych, a te z kolei sa najczesciej odzwierciedleniern obserwacji przyrody. Ruehy nasladuja wiec lot ptaka, taniee godewy, morskie fale czy powiew wiatru. Podczas tego rodzaju tanca intensywnie pracuja przede wszystkim brzuch i biodra (wyginaja sie we wszystkie strony), a konczyny gorne wykonuja obszeme, zamaszyste ruchy. Stopy natomiast wystukuja 1)1111. Taniec afro ksztaltuje miesnie brzucha i grzbietu oraz miesnie obreczy barkowej i konczyn dolnych. Ulatwia doskonalenie gibkosci oraz pozwala odreagowac stres . . . Broadw?y to na odmiane taniec rewiowy, bardzo dynamiczny, wymagajacy d~zeJ sprawnosci, Charakterystyczne dla niego jest uzycie rekwizyt6w (przyborow) n~. kapelusza, l~seczki czy parasola. Najbardziej w trakcie tego rodzaju tanca zaangazowane sa konczyny dolne, gdyz wystepuje tu duzo podskokow, wypadow I wysokiego unoszenia nog. Ksztaltuje glownie rniesnie posladkow, ud i podudzi.

12.5. Taniec na wozkach
Istniej~ te.z specyficzna forma aktywnosci muzyczno-ruchowej, przeznaczona d.la os?b lllep.e~o~p~awnych ..Jest nia taniee na w6zkach inwalidzkich. Kluby zrzeszajace jego milosnikow lansuja nawet haslo: .nie mozesz chodzic - tancz!" Obecni.e taniec na wozkach jest dose populama forma rekreacji, a nawet sportu osob niepelnosprawnych. Istnieje kilka odmian (stylow) tej formy aktywnosci TUcho~ej. Set to m.in.: folk, balet czy taniec nowoczesny. Wyroznia sie nast~puj<tce odmiany tego typu tanca - c?mbi (tancerzowi na wozku towarzyszy pelnosprawny partner), duo (w kt6rym oboje partnerzy uzywaja w6zk6w), group dance (formacje taneczne 0 roznej strukturze, skladajace sie wylacznie z tancerzy na w6zkach bl\_di. l. pelnosprawnymi partnerami) i single (taniec indywidualny osob poruszajacych Sl~ na wozkach). . Do ta~c~ na ~ozkach (u~raw!anego jako .sport wyc~nowy) rnoga sie zakw~ltfikowac jedynie osoby, ktore me sa w stame "normalllle" chodzic i tanczyc, Najczestsze stany upowazniajace niejako do uprawiania sportowej odmiany tanca na w6zkach to m.in. amputacje w obrebie konczyn dolnych, oslaoiona sila miesni obu ko~~zyn, zes~~i:nie ': obr~bie sta~~ skokowego lub kolanowego, spajtyc~nosc, czy s.krocen~e.Jed~eJ z konczyn mlmm~m 7 em. Na podstawie speejalnej skali punktowej, ocemajacej podstawowe funkcje osoby niepelnosprawnej (kon~ol~w6zka podezas pehania i ciagniecia, zdolnosc przyspieszania i zatrzymywania >Itr oraz kontrole ruchow konczyn g6mych), zawodnicy kwalifikowani sa do Jw6ch grup startowych.

Rye. 23. Taniec na w6zkach.

13. Cwiczenia

w

wodzie

137

w wodzie osoby lub tylko jakiegos odcinka jej ciala. Napotkany w ten sposob opor jest niemal jednakowy w kazdyrn punkcie wykonywanego ruchu, co sprawia, ze

13. CWICZENIA W WODZIE
Srodowisko wodne dzieki swoim wlasciwosciorn, odmiennym od srodowiska suchego, stwarza dogodne, specyficzne warunki do prowadzenia w nim roznorodnych cwiczen. Mozna je przeprowadzac w formie indywidualnej lub grupowej. Cwiczenia te - podobnie jak na sucho - moga oddzialywac na organizm ludzki lokalnie, odcinkowo badz og6lnie, ale nieeo inaczej niz poza woda, gdyz podczas wykonywania cwiczen w wodzie, poza ruchem, na cialo dziala wiele dodatkowych czynnik6w fizycznych - tj. sila wyporu, cisnienie hydrostatyczne, opor, lepkosc, fala i temperatura. SUa wyporu sprawia, ze mozliwe jest utrzymywanie sie na powierzchni wody. To wlasnie wypor powoduje, ze w wodzie dochodzi do pozornej utraty ciezaru ciala, a wiec - mowiac inaczej - woda rna dzialanie odciazajace. Wielkosc uzyskanego w ten sposob odciazenia zdeterminowana jest trzerna czynnikami glebokoscia zanurzenia, pozycja ciala (sposobem ulozenia ciala w wodzie), a takze kierunkiem wykonywanego ruchu. W pierwszym przypadku, jako regule mozna podac fakt, iz wraz ze wzrostem poziomu zanurzenia wzrasta wielkosc odciazenia - dochodzi do coraz to wiekszej, choc pozomej, utraty ciezaru ciala. Nie bez znaczenia jest rowniez pozycja, w jakiej wykonywane sa cwiczenia - najwieksze obciazenie rna miejsce w pozycji stojacej, a najmniejsze, gdy cialo unosi sie na wodzie w pozycji lezacej. W tej jednak sytuacji, by ulatwic cwiczacemu utrzymywanie sie na powierzchni wody, z reguly stosuje sie dodatkowe pomoce, tj. pasy wypornosciowe, kolnierze i kola dmuchane. Kierunek ruchu natomiast mozna postrzegac w kategoriach ulatwienia b~di. utrudnienia. I tak, gdy rueh wykonywany jest r6wnolegle do powierzchni wody, uzyskane w ten spos6b warunki do cwiczen rnozna porownac do panujacych podczas wykonywania cwiczen w podwieszeniu osiowym. Ulatwieniem jest zmiana kierunku - na taki, by ruch przebiegal od dna basenu do powierzchni wody, czyli zgodny z kierunkiem dzialania sily wyporu. W ten sposob mozliwe staja sie ruchy czynne, pomimo znaeznego obnizenia sily rniesni, co - poza ksztaltowaniem tejze sily - rna rowniez spora wartosc psychoterapeutyczna, Utrudnieniem natomiast bedzie tu rueh przeciwny, kt6ry odpowiada w swej istocie cwiczeniu oporowemu i rowniez wplywa na ksztaltowanie sily miesni. Inna wlasciwoscia fizyczna wody jest cisuienie bydrostatyczne. Jego wielkose zalezy od objetosci wody, w jakiej zanurzony jest pacjent (jest wieksze w basenie nit w wannie), poziomu (glebokosci) tego zanurzenia oraz ponownie pozycji cwiczacego, Roznica cisnien - panujacego w wodzie i w ludzkim ciele wplywa np. na rozmieszczenie mas krwi oraz na mechanike oddychania, ulatwiajac wydech, stwarzajac jednoczesnie pewien opor dla wdechu. Jedna z wazniejszych, z punktu widzenia wykonywania ewi~ze~, ~la.sciwo~ sci mechanicznych wady jest opor, powstajacy podczas poruszarua Sl~ cwiczacej

tcgo typu cwiczenia nosza znamiona cwiczcn izokinetycznych (ze stala predkoscia) Mozna jednakze wplywac rowniez i na ten paramctr. Zwiekszenie oporu uzyskac rnozna na kilka sposobow Pierwszym z nich jest zwiekszenie predkosci ruchu. 1m ruch jest szybszy, tym poruszany odcinek napotyka wiekszy opor. Drugi sposob to zwiekszenie poziomu zanurzenia (np. mniejszy opor stawia woda siegajaca do stawow kolanowych, anizeli woda siegajaca do wysokosci mostka). J wreszcie - zwiekszenie powierzchni poruszajacego sie odcinka ciala poprzez zastosowanie odpowiednich przyborow (np. deska, pletwy, rekawice plywackie) albo uzycie specjalnych .ciezarkow" z materialow latwo utrzymujacych sie na powicrzchni wody (np. styropian) i 0 roznej powierzchni. Wepchniecie takiego "ci~zarka" pod wode, przeciw sile wyporu, wymaga uzycia wiekszej sily, Cwiczac przeciw oporowi wody uzyskac mozna efekty w postaci wzrostu sily miesniowej, -wiekszenia zakresu ruchornosci w stawach oraz poprawy stabilnosci Mowiac ) stabilnosci rue sposob nie wspomniec 0 tzw przeplywie burzliwym, czyli turbuencjach Jest to nieregularny, zmienny ruch wody, powodujacy powstawanie zawi'owan: Te male \.... wytwarzane sa poprzez odpowiednia prace rak osoby wspoliry .wiczaccj lub terapeuty j w zaleznosci od usytuowania moga bye ulatwieniem (np. \' zapoczatkowaniu ruehu) badz utrudnieniem dla osoby cwiczacej (np. mega povodowac utrate rownowagi). Z oporern zwiazana jest jeszcze jedna cecha wody - jej lepkosc. To ona -prawia, ze podezas minimalncgo wysilku ze strony cwiczacego, dostarezane sa -tawom odczucia zwiazane z predkoscia, kierunkiem oraz amplituda ruchow. To -vlasnie lepkosc wody wplywa na spowolnienie ruchow (0 czyrn wspornniano '\' czesci dotyczacej reedukacji chodu) oraz stwarza warunki trojplaszczyznowego oporu dla powtarzania funkcjonalnych wzorcow ruchowych, co pomaga przywrac prawidlowa propriocepcje nerwowo-miesniowa. Kolejna wlasciwoscia fizyczna wody jest fala. Wytwarzana jest wskutek poruszania sie w wodzie (zwlaszcza grupy cwiczacych osob) lub za pomoca specjalnych urzadzen mechanicznych. Wykorzystywana jest ona do doskonalenia reakcji lownowaznych. Nie bez znaezeniajest temperatura wody, w ktorej odbywaja sie cwiczenia, I'rzyjmuje sie, ze w trakcie cwiczen 0 nieznacznej intensywnosci temperatura wody powinna bye zblizona do cieploty skory (32-33°C), natomiast wraz ze wzroHem intensywnosci cwiczen, powinna ulegac obnizeniu, by stworzyc w ten sposob dogodne warunki do oddawania nadmiaru wytworzonego ciepla, W przeciwnym razie moze dojsc do przegrzania orgamzmu - hipertermii. Powszechnie wiadomo, ze ciepla woda sprzyja rozluznieniu, zimna - wrecz przeciwnie. Co ciekawe, zarowno zbyt niska, jak i zbyt wysoka temperatura - prowadza do hipertermii. Organizm wowczas uruchamia procesy regulujace, w celu utrzymania lub oddania nadrmaru wyprodukowanego ciepJa, prowadzac w obu tych przypadkach do znacznego obciazenia organizmu. Sytuacja taka sprzyja szybkiemu zmeczeniu osoby cwiczacej, a to z kolei ograniczajej mozliwosci ruchowe.

138

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

/3. Cwtczenia w wodzie

139

Pominawszy typowe dla kinezyterapii cwiczenia w specjalnych wannach (tzw. basenach motylkowych), zajmijmy si~ przede wszystkim ewiczeniami przeprowadzanymi w .zwyklych" basenach. Pierwszy, istotny problem zwiazany z prowadzeniem tych cwiczeri wiaze sie z koniecznoscia umiejscowienia w wodzie osob cwiczacych, czesto 0 roznym stopniu niesprawnosci. Zdarza sie, ze pomimo znacznych nawet ograniczen funkcjonalnych, dana osoba jest w stanie samodzielnie wejsc do wody, niekiedy z niewielka pomoca, Jesli natomiast nie jest to motliwe, rnozna posluzyc sie odpowiednim sprzetern pomocniczym alba tez pornoc tej osobie w specjalny spos6b.

Rye. 24. Sprzet pomocniczy ulatwiajacy urnieszczenie osoby niepelnosprawnej

w wodzie.

Rye. 25. Jeden ze sposobow umieszczenia osoby niepelnosprawnej

w wodzie.

Drugim istotnym elementem jest zapewnienie bezpieczenstwa cwiczacych, Dlatego tez cwiczenia grupowe musza odbywac sie zawsze w obecnosci ratownika wodnego, a basen musi bye wyposazony w odpowiedni sprzet ratowniczy. Opr6cz tego bardzo wazne jest stworzenie poczucia bezpieczenstwa cwiczacym, czemu sluza rozmaite pomoce do cwiczen (np. kola czy tzw. plywaczki) zwiekszajace wypornosc. Poczucie takie stwarza tez obecnosc instruktora w wodzie i wykonywanie cwiczen z bezposredniajego pomoca. W wielu przypadkach (zwlaszcza neurologicznych) grupie cwiczacych osob towarzysza ich opiekunowie (kazdy cwiczy w asyscie swojego pelnosprawnego opiekuna). W edukacji ruchowej istotne miejsce zajrnuje zwykla nauka plywania oraz plywanie roznymi stylami. Poprzez tego typu cwiczenia w wodzie praktycznie wplywa sie na ksztaltowanie wszystkich zdolnosci motorycznych. Selektywny wplyw na poszczeg61ne zdolnosci wywieraja odpowiednio dobrane cwiczenia przygotowawcze, natomiast sarno plywanie ksztaltuje przede wszystkim koordynacj~, a przy odpowiedniej intensywnosci (szybkosci) i dostatecznie dlugim dystansie wplywa tez wyraznie na ogolna wydolnosc ustroju. Nic tez dziwnego, ze zajmuje ono znaczaca pozycje w fizycznym wychowaniu i rekreacji.

Ksztalcenie umiejetnosci plywackich moi.na rozpoczynac juz u dzieci wieku poniernowlecym (1-4 r.z.), choc istnieja osrodki, gdzie prowadzone sa zajecia w wodzie z dziecrni ponizej pierwszego roku zycia, Nauka plywania w tym wieku, to - zdaniem E. Dybinskiej - przede wszystkim zdobywanie przez dzieci clementamych urniejetnosci zachowywania i poruszania sie w wodzie. Podstawowe umiejetnosci plywackie na tym etapie to samodzielny skok do wody 1. brzegu basenu, utrzymywanie sie na wodzie z pornoca przedmiotow wypornosciowych (plywaczek) oraz przeplyniecie krotkiego dystansu dzieki pracy konczyn dolnych. W tego typu zajeciach dzieciorn towarzysza ich rodzice lub ipiekunowie. W nauczaniu plywania na tym etapie dorninuja roznorodne zabawy I opiekunem (w tym wiekszosc z przyborami) oraz w grupie. Starsze dzieci (nie wyrnagajace jut obecnosci drugiej osoby w wodzie) nauke plywania rozpoczynaja od poprawnego wejscia do wody (po drabince), a nastepnie poruszania sie w wodzie w roznych kierunkach (przodem, tylern), na roznej glebokosci - poczatkowo przy krawedzi basenu (pojedynczo, dw6jkarni, tr6jkami), pozniej z dala ad brzegu. Nauka wlasciwych sty low plywackich poprzedzona jest licznymi zabawami, ktorych celem jest oswojenie z woda (zanurzenie twarzy), nauka otwierania oczu pod woda, kontrola oddechu w wodzie, nauka utrzymywania sie na wodzie (na piersiach i grzbiecie), nauka poslizgow (tu pojawia sie coraz wiecej cwiczen dynarnicznych) i wreszcie nauka prostych skok6w do wody. Dow

140

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

13. CWiczenia

w

wodzie

141

piero po opanowaniu tych elementow przystepuje sie do nauczania elementow techniki plywania poszczegolnymi stylami, Jak widac, na poczatku dose dlugo dorninuja rozmaite cwiczenia w wodzie, ktore rnaja wartosc ogolnorozwojowa, podobna do innych cwiczen fizycznych, wzbogacona jednak 0 dzialanie czynnikow srodowiska wodnego i prowadzaca do nabycia takiej ruchowej umiejetnosci uzytkowej, jaka jest plywanie, Rownie znaczaca, ale nieco mna jest pozycja plywania w rehabilitacji. W tym bowiem przypadku przede wszystkirn postrzegane jest one jako skladowa kinezyterapii, ktora podporzadkowana jest okreslonym celom. Podobnie jak W zwyklym plywaniu (osob pelnosprawnych) ceJem jest przewaznie ksztaltowanie poszczegolnych zdolnosci motorycznych, ale w sposob szczegolny, Swiadomie wykorzystuje sie tutaj przedstawione wczesniej wlasciwosci wody, aby ulatwic badz utrudnienic okreslone ruchy. Zwykle chodzi bowiem 0 to, by - w zaleznosci od stanu cwiczacego - wplywac na okreslone (oslabione) grupy miesniowe. Temu tez podporzadkowany Jest dobor elementov,' nauki plywania (cwiczen plywackich) oraz stylu preferowanego u danego niepelnosprawnego. Przykladem - i z pewnym uproszczeniem - mozna wskazac na plywanie stylem klasycznym, w ktorym zginanie, prostowanie, odwodzenie i przywodzenie konczyn odbyv ..a sie prawie row' nolegle do tafli wody (odciazenie). W stylu dowolnym i grzbietowyrn na odmiane zasadnicze elementy ruchu konczyn zachodza w kierunku dna basenu (przeciw wyporowi wody), ale odcinkowo angazuja sie tutaj rozne grupy miesniowe, zwlaszcza w obrebie konczyn dolnych. Znow - jako przyklad mozna wskazac, ze podczas plywania stylem dowolnym warunki takie (ruch przeciw wyporowi) dotycza zginaczy biodra i prostownikow kolana, a przy stylu grzbietowyrn odwrotnieprostownikow biodra i zginaczy kolana. Walory plywania nie ograniczaja sie jednak tylko do wplywu na ksztaltowanie sily rniesni Poslizgi w wodzie (tzw. strzalka) sa np. doskonaJym cwiczeniem elongacyjnym kregoslupa w warunkach jego odciazenia, a wlasciwe oddychanie podczas ply" v ania uczy m.in nasiJonego wydechu, istotnego elementu tzw. kinezyterapii oddechowej. Szczegolna role odgrywa plywanie \v odniesieniu do koordynacji, poprawiajac sprawnosc wykonywania ruchow naprzemiennych (plywanie stylem dowolnym i grzbietowym) oral symctrie ruchow. Ta ostatnia moze bye jednoczasowa (w plywaniu stylem klasycznyrn), ale konieczne jest tez wlasciwe wyczucie sily ruchu (symetrii) w stylach naprzemiennych, bo inaczej nie da siy plynac na wprost. Oczywiscie, podobnie jak u osob zdrowych, plywanie ma rowniez spore znaczenie w ksztaltowaniu wydolnosci osob z roznymi dysfunkcjami oraz podtrzymywaniu sprawnosci osob z dysfunkcjami trwalymi. Stanowi one rowniez jedna z najwazniejszych dyscyplin sportu osob niepelnosprawnych. Osobnego omowicnia wyrnaga tzw. plywanie korekcyjne, stosowane w profilaktyce i korekcji zaistnialych juz wad postawy. Nalezy jednak pamietac, ze cwiczenia w wodzie me moga stanowic jedynego sposobu postepowania terapeutycznego, zwlaszcza w wadach zaawansowanych i bardziej zlozonych, lecz raczej sa uzupelnieniem caloksztaltu postepowania korekcyjnego. Glowne cele tzw. plywania korekcyjnego to przede wszystkim korygowanie nieprawidlowego ukladu ciala, wzmacnianie odpowiednich grup rniesni, roztuznianie nadmiernie napietych

tkanek, likwidowanie istniejacych przykurczy, poprawa koordynacji i rownowagi oraz ogolnej wydolnosci dziecka. W skiad plywania korekcyjnego wchodzi nie tylko plywanie poszczegoluvmi stylarni, czy stosowanie elernentow technik plywackich, ale rowniez (a moze przede -wszystkim) wykonywanie konkretnych cwiczen korekcyjnych (glownie elongacyjnych, rozciagajacych, wzmacniajacych lub rozluzniajacych poszczegolne grupy miesniowe, derotacyjnych i koordynacyjnych), na co korzystnie naklada sie bieme oddzialywanie srodowiska wodnego. Poprzez plywanie poszczegolnymi stylami rnozna oddzialywac na uklad poszczegolnych krzywizn kregoslupa. Wszelkic style na piersiach powoduja zwiekszcnie kifozy piersiowej, styl grzbietowy natomiast powoduje Jej zmniejszenie, J ponadto lagodzi (koryguje) odstawanie lopatek. W srodowisku wodnym mozna rowniez oddziaiywac na lordoze ledzwiowa, czesto poglebiona na skutek nadmiernego przodopochylenia miednicy. W skoliozach (bocznych skrzywieniach kregoslupa) stosowac mozna na przyklad cwiczenia wg schematu Klappa, zmodyfikowane odpowiednio dla srodowiska wodnego lub inne cwiczenia (patrz: metoda HalIiwick) a charakterze korekcyjnym z wykorzystaniem sily wyporu, oporu i turbulencji. W zaleznosci od zalozonego celu, i w tego typu przypadkach, stosowac mozna roznorodne przybory Sa to najczesciej: deski (dla uzyskania oporu, odciazenia lub zmiany plaszczyzny podparcia), dmuchane przybory (dla ulatwienia utrzymywania sre na powicrzchni wody), ciezarki (dla utrudnienia wykonywanego cwiczenia poprzez zwiekszenie ciezaru cwiczonego odcinka), uchwyty, pochylnie badz po prostu brzeg basenu (dla uzyskania niezbednej stabilizacji danego odcinka ciala). Cwiczenia w wodzie to nie tylko plywanie i tradycyjna gimnastyka przeniesiona do srodowiska wodnego, lecz takze konkretne metody, stosowane oddzielnie lub jako ich kombinacja. W fizjoterapii najwieksze zastosowanie maja trzy - metoda Halliwick, Bad Ragaz Ring Method oraz Watsu. Metoda Halliwick, ktorej nazwa pochodzi ad miejsca jej powstania, zostala opracowana przez Jamesa McMillana, jako bezpieczna metoda nauki plywania, rckreacji oraz terapii w wodzie Cwiczenia wedlug tej metody moga bye p~zepr?wadzane zarowno w formie indywidualnej, jak i, grupowej. Cala metoda opiera Sly 113 zasadach hydrodynamiki i mechaniki ciala Cwiczenia bazuja na efektach rotacyjnych (wokol poszczegolnych osi ciala), powstajacych dzieki sile wyporu, turbulencjom oraz fali Najogolniej mozna powiedziec, ze cwiczenia wg metody Halliwick polegaja na przyjrnowaniu i probach utrzymania okreslon~j .p0sta"''Y lub pozycji. Podczas cwiczen nie stosuje sie zadnych przyborow ulatwiajacych u~rzymywanie Sly na powierzchni wody, aby zaktywizowac miesnie osoby cwiczacej,

142

Ksztalcenie umiejemosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty prakryczne

/3. CWiczenia w wodzie

143

oczu, niezanurzanie ramion do wody, wstrzymywanie oddechu, wyciaganie szyi jak najwyzej i niechec do zblizenia twarzy do lustra wody. 2. Uwolnienie, uniezaleinienie - oznacza, ze cwiczacy jest psychicznie i fizycznie niezalezny m.in. od: fizycznego kontaktu (poprzez stopniowe zmniejszanie podtrzymywania), przechodzenie ad bezposredniego (vis a vis) kontaktu wzrokowego, poprzez ustawienie instruktora z boku (cwiczacy i towarzyszace im osoby pelnosprawne ustawione Sll w linii lub kale), az do ustawienia z tylu (instruktor znajduje sie za plecami), a takze poprzez zmiany os6b wspolcwiczacych (ad stalego partnera do zmieniajacych sie os6b wspolcwiczacych). Przejawem zwiekszajacej sie sarnodzielnosci bedzie tez zmiana miejsca cwiczen - na takie, gdzie spotykaja si~ nie tylko osoby niepelnosprawne. Poczatkowo wszelkie ruchy (cwiczenia) w wodzie odbywaja sie z pelnym podtrzymywaniem (podparciem) osoby niepelnosprawnej przez instruktora, ktore stopniowo jest zmniejszane, az do pelnej niezaleznosci,

Rye. 26. Metoda Halliwick - cwiczenia

w grupie (u gory) i indywidualne - rotacje wokol poszczegolnych osi ciala (na dole).

Postepowanie zgodne z zalozeniami metody Halliwick, zar6wno w przypadku nauki plywania, jak i rehabilitacji, zawsze odbywa sie w scisle okreslonej sekwencji - wedlug tzw. programu 10-punktowego. 1. Adaptacja do srodowiska wodnego. Czlowiek przyzwyczajony jest do odczuwania sily grawitacji. Aby Clue si~ w wodzie swobodnie, musi zatem oswoic sie z warunkami w niej panujacymi, zwiazanyrni glownie z dzialaniem sily wyporu. Jednym z pierwszych doswiadczen zwiazanych z samym tylko wejsciern d? wody, jest pewna trudnosc z utrzymaniem postawy i zachowaniem rownowagr, uzalezniona ad poziomu zanurzenia (glebokosci wody). W zwiazku z planowanymi zajeciami w wodzie, trzeba sie tez oswoic z odmiennymi od codziennych sytuacjami. Dotyczy to zwlaszcza os6b niepelnosprawnych. Chodzi tu glownie 0 rozebranie sie w obcym dla niego srodowisku, jaki~ jest szatnia, doswiadczanie bliskiego kontaktu fizycznego z ludzrni, kt6rych me zna, z warunkami panujacymi na plywalni (odglosy i swiatlo odbijajace sie od lu: stra wody), a takze z pewnymi problemami w kornunikowaniu sie, co rnoze bye trudne, gdy oczy i uszy zalewa woda, a obecnosc innych osob odwraca uwage. lstnieje kilka przeslanek, po ktorych mozna rozpoznac, ze dana osoba nie jest dostatecznie oswojona z woda, Sa to: wzmozone napiecie podczas uchwytu instruktora (lub wrecz kurczowe przytrzymywanie go), utrzymywanie zarnknietych

glowa NIE jest podtrzymywana

Th II
kkd zatapiaja sie ok. 15 st.

cialo utrzymuje sie w rownowadze

ponizej kolan
- biodra zaczynajl!. si~ zginac

kostki
dalsze zgiecie bioder

Rye. 27. Zachowanie sie ciala w zaleznosci od poziomu podtrzymywania.

3. Rotacja woke)f osi poprzecznej ciala, a wiec m.in. ~rzechodzenie z lezenia tylem do stania, czasem nawet do pelnego obrotu 0 360 . Rotacje til inicjuje ruch glowy, nastepnie ramion i konczyn dolnych. Wazna jest tu kontrola oddechu (wydech do wody).

144

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty prakryczne

13.Cwiczenia

w wodzie

145

dno (toni~cia) '. Dopiero w6wczasewiczllcy moga czerpac prawdziwe zyski z pracy - zgodnej Z sllll wyporu lub przeciwnej do niej. I zn6w istotny jest tu oddech, a zwlaszcza W?'dech przeciw cisnieniu wody. Nalezy pamietac, Ze wypieranie maze bye oslabione wskutek turbuleneji.

Rye. 28. Rotacja wokol osi poprzecznej - kolejne fazy ruchu podczas przejscia z pozycji stojacej do let.enia tylem,

4. Rotacja wok61 osi podluznej ciala, czyli przejscie z lezenia przodem do Iezenia tylern na wodzie lub nawet pelny obrot 0 3600 (z lezenia tylem do lezenia tylem). Najpierw jednak nalezy nauczyc pacjenta, jak hamowac niechciane ruchy rotacyjne, aby mogl pozostac w bezpiecznej, umozliwiajacej oddychanie pozycji na plecach. Tendencja do rotacji (niezamierzona, samoistna rotacja) w jedna strone moze silt pojawia6 wskutek zawirowan wodnych (turbulencji) lub asymetrii ciala (spowodowanej np. niedorozwojem konczyny, arnputacja, jednostronnie zwiekszonym badz obnizonyrn napieciern rniesniowyrn, zanikiem miesni lub tkanki kostnej, endoproteza itp.). Nastepnym etapem jest nauka zainicjowania i wykonania ruchu rotacyjnego wokol osi podluznej ciala, w dowolnym momencie. Podobnie jak w poprzednim przypadku (rotacji wokol osi poprzecznej), glowna role odgrywaja tutaj ruchy glowy, konczyn gornych i dolnych oraz oddech. Warto jednak wiedziec, ze rotacje moga wywola6 (lub ularwic) np. zamierzone niewielkie zmiany w ukladzie (symetrii) ciala, tj. skierowanie wzroku w strone zamierzonej rotacji (ruch galek ocznych), przemieszczenie w Jamie ustnej jezyka w te strone czy zacisniecie jednej dloni w piesc. 5. Potaczone rucby rotacyjne i rotacja wok61 osi strzalkowej. Ta pierwsza jest wprawdzie dose skornplikowana, ieczjej umiejetnosc zapewnia pelnf\ kontrole nad pozycja ciala w wodzie, a zwlaszcza odzyskanie (rnalym nakladern sil) bezpiecznej pozycji, urnozliwiajacej oddychanie. Druga natomiast rna miejsce np. podczas przechodzenia ze stania do lezen ia bokiem na wodzie. Z elernentem tego rodzaju rotacji mamy m.in, do czynienia podczas typowego nawroru plywackiego. 6. Wypieranie w g6r~ (wyplyniecie), Chodzi tu 0 uzyskanie u cwiczacego poczucia wypierania ciala ku powierzchni wody, w miejsce poczucia opadania na

Rye. 29. Rotacja wokol osi podluznej - kolejne fazy ruchu.

7. Utrzymywanie r6wnowagi w wodzie staje si~ rnozliwe dzieki uprzednio umiejetnosciom, bez widocznych przyruchow (ruch6w konczynami, tu'owiern czy glowa), Przejawem opanowania tej umiejetnosci jest to, ze dana osoba est w stanie np. odpoczywac lezac na wodzie.
iabytym

8. Poslizgv szybowanie w wodzie, czyli przemieszczanie sie osoby lezacej wodzie bez jakichkolwiek ruchow napedowych z jej strony. Ruch ten inicjuje ierapeuta (instruktor, osoba wspolcwiczaca), wytwarzajac turbulencje za pornoca oracy rak, Zjawisko to mozna porownac do tego, ktore malym kaczkom ulatwia ~mozliwia) plywanie za ich matka, Jedynym zadaniem cwiczacego jest tu prze.iwstawianie sie rotowaniu ciala w ktorakolwiek strone.
13

9. Podstawowy naped stanowia zazwyczaj z poczatku ruchy rak, umiesz-zonych blisko ciala, w okolicy srodka (centrum) rownowagi.

.v lezeniu tylern przenoszenie obu rami on nisko i szeroko ponad woda, a nastepnie

10. Podstawowe

uderzenie (odepchnlecie),

czyli praca konczyn gornych to

ddepchni~cie. Praca nag moze bye dolaczona, jesli jest taka potrzeba (i mozliwosc),

146

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

13. Cwiczenia w wodzle

147

wiednim miejscu op6r dla okreslonego ruchu. Moze stac w miejscu lub przemieszczac sie, by w ten spos6b zwiekszyc predkosc ruchu, a tym samym i wielkosc oporu. We wszystkich stosowanych tu wzorcach ruchu, aby uzyskac optymalny efekt, cwiczone odcinki zanurzone sa w wodzie. Wzorce moga miec charakter dynamiczny (zazwyczaj) badz statyczny, rnoga bye symetryczne, asymetryczne lub reciprokalne (jedna koriczyna pracuje izometrycznie, druga izotonicznie). W Bad Raga: Ring Method wyroznia sie cztery podstawowe techniki wykonywania cwiczen - powolnych zmian kierunku ruchu lub pozycji, jednostronnych wzorc6w z kontroporem, rytmicznej stabilizacji oraz wzorcow wykonywanych w jednym kierunku, zakonczonych relaksacja, Metode te stosuje sie we wszelkich stanach przebiegajacych z obnizeniem sily miesni, uposledzeniem ich napiecia (obnizone, podwyzszone), a takze z zaburzeniami koordynacji i ograniczeniami ruchomosci.

Rye. 30. Wytwarzanie turbulencji przez instruktora.

Tabela VII. Metoda Halliwick - podzial na fazy nauczania ruchu i nabywanie w ich ramach kolejnych umiej~tnosci - tzw. program lO-punktowy (wg J. McMillana)

Rye. 31. Bad Raga: Ring Method - przyktadowe wzorce ruchowe,

onZVSKIWANIE ROWNOWAGI

Watsu jest zbiorem cwiczen indywidualnych, 0 charakterze biernym, trakcie kt6rych dochodzi do rozluznienia nadmiernie napietych miesni, obnizenia dolegliwosci b6lowych oraz zwiekszenia zakresu ruchu. Metode tet mozna stosowae jako podstawowa forme terapii, lub wybi6rczo - przed, w trakcie lub bezposrednio po cwiczeniach - zwlaszcza, jesli wymagaja wzmozonej aktywnosci osoby cwiczacej. Poniewai: cwiczacy nie porusza sie czynnie, a co za tym idzie nie produkuje ciepla, konieczne jest zapewnienie mu tzw. komfortu cieplnego - wobec czego temperatura wody powinna wynosic okolo 33-34oC.
w

HAMOWANIE
Ul...ATWIANIE

Podczas ewiczen wedlug tej metody, mozna dodatkowo wykonywac r6wniei: mobilizacje, trakcje reczne czy stretching.

Bad Ragaz Ring Method (BRRM) jest zaadaptowana do srodowiska wodnego rnodyfikacja PNF - jednej z metod kinezyterapii. Cwiczenia te z reguly prowadzone sa w pozycji supinacyjnej, aby cwiczacy mogl swobodnie oddychac. Utrzymywanie sie na powierzchni wody ulatwiaja przybory wypomosciowe. Ze wzgledu na utrate stabilnosci w wodzie, terapeuta musi stosowac odpowiedni chwyt (stabilizowac odpowiedni odcinek ciala cwicZ4.cego) oraz stawiae w odpo-

Rye. 32. Watsu - przyklady technik.

148

/(yztalcenie umiej~tnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

Cwiczenia w srodowisku wodnym rnoga zatem stanowic doskonale uzupelnienie podstawowej terapii, choc w niektorych przypadkach moga .bye jedy~~ mozliwa forma aktywnosci fizycznej. Zazwyczaj cwiczenia w wodzie .s~n?w~:t przygotowanie do dalszych cwiczen w srodowisku suchym - bez ulatw.Jen, Jakie daje woda. Moga bye przeplatane roznorodnyrni zabawami (p. "Gry I zabawy w wodzie"), zarowno w przypadku dzieci, jak i osob doroslych. W aurze radosnej zabawy Iatwiej jest zapomniec 0 ograniczeniach funkcjonalnych i bolu, a efekty terapeutyczne osiagane sa jakby "przy okazji". Cwiczenia w wodzie sa powszechnie stosowane w fizjoterapii - praktycznie we wszystkich jej dzialach, Moga bye przydatne w zwiekszaniu aktywnosci ruchowej w zyciu codziennym, a takze - ba~~ziej szczegolowo - ':' korygowaniu nieprawidlowego ukladu ciala, w reedukacji chodu (patrz: rozdzial 'p0swl~~ony temu zagadnieniu), w zwiekszaniu ruchomosci staw6w, w przywracamu prawidlowej sily miesni oraz ich napiecia, w lagodzeniu bolu 0 roznym podloz~, a takze w polepszaniu og61nej wydolnosci organizmu poprzez poprawe parame~row odd~chowo-krazeniowych. Obecny postep techniki pozwala nawet na momtorowame tego typu cwiczen (wydolnosciowych), przeprowadzanych w wodzie, co czyni je bezpieczniejszyrni, a tym samym dostepnymi dla wiekszego kr~?u chorych., Ponadto, woda pozwaia tez doskonalic reakcje rownowazne w bez~tecz.ny ,sp?sob.tzn. bez narazania cwiczacego na konsekwencje upadku. Odpowiednie cWlc~ema w wodzie dzialaja tez odprezajaco i relaksacyjnie, Cwiczenia w wodzie s<\. szczeg61nie przydatne u sportowcow, powracajacych do obciazen treningowych po dluzszych przerwach w treningu (np. po urazach). Natomiast do celow rekreacyjnych utworzono nawet odrebny dzial, czyli fitness w wodzie. W rarnach tego typu zajec prowadzone sa rn.in. cwiczenia typu aquawalking i aquajogging (czyli chodzenie i bieganie w glebokiej wodzie, bez dotykania dna) oraz .wodny" aerobik.

14. CWICZENIA W TERENIE
Cwiczyc mozna nie tylko w dornu, na sali gimnastycznej, czy plywalni, lecz takze na dworze - w miejscach specjalnie do tego przygotowanych (np. na boisku, stadionie czy sciezce zdrowia), i innych (w parku, w lesie, w gorach, na plazy itp.). Zajecia ruchowe w terenie sa dose specyficzne i maja rozna wartosc z paru powodow, Pierwszy dotyczy zroznicowania form aktywnosci ruchowej, jaka moze miec miejsce w terenie, a od rodzaju tej aktywnosci zalezy jej wplyw na organizm, Teren stwarza przy tym dodatkowe warunki "treningowe", ulatwiajace badz utrudniajace t~ aktywnosc, m.in. zaleznie od uksztahowania czy jakosci podloza. 1wreszcie sprawa bodaj najwazniejsza, Podczas tego typu zaj~e na organizm dzialaj(! dodatkowo roznorodne czynniki klimatyczne (naturalne czynniki fizyczne), wywierajace nan rowniez okreslony wplyw. Ogolnie mowi sie 0 hartujacym organizm dzialaniu tych czynnikow, ale dzialanie to bywa zroznicowane, co zalezy przede wszystkim od miejsca omawianej aktywnosci, Jako przyklad mama podac, ze w terenach nadmorskich mamy do czynienia ze zwiekszona ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe, zmiennyrni ruchami powietrza (wiatr) i wieksza jego wilgotnoscia. N ie bez znaczenia jest rowniez sklad powietrza, ktorym sie oddycha (zwiekszona zawartosc tlenu, ozon, aerozol z zawartoscia jodu). Klimat g6rski charakteryzuje z kolei spora kontrastowosc bodzcow, zwiazana przede wszystkim z jego charakterem (tereny zalesione i odkryte, zmiennosc pogody, porywistosc wiatrow), w zaleznosci ad wysokosci zroznicowaniern cisnienia atmosferyeznego, zawartosci tlenu w powietrzu oraz zmianami temperatury powietrza. Dochodzi do tego zwiekszona ekspozycja na promieniowanie uLtrafioletowe zwlaszcza w zimie, nad pokrywa sniezna, Tereny zalesione cechuje natomiast mniejsze naslonecznienie i zlagodzenie dzialania wiatru. Mniejsze S'l. rowniez d~bowe wahania temperatury. Biokiimat lesny przynosi jednak wieksze zjonizowame i wilgotnosc powietrza, ze zmniejszeniem zawartosci pylow i dwutlenku wegla, a zwiekszeniern zawartosci tlenu, ozonu i olejkow eterycznych, stwarzajac w ten sposob dogodne warunki do podejmowania wysilkow fizycznych. Ze wzgledu na bogata oferte (roznorodnosc form aktywnosci ruchowej), zajecia w terenie odgrywaja powazna role zarowno w wychowaniu fizycznym (np. gry i zabawy terenowe), jak i w szeroko rozumianej rekreacji fizycznej, a nawet rehabilitacji. W tej ostatniej powszechnie znane jest leczenie sanatoryjne, w kt6rym z powodzeniem laczy sie usprawnianie z korzystnym oddzialywaniem warunk6w klimatycznych. Szczegolna role zajecia takie odgrywaja w ksztaltowaniu i podtrzymywania wydolnosci roznych osob, zwlaszcza w rekreacji i rehabilitacji, ~o wiaze si~ przede wszystkim ze swego rodzaju optymalizacja pracy serca. Wszelkie formy sportowo-rekreacyjne 0 charakterze wytrzymalosciowyrn, czyli polegajace na dtugotrwalym wysilku aerobowym (tlenowym), do ktorych zalicza sie m.in. marsz, bieg, plywanie i jazde na rowerze, wywieraja bowiem bardzo korzystny

Rye. 33. Aquawalking .

150

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

14. Cwiczenia w terapii

151

wplyw na wzmoenienie serea oraz ukladu krazenia. Seree, by dobrze funkejonowalo, powinno bye trenowane podobnie jak miesnie szkieletowe. Dla por6wnania -

objetosc wyrzutowa serea osoby niewytrenowanej wynosi przecietnie 60-70 em3, podczas gdy osoby wytrenowanej dwukrotnie wiecej, bo 100-140 crrr'. Przeklada sie to bezposrednio na skutecznosc praey serea - U osoby niewytrenowanej miesien ten musi wykonac znacznie wieksza prace (z wieksza czestotliwoscia), zeby przepompowac taka sama ilosc krwi. Ponadto podczas praey serea "wytrenowanego" przerwy pomiedzy poszczeg61nymi skurczami sa dluzsze, co przejawia sie w obnizeniu tetna (40-60 uderzen na minute) w przeciwienstwie do "przeci~tnego" (7080 uderzen na minute). Wieksza jest tez sila skurczu. Tak wiec, dzieki wysilkorn 0 charakterze wytrzyrnalosciowym zwieksza sift: objetosc serca, a zarazem - jego wydolnosc, miesien sercowy wzmacnia sie, obniza sie tetno (Iiczba uderzen na minute), zwieksza sie przeplyw wiencowy, tetnice stajll sie bardziej elastyczne, a normalizacji ulega takze cisnienie krwi, Wysilki, 0 ktorych rnowa, przyspieszaja ponadto spalanie kalorii oraz wplywaja pozytywnie na proces trawienia i przerniane materii, powoduja takze inne zmiany, zwiazane np. z praca okreslonych grup miesniowycb. Sposrod najbardziej rozpowszechnionyeh form aktywnosci fizyeznej na wolnym powietrzu (w terenie) wymienic mozna marsz, jogging, jazde na rowerze oraz cwiczenia na tzw. sciezkach zdrowia. Formy te nie wyczerpuja= oczywiscie= wszystkich rnozliwosci cwiczen w terenie, lecz podano je tylko jako przykladowe. Nalezy tez dodac, ze w celaeh rekreacyjnych wykorzystywane sa takze pewne dyseypliny sportu (np. tenis, windsurfing ezy narciarstwo). Marsz i jogging nie wymagaja zastosowania zadnego sprzetu dodatkowego, Do ieh uprawiania potrzebny jest jedynie wygodny str6j sportowy, a zwlaszcza dobre buty. Powinny one dobrze amortyzowac wstrzasy powstajace podezas zetkniecia sie stopy z podlozem oraz utrzymywac stope we wlasciwej pozycji. Nie mega tez bye zbyt ciezkie, Marsz [ang. walking] jest doskonalym, choc raczej niedoeenianym, cwiezeniem osob w roznym wieku (zwlaszcza starszyeh) i na roznym poziomie sprawnosci, Moze stanowic etap przygotowawczy do bardziej forsownego wysilku, jakim jest bieg rang. jogging]. Istnieje tez odmiana marszu tzw, power-walking, co rnozna tlumaczyc jako chodzenie silowe, dynamiezne. Marsz czesto jest zalecany jako uzupelnienie programu terapeutycznego - np. u osob z osteoporoza uogolniona (gdyz poprzez osiowe obciazanie szkieletu stymuluje tkanke kostna do odbudowy), u os6b po zawale miesnia sercowego (gdyz jest wartosciowyrn cwiczeniem 0 charakterze wydolnosciowym). Poza tempem i dystansem marszu. dzieki warunkom terenowym mozna tu doskonale dawkowac (utrudniac) wysilek+ np. marsz pod gore ezy na plazy po piasku, w ktoryrn grzezna stopy. Czesto, aby zapewnic bezpieczenstwo (zwlaszcza paejent6w kardiologicznych) tego typu aktywnosc jest monitorowana, na ogol z uzyciem tzw. sport-testerow. Swego rodzaju odmiana omawianej aktywnosci jest turystyka piesza - w terenie nizinnym i w gorach, takze z wykorzystaniem nart.

Istnieja opinie, ze bieg jest ruchem bardziej naturalnym niz chad, gdyz ten drugi jest ruchem nieco skrepowanym, Rozpoczynajac bieg nalezy zaczynac od niewielkich dystansow, kontynuujac go bez odpoczynku do momentu pojawienia sie zadyszki (znacznego przyspieszenia oddechu), Odpoczynkiem moze bye np. rnarsz (bieg przeplatany marszem okreslany jest mianem marszobiegu). W niektorych sytuacjach mozna zastosowac dodatkowe ulatwienie, jakim jest zbieganie z wzniesienia, kontynuujac bieg po plaskim terenie, tak dlugo jak to mozliwe, Natezenie wysilku w trakeie marszu i biegu mozna takze zwiekszac, i to na kilka sposob6w - poprzez wtaczenie bardziej dynamicznej pracy konczyn gornych, przez zwiekszenie tempa marszu czy biegu (najczesciej zaleca sie takie, by idac lub biegnac z druga osoba mac swobodnie rozmawiac), zmiane trasy (droga pod gore), a takze wlaczanie dodatkowych, bardziej intensywnych wysilk6w (np. przyspieszenia biegu na pewnych odcinkach) oraz zastosowanie drobnego sprzetu pomocniczego (np, ciezarkow w postaci opasek mocowanych w okolicaeh kostek i nadgarstk6w). Przyjmuje sie przy tyrn, ze bieganie jest podstawowa forma ksztaltowania i podtrzymywania wydolnosci, Stad tez spore zainteresowanie tego typu aktywnoscia, 0 ezym swiadczy m.in. masowy udzial w roznego rodzaju biegach ulicznych, maratonach i biegach narciarskich, w tym takze osob niepelnosprawnych,

=

Dla osiagniecia optymalnych korzysci zdrowotnych zaleca sie 3-5 razy w tygodniu marsz przez ok. 40 minut lub bieg, minimum przez 15-30 minut. Japonscy specjalisci zalecaja 1500 krokow dziennie. Zar6wno podczas marszu, jak i biegu nalezy zadbac tez a prawidlowa postawe (pozycje) ciala, Sylwetka powinna bye raczej wyprostowana, barki rozluznione, a Iopatki sciagniete do tylu, Nie nalezy pochylac glowy i tulowia do przodu oraz nadmiernie sie usztywniac, Nie jest tez wskazane nadmieme odchylanie tulowia do tylu. Konczyny game, lekko zgiete w stawach Iokciowych, powinny wykonywac naprzemienna prace, Stopy nalei:y ustawiac na podlozu poczawszy od piety, unikajac ieh rotacji (rownolegle do linii marszu / biegu) i przenoszac ciezar ciala na palce. Program "treningu marszowego" opraeowuje sie indywidualnie, stosownie do potrzeb i rnozliwosci cwiczacego. Jego podstawe stanowi tempo (predkosc) chodu oraz czas (dystans) treningu. Przykladem moze bye opracowany trening rnarszowy 0 zroznicowanym tempie dla os6b po 50 r.z. (patrz: tab. VIII i IX).
Tabela VHf. Trening marszowy dla os6b powy:tej 50 r.z,

=

TEMPO
Bardzo wolne Wolne Srednie Szybkie Bardzo szybkie

;;Jnc.ZB~:KRQKf)W1N',A!.MII'OJ:I·K i'f~rp~q~~mODtJ
70-80 70-90 90-l20 90-140 powyze] 140 2.5-3 km/h 3-4 kmlh 4-5,6 kmJh 5,6-6,4 kmIh powyze] 6,4 kmIh

',;

152

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekry praktyczne

J 4. Cwiczenia w terapii

153

Osoby zdrowe rnoga rozpoczynac treningi od razu od tempa sredn iego i co kilka tygodni odpowiednio je zwiekszac, Zasady progresji obciazen w treningu marszowym przedstawia tabela IX.
Tabela IX. Zwiekszanle obchlUii w kolejnych tygodniach osob powyze] SO r.z, TYDZIEN treningu marszowego dla

1
2 3

4
5 6 7

8
9

10

80 85 90 90 90 95 95 100 100 100

30

1,8
2,7 3,3

45 45 50 55 55 55 55 60
60

3,4 3,7 3,8 3,8 4,1 4,5 4,5

Dobrodziejstwa jazdy na rowerze dostepne sa rowniez dla osob niepelnosprawnych. Jesli ~iep~mos~r~wno~e ta Die dotyczy aparatu rucbu, to konieczne jest t~lko dost?sowame w.lelkosCi WY~II~u do mozliwosci danej osoby, a niekiedy monitorowarue tego wysilku w trakcie jazdy. Niewielkie dysfunkcje ruchowe pozwalaja zwykle na jazde na normalnym rowerze. Nieraz tylko potrzebne sa drobne modyfikacje techniczne, dokonywane przewaznie przez te osoby we wlasnyrn zakresie. Powazniejsze dysfunkcje wymagajajuz zastosowania speejalnych rower6w. Dla zapewnienia bezpieczenstwa jazdy, najlepiej jest korzystac z rower6w trojkoio~~h, przy e~ym osoby z dysfunkcja konczyn dolnych moga poslugiwac sie takimi rowerarru z napedern recznyrn. Ze wzgledow psychologicznych (ale nie tylko) dobrze jest, by z osoba niepelnosprawna na jednym rowerze jechala tez osoba. zdr?wa. Mozliwosc taka stwarzaja rowery typu "tandem". Oczywiste jest, ze obowiazuje tu dob6r odpowiedniej trasy. Musi bye bowiem rnozliwa do pokonania przez tego typu rower, a na dodatek pod wzgledern dlugosci i urozmaicenia terenu dostosowana do fizycznych rnozliwosci osoby niepelnosprawnej, Osobna grupe sranowia tutaj niepelnosprawne dzieci, ktore samodzielnie pokonuja raczej niezbyt dJugie. trasy (oczywiscie~a odpowiednio dostosowanych rowerkach), Czesciej natomiast towarzysza rodzicom w dluzszych wycieczkach rowerowych, jadac np, w odpowiedniej przystawce.

Przed przystapieniern do marszu czy biegu nalezy tez przeprowadzic rozgrzewke, natomiast po "treningu" - cwiczenia rozciagajace. Regeneracji sit sprzyjaja natryski i sauna. Nie wolno zapomniec 0 uzupelnianiu plynow, zwlaszcza podczas wysilkow 0 znacznej intensywnosci. Dlatego dobrze jest miec ze soba np. wode rnineralna, Jazda na rowerze jest jedna z najpopularniejszyeh form sportowo-rekreacyjnych, tak dla dzieci, jak i dla doroslych, w tym takze niepelnosprawnych. Aby przynosila korzysci, rnusza bye spelnione pewne warunki. Z jednej strony ehodzi tu 0 zapewnienie odpowiedniej pozyeji ciala, z nieeo pochyJonym, ale nie zgarbionym tulowiern. Drugim waznym elementem jest wlasciwy dob6r terenu (trasy) do jazdy na rowerze. Jazda po ulieaeh miasta, pelnych spaJin samochodowych rna raczej mala wartosc, Osoby zdrowe wybieraja teren zaleznie od stopnia wytrenowania (plaski, pofaldowany, g6rzysty). W niekt6rych przypadkach (dysfunkcjacb) istnieja roznego rodzaju ograniczenia (np. osoby ze zmianami osteoporotycznymi powinny unikac wstrzasow i upadkow, ezyli jezdzic raczej po r6wnym i plaskim terenie, a jesli ponadto zdarzaja sie u nich zaburzenia rownowagi - powinoy zrezygnowac z wlasciwej jazdy na rowerze i zamienic klasyczny rower na stacjonarny cykloergometr). Kolejna istotna sprawa jest predkosc jazdy i pokonywany dystans. Predkosc zwieksza opor powietrza, jaki musi pokonac rowerzysta, co oczywiScie wplywa na wielkosc wysilku. I w tym przypadku alternatywa moze bye turystyka rowerowa, a sam wysilek moze bye monitorowany, a wiec bezpieczny. Jazda na rowerze oddzialuje gl6wnie na miesnie konczyn dolnyeh, wplyWa na uklad krazenia oraz wydolnosc, Jest rowniez doskonala forma ksztahowania rownowagi i szybkosci reakcji.

Rye. 34. Rowery dla niepelnosprawnych

w Tychach).

(za zgoda Zakladu Sprzetu Rehabilitacyjnego

. . Tzw. sciezki zdrowia to kolejna forma aktywnosci ruchowej w terenie. \V wielu osrodkach rekreaeyjnych, a takze w zwyklych parkach, znajduja sie wytyl~one sciezki wyposazone w odpowiednie przyrzady, okreslane jako sciezki zdro\VIa lub sciezki ogolnej kondycji fizycznej. Mozna powiedziec, Ze stanowia forme treningu stacyjnego (zawieraja od kilku do ok. 20 stanowisk) i sa tak skoostru?wane, by oddzialywac mozliwie wszechstronnie na ustroj cwiczacego, Dzieki ~wiczeniom na, ~olejnych stanowiskach, cwiczone sa, poszczegolne partie ciala I ksztahowane rozne zdolnosci motoryczne. Przerwy pomiedzy cwiczeniarni, w zaletnosci od poziomu wytrenowania, maja rozny czas i charakter (rnoga bye kr6tsze lub dluzsze, poswi~cone na wypoczynek lub niezbyt forsowny ruch czy aktywnosc

154

Ksztalcenie umiej~tnosci ruchowych - podslawy reoretyczne i aspekty praktyczne

o charakterze kondycyjnym). Dystans pomiedzy stanowiskami (ok. 100-150 m) moze bye bowiern pokonywany w roznym tempie (spacer, marsz, bieg), nieraz po zroznicowanym podlozu i z dodatkowym pokonywaniem przeszkod terenowych (np. z przeskakiwaniem rowow, powalonych pni, czy z ksztaltujacym rownowage przejsciem przez kJadki z pni). Rozna rnoze bye takze liczba powtorzen kolejnych cwiczen na danym stanowisku, a true liczba powtorzen calej petli. Mozna rowniez cwiczyc z dodatkowym obciazeniern. Tu jednak, zwlaszcza przy wiekszej liczbie powtorzen, obciazenie to powinno wynosic 40-50% .normalnego" dla danej osoby obciazenia, a to dlatego, by mozna bylo wykonac od 10 do 15 powtorzen danego cwiczenia (ok. 30 sek. cwiczen), zachowujac prawidlowa technike, Nie zawsze rozpoczyna sie od przejscia przez cala sciezke, czesto jest to zaledwie kilka stanowisk (4-6) I w tym przypadku przed przystapieniern do realizacji cwiczen na sciezce nalezy przeprowadzic rozgrzev ..ke oraz wykonac kilka cwiczen rozciagajacych, na zakonczenie zas - cwiczenia rozluzniajace i ponownie stretching. Cala trasa liczy zazwyczaj 1,5-2 km. Przecietny czas pokonania calej sciezki zdrowia wraz z rozgrze vvka wynosi zwykle od 45 rrunut do 1 godziny. TabeJa X. Konfiguracja
SCIEZKA Scie'iki zdrowia w zaleznosci od stopnia wytrenowania (wg A. Goodsell)
"

15. KSZTALTOWANIE INTEGRACJI

SENSOMOTORYCZNEJ (SI)

OGOLNEJ

KONDYCJI

FIZYCZNEJ

OSOBY POCL\TKUJ<\CE

4--6 przyrzadow, 1-2 razy cala sciezka 15-20 sek. na kazdym stanowisku

OSOBY SREDNIOZAA W ANSOW ANE

20 sek. odpoczynku pomiedzy stanowiskami 8-10 przyrzadow, 2-3 razy cala sciezka
20-30 15-20 12-15 30-40 15-20 15-20 40-50 10-15 sek. na kazdym stanowisku sek. nie forsujacego ruchu przyrzadow, 3 razy cala sciezka sek. na kazdym stanowisku sek. aktywnosci kondycyjnej przyrzadow, 3-4 razy cala sciezka sek. na kazdym stanowisku sek aktywnosci kondycyjnej

OSOBY ZAA W ANSOW ANE

OSOBY BARDZO

ZAA WANSOWANE

Jak juz wczesniej zaznaczono, dla wszelkich zachowan czlowieka istotne znaczen,ie. maja procesy ~chod~ce w. osrodkowyrn ukladzie nerwowym. Dotycza tak wlasciwego reagowarua na liczne I czesto zlozone oraz zmieniajace sie w czasie b<:>dicesrod~wiska zewn~tr~ego, jak i kontrol.owania przebiegu tych reakcji. Jak pisze A. Wrobel: ..nawet najprostsze zachowanie wymaga szybkiego, skoordynowanego dzialania wielu obszarow mozgu", Nic wiec dziwnego, ze wspomniane procesy odgrywaja zn~cz<tcl.lrole zar6w~0 w pr?cesie ksztalcenia ruchowego, jak I podczas wykonywania opanowanych JUz aktow ruchowych. Wobec znacznej liczby receptorow i ogromnej liczby potencjalnie mozliwych reakcji prostych wy~ zwalanych przez ich pobudzenie, jest oczywiscie niernozliwe, by w tym samym czasie ustr6j reagowal na kazde pobudzenie z osobna. Konieczne jest wiec swego rodzaju scalenie tych bodzcow (integracja). Jak z kolei pisze V. Maas, w integracji sensorycznej chodzi 0 to, by liczne wrazenia zmyslowe, docierajace do naszego ciala, zostaly w ukladzie nerwowyrn zintegrowane tak, by mogly bye uzyte do powstania odpowiednich reakcji. Najprosciej mowiac, chodzi 0 to, by liczne pobudzenia na wejsciu, byly po zintegrowaniu (na wyjsciu) reprezentowane przez .jedno" pobudzenie, co nazywa sie konwergencja, Jest to mozliwe w ramach tzw. jednostek gnostycznych [gnozja = rozpoznawanie czegos], w ktorych rozpoznawane sa okreslone cechy bodzca (-ow) lub synchronicznego (jednoczasowego) pobudzenia zespolu okreslonych kom6rek oerwowych wywodzacych sie z roznych ukladow, Tego typu polaczenia maja jednak charakter dynamiczny i zmieniaja silt ustawicznie w zaleznosci od konfiguracji doplywajacych bodzcow (tzw. sieci neuronowe), Spore znaczenie rna rowniez ito, ze w trakcie uczenia sie (powtarzania okreslonych czynnosci) powstaja specjalne slady parnieci (tzw. engramy) wzorcow ruchowych, ktore rowniez sa integrowane z biezacymi bodzcami i lacznie wplywaja na jakosc odpowiedzi ruchowej. Integracja roznorodnych doznan zmyslowych ulatwia wlasciwe czucie (wyczucie) ulozenia i ruchu, ale nie tylko w sensie czystej propriocepcji, lecz rowniez w powiazaniu z innymi bodzcarni, plynacymi z otaczajacego nas swiata, Efektem prawidlowej integracji sa bowiem rn.in.: znajornosc schematu ciala, koordynacja ruchow obu stron ciara, wlasciwe planowanie motoryczne, odpowiedni poziom aktywnosci, prawidlowa koordynacja oko-reka i oko-noga, prawidlowa percepcja wizualna i sluchowa przestrzeni oraz zachodzacych w niej zjawisk, prawidlowe wzorce motoryczne, prawidlowa mowa, prawidlowa koncentracja uwagi oraz stabilnosc ernocjonalna. W codziennych czynnosciach rnamy jednak do czynienia z rozna i zmieniajaca sie konfiguracja doznan, bedacych jednoczasowym polaczeniem kilku rodzaj6w czucia (np. doznan dotykowych, kinestetycznych, propriceptywnych, wzrokowych, sluchowych, blednikowych itd.), ktore rnusza bye w kaz-

156

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

j

aspekty prakryczne

15. Ksztaitowanie integracji sensomotorycznej

(S/)

157

dym momencie integrowane. Ma to spore znaczenie praktyczne, gdyz umoi:liwia m.in. wykonywanie pewnych czynnosci bez kontroli wzrokowej (np ..poszukiwanie reka przedmiotu w torebce czy wehodzenie po schodach lub drabinie) i z nia, ale w powiazaniu z innymi doznaniami (np. pisanie ze sluchu) czy reagowanie na nagle bodice (np. popchniecie lub nagle zahamowanie pojazdu) itp. Praktyeznie czynnosc wymaga sprawnego funkejonowania tego typu mechanizrnow. Przykla. down tylko mOZDapodae, ze do normalnego funkcjonowania potrzebne nam jest wyczucie przestrzennego ukladu ciala (pozycji i jej zenian), zasiegu ruchu (np. podczas siC(gania do przedmiotu czy zblizania sie do przeszkody) oraz ksztaltu i ciezaru przedmiotu (podczas chwytania i manipulowania nim). Potrzebne jest tez wlasciwe reagowanie na rome bodice zewnetrzne (op. napisy ostrzegaweze, zrnieniajace sie swiatla uliczne, sygnaly dzwiekowe nadjezdzajacych pojazd6w) itd. Wszystko to lezy zapewoe u podstaw motorycznych zdolnosci koordynaeyjnyeh. Wrasciwa integracja sensornotoryczna pozwala nie tylko uniknac roznych niebezpieczenstw, ale taki:e poprawnie wykonywae rozne .zadania ruchowe", zjakimi mamy do czynienia w codziennym zyciu, Nie wiec dziwnego,ze jej ksztaltowaoie, doskonalenie oraz poprawianie jest jednym z zasadniczych element6w edukacji i reedukacji ruchowej. W caloksztalcie ksztalcenia ruchowego eel teo bywa realizowany jak gdyby "przy okazji:". Istnieja jednak specjalne sposoby postepowania ukierunkowanego na doskonalenie omawianej integracji, szczegolnie przydatne w niekt6rych stanach patologicznych. Punktem wyjscia do tego sit podstawowe obserwacje dotyczace normalnego rozwoju dziecka, Prawidlowy, niezaklocony rozw6j zmyslowo-ruchowy w ciagu pierwszych 6-7 lat (czyli z koncern okresu przedszkolnego) prowadzi do wytworzenia sj~ podstaw niezbednych do dalszego prawidlowego zycia - zar6wno w aspekcie ruchowyrn, jak i psychicznym. Do tego czasu dziecko powinno dokladnie mac schemat swojego ciala, swobodnie sie oim poslugiwac, precyzyjnie ruszac rekoma, wykonywac kilka rzeezy na raz, skupic sie na dluzsza chwile, wykonywac podstawowe cwiczenia gimnastyczne, znac pojecia przestrzenne typu lewa-prawa, gora-dol, przod-tyl, rniec zdolnosc do wyobrazania sobie roznych sytuacji, abstrakcyjnego myslenia, miec jut dobrze okreslona lateralizacje - ustalona dorninacje polkul mozgowych i stron ciala. Powinno charakteryzowac sie rowniez stabilnoscia emocjonalna, pewnoscia siebie i checia do praey w grupie. Niezaklocony rozwoj i dojrzewanie m6zgu umozliwiaja powstanie oraz doskonalenie tyeh elernentow, SI:lone niezbedne do dalszega prawidlowego funkcjonowania, a w najblizszej przyszlosci do rozpoczecia nauki w szkole. Przyktadowo mozna natomiast podac, ze powodzenie w szkole zalezy m.in. od przyswojenia podstawowych poj~e, takieh jak: g6ra-d61, porniedzy, wkolo, nad, pod. Niektore dzieci rnyla jednak te pojecia, a wlasny ruch i bycie poruszanym zdecydowanie bardziej ulatwia ieh poznanie niz inne formy edukacji, Wspomniany rozw6j i funkcjonowanie o.u.n. sit mozliwe dzieki stalemu doplywowi odpowiednich informacji (bodzcow) ze wszystkich narzadow zmyslow i starannemu ich przetworzeniu. Zarowno niedostatek, jak i nadmiar wspomnianycb informacji moze prowadzic do roznego rodzaju zaburzen rozwoju. Potrzeby pod tym wzgledern sa indywidualnie zrcznicowane z powodu indywidualnych roznic w tempie dojrzewania. Niekt6re dzieci potrzebuj<\, zatem wiecej wra-

zen zmyslowych nit inne. Najbardziej potrzebne wrazenia sa osiagane zwykle z najprostszej aktywnosci fizyeznej - poprzez bieganie, skakanie, wspinanie sie, hustarue, pchanie, ciagniecie itp. Biorac pod uwage powyzsze przeslanki, warto w tym miejscu wyeksponowac najpierw dwa zagadnienia. Po pierwsze, stymulacja zmyslow (a tym samym i tworzenie warunkow dla wlasciwej integracji sensomotorycznej) powinna miec miejsce przede wszystkirn na poczatku rozwoju (ad urodzenia do 6-7 roku zycia). Po drugie, niezbednym tego elementem jest ruch, Nie chodzi tu jednak 0 jakikolwiek ruch, lecz raczej 0 taki, kt6ry dostarcza okreslonych, uporzadkowanych bodzcow. Wedlug J. Ayers i innych autorow, prawidlowy rozwoj psychoruchowy dziecka jest uwarunkowany stopniowym przeehodzeoiem na kolejne poziomy integracji sensomotoryeznej Na poziomach tych dochodzi kolejno do tworzenia sie okreslonych powiazan zmyslowo-ruchowych, a w konsekwencji do nabywania kolejnych, coraz bardziej zlozonych reakcji, umiejetnosci oraz zachowan. Stosownie do zasady rozwojowej, i w tym przypadku obowiazuje niejako przeprowadzenie dziecka przez kolejne poziomy tej integracji, odpowiadajace w pewnym sensie poziomom sterowania ruchami przedstawionym przez Bemsteina, Najnizszy poziom integracji (punkt wyjscia) stanowia bodice przedsionkowe, proprioceptywne oraz dotykowe. Bodzce wzrokowe i sluchowe Die maja tu znaczacego wplywu, natomiast prawidlowo zintegrowane bodice podstawowe (tj. proprioceptywne, przedsionkowe i dotykowe), stanowia baze dla wzorc6w postawy, r6wnowagi, ruchow oczu, napiecia miesniowego, pewnosci grawitacyjnej, ssania i jedzenia (1 poziom integracji) , Dalsze bodice proprioceptywne, dotykowe i przedsionkowe stanowia podstawe dla II poziomu integraeji - somatognozji (czyJi swiadomosci wlasnego ciala oraz relacji porniedzy wlasnym cialern a otoczeniem), koordynacji bilateralnej, planowania motorycznego, podzielnosci uwagi oraz stabilnosci ernocjonalnej Te zas, z bodzcami sluchowymi i wzrokowymi, na III poziomie wplywaja na rozwoj mowy, koordynacje wzrokcwo-ruchowa oraz celowosc ruchu Kolejno (na IV poziomie) przychodzi zdolnosc do koncentracji uwagi, porzadkowania wrazen, samooceny, samokontroli i samozadowolenia. Dziecko staje sie zdolne do podejmowania podstawowych czynnosci szkolnych (czytania, pisania, liczenia), myslcnia abstrakcyjnego Ustala sie rowniez dominacja p6lkul m6zgowych i stron ciala.

Jak Jut wspomniano, konieczne jest przechodzenie przez kolejne etapy (poziorny) integracji. Ale co rowniez istotne, przejscie na wyzszy poziom nie oznacza, ze poziom ten zostal juz definitywnie zamkniety, lntegracja i jej doskonalenie na wszystkich poziomach zachodzi bowiem przez cale dziecinstwo. Nie dajac recepty na przebrniccie przez ten problem, warto zajac sie najpierw bodzcami najwazniejszyrni dla stymulacji integracji sensomotorycznej, ze szczegolnym uwzglednieniern bodzcow z ukladu przedsionkowego, miesni i stawow (proprioceptywnych) oraz skory (dotykowych), wzrokowych i sluchowych, Bodice te POWilU1Y bye dostarczane w taki sposob, aby dziecko spontanicznie ksztaltowalo prawidlowe reakcje (odpowiedzi), ktore integruja te bodice na danym poziornie integracji sensomotorycznej.

156

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktycme

15. Ksztaitowanie integracj i sensomotorycznej

(SJJ

157

dym momencie integrowane. Ma to spore znaczenie praktyczne, gdyz urnozliwia m.in. wykonywanie pewnych czynnosci bez kontroli wzrokowej (np. poszukiwanie reka przedmiotu w torebce czy wchodzenie po schodach lub drabinie) i z nia, ale w powiazaniu z innymi doznaniami (np. pisanie ze shichu) czy reagowanie na nagle bodzce (np. popchniecie lub nagle zahamowanie pojazdu) itp. Prak.tycznie czynnosc wymaga sprawnego funkcjonowania tego typu mechanizm6w. Przykladown tylko mozna podac, ze do normainego funkcjonowania potrzebne nam jest wyczucie przestrzennego ukladu ciala (pozycji i jej zmian), zasiegu ruchu (np, podczas siegania do przedmiotu ezy zblizania sie do przeszkody) oraz ksztahu i ciezaru przedmiotu (podczas chwytania i manipulowania nim). Potrzebne jest tez wtasciwe reagowanie na rozne bodice zewnetrzne (np. napisy ostrzegawcze, zmieniajace sie swiatla uliczne, sygnaly dzwiekowe nadjezdzajacych pojazd6w) itd. Wszystko to lezy zapewne u podstaw motorycznych zdolnosci koordynacyjnych. Wlasciwa integracja sensomotoryczna pozwala nie tylko uniknac roznych niebezpieczenstw, ale takze poprawnie wykonywac rozne .zadania ruchowe", z jakimi mamy do czynienia w codziennym zyciu, Nic wiec dziwnego, ze jej ksztaltowanie, doskonalenie oraz poprawianie jest jednym z zasadniczych element6w edukacji i reedukacji ruchowej. W caloksztalcie ksztalcenia ruehowego cel teo bywa realizowany jak gdyby "przy okazji:". lstnieja jednak specjalne sposoby postepowania ukierunkowanego na doskonalenie omawianej integracji, szczeg6lnie przydatne w niekt6rych stanach patologicznych. Punktem wyjscia do tego sa podstawowe obserwacje dotyczace normalnego rozwoju dziecka. Prawidlowy, niezaklocony rozwoj zmyslowo-ruchowy w ciagu pierwszych 6-7 lat (czyli z koncern okresu przedszkolnego) prowadzi do wytworzeoia si~ podstaw niezbednych do dalszego prawidlowego zycia - zar6wno w aspekcie ruchowym, jak i psychicznym. Do tego czasu dziecko powinno dokladnie znac schemat swojego ciala, swobodnie sie nim poslugiwac, preeyzyjnie ruszac rekoma, wykonywac kilka rzeezy na raz, skupic sie na dluzsza chwile, wykonywac podstawowe cwiczenia gimnastyczne, znac pojecia przestrzenne typu lewa-prawa, gora-dol, przod-tyl, miec zdolnosc do wyobrazania sobie roznych sytuacj i, abstrakcyjnego myslenia, rniec juz dobrze okreslona lateralizacje - ustalona dominacje polkul mozgowych i stron ciala, Powinno charakteryzowac sie rowniez stabilnoscia emocjonalna, pewnoscia siebie i checia do pracy w grupie. Niezaklocony rozwoj i dojrzewanie rnozgu umozliwiaja powstanie oraz doskonalenie tych element6w. SI\.one niezbedne do dalszego prawidlowego funkcjonowania, a w najblizszej przyszlosci do rozpoczecia nauki w szkole. Przykladowo mozna natomiast podac, ze powodzenie w szkole zalezy m.in.od przyswojenia podstawowych poj~c, takichjak: gora-dol, pomiedzy, wkolo, nad, pod. Niektore dzieci rnyla jednak te pojecia, a wlasny ruch i bycie poruszanym zdecydowanie bardziej ulatwia ich poznanie niz inne fonny edukacji. Wspomniany rozw6j i funkcjonowanie o.u.n. S4 rnozliwe dzieki stalernu doplywowi odpowiednich informacji (bodzcow) ze wszystkich narzadow zmyslow i starannemu ich przetworzeniu. Zarowno niedostatek, jak i nadmiar wspomnianych informacji rnoze prowadzic do roznego rodzaju zaburzen rozwoju. Potrzeby pod tym wzgledem sa indywidualnie zroznicowane z powodu indywidualnych roznic w tempie dojrzewania. Niektore dzieci potrzebuja zatem wiecej wra-

zen zmyslowych rniz inne. Najbardziej potrzebne wrazenia sa osiagane zwykle z najprostszej aktywnosci fizycznej - poprzez bieganie, skakanie, wspinanie sie, hustanie, pchanie, ciagniecie itp, Biorac pod uwage powyzsze przeslanki, warto w tym miejscu wyeksponowac najpierw dwa zagadnienia. Po pierwsze, stymulaeja zmyslow (a tyro samym i tworzenie warunk6w dla wlasciwej integraeji sensomotorycznej) powinna rniec miejsce przede wszystkim na poczatku rozwoju (od urodzema do 6-7 roku zycia). Po drugie, niezbednym tego elementem jest ruch. N ie chodzi tu jednak 0 jakikolwiek ruch, lecz raczej 0 taki, kt6ry dostarcza okreslonyeh, uporzadkow .. anych bodzcow. Wedlug J. Ayers i innych autorow, prawidlowy rozwoj psychoruchowy dzieeka jest uwarunkowany stopniowym przechodzeniem na kolejne poziomy integracji sensomotorycznej. Na poziomach tych dochodzi kolejno do tworzenia sie okreslonych powiazan zmyslowo-ruchowych, a w konsekwencji do nabywania kolejnych, coraz bardziej zlozonych reakcji, umiejetnosci oraz zachowan .. Stosowme do zasady rozwojowej, i w tym przypadku obowiazuje niejako przeprowadzenie dziecka przez kolejne poziomy tej integraeji, odpowiadajace w pewnym sensie poziomom sterowania ruchami przedstawionym przez Bemsteina. Najnizszy poziom integracji (punkt wyjscia) stanowia bodice przedsionkowe, proprioceptywne oraz dotykowe. Bodice wzrokowe i sluchowe nie maja tu znaczacego wp Iywu , natomiast prawidlowo zintegrowane bodice podstawowe (tj. proprioceptywne, przedsionkowe i dotykowe), stanowia baze dla wzorcow postawy, rownowagi, ruchow oczu, napiecia miesniowego, pewnosci grawitaeyjnej, ssania i jedzenia (I poziom integracji). Dalsze bodice proprioceptywne, dotykowe i przedsionkowe stanowia podstawe dla II poziomu integracji - somatognozji (czyli swiadomosci wlasnego ciala oraz relaeji pomiedzy wlasnym cialem a otoczeniem), koordynacji bilateralnej, planowania motorycznego, podzielnosci uwagi oraz stabilnosci emocjonalnej. Te zas, z bodieami sluehowymi i wzrokowymi, na III poziomie wplywaja na rozw6j mowy, koordynacje wzrokowo-ruchowa oraz celowosc ruchu. Kolejno (na IV poziomie) przychodzi zdolnosc do koneentracji uwagi, porzadkowania wrazeri, samooeeny, samokontroli i samozadowolenia. Dziecko staje sie zdolne do podejmowania podstawowych czynnosci szkolnych (ezytania, pisania, liczenia), myslenia abstrakcyjnego. Ustala sie rowniez dominacja polkul mozgowych i stron ciala Jak juz wspornniano, konieczne jest przechodzenie przez kolejne etapy (poziomy) integracji. Ale eo rowniez istotne, przejscie na wyzszy poziom nie oznacza, ze poziom ten zostal jut definitywnie zamkniety. Integracja i jej doskonalenie na wszystkich poziomach zachodzi bowiem przez cale dziecinstwo. Nie dajac recepty na przebrniecic przez ten problem, warto zajac sie najpierw bodzcarni najwazniejszymi dla stymulacji integracji sensomotorycznej, ze szczeg6lnym uwzglednieniem bodzcow z ukladu przedsionkowego, rniesni i staw6w (proprioeeptywnych) oraz sk6ry (dotykowych), wzrokowych i sluchowych. Bodice te powinny bye dostarezane w taki sposob, aby dziecko spontanicznie ksztaltowalo prawidlowe reakcje (odpo~iedzi), ktore integruja te bodice na danym poziomie integracji sensomotorycznej,

158

Ksztoicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

15. Ksztaitowanie

integracji sensomotorycznej

(Sf)

159

Najwieksza role spelniaja bodice przedsionkowe (narzadu rownowagi), informujace 0 zmianach ustawienia glowy wzgledem sily grawitacji oraz przyspieszeniu liniowym i katowym, Uklad przedsionkowy jest bowiem ukladern niejako laczacym dla innych uklad6w zmysl6w, a wszystkie informacje zmyslowe sa analizowane na podstawie infonnacji z tego uldadu. Odpowiednio dostarczane bodice przedsionkowe umozliwiaja nauke odpowiedniej stabilizacji ciala poprzez pobudzenie tzw. kokontrakcji (czyli wspolskurczu miesni wokol stawow), Stabilizacja ta umozliwia kontrole nad sila grawitacji, a w dalszej kolejnosci przeciwstawianie sie jej, Dlatego tak wazne we wczesnym okresie rozwoju sa tZ\V. cwiczenia westybulame (czyli dotyczace zmyslu rownowagi), gdyz sa one podstawa ruchu. Polegaja na wprowadzaniu dziecka w ruch z przyspieszeniem liniowym poprzez np. zabawy na balanserach czy jazde na specjalnych piatformach na kolkach lnnyrn rodzajem podstawowych doznan sa pozostale bodice proprioceptywne (czucia glebokiego), informujace rn.in. 0 ustawieniu poszczeg61nych czesci ciala wzgledem siebie i rodzaju napiecia miesniowego. Prawidlowe funkcjonowanie ukladu proprioceptywnego umozliwia poczucie tzw. cielesnej obecnosci, prowokowanie odruch6w nastawczych i rownowaznych, poruszania poszczegolnymi czesciami ciaia bez kontroli wzroku, wykonywanie ruchow precyzyjnych. Proprioceptywne doznania ze sciegien, stawow i miesni otrzyrnuje sie dzieki skakaniu, pchaniu, ciagnieciu, klaskaniu itp, Trzecim z wymienionych rodzaj6w podstawowych bodzcow pierwszego poziornu sa bodice eksteroceptywne (czucia powierzchownego, glownie dotykowe). Uklad ten jest odpowiedzialny za poznawanie swojego ciala i otoczenia. Istotne sa tutaj zar6wno lagodne i roznorodne bodice dotykowe - np. dotykanie, glaskanie calego ciala przedmiotami 0 rcznej fakturze, jak i bodice silniejsze - np. lezenie na krzesle przykrytym poduszka z grochem, zawijanie w koce, ubieranie w ciezkie kurtki na zrniane z lekkimi czy niekt6re techniki rnasazu itp. Pozostale bodice eksteroceptywne (wzrokowe i sluchowe) sa dose specyficzne. Choc odbierane sa od urodzenia, wlasciwa ich integracja ma miejsce dopiero na trzecim poziomie. Percepcja wizualna jest jednak czyms wiecej niz tylko patrzeniem na cos. Odbieranie bodzcow wzrokowych ma istotne znaczenie dla ruchowego rozwoju dziecka. Na poczatku dostrzeganie np. jakiegos przedmiotu powoduje tylko ogolne ozywienie sie dzieeka. Pozniej, kiedy pojawiaja si~ pr6by siegania do przedmiot6w, wszystko zaczyna Sly od kierowania wzroku na przedmiot, nieraz ze zwr6ceniem glowy w tym kierunku. Powoduje to rue tylko ulatwiajaca sieganie zmiane rozkladu napiecia rniesniowego, ale takze prowadzi do oceny przestrzennego usytuowania przedmiotu - tak pod wzgledern kierunku, jak i odleglosci, co w efekcie pozwala go dosiegnac, W przyszlosci kontrola wzrokowa umozliwiaja oszacowanie wielkosci przedmiotu i dostosowanie do niego chwytu (np. duze przedmioty podswiadomie zawsze chwytane sa oburecznie). Kolejnym elementem jest orientacja usytuowania ciala w przestrzeni, dostrzeganie przeszk6d itp., co rna istotne znaczenie podczas wszelkiego przemieszczania sie (lokornocji). Nic tez dziwnego, ze dzieci niewidome ruchowo rozwijaja sie wolniej, gdyz do wielu czynnosci potrzebuja informacji zastepczych (z innych zmyslow). Spora role odgrywaja w tej sytuacji bodice sluchowe, a w sferze motoryki malej - dotykowe.

U dzieci widzacych bodice sluchowe tez sa wazne, chociazby dla wlasciwej lokalizacji zjawisk znajdujacych sie poza zasiegiern wzroku, Bodice wzrokowe sa integrowane z opisanymi wczesniej trzema podstawowymi bodzcami, kiedy to rozwija sie szczegolowa, dokladna percepcja v.. zrokowa r i koordynacja wzrokowo-ruchowa, Jak scisla jest wspolpraca zrnyslu wzroku i np rownowagi mozna przekonac sie zamykajac oraz otwierajac oczy w czasie stania na jednej nodze. Trening kontroli oczu, zbieznosci, fiksacji, powolnego, a takze szybkiego poruszania galkami ocznymi oraz szybkiej lokalizacji przedmiotu jest bardzo wazny i stano wi jedno z podstawowych zadan w pracy nad doskonaleniem integracji sensomotorycznej. Umiejetnosc odpowiedniego patrzenia i ogladania oraz analizowania wzrokowego, urniejetnosc plynnego przekraczania linii srodkowej galkami ocznymi sa niezbedne do rozpoczecia nauki szkolnej, jak rowniez doskonalenia motoryki duzej i malej. Prawidlowa integracja wrazen wzrokowych z bodzcarni z ucha srodkowego, miesni galek oeznych i miesni szyi umozliwia odbieranic prawidiowego obrazu otoczenia w sytuacji, gdy glowa lub cale cialo poruszaja sie. Sluch natomiast oraz wiekszosc bodzcow przedsionkowych wraz z dobrzc rozwinietyrn schematern ciaia daja mozliwosc mowienia i rozumienia mowy, choc pierwszym elementem niezbednym w rozwoju mowy jest umiejetnosc rozrozniania dzwiekow. Potrzeba swego rodzaju reedukacji sensomotorycznej (czy raezej - stymulaeji sensomotorycznej) wynika glownie z tego, ze rozmaitym stanom patologicznym 1I dzieci, niekoruecznie zwiazanyrn ze znacznym uszkodzeniern o.u.n., towarzysza pewne rodzaje zaburzen ruchowych i zachowan, u podloza kt6rych leza niedostatki i nieprawidlowosci w zakresie odbierania i przetwarzania powyzszych Infonnacj I. W niektorych przypadkach na pierwszy rzut oka zaburzenia te sa niewidoczne. Powoduja trudnosci w nauce szkolnej, lub nienaturalne nieraz zachowania, ktore przewaznie blednie tlumaczy sie obnizonym ilorazem inteligencji badz bledarni wychowawczyrni. Wczesniej jednak wystepuja inne objawy, choc nieraz trudno dostrzegalne. Przykladem tego moga bye zaburzenia ze strony ukladu przedsionkowego, dotykowego oraz proprioceptywnego, kt6re najpierw manifestuja sie "tylko" obnizeniem napiecia miesniowego, ale pozniej mogq powodowac takze nieprawidlowa koordynacje motoryczna, objawiajaca sie u jednych dzieci np. latwa utrata rownowagi i/lub potykaniem Sly, u innych wypadaniem olowka z reki, a w skrajnych przypadkach nawet spadaniem z krzesla podczas lekcji w szkole. Nieprawidlowa integracja bodzcow przedsionkowyeh, propriceptywnych i wzrokowyeh utrudnia dziecku z kolei kontrole ruchow swoich oezu, powodujac trudnosci w zogniskowaniu obiektu i jego sledzeniu, co pozniej powoduje trudnosci z czytaniern. Poniewaz podstawa do tzw. planowania motorycznego jest pewnosc grawitaeyjna oraz prawidlowe zintegrowanie bodzcow dotykowych, proprioceptywnych i przedsionkowych, to zaburzenia w tej sferze powoduja np., ze dziecko moze miec klopoty w poslugiwaniem sie zabawkami i w zwiazku z tym nawet je niszczyc, Obserwowany obraz tego typu zaburzen jest nieraz zlozony, Zawsze jednak uposiedzenie integracji na nizszyrn poziomie, odzwiereiedla sie w dezintegracji poziomu wyzszego Dlatego tez, aby wplynac na poprawe czynnosci (funkeji) zwiqzanej z wyzszym poziomem integracji sensomotorycznej, nalezy pracowac

160

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty prakiyczne

15. Ksztaltowanie integracji sensomotorycznej

(S1)

161

najpierw nad umiejetnosciami zwiazanyrni z prawidlowymi odpowiedziami (reakcjami) na bodice z nizszego poziomu integracji. I to jest wlasciwie podstawa planowania zaj~c ukierunkowanych na ksztaltowanie wlasciwej integracji sensomotorycznej. Inaczej rzecz ujmujac, jesli dziecko rna trudnosci z pisaniem (IV poziom integracji), nalezy ustalic, czy zaburzenia te S4 wynikiem np. nieprawidlowej koordynacji wzrokowo-ruchowej (III poziom), zaburzen koordynacji bilateralnej i/lub trudnosci w koncentracji uwagi (IT poziom), czy tez obnizonego napiecia miesniowego lub nieprawidlowej integracji bodzcow przedsionkowych (I poziom). Po wyjasnieniu tego, usprawnianie nalezy zaczac ad poziomu, na kt6rym tkwi przyczyna obserwowanych nieprawidlowosci i - jak juz powiedziano - stopniowo przeprowadzac dziecko przez kolejne poziorny. Istota stymulacji sensomotorycznej polega na zachecaniu dziecka do aktywnosci, kt6ra dostarcza odpowiednich bodzcow, adekwatnych do poziomu integracji, na jakim aktualnie si~ znajduje. Poniewaz zajecia maja przede wszystkirn charakter zabawy, pobudza si~ w ten spos6b i zaspokaja naturalna ciekawosc dziecka oraz potrzebe ruchu. Przy okazji pobudzana jest tez fantazja i kreatywnosc, a dziecko motywowane jest do proponowanych zajec poprzez ich atrakcyjnosc i zabawowy charakter. W zwiazku z tym, do tego typu zaj~c niezbedny jest odpowiedni sprzet, ktory zjednej strony ulatwia wszechstronna styrnulacje, a z drugiejuatrakcyjnia omawiane zajecia, Do stymulacji sensomotorycznej wykorzystuje sie zwykle rozmaite przedmioty, okreslane niekiedy jako specjalny sprzet i urzadzenia do tego celu. Maj'l zachecac dziecko do aktywnosci, dostarczajac odpowiednich (roznorodnych) bodzc6w. Wykorzystuje sie tutaj przede wszystkim wszelkiego rodzaju stabilne i wiszace drabinki, liny, balansery, hamaki, trampoliny, suche baseny, zjezdzalnie, r6wnie pochyle, niskie w6zki na kolkach, roznego rodzaju tunele, tory przeszk6d itp, Czesto stosuje sie urzadzenia, kt6re pozwalaja na wielozrnyslowa stymulacje. Przykladern tego rnoga bye balansery pokryte materacem z drobnymi wypustkami, uzywane w celu stymulacji jednoczesnie blednika oraz ukladu dotykowego. Wykorzystuje sie rowniez drobne przedmioty, sluzace do zabaw manualnych - roznego rodzaju pedzelki, szczoteczki zabawki 0 roznej fakturze (bodice dotykowe), kamertony, prosty sprzet muzyczny (bodice sluchowe), S<\.to wiec czesto bardzo proste przyrzady i urzadzenia znajdujace sie na placach zabaw czy w przedszkolu. Obecnie coraz czesciej spotyka sie place zabaw i miejsca, kt6re wyposazone sa w tego rodzaju sprzet, Poniewaz dla wlasciwej integracji sensomotorycznej tak. istotna jest odpowiednia stymulacja blednika, duze znaczenie rnaja hustawki, podwieszone platfonny, balansery i urzadzenia urnozliwiajace odbieranie bodzcow zwiazanych zar6wno z przyspieszeniem liniowym, jak i katowym, Nalezy jednak pamietac, iz bodice westybulame, choc naleza do podstawowych, nie rnoga bye dostarczane w nadmiarze i w spos6b niezorganizowany, gdyi: rnoga wtedy przyniesc efekt odwrotny do zamierzonego. Przykladem tego rnoga bye cwiczenia na hustawce obrotowej, kt6re nieodpowiednio dozowane, mega doprowadzic do objaw6w wegetatywnych, zwiekszenia czestotliwosci uderzen serca, wymiot6~ itp. W odniesieniu do ukladu westybulamego, najlzej bodzcujacyrn ten uklad Jest ruch w plasz-

czyznie przednio-tylnej, nieco bardziej ruchy do bokow, a najbardziej obrotowe. Stopniowanie bodzcow westybunarnych marna uzyskac rowniez wykonujac powyzsze cwiczenia z zarnknietymi oczyma lub z roznorodnie ustawiona glowa,

Rye. 35. Sprzet wykorzystywany do ksztaltowania integracji sensomotorycznej zgoda finny MEDEN INMED - przedstawiciela finny Wesco).

(za

Omawiajac sprzet, trzeba wyrainie podkreslic, iz liczy sie przede wszystkirn pornysl prowadzacego zajecia i odpowiednie podejscie oraz analiza aktywnosci wlasnej dziecka, a sprzet czy wyposazenie sali do stymulacji sensorycznej 51\. rzeCZ3c raczej drugoplanowa, W duzej mierze do stymulacji sensorycznej mozna adaptowac pro sty sprzet, przedrnioty i urzadzenia domowego uzytku, z kt6rych korzysta sie na co dzien. Istotny wplyw rna tutaj motywacja i kreatywnosc dziecka, Najczesciej wystarczy dowolna, wrodzona aktywnosc dziecka i chec ruchu, a sprzet rna tylko zachecac i motywowac do ruchu, dostarczajac przy okazji odpowiednich bodzcow, W niekt6rych przypadkach (np, dzieci nadaktywnych), konieczna jest jednak scisle okreslona aktywnosc, kontrolowana przez wykwalifikowanego terapeute lub nauczyciela. Podsuwa on propozycje zabawy, w zaleznosci od indywidualnych potrzeb dziecka i stosownie do wyniku ewentualnie wykonanego wczesniejszego badania dotyczacego okreslenia poziornu integracji sensomotorycznej.

16. Ksztahowanie umiejetnosci poprawnego wykonywania codziennych .

163

maja m.in. shizyc dzialania w rarnach tzw. szkoly plecow, ukierunkowane na profilaktyczne aspekty wspommanego problemu.

wlasnie

SZKOLA PLECQW

16. KSZTALTOWANIE UMIE.n;TNOSCI POPRAWNEGO WYKONYWANIA CODZIENNYCH CZYNNOSCI -TZW. "SZKOLA PLEC6w"
.. Mi~.ionr or~ obecny wiek charakteryzuje m.in. dynamiczny rozw6j cywilizaeji, me zawsze jednak korzystny dla zdrowia spoleczenstwa. Powszechnie obserwuje sie spadek aktywnosci ruchowej wielu osob, wynikajacy glownie z korzystania z roznego rodzaju udogodnien, Na co dzien prowadzimy bowiem bardziej komfortowy styl zycia, Wolimy jechac winda, anizeli ise po sehodaeh, do pracy dojezdzamy samochodem lub innym srodkiem komunikacji, zamiast isc pieszo ezy jechac na rowerze, po pracy natomiast wybieramy bierny wypoczynek przed tele~ wizorem, a nie zajecia sportowo-rekreacyjne. Sarna praca coraz czesciej nie wymaga tez specjalnego wysilku fizycznego. Zazwyczaj wykooywana jest w pozycji sie~a,.cej, o.iekiedy wrecz w wymuszonej, nieergonomicznej pozycji ciala. 8ywa, i~Jest ana jednostronna, czesto cykliczna (polegajaca na wielokrotnym powtarzamu o/"ch s~myc~ ruchow). Stan taki sprzyja rozwojowi chor6b zwanych ogelnie cywilizacyjnyrni, a czym byla juz mowa wczesniej, Innym, niepokojacym faktem jest powszechny brak znajomosci zasad ergonomii wysilku i pracy, czyli prawidlowych wzorcow zachowan w zyciu codziennyrn, a co za tyro idzie - swego rodzaju profilaktyki chorob cywilizacyjnyeh. Wprawdzie problem ten sygnalizowany jest przez przedstawicieli roznych dziedzin medycyny, w mysl zasady .Jepiej zapobiegac niz leczyc", ale nadal nawet znajomosc t~oretyczna problemu nie przeklada sie na zycie codzienne (nie znajduje od~l~rcledlema w praktyce). W tej alarmujacej wrecz sytuacji istotne jest wiec <1<\zeme d? wypracowania u mlodych pokolen prawidlowych stereotypow ruchowyeh, a u osob doroslych - zmiany wieloletnieh, blednych zachowan. Aby zwiekszyc skut~z~~sc tego typu profilaktyki zrnienic trzeba rowniez elementy otoczenia., czyli m~eJsc,!-, kt6ryeh na co dzieri przebywamy (mieszkania, szkoly, stanowiska w p~acy, srodki komunikacji, poczekalnie itp.) poprzez odpowiednie ich wyposazent~. ~a.swieeie od wielu lat roli tej podejmuje sie tzw, "szkola plecow", takdla dzieci, jak i dla doroslych. Warto w tym miejseu zauwazyc, ze bol plecow (kregoslupa) i problemy "kr~goslupowe" to nie to sarno. 861 jest tylko jednym z objawow bardziej zlozonego problernu, kt6ry istnial zanim b61 sie pojawil i kt6ry pozostanie po ustapieniu dolegliwosci bolowych, Postepowanie przeciwbolowe jest oczywiscie wazne, ale w ~leh przypadkaeh we wlasciwym postepowaniu terapeutycznyrn trzeba sie raczej koncentrowac na usuwaniu czynnikow ryzyka (czyli dazyc do zlikwidowania problemu, a wlasciwie jego przyczyny), a nie tylko na walce z bolem. Temu

xx

Tzw. "szkola plecow" to kornpleksowy program profilaktyczno-leczniczy, ktorcgo zadaniem jest przede wszystkim powszechne uswiadomienie problemu roi.no.rodnych dolegliwosci ze strony kregoslupa. Ogolnie rnowiac, jest to interdyscyphnamy program teoretyczno-praktyczny, w sklad ktorego wchodzi nauka wykonywania czynnosci dnia codziennego, oparta na zasadach ergonomii oraz duzy wybor roznych cwiczen, swyrn oddzialywaniem ukierunkowanych wlasnie na zapobieganie i zwalczanie roznorodnych schorzen kregoslupa, W zwiazku z powyzszym, podstawowym celern "szkoly plecow" jest zapoznanie jej uczestnikow z podstawami budowy i funkeji kregoslupa, tak w warunkach fizjologii, jak i patologii, ze szczegolnym uwzglednieniern powiazan pomiedzy stanem zdrowia i funkcjonalnym stanem kregoslupa, Dlatego tez, w ramach przedmiot6w teoretycznych realizowane sa glownie: podstawy anatomii prawidlowej i anatomii funkejonalnej oraz biomechaniki i patobiomechaniki kregoslupa, podstawy ergonornii, a nawet podstawy fannakologii (zwlaszcza w kontekscie zdrowotnych konsekwencji naduzywania lekow przeciwbolowych), elementy psychologii ukazujace negatywna role stresu i sposoby jego zwalczania, elementy seksuologii (pozycie seksualne a b6le kregoslupa). Szczeg61nie eksponowana jest ro1a aktywnosci fizycznej (cwiczen) w profilaktyce i terapii tzw. b6l6w krzyza. W czesci praktycznej natomiast uczestnicy "szkoiy plecow" uczeni sa przyjmowania prawidlowej postawy ciala i poprawnych pozycji podczas wykonywania roznego rodzaju czynnosci, a takze sposob6w korygowania nieprawidlowosci oraz poprawnego wykonywania roznorodnychcwiczen -funkcjonaLnych, wzmacniajacych, rozluzniajacych, rozciagajacych, niekiedy silowych i wytrzymalosciowych oraz niefarmakologicznych sposobow walki z bolem (np. poprzez pozycje antalgiczne, automobilizacje, automasaz), Zajecia w rarnach "szkoly plecow" prowadzone sa w jednorodnych grupach - np dzieci w wieku szkolnym, osoby w wieku produkcyjnym - bez lub z dolegliwosciarni ze strony kregoslupa (z podzialern na grupy zawodowe), osoby w wieku poprodukcyjnym (czyJi powyzej 60 r.z.), kobiety w ciazy i matki malych dzieci, osoby przed i po zabiegu operacyjnym itp, Szkola plec6w W odniesieniu do dzieci Jest dose specyficzna, gdyz za rea1izacje podstawowych jej zalozen przede wszystkim odpowiadaja ich rodzice badz opiekunowie Najpierw chodzi tu a tworzenie sytuacji przychylnych dla kregoslupa dziecka (odpowiednie nos zen ie, niezbyt wczesne sadzanie dziecka, stymulowanie spontanieznego, ale wszeehstronnego rozwoju, unikanie dzwigania nadrniernych ciezarow itp.), a dopiero pozniej 0 ksztaltowanie nawyku wlasciwego trzyrnania Sly w pozycji pionowej. Wlasciwie juz od samego poczatku (w wieku przedszkolnym) trzeba zadbac 0 to, by mebelki byly dostosowane do wzrostu dziecka, by zabawa (np, malowanie ezy ukladanie) i spozywarue posilkow odbywaly sie w mozliwie symetrycznej, wyprostowanej pozycji siedzacej, z oparciem stop a podloze. To

164

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych ~ podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

16: Ksztaisowanie umiejeinosc! poprawnego w-yko'O'Wania codziennych

_

165

sarno dotyczy, niestety, tak nagminnego obecnie u najmlodszych ogladania program6w telewizyjnych, Niewlasciwe jest rowniez spanie na zbyt rniekkirn podlozu oraz przebywanie w fotelu w pozycji pollezacej (bez podparcia kregoslupa), Powazniejsze i bardziej zroznicowane zagrozenia przynosi dopiero okres szkolny, z roznorodnymi obciazeniarni dziecka praca specyficzna dla tego okresu. Nie s<\_ to jednak zagrozenia bezposrednie, prowadzace wprost do dolegliwosci bolowych kregoslupa, czy nawet wad postawy, ale sprzyjaja ich rozwojowi w przyszlosci, Wsrod nich najczesciej eksponowane problemy dotycza lawek i teczek szkolnyeh. Lawki szkolne i biurka domowe (ezyli stanowiska pracy ueznia) powinny bye oczywiscie dostosowane do wzrostu dziecka, co przy sporymzroznicowaniu wzrostu dzieci w poszczegolnych k1asach i pracownianym systemie nauczania jest sprawa trudna, Pewnym rozwiazaniem sa tutaj stoliki i krzesla 0 regulowanej wysokosci. 0 wiele istotniejsza w tym przypadku jest sarna pozyeja roboeza. Wiele dzieci, z roznych przyczyn (czesto podswiadomie) przyjmuje bowiem niewlasciwa pozycje - zgarbiona, nieraz z rotacja tulowia lub przesunieciern jego g6mej ezesct w bok wzgledem siedziska, niekiedy z przesunieciern obu nog w bok (z rotaeja miednicy) lub z podkladaniem jednej piety pod posladek, Nalezy rzecz jasna unikac tego typu pozycji, aby nie wytworzyl sie nawyk pracy w asymetryeznej pozyeji siedzacej, W celu zapewnienia wlasciwej pozycji niekt6rzy preferuja nawet siedzenie na pilkach w szkole (zamiast na krzeslach) lub na specjalnych krzeslach -

czynnosc ruchowa, U dzieci nalezy szczegolnie zadbac, by nawet tak proste czynnosci jak jazda na rowerze byly wykonywane w mozliwie ergonomicznej pozycji (dostosowanie wysokosci roweru do wzrostu dziecka). Zaleca sie tez niezbyt wczesnie angazowac dziecko w uprawianie sportow asymetrycznych (np, w gr~ w te-

nisa),

Rye. 37. Nieprawidlowa pozycja siedzaca, Zajecia ruehowe (cwiczenia) w rarnach tzw. "szkoly plec6w" nalezy rozpoczynac w jak najmlodszym wieku, parnietajac 0 tym, ze powinny bye dostosowane do mozliwosci psychomotorycznych dziecka. U dzieei 3--4 letnich obserwuje sie zachowania jeszcze dose "przyjazne" dla kregoslupa, z pewna tendencja do pogarszania sift tego stanu wraz z wiekiern, W wieku przedszkolnym (4-6 lat) nalezy tak kierowac aktywnoscia ruchowa (glownie poprzez zabawe), by dziecko moglo odczuc juz pewne nieprawidlowosci i bylo ich swiadome. Przede wszystkim zas, nalezy wyrabiac u niego nawyki prawidlowego siedzenia i noszenia przedmiot6w (jako przygotowanie do wieku szkolnega). Program tzw. szkoly plecow dla dzieci zawiera 5 podstawowych element6w: • Male zabawy (stosowane czesto jako rozgrzewka) oparte sa na prostych umiejetnosciach, takich jak bieganie, skakanie, lapanie, rzucanie itd. Ich eelem jest wyrabianie roznorodnych zdolnosci motorycznych, rozwijanie kreatywnosci i wspoldzialania w grupie, a takze wyrobienie poczucia zmeczenia i wypoczynku. W przyszlosci natomiast (eel dlugoterminowy) rna to zaprocentowac w postaci aktywnego spedzania wolnego czasu, Dzieki zabawie dzieci wy~abiaja w sobie poczucie pewnosci siebie, Zajecia takie ulatwiaja rowniez nawrazywanie kontakt6w, a takze umozliwiaja odreagowanie szkolnych stres6w. Aktywnosc ta maze odbywac sie na sali gimnastycznej, na dwarze, w wodzie, na sniegu itd. Powinna jednak zawierac elernenty zachowan majacych wplyw na stan kregoslupa, tj, odpowiedni spos6b schylania sie, podnoszenia, wstawania itd. • Cwiczenia f~Dkcjonalne ":laj<\_ zadanie wyrobienie u dzieci poczucia wlaza snego ciala I uksztahowanis prawidlowych stereotyp6w zachowan, przeciwdzlalanie I wyrownywame dysbalansu miesniowego, korekcje wad postawy

kleczn ikach,

Rye. 36. Zastosowanie pilek zamiast krzesel w szkole (za zgoda firmy MEDEN INMED). Drugi element - teczki szkolne - wymagaja raczej noszenia ich ria plecach, a jesli w rece, to zamiennie raz w lewej i raz w prawej. Niekorzystne jest noszenie teczki pod pacha, Niestety, teczki szkolne bywaja przeciazone, co jest niekorzystne nawet w przypadku noszenia ich na plecach, Oddzielna niejako sprawajest organizacja czasu pracy dziecka. Niestety, jui od naj mlodszych lat j awl sift sedenteryj ny tryb zycia - wiele godzin w Iawce szkolnej, odrabianie lekcji, ogladanie program6w telewizyjnych, zabawa przy komputerze, dodatkowe zajecia typu gra na instrumencie muzycznym ltd. Wazne jest wiec, by zajecia te przeplatane byly okresami intensywniejszej aktywnosci ruchowej raczej w postaci wszechstronnych zabaw ruchowych niz uprawiania okreslonego sportu. Nadmierne przeciazenia treningowe sa bowiem rownie szkodliwe, co bez-

166

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych -podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

16. Ksztaltowanie

umiej(?tnoscl poprawnego wykonywania codziennych ....

167

oraz ksztaltowanie ogolnej koordynacji ruchowej Cwiczenia funkcjonalne powinny wszechstronnie rozwijac aparat ruchu dziecka. Szczegolnie polecane sa tu cwiczenia na placu zabaw - na rozncgo rodzaju drabinkach, pochylniach, Ii~ nach, hustawkach, balanserach, na tzw sciezkach zdrowia, itp. Powszechnie wykorzystuje sie tu cwiczenia ksztaltujace - z przyborem i bcz. • Trening zachow an i nauka poruszania sie to stopruowe wyrabianie u dziecka pop rawnego , z punktu widzenia potrzeb i mozliwosci kregoslupa, sposobu wy~ konywania wszelkich czynnosci zycia codziennego. Konieczne jest tu wielokrotne powtarzanie poprawnych zachowan, aby wyrobic prawidlowe nawyki ruchowe. Najlepszym sposobem osiagniecia tego celu jest nasladowanie. Nalezy dostarczyc dzieciom doswiadczen zwiazanych z odczuwaniem wlasnego ciala - w roznych pozycjach, podczas wykonywania czynnosci - zar6wno w spos6b prawidlowy, jak i niepoprawny. • Cwiczenia rozluzniajace S,!: scisle zwiazane z umiejetnoscia odczuwania wlasnego ciaia, a szczegolnie zas - okreslenia stanu i zrnian, Jakie zachodza w poszczegolnych jego czesciach, Przejawami rozluznienia S,!: prude wszystkim: obnizcnie napiecia rniesni, rownomierny, spokojny oddech, miarowa praca serca i ogolne "wyciszenie" r pod tym wzgledem najlepsze wydaja sie bye odpowiednie zabawy, a takze cwiczcnia z partnerern. • Informacje, rozmowy z dziecmi - to najbardziej teoretyczny element "dzieci~~ cego" programu "szkofy plecow". Watne jest, by przekazywane dzieciom informacje byly zrozumiale. Najczesciej w tym celu wykorzystuje sie roznorodne obrazki, modele czy zabawne komiksy i filmy. Dzieci Iatwiej zrozumieja zasady budowy i funkcji kregoslupa, jesli beda mogly go dotknac czy poruszae nim. Zajecia tego typu nie rnoga bye zbyt trudne, nuzace I za dlugie. Szkola plec6w dla os6b doroslych, a konkretnie - program cwiczen - koncentruje sie przede wszystkim wok61 glownych problem6w danej osoby (jesli zajecia prowadzone sa indywidualnie) lub okreslonej grupy (rowniez i tu ze .szczegolnym wyeksponowaniem indywidualnych potrzeb cwiczacych). Inaczej bowiem wygladaja zajecia os6b pracujacych w pozycji siedzacej, osob wykonujacych ciezka prace fizyczna czy kobiet w ciazy. Jednakze we wszystkich grupach podzialowych realizowane sa "obowi4zkowo" 4 podstawowe elementy: • Nauka przyjmowania prawidlowych pozycji - stojacej, siedzacej i lezace], z uwzglednieniern roznorodnych czynnikow, wplywajacych na stan kregoslupa (np. wysokie obcasy, brak oparcia, zbyt duza poduszka lub jej brak, zbyt twardy lub za rniekki materac itd.), • Trening .zachowan, ezyli poprawnego wykonywania codziennych czynnosci we wspomnianych pozycjach. Tutaj zwraca sic szczegolna uwage na najczesciej popelniane bledy i ich konsekwencje. Realizujac ten element szkolenia, jego uczestnicy nasladuja poprawne zachowania demonstrowane przez osobe prowadzaca zajecia z zastosowanicm elernentow biofeedbacku (z samokontrola ~ .lustrze lub na momtorze). Poniewaz w zyciu eodziennym, zwlaszcza w pospiechu, wyuczone poprawne wzorce zachowan nie zawsze sa stosowane, zaleca Sly tzw. samoobserwacj~ (se(l·monitoring). Przyldadowo, w InJCjSCU gdzie najcz~sciej wyst~puje niepopra\'oTIy \vzorzec (np. dolna szuflada komody), mozna przykleie jakis kolorowy znaczek, kt6ry bt::dzie przypominal 0 popraw~ nym sposobie schylania si",.

• Gimnastyka funkcjonalna koncentruje sie gl6wnie wokol wyrownania dysbalansu miesniowego (wzmacnianie oslabionych miesni i rozciaganie przykurczonych), przywracania prawidlowej ruchomosci kregoslupa i staw6w obwodowych (np. za pornoca lagodnych rnobilizacji), korygowania bledow i wad postawy, rozluzniania nadmiernie napietych miesni oraz prawidlowego oddychama .

• Cwiczenia relaksacyjne, uwalniajace od stres6w zycia codziennego, wplywaja na dobre samopoczucie, tak. psychiczne, jak i fizyczne. Pozwalaja zregenerowac sily, dajac poczucie spokoju i zadowolenia. Kazdemu wydaje sie, ze wie jak wygladaja prawidlowe pozycje ciala (stojaca, siedzaca czy lezaca), gdyz codziennie przyjmuje je wielokrotnie, Tymczasem roznorodne doniesienia wskazuja na brak tych elementamych wiadomosci, a przynajrnniej na brak odzwierciedlenia tej wiedzy teoretycznej w praktyce. W konsekwencji kregoslupwielokrotnie w ciagu dnia narazany jest na roznorodne przeciazenia, prowadzace do powstania zmian patologicznyeh, ktorych podstawowym objawem jest b6l i nieprawidlowy rozklad napiecia miesniowego. Prawidlowa i niepoprawna pozycja stojaca

W prawidlowej pozycji stojqcej, cialo ustawione jest w taki spos6b, aby stawy byly rownomiernie obciazane. Wlasciwe napiecie miesni natomiast, zapewnia utrzyma.nie tej pozyeji. Miesnie nie powinny bye ani nadmiernie rozluznione, ani tez zbytnio napiete, W prawidlowej pozycji stojacej glowa jest umieszczona syrnetrycznie, wzrok skierowany przed siebie, a broda w ustawieniu posrednim (ani zbytnio cofnieta, ani nadmiernie wysunieta do przodu). Ramiona powinny bye ustawione na jednej wysokosci, nieco odchylone do tylu i sciagniete w dol, ale nie naprete. Tu16w natomiast powinien bye wyprostowany, brzuch wciagniety, posladki napiete, a biodra ustawione na jednakowym poziomie. W szystko to po to, by zapewnic prawidlowe ustawienie kregoslupa, z zachowaniem jego naturalnych krzywizn. Kolana nie powinny bye cofniete - rzepki powinny wystawac do przodu, a stopy ustawione rownolegle, lecz nie zlaczone. Moina tez stac w niewielkim wykroku, z jednoczesnym niewielkim zgieciem w stawach biodrowym i kolanowym Szczegolnie korzystne jest w takiej pozycji korzystanie z podnozka, Co pewien ezas nalezy jednak zmieniac noge wykroczna (lub na podnozku). Niestety, zwykle popelniarny wiele bledow, przez co przyjmujemy nieprawidlowa pozycje stojacq. Najczesciej jest to postawa zgarbiona, z glowa wysumeta ku przodowi, zaokraglonyrni ramionami I brzuchem wypchnietyrn do przodu. Niepoprawna jest jednakze tzw. "postawa zolnierska", w kt6rej glowa wyciagnieta Jest wprawdzie ku gorze, ale broda wysunieta do przodu, ramiona usztywnione i nadmierniecofniete do tylu, a brzuch wciagniety, lecz rozluznione posladki (wypiete) oraz wyraznie cofniete kolana i zlaczone stopy. Sposrod innych, najczesciej popelnianych bledow, wyrnienic mozna przechylanie glow)' na bok, splatanie ra~ mion z przodu z zaokrq.gleniem plec6w, a takie wysuwanie jednej stopy do przodu lub w bok, ze skosnym ustawieniem miednicy. Niekorzystne jest r6wniei chodzenie na wysokich obcasach, gdyz jakby automatycznie daje to ustawienie miednicy w nadmiemym przodopochyJeniu, a tym samym poglybienie lordozy lydi:wiowej.

168

Ksztaicenie umiejemosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

16. Ksztaltowanie umiejq_tnoscipoprawnego J.V)ikonywaniacodztennych ...

169

Statyke ciala pogarsza tez nadwaga i ciaza, prowadzace w konsekwencji do przeciazenia dolnego odcinka kregoslupa, Niektore ezynnosci wykonywane w pozycji stojqce] i najczesciej popelniane bl~dy Wiele codziennych czynnosci wykonywanych jest w pozycji stojacej, dlatego nie spos6b je wszystkie opisac, Sposred prac domowych, wykonywanych na stojaco, jako przyklady wymienic rnozna np. sparzadzanie posilkow, mycie naczyn, odkurzanie, prasowanie, wykonywanie rozrnaitych czynnosci z zakresu higieny osobistej (tj, mycie zebow, czesanie sift itp.), a takze przenoszenie (przemieszczan ie) przedrniotow 0 roznej wielkosci, ksztalcie i ciezarze. Niektore prace wokol domu i w ogrodzie takze wykonywane sa w pozycji stojace] Rye. 38. Zmiany w postawie ciala (np. zamiatanie, odsniezanie, grabienie, u kobiety w zaawansowane] ciazy. kopanie itp.). Czesto stoimy rowniez w kolejce, w srodkach komunikacji miejskiej (autobus, tramwaj), a niekt6rzy w swej pracy zawodowej zmuszeni S4 do wielokrotnego przyjmowania pozycji stojacej i wielogodzinnego w niej przebywania (np. ekspedientki, kucharze, barmani, dyrygenci), .

'.,

..

roznorodne czynnosci. Nie zawsze tez prawidlowo podnosza je z Iozeczka lub z podlogi, zapominajac 0 ugieciu kolan i skroceniu rarnienia dzwigni. Noszenie ciezkich toreb lub plecaka zawieszonego tylko na jednym, uniesionym do gory ramieniu jest rowniez nagminnym bledern - popelnianym zar6wno przez dzieci, jak i doroslych. Tego typu bledy mozna by wymieniac w nieskonczonosc, Skoncentrujemy sie raczej na tym, w jaki spos6b stojac - mozna odchlZyc kregoslup. Najprostszyrn sposobemjest wykorzystanie do tego celu sciany. Wystarczy oprzee sift 0 nia plecami, tak by glowa i tulow przylegaly do sciany, a biodra i kolana byly nieznacznie zgiete (stopy i kolana oddalone od sciany 0 ok. 15-20 em). Wczesniej byla juz mowa 0 podnozkach, kt6re poprzez zmiane ustawienia miednicy wplywaja odciazajaco na kregoslup. Rowniez krzeslo, skrzynka czy jakikolwiek inny (tym razern dostatecznie duzy i stabilny przedmiot) moga okazac sift pomocne. Wystarezy urniescic na nim stope i pochylic wyprostowany tulow, tak by ciezar (poprzez umieszczony w okoliey kolana Iokiec) przesuniety by! ku przodowi.

Na specyficzne przeciazenia narazeni jestesrny takze w trakcie wykonywawymagajacych wysokiego unoszenia konczyn g6rnych (np. podczas wieszania firanek, malowania sufitu itp.). Sytuacja taka jest szczegolnie obciazajaca dla kregoslupa szyjnego, klatki piersiowej oraz kregoslupa ledzwiowego. Niebezpieczne rnoze sift okazac podnoszenie ciezkich przedmiotow z podloza, Jesli jednak sytuacja wymaga wykonania tej czynnosci, nalezy zadbac 0 prawidlowy przebieg ruchu (zawsze w niezbyt szerokim rozkroku, na ugietych konczynach dolnych - nigdy przy wyprostowanych stawach kolanowych, a podnoszony przedmiot powinien si~ znajdowac jak najblizej ciala ~ wcelu rnaksymalnego skrocenia ramienia dzwigni), Natomiast podczas przenoszenia ciezszych przedmiot6w warto, jesli to rnozliwe, podzielic je na mniejsze czesci, W6wczas jednak nalezy pamietac, by nie nosic ich tylko w jednej rece, lecz r6wnomiemie ?b~i<lZac obie strony ciala, Natomiast przesuwajac przedmiot, gdy jest on duty 1 me mozna go podzielic, bezpieczniej jest go przepchnac - najlepiej opierajac siQ o niego plecami, Zawsze zreszta lepiej jest pchac niz ciagnac, Nie powinno sift tez pochylac tulowia z jednoczesna jego rotacja oraz przy zablokowanych stawach kolanowyeh. Lepsze (bezpieczniejsze) ad sehylania jest wykonanie przysiadu lub kleku jednonoz,
nia wszelkich prac

Rye. 39. Sposoby odciazenia kregoslupa w pozycji stojacej.

Prawidlowa

i niepoprawna

pozycja siedzaca

Bledy popelniaja tez czesto matki i opiekunki malych dzieci, kiedy to ukladaja dziecko na wysunietyrn w bok wlasnyrn biodrze, wykonujac jednoczesnie

Sposob w jaki siedzimy w duzej mierze zalezy od tego, na czym siedzimy. Jednakze za z14 pozycje siedzaca nie rnozna winic jedynie krzesla czy fotela, Sam mebel (nawet najlepszy) nie gwarantuje jeszcze poprawnej pozycji. W pozycji siedzacej dolny odcinek kregoslupa jest ok. dwa i po] razy bardziej obciazany, anizeli wstaniu, co jest 0 tyle istotne, ze obecnie wiekszosc zycia spedzamy na siedzaco, Dlatego wlasnie bardzo istotny jest prawidlowysposob siedzenia, W pozycji tej tulow powinien bye wyprostowany, podparty w okoliey l~diwiowej. Poprawne ustawienie glowy i rarnion jest takie samo, jak w pozyeji stojacej, z ta tylko roznica, ze 0 iIe mebel na to pozwala, przedramiona powinny spoczywae na poreczach. Czesciowe odciazenie kregoslupa mozna tez uzyskac poprzez oparcie rak na udach lub przedramion na blacie niezbyt wysokiego srolu lub biurka. Uda natomiast powinny bye ustawione r6wnolegle do podloza (za wyjatkiem klecznika)

170

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

16. Ksztaltowanie umiejetnosci poprawnego wykonywania codziennych

_

171

i tworzyc kl\.tpro sty lub nieco rozwarty z podudziami (kolana powinny znajdowae sie na poziomie ud lub nieco ponizej), Prawidlowe ustawieoie st6p zapewnia pelny ich kontakt z podlozern. Powinny one tez bye rozstawione na szerokosc bioder i nieco skrecone na zewnatrz. W celu polepszenia komfortu siedzenia (optymalnego obciazenia kregoslupa) mozna stosowac pewne dodatkowe przedmioty, wplywajace na ustawienie miednicy, a przez to i kregoslupa. Mega to bye roznej wielkosci kliny i krazki DYNAIR umieszczane na siedzisku krzesla oraz male walki (Iub nawet zrolowany recznik) w okolicy ledzwi, Odmienne warunki podczas przebywania w pozycji siedzacej - bardziej korzystne dla kregoslupa - zapewnia tez klecznik lub pilka do cwiczen funkcjonalnych. W pierwszym przypadku sily skierowane na d6t przemieszczone Sfl nieco ku przodowi, w taki spos6b, ze opr6cz kregoslupa i staw6w biodrowych, obciazane sa rowniez uda, kolana i podudzia. W siadzie na pilce natomiastjej ksztah zapewnia odmienny rozklad sit.

_ Siedzimy tez czesto w samochodzie, czasem - podczas podrozy - przez wiele godzin. Dlatego tez I tu nalezy zadbac 0 kregoslup. Obecnie coraz wiecej sar;t~chod6w posiada jut mozliwosc me t.ylko re~ulowania odleglosci, ale i wysokOSCl fotela kierowcy oraz kata pochylenia oparcia. Wiekszosc z nich rna zamontowane zaglowki, a niekt6re maja nawet ruchoma kolumne kierownicy, Wszystko to zwieksza komfort jazdy. Siedzenia w samochodzie roznia sie od zwyklego krzesla (fotela) takze wysokoscia - sa nizsze, a siedzisko pochylone jest nieznacznie do tylu (pod katem 10-15°) _ W takiej sytuacj i, oparcie rowniez powinno bye odchylone do. tylu (~o k<l_~ 15-30°), ?k by osiagnac zgiecie w stawach kolanowych rzedu 1 )0---160 , a stop 110- 120 _ Zbyt .duZy kat odchylenia fotela ku tylowi jest natomIa~t niekorzystny, gdyz ~musza kierowce do wysuwania glowy do przodu, powodujac w ten sposob przeciazarue odcinka szyjnego 1 garbienie sie. Dla dzieci prod~kow~e sa odpowicdni~ si~dziska i .foteliki samochodowe, ktore oprocz bczpieczenstwa, zapewniaja rowmez odpowiednia pozycje w trakcie jazdy. Warto tcz pamietac 0 czestych przcrwach w czasie podrozy, w trakcie kt6rych mozna sie .rozruszac" i wykonac kilka prostych cwiczen rozciagajacych. _ Siedziec nieprawidlowo rowniez rnozna na wiele sposobow, Najczesciej Jest to siad bez oparcia (np. siad lla taborecie), kiedy to plecy sa alba zbyt zaokraglone, albo tez tulow nadmiernie pochylony jest do przodu. Zakladanie nogi na nog~ lub wspomniane jut podkladanie stopy pod posladek rowniez nie sa korZYS~le. Zbyt J_ni!(kkie, zapadajace sie pod ciezarem ciala fotele nie sprzyjaja przyjmowantu I utrzymywaniu prawidlowej pozycji siedzacej. Szczegolnie szkodliwa jest pozycja pollezaca, z oparciem jedynie glowy i szyi i wyciagnietymi \V przod wyprostowanymi konczynami dolnymi. Rownie wazne jak utrzymywanie prawidlowej pozycji siedzacej jest prawidlowe wstawanie, czyli przechodzenie z pozycji siedzacej do stojacej. Poprawne wykonanie tej czynnosci charakteryzuje plynnosc ruchu. W pierwszej kolejnosci nalezy przysunac stopy do n6g krzesla (cofnac) i ustawic je r6wnolegle (Iub jedna nicznacznie wysunac do przodu), kierujac paIce lekko na zewnatrz. Rece powinny spoczywac na udach (paIce moga bye skierowane do srodka), Nastepnie nalezy pochylic tul6w do przodu, przenoszac ciezar ciala na dlonie, prostujac jednoczesnie biodra i kolana, To przesuniecie srodka ciezkosci ku przodowi ulatwia przejscie do POZYCJl stojacej - pozwala podniesc sie z krzesla przy minimalnym nakladzie sil, poprzez zmniejszenie wielkosci rarnienia sily ciazenia (pokonywanego ciezaru unoszonego ciala) w stosunku do punktu podparcia, kt6ry stanowia stopy, Korzystne jest przy tym wykonanie malego kroku w prz6d (konczyna, kt6ra byla cofnieta przeniesiona zostaje do przodu), co niejako nadaje wstawaniu bardziej dynarniczny charakter.

Rye. 40. Rozklad sil podczas siadu na krzesle, kleczniku i na pike.

Moina tez zmodyfikowac spos6b siedzenia na zwyklyrn krzesle, siadajac na nim "odwrotnie" - tzn. tak, by oparcie znajdowalo sie z przodu. W6wezas wyprostowany tulow jest tylko nieznaeznie pochylony ku przodowi, a przedramiona spoczywaja na opareiu. Jest to tzw. "siad alternatywny". Tzw. "siedzenie dynamiczne" pozwala z kolei uniknac szybkiego pojawienia siC(zmeczenia w obrebie miesni stabilizator6w kregoshipa. Jego istote stanowia czeste zmiany pozycji, polegajace m.in. na wychyleniaeh tulowia w prz6d i tyl (np. wiolonczelista podczas koncertu balansuje swoim wyprostowanym tulowiem) ezy na "podskakiwaniu" w siadzie na pike.

172

Ksztaicenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i aspekry

prakryczne

16. Ksztcdtowanie umiejetnosci poprawnego wykonywania codziennych ...

173

gdy obie rece 5& zajete. Szkodliwe jest rowniez dlugotrwale pochylanie glowy nad biurkiem. Prawidlowa pozycja lezaca

Rye. 41. Poprawny spos6b wstawania z krzesla - kolejne fazy ruchu

Niektore czynnosci wykonywane bl{!dy

w pozycji siedzqcej i najc.z{!sciej popelniane

Jak jut wczesniej wspomniano, wspolczesny styl zycia okreslany jest mianem sedenteryjnego, co oznacza, ze najwiecej czasu spedzamy na siedzaco, wykonujac roznorodne czynnosci b~di odpoczywajac, Dzieci siedza w lawkach szkolnych, odrabiaja lekcje przy biurku, wiele z nich uczy sie gry na jakims instrurnencie zazwyczaj rowniez na siedzaco (pianino, skrzypce, gitara itd.). Wszyscy (zar6wno dzieci, jak i dorosli) jezdzirny samochodem, ogladamy telewizje, pracujemy przy komputerze, spozywarny posilki oraz wykonujemy wiele innych czynnosci, a wszystko to w pozycji siedzacej, Przewazajaca wiekszosc spoleczenstwa takze i swa prace zawodowa wykonuje siedzac, Jak podaje R. Czerwinski, dzien monotonnej pracy w pozycji siedzacej wymaga minimum I godziny gimnastyki wyr6wnawczej, rozumianej jako jakosciowe i ilosciowe wyr6wnanie niedoboru ruchu. Aby zapewnic ochrone plec6w w pracy, wazne jest odpowiednie rozmieszczenie i uzywanie mebli oraz utrzyrnywanie odpowiedniej (ergonomicznej) pozycji. Prawidlowe stanowisko pracy (biurko i krzeslo) musza spelniac pewne warunki, by odpowiada.Jy wymogom ergonomii. Krzeslo powinno miec siedzisko umieszczone na takiej wysokosci, by stopy mog.Jy plasko spoczywac na podloza, lub na niewielkim podn6i:ku umieszczonym pod biurkiem (najlepiej by rnialo regulowana wysokosc) oraz taka dhigosc, by miescily sie na nim cafe uda. Powinno miec rowniez oparcie oraz boczne porecze .. Biurko natomiast powinno rniec taka wysokosc, by mozna byto pod nie wsunac nogi, Dla zwiekszenia komfortu pracy, powinno rniec one lekko pochylony blat, a jesli to niernozliwe - powinien bye na nim ustawiony podnoszony pulpit. Wazny jest rowniez spos6b siedzenia, 0 czym byla jut mowa wczesniej, Co mniej wiecej pol godzinny nalezy tez robic krotkie przerwy, w trakcie kt6rych dobrze jest wykonac kilka cwiczen (glownie rozciagajacych i mobilizacyjnych). Do najc~sciej popelnianych bl~d6w w omawianej pozycji nalezy np. pisanie na klawiaturze, jesli przedramiona "wisZ<\" w powietrzu, co obserwuje si~ gt6wnie przy zbyt wysokim umiejscowieniu klawiatury. Niekorzystne jest takze zbyt wysokie usytuowanie monitora, zmuszajace do zadzierania w gore glowy czy przytrzymywanie glowa sluchawki telefon icznej przycisn ietej do ram ienia, podczas

Spanie i lezenie, a wiec przebywanie w pozycji lezacej, w normalnych warunkach zajmuje przecietnemu czlowiekowi prawie 1/3 zycia, Sluzy wypoczynkowi i regeneracji sil, Zdarza sie jednak, ze czlowiek zmuszony jest do przebywania w tej pozycji znacznie dluzej - np. osoby obloznie chore lub dlugotrwale unieruchomione z innego powodu. Prawidlowa pozycja lezqca zapewnia najmniejsze w por6wnaniu z innymi pozycjami obciazenie kregoslupa, Musza jednak bye spelnione pewne dodatkowe warunki. Bez wzgledu na to, czy jest to lezenie przodern, tylem czy tez bokiem, istotne znaczenie rna podloze, na kt6rym Iezymy (materac). Nie moze bye zbyt miekki, gdyz w6wczas materac .zapada sie", a kregoslup lukowato wygina, ani tez nadmiernie twardy, poniewaz wtedy na odmiane materac nie ugina sie, rowniez zmuszajac kregoslup do odksztalcen. Optymalne warunki stwarza wiec taki mate rae, ktory pod naporern ciezaru ciala odksztalca sie w stopniu zapewniajacym r6wnomierny rozklad nacisku ciala. Mowiac inaczej, dobry materae dopasowuje sie do fizjologicznych krzywizn kregoslupa, a w lezeniu bokiem zapewnia proste ulozenie kregoslupa Drugim waznym elementem jest poduszka, ktora zapewnia prawidlowe ustawienie glowy i szyi, Zar6wno zbyt duza poduszka, jak i jej brak, sa wrecz szkodliwe, powodujac w konsekwencji powstanie dolegliwosci bolowych Najlepszym rozwiazaniem jest korzystanie z tzw. poduszki ortopedycznej, dopasowanej ksztaltem i wielkoscia do budowy anatomicznej odeinka szyjnego i glowy. W lezeniu tylem, aby dodatkowo odciazyc kregoslup, (oprocz odpowiedniej poduszki pod glowa) zaleca sift'umieszczenie poduszki lub zrolowanego koca pod kolanami, tak by byly meznacznre ugiete. Mozna tez podlozyc pod odcinek Iedzwiowy niewielka poduszke lub np. zwiniety recznik, co jest szczegolnie zaleeane osobom z nadmierna lordoza ledzwiowa. W lezeniu przodem poduszki powinny bye umieszczone - jedna pod stopami, druga pod brzuchem. Pewnyrn mankamentem tej pozycji jest ustawienie glowy - plasko na podloza, lecz skreconej w jedna strone, W lezeniu bokiem glowa powinna bye ustawiona w taki sposob, by znajdowala Sly w przedluzeruu kregoslupa, konczyny dolne natonuast powinny znajdowac sie w trojzgieciu, z poduszka, klinem lub nawet koldra miedzy kolanami (miednica jest wtedy ustawiona odpowiednio). Niektore osoby, zwlaszcza otyle (z szerokimi biodrami), aby zapobiec zapadaniu sie "dolnego" trojkata talii, powinny umiescic tam odpowiedniej wielkosci klin lub walek. Bardzo istotny, zwlaszcza w sytuacji, gdy wystepuja juz dolegliwosci b6lowe, jest spos6b w jaki wstajemy z lozka. Czesto popelnianym bledern jest nagle zrywanie sift' Z lozka "na rowne nogi". Jesli ktos obserwowal kiedys psa lub kota, po ich przebudzeniu sie, wie juz, co sam powimen w tej sytuacji zrobic - poprzeciagac sie (jeszcze w Iozku), Ruch ten bowiem pobudza miesnie i przygotowuje je do codziennej pracy. Jest to pierwszy etap (przygotowawczy) poprawnego wstawania z 16:ika. Nastepnie Z lezenia tylem (z wyprostowanymi konczynami dol-

174

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty prakryczne

16. Ksztaltowanie umieNlnosei poprawnego wykonywania codziennyeh _ w kt6rej rozmaite czynnosci w tych pozycjach beda nawykowo wykonywane w sposob jak na_jrrmiej szkodliwy dla kregoslupa,

175 (podswiadornie)

Rye. 42. Prawidlowa pozycja lezaca, nymi) do siadu nalezy przechodzic zawsze poprzez lezenie bokiem, Najpierw wiec nastepuje rotacja calego ciala, pozniej uniesienie tulowia ze wsparciern na przedramieniu, a w trakcie dalszego unoszenia tulowia (wyprostu lokcia) - poprzez opuszczenie obu konczyn dolnych - przejscie do siadu. Koncowym etapem tej czynnosci jest przejscie do stania z obustronnym podporem konczyn g6rnyeh, ale bez nadrniernego pochylania tulowia. Podczas wstawania z lozka istotna jest rowniez jego wysokosc, Zbyt niskie 16Zko sprawia, ze podczas siadu z opuszczonymi stopami, kolana umieszczone sa wyzej w stosunku do bioder, co utrudnia ergonorniczne wstawanie. Dlatego, gdy poslanie jest umieszczone bardzo nisko, (np, rnaterae lezacy bezposrednio na podlodze), lepiej jest przechodzic do stania tak, jak podczas podnoszenia sie z podlogi, Najczesciej zaleca sie, by najpierw przejS6 wtedy do lezenia bokiem z nieznacznym uniesieniern tulowia i wsparciem na przedramieniu (jak w pierwszej fazie wstawania z Iozka) oraz zgieciu wyzej polozonej konczyny dolnej. Z tej pozycji, poprzez dalsza rotacje ciala przeehodzi sie do kleku podpartego, Nastepnie powinno sie wysunac jedna noge i oprzec jq_ stopa a podloze, a druga bardziej ugiac (jednonozny siad kleczny podparty). Dopiero z tej pozycji przeehodzi sie do stania. Ciezar ciala przejrnuje najpierw noga wykroczna, Pewne odciazenie kregoslupa daje tutaj wsparcie sie rekarni na udzie tej nogi lub 0 pobliski mebeJ. Wsrod najczesciej popelnianych bl~d6w w pozycji leDt_cej wymienic rnozna spanie na zbyt miekkim lub zbyt twardym podlozu, z nieodpowiednia (za duza) poduszka lub bez podkladania czegokolwiek pod glowe, plasko na wznak, na brzuchu z duza poduszka pod glowa oraz w pozycji na baku - z nadrnierna rotacja tuIowia, czesto z dodatkowym ulozeniem "g6mego" kolana na podlozu z przodu, co powoduje skrecenie miednicy oraz zrotowanie ledzwiowego odcinka kregoslupa, Przyjrnowanie opisanych wczesniej podstawowych pozycji ciala kryje zatern w sobie sporo zagrozen dla naszego kregoslupa, ZasadnicZfl_ idea szkoly plec6w jest wiec nie tylko uswiadomienie tych zagrozen i wyuczanie poprawnego zachowania sie w tych pozycjach, ale przede wszystkim doprowadzenie do sytuacji,

Wiele sytuacji niekorzystnych dla kregoslupa przynosi praca zawodowa. Biorac pod uwage przeznaczeme tego podrecznika warto przyblizyc to zagadnienie W odniesieniu do zawodu fizjoterapeuty. Trzeba bowiem pamietac, ze tego typu czynnosci zawodowe zwiazane sa przede wszystkim z wykonywaniem roznorodnych cwiczen i zabiegow w roznych pozycjach, a takze z przemieszczaniem pacjentow oraz sprzetu (0 roznych ksztaltach, wielkosci i ciezarze), Poniewaz czynnosci te sa wielokrotnie powtarzane, z czasem dochodzi do powstania i utrwalenia sie okreslonych nawyk6w ruchowych. Utrwalenie zlych nawyk6w i dalsze powtarzanie czynnosci zawodowych w niewlasciwy sposob prowadzi z reguly do powolnych zmian przeciazeniowych, a nawet moze powodowac wystapienie naglego incydentu bolowego (np. postrzal) czy wrecz urazu. Najwieksze niebezpieczenstwo dla terapeuty tkwi nie tylko w podnoszeniu ciezkich pacjent6w oraz sprzetu, lecz takze w wykonywaniu roznorodnych czynnosci zwiazanych ze zrnianami pozycji (sieganie, obracanie - zwlaszcza w sposob biemy) oral w przernieszczaniu pacjent6w i sprzetu (podtrzyrnywanie, trzymanie, przenoszenie, ciagniecie, pchanie), Spore zagrozerue stwarza juz sarna pozycja, jaka przyjmuje terapeuta, tak podczas przygotowywania pacjenta do 6\... .icze» (np, podwieszanie, zakladanie wyciagu itp.), jak i wykonywania zabiegow terapeutycznych (np roznych odmian cwiczen biemych, masazu itp.), Dlatego tez obecnie coraz czesciej wykorzystuje siy rozmarte pomoce techniczne ulatwiajace prace terapeuty, w tym stoly do cwiczen i masazu 0 regulowanej wysokosci, pozwalajace m.in. na wykonywanie zabiegow w ergonomicznej pozycji terapeuty. Niezaleznie ad pozycji roboczej, istotna role odgrywa tu sposob podnoszenia i przemieszczania pacjent6w, zwlaszcza roznego wzrostu, ciezaru ciala i a roznym stopniu niepelnosprawnosci. Podczas wykonywania cwiczen, zwlaszcza jesli jest to zwiazane z podtrzymywaniem lub poruszaniem poszczegolnymi odcinkami ciala pacjenta, terapeuta povvinien przyjac pozycje jak najmniej obciazajaca kregoslup, ale umozliwiajaca poprawne wykonanie cwiczenia, pamietajac, ze pochylenie tulowia i wyciagniecie konczyn g6mych w prz6d znacznie zwieksza dzwignie, do kt6rej "podczepiony" jest ciezar odcinka ciala pacjenta, a jest on niemaly. Przykladowo, jezeli cwiczeniami objeta jest jedna konczyna dolna, to przy ciezarze pacjenta rzedu 76 kg, terapeuta porusza odcinkiem ciala wazacym ok. 13 kg, a podczas unoszenia i/lub poruszania obiema nogami - 26 kg, Dlatego tez, aby zapewnic odpowiedni chwyt, a jednoczesnie uniknac zbednych przeciazen, w czasie niektorych cwiczen konieczne jest przemieszczanie sie terapeuty (nie stanie w miejscu, lecz "podq_i:ani,e" za cwiczonym odcinkiem ciala pacjenta). Rowniez w trakcie przemieszczania caJego pacjenta nalezy zwrocic uwaga na pozycje ciala terapeuty oraz spos6b wykonania zadania. Do najczestszych czynnosci zwiazanych z przemieszczaniem pacjenta zalicza sie przede wszystkim: • zmiane ulozenia pacjenta z lezenia tylem do lezenia bokiem I przodem (obracame),

176

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

16. Ksztahowanie

umiejetnosc! poprawnego wykonywania codziennych _ ..

177

• ulatwianie przejscia z lezenia tylem do siadu plaskiego na lozku (sadzanie),
• pomoc w trakcie wstawania. Podczas obracania paejenta obowiazujc zasada, by czynnosc te wykonywae zawsze w swoim kierunku (obracac do siebie). Przed wykonaniem tego zadania terapeuta powinien najpierw odpowiednio ulozyc pacjenta. W pierwszej kolejnosoi nalezy odwrocic glowe pacjenta w strone zamierzonego ruchu, a nastepnie dalsZ£\ konczyne gorna (zgieta w stawie lokciowym) umiescic na klatce piersiowej pacjenta, natorniast blizsza odwiesc w stawie ramienno-barkowyrn i zgiac w lokciu do kata prostego (Iub zblizonego). Kolejna czynnoscia jest zgiecie dalszej konczyny dolnej w stawie kolanowym i oparcie stopy 0 podloze w okoliey kolana koriczyny umieszczonej blizej, po tej jego stronie, w ktora rna nastapic obr6t (skrzyzowac nogi). Dopiero tak ulozonego paejenta mozna odwrocic na bok w swoim kierunku, "pociqgaj<\:c" za dalszy bark i kolano pacjenta - wykorzystujae jego bark i kolano jako diwignie. . Zmiana ulozenia pacjenta z lezenia tylem do lezenia przodem wyglada podobnie. Roznica polcga na odmicnnym ulozeniu konczyn g6mych paejenta. Blizsza - odwiedziona jest do kata 180°, dalsza do kata prostego Takie ulozenie koriczyn rna nie dopuscic do tego, by paejent Sly na nich polozyl. Podczas wszystkich czynnosci zwiazanych z obracaniem paejenta, terapeuta powinien unikac poehylania tulowia (zwlaszcza z zaokragleniem plecow), stojae z zablokowanymi w wyproscie stawami kolanowymi, Najdcgodniejsza jest pozycja stojaca przodem do boku lozka z jedna konczyna dolna zgieta i umieszczona na Iozku pacjenta, z niewielkim tylko pochyleniu cal ego tulowia (poprzez zgiecie w stawach biodrowych). Trzeba tez przyjac zasade, ze pacjenci 0 szczegolnie duzych gabarytach, a takze osoby, ktore nie sa w stanie pornagac przy tyeh manewrach (nie wspolpracujace, ze zmianami chorobowyrni zlokalizowanymi w wielu odcinkaeh narzadu ruchu, odczuwajqce znaczne dolegliwosci bolowe, czy podlaczone do aparatury medycznej) powinny bye obracane przez dwie, a nawet trzy osoby. Sadzanie pacjenta w lozku jest wbrew pozororn czynnoscia zwiazana z du~ym obciazeniem ~ rownyrn polowie ciezaru pacjenta, ktory stanowia glowa, tulow I konczyny gorne (ok 60% ciezaru ciala czlowieka), W przypadku pacjent6w nie wspolpracujacych obciazenie to moze bye nawet wieksze Przejscie z le:ienia tylem do siadu plaskiego na lozku przez pacjent6w wykonywane jest zazwyczaj przy uzyciu miesni prostych brzucha, co nawet dia os6b Zd.fOWych nie jest czynnoscialatwa, a na dodatek nie w pelni naturalna i ergonornrczna. Najczesciej podczas tego typu czynnosci pacjenci korzystaja z dodatkowych pomocy - np. sznurowej drabinki, umozliwiajacej podciaganie sie do przodu (0 .i.le k~nezyny gorne sa sprawne), Sa jednak sytuacje, gdy terapeuta musi posadzic pacjenta, W tyro celu siada bokiern do pacjenta, na piecie swojej nogi blizszej paqe.nta. Stopa drugicj konczyn)' dolnej spoezywa plasko na podlotu. Terapeuta I p~cJent .ehw~j<j:. siy "lokiee za Jokiec" Paqent podei~a siy do przodu, przytrzymUJ'lC _Sly fatUleOla terapeuty, kt6ry w razie potrzeby moze ten mch wspomagae. W razle potrzeby czynnose ta moze bye wykonywana "symetrycznie" - dwie

osoby umieszczone po obu stronach lozka sadzaja pacjenta z wykorzystaniem tego samego chwytu Sadzac mozna tez z wiykszy.m wykorzystaniem sk~snyc~ miysni brzucha. Terapeuta siada wowczas (podobnie jak poprzedruo) po silniejszej strome pacjenta, natomiast ehwyt nastepuje po stronie slabszej. Najpierw \~ykonuje sie nieznaczne uniesienie i rotacje bark6w w strone terapeuty, do podparcia na silniejszym przedramieniu. Nastepnie paejent prostuje podporowa konczyne gorna (odpycha sie nia), a terapeuta pomaga mu usiasc pociagajac za konczyne slabsza, Podczas stawiania pacjenta terapeuta ulatwia wykonanie teJ czynnosci, a niezastepuje w niej pacjenta. W sytuacji, gdy ehory nie jest w stanie stac sarnodzielnie badz z asysta, trzeba skorzystac z odpowiedniego sprzetu (np. stolu pionizacyjnego lub parapodium). Ulatwiajac przyjecie pozycji stojacej terapeuta staje przodem do pacjenta siedzacego na lozku lub krzesle ze stopami umieszczonymi na podlozu, Nastepnie swoimi konczynami dolnymi (ugietyrni w stawaeh kolanowyeb) blokuje stopy i kolana paejenta, jednoczesnie obejmujac go w okolicy lopatek, .Postawienie" odbvwa sie glownie poprzez wyprost konczyn dolnych terapeuty przy odpowiednim uchwycie. Jesli to mozliwe, lepszym sposobem jest zablokowanie tylko jednej konczyny dolnej pacjenta - terapeuta stoi wowczas w wykroku, co jest dogodniejsz<\:sytuacja dla zachowania r6wnowagi. . Inny sposob polega na wykorzystaniu konczyny g6mej pacjenta jako swego rodzaju dzwigni Podczas stawiania paejenta (wstanie z krzesla lub 16Zka) tera1?euta stoi z boku. Jednoimicnna konczyna gorna chwyta w okolicy nadgarstka blizsza konczyne gorna pacjenta, a druga reke grzbietem odwrocona do g6ry umieszcza W okolicy jego dolu pachowego po tej samej stronie ciala. Z tej poz.yeji terapeuta prowadzi ruch - "ci'lgnq._c" za nadgarstek w prz6d do dolu, a reka umieszczona pod pacha - ku gorze. Najczesciej • popelniane

bledy podczas

podnoszenia

pacjent6w:

umieszczenie dloni lub calych konezyn gornych pod pachami pacjenta, co stanowi wprawdzie stanowi wygodny "uchwyt", ale maze bye mebe.zpleezn.e zar6wno dla terapeuty, jak i dla samego pacjenta. Podnoszenie w tej pozyc), (przy konczynach g6myeh zgietych do kata prostego) powoduje powstawan~e tzw. "sil dracych" wzdluz rarruon terapeuty, co przy jednoczesnym poeh.yle0l3 tulowia do przodu i przejeciu ciezaru przez konczyny gorne (przy wydluz~mym ramieniu dzwigni) zwieksza obciazenie. Ponadto, gdy terapeuta wykonuje ten rnanewr sam (bez pomocy drugiej osoby), doehodzi tez do mekorzystnego zrotowania tulowia i jednostrannego przeciazenia. . • podnoszenie (unoszenie, przenoszenie) tzw. metoda kolyskowa, ezyh przez dwie osoby stojace po abu stronach 16Zka I podnoszace p.aCjenta na zlaczonych nadgarstkach umieszczonych pod jego udami I za pl~caml. Manewr ten odbywa sil( w zgi~tej pozycji, zwielokrotniajq_c podnoszony cl((zar. _. . • podnoszenie z obj~ciem przez pacjenta szyi. ~erapeuty; co staJe Sly s~ezegolnie niebezpieczne dla podnoszqcego w chwill utraty rownowag., b<tdz w.rycz upadku pacjenta - w6wczas caly jego ci~zar przeniesiony zostaJe na sZYJ« te-

178

Ksztalcenie umiej~tnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

rapeuty (w tej sytuacji mote nawet dojsc do urazu na calej dlugosci kregoslupa). Uwagi praktyczne cjentow do wykorzystania podczas podnoszenia
i przenoszenia

pa-

• Przed rozpoczeciem danej czynnosci terapeuta powinien zastanowit si~ jak wykonac ja w sposob jak naJm~iej obciazajacy jego kregoship (samodzielnie, z pomoca drugiej osoby czy stosujac urzadzenia mechaniczne). • Nalezy zapoznac sle tez ze stanem zdrowia pacjenta (np. mozliwosc utraty przytomnosci, wystapienia drgawek itp.), gdyz jego gwaltowny, nieprzewidziany ruch moze spowodowac upadek. • Jesli to mozliwe, nalezy dostosewac wysokosc 16:ika do wzrostu terapeuty. • Jesli to mozliwe, pacjent powinien wspolpracowac, a przynajmniej nie przeszkadzac. Zawsze wiec trzeba wytlumaczyc mu, jakie czynnosci beda wykonywane, gdyz nieuprzedzony pacjent moze stawiac niezamierzony op6r • Nalezy kontrolowac usytuowanie srodka (-ow) ciezkosci, a tam gdzie to mozliwe punkty styku z pacjentem powinny znajdowac sie w obrebie tulowia • Terapeuta powinien zachowac stabilna pozycje podazajac za przesuwajacym sie srodkiern ciezkosci (stopy rozstawione za szeroko lub zbyt duze zgiecie w stawie kolanowym moga powodowac utrate rownowagi), • Nalezy maksymalnie skracae ramie dzwigni, • Nalezy unikac zgiecia i rotacji kregoslupa, a zwlaszcza polaczenia tych ruchow, • Tam, gdzie to mozliwe nalezy wykorzystywac tarcie - im jest ono wieksze, tym mniej zbednego ruchu, a im jest ono mniejsze, tym latwiej ruch zainicjowac i wykonac. • Nalezy angazowac do pracy wieksze grupy miesniowe (mniejsze grupy miesni, bardziej oddalone od tulowia nie sa przystosowane do dzwigania wiekszych ciezarow), • W razie upadku pacjenta bezpieczniej jest wezwac pomoc, anizeli probowac samodzielnie go podniesc. • Wazny jest tez stroj terapeuty, kt6ry powinien zapewniac mu swobode ruchow, a obuwie chronic przed poslizgiem.

17. KSZTALCENIE RUCHOWE W ZAKRESIE TECHNIK SPORTOWYCH
Okreslenie "technika sportowa" oznacza sposob wykonywania zadan ruchowych charakterystycznych dla danej dyscypliny sportu Ogolne ramy tego typu zadan okreslone sa przepisami poszczegolnych dyscyplin. Jest to zatem okreslenie zbiorcze, nie oddajace w pelni zlozonosci problemu. Kazda dyscypline sportu charakteryzuja bowiem odmienne czynnosci ruchowe, stad tez mamy do czynienia ze znaczna roznorodnoscia zadan ruchowych Na dodatek, w kazdym zadaniu ruchowym znajdujemy komponenty roznych zdolnosci motorycznych. Zwykle w konkretnym ruchu jedna z nich jest dominujaca, ale kazdy ruch mUSI miec optymalny przebieg, bye wykonany z wlasciv ..a sila oraz szybkoscia i bye dostosowany pod ' tym wzgledem do aktualnych potrzeb. Ponadto, konkretne zadania ruchowe nie sa wykonywanc identycznie przez wszystkie osoby uprawiajace dana dyscypline sportu. Wynika to z ich odmiennych mozliwosci, uwarunkowanych rn.in. ich cecharni somatycznyrni, motorycznymi i psychicznyrni, Nauczanie techniki ruchu w roznych dyscyplinach sportu rna na celu doprowadzenie do takiego wykonywania czynnosci ruchowych, by mozliwe bylo osiagniecie maksymalnego wyniku sportowego. eel ten realizowany jest poprzez trening sportowy. Ten ostatni obejmuje wiele systernatycznych, ale roznorodnych w swej istocie dzialan, wsrod ktorych ksztalcenie techniki sportowej jest tylko jednym, leez bardzo waznym elementern. Oprocz tego, w ramach trening6w realizewane sa bowiem zadania zwiazane z ksztaltowaniem sprawnosci og61nej oraz specjalnej, a w niej z doskonaleniem zdolnosci motorycznych istotnych dla osiagania maksymalnych wynikow sportowych w da.nej dyscypJinie. W niektorych dyscyplinach sportu (np. w grach sportowych) konieczne jest takze opanowanie pewnych rozwiazan taktycznych. Akcenty sa tutaj roznie rozlozone - przede wszystkim zaIeznie ad poziomu przygotowania zawodnika oraz od okresu trerungowego. W zwiazku z tym, w ramach treningow wykonywane sa roznorodne cwiczenia, ukierunkowane na realizacje konkretnych celow tego typu ksztalcenia ruchowego. \V kazdym jednak przypadku podstawowa sprawa jest opanowanie techniki ruchow charakterystycznych dla danej dyscypliny sportowej, warunkujace niejako jcj uprawianie Nie rnozna np. uprawiac narciarstwa zjazdowego nie umiejac jezdzic na nartach, czy plywania rue umiejac plywac Maze przyklady sa banalne, ale dobitnie oddaja chyba istote problemu. W cncyklopedycznym ujeciu trening sportowy oznacza systematyczne cwiczenia, majace na celu uzyskanie maksymalnej sprawnosci w danej dziedzinie sportu. Dzis juz wiadomo, ze jest to zbyt daleko idace uproszczenie. Trening sportowy jest bowiem zlozonym, wieloaspektowym procesem, opartym na podstawach naukowych, ktorego celem jest rzeczywiscie uzyskanie rnozliwie jak najwyzszego wyniku sportowego. Nie ogranicza sie on jednak do samych cwiczen, lecz obej-

180

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

17. Ksztalcenie ruchowe

w

zakresie technik sportowych

181

muje m.in, takze przygotowanie psychiczne, elementy strategii i taktyki walki sportowej, odnowe biologiczna, kontrole skutecznosci treningu i inne elementy, Trening mozna rowniez rozpatrywac jako dynarniczny proces, uzalezniony od kolejnych etapow szkolenia, uwzgledniajacy m, in. takie czynniki, jak wiek, plec i poziom sportowy. W proeesie szkolenia sportowego wyroznia sie trzy podstawowe rodzaje treningu: • wszeehstronny, • ukierunkowany, • specjalistyczny. Zadania ukierunkowane na optymalne przygotowanie formy na dane zawody realizuje sie w nastepujacych eyklach treningowych: • Wieloletnie, roezne, polroczne (tzw. makrocykle). • Miesieczne, tygodniowe (tzw. mezocykle). • Kilka jednostek treningowych, j edna jednostka treningowa (tzw minieykle). Nalezy rowniez nadmienic, iz w cyklu treningowym wyroznia sie trzy podstawowe okresy - przygotowawczy, startowy oraz przejsciowy, W zaleznosci od dyscypliny i reprezentowanego przez uczestnikow poziomu sportowego, czas trwania poszczegolnych okres6w jest rozny, ale zawsze podporzadkowany celowi glownemu, Jak juz parokrotnie wspomniano, kazda dyscypline sportu charakteryzuja specyficzne akty ruchowe. W jednych dyseyplinach technika obejmuje tylko ruchy ciala, niekiedy z uzyciem speejalnego sprzetu (np. niekt6re konkurencje lekkoatletyczne, akrobatyka sportowa, gimnastyka przyrzadowa, plywanie, skoki do wody, nareiarstwo ezy lyzwiarstwo figurowe itd.). W innych dyscyplinaeh sprzet odgrywa odmienna role (np. w rzutaeh lekkoatletycznych, gimnastyee artystycznej ezy w podnoszeniu ciezarow), gdyz chodzi tu 0 wykonanie okreslonych zadan ruehowyeh z tym sprzetem, a nie za jego pornoca, Specyficzne pod tym wzgledem sa gry sportowe, kt6re obejmuja z jednej strony spos6b poruszania sie bez pilki, a z drugiej cala game roznorodnych czynnosci zwiazanych z poslugiwaniem sie nia. Tak wiec, aby osiagac dobre wyniki w sporcie wyczynowyrn, niezbedne jest m.in. perfekcyjne opanowanie techniki specyficznej dla danej dyseypliny sportu. Potrzebne sa do tego tez pewne predyspozycje osobnicze, kt6re nie zastepuja zmudnej praey treningowej, ale ulatwiaja osiaganie dobrvch rezultatow. Celem tego opracowania nie jest oczywiscie przedstawienie sposobu dochodzenia do najwyzszych wynik6w sportowych, na dodatek w roznorodnych dyscy~hnaeh sportu, Stosownie do tytulu niniejszej ksiazki, na zagadnienie to warto jednak spojrzec w szerszym kontekscie. Z jednej bowiem strony, poza sportem wyczynowym, rozne dyscypliny sportu moga bye uprawiane dla przyjemnosei, czesto w eelu ksztaltowania i podtrzymywania sprawnosci og61nej, jak to rna miejsee w wychowaniu fizycznym i w rekreacji. Wtedy to ich uprawianie staje si~ srodkiem do osiagania ogolniejszych cel6w, zwykle prozdrowotnych i spolecznointegracyjnych. Dotyczy to rowniez os6b niepelnosprawnych, dzis coraz czesciej

uczestniczacych w tz~~. adapta.cxinej aktywnosci fizycznej, przede wszystkim podtrzymujaccj sprawnosc na poziorme ostagmetym w trakcie ich rchabilitacji. Z drugrej strony.natomiast, w kazdej dyscyplinie sportu znajdujemy akty ruchowe i elementy trenl11g~ przydatne w ksztaltowaniu sprawnosci specjalnej - zar6wno U os6b pelno~, jak I niepelnosprawnych. Elementy te moga stac sie wiec srodkiem do reah~acJI bardziej szezegoiowye~ cel6w usprawniania wczesniej ,wspomnianych osob, tak w procesie ,:"ychowal1l~ fizycznego, jak i w rehabilitacji. Cwiczenia ukierunkowane na rozmal~e techniki sportowe sluza przy okazji poprawie panowania nad rucharni c~lego ciala I poszczegolnych jego odcinkow, a rozne skladowe trenIn~u pozwa,lajq na dos~onaleme okreslonych ,zdo~nosci motorycznych. lstotny jest przy tym czynnik psychiczny, z~laszcza u o~ob niepelnosprawnych, gdyz daznosc do osiagruecia "eelu sport~wego odwraca niejako uwage od monotonnego i nuzacego niekiedy us~rawn~ama I stwar~a lepsza rnotywacje do cwiczen, Wykorzystywarne tego .ty']Ju s~odkow musi byc jednak podporzadkowane zwyklym zasadom kinezyterapii z umkaniem, daznosci do osiagania maksymalnych rezultat6w sportowych ,;~ wszelka cene' . Chodzi ~u ~rzcde wszystkim 0 unikanie inkoordynacji na ~\'czesmeJszych etapach usprawmarna oraz 0 tworzenie optymalnych rnechanizrnow zastepczych na pozniejszych, Ksztalcenie ru~howe w zakresie technik sportowych bywa zatem gdyby eel~m (w sporcl~) lub srodkiem (w wychowaniu fizycznym, rekreacji i w rehabilitaCJI).~szt~lceme to w swej istocie podporzadkowane jest powszechnym prawidlom obowiazujacyrn \V meto~yce wychowania fizyeznego, na co nakladaja sie tylko speeyficzne "rygory treningowe" .. 1 tutaj w nauczaniu ruchu wykorzystuje sie metode syntetyczna, analityczna 1 mreszana. W nauezaniu techniki zalecana jest metoda syntetyczna. 0, jaka wybr~c metod I( \V poszczegolnych przypadkach zalezy jednak ?d dyscypliny I speeyfikl ruchow (stopnia trudnosci). Szczegolnie dotyczy to rueh?w.odmlel~nyeh meeo.od zwyklych czynnosci ruchowyeh dnia codziennego, ChOCIazwiele z nich opiera Sl~ na naturainyeh czynnosciach ruehowych czlowieka. Kome,ezne Jest przy. tym dostosowanie ealoksztaltu postepowania do poziomu adepto,,:,. Oczywiste Jest, ze maczej wyglada one u osob poczatkujacych, uczacych sie dopiero podstawowych element6w danej techniki sportowej, a inaczej u zaawansowanych. U os6b poczatkujacych istotnym elementem nauezania techniki Jest o?jaSnienie i pokaz, majace na celu zapoznanie cwiczacych z okreslonymi zadam~1 ruch~wyml. Zwykle nauczanie w zakresie omawianej techniki rozpoczyna Sly od najprostszych cwiczen, raczej 0 charakterze wprowadzajacym i pomocmczym,. poc.zqtkowo przewaznie w formie zabawowej. Stopniowo pojawia sie coraz w.l~ceJcWl~z~n w formie scislej i powtorzen pelnych form ruch6w typowyeh w dane] ~yscypl~me sportu. W dalszej czesci doskonalenie techniki odbywa sie popr.zez cwiczema kompleksowe i techniczno-taktyczne. W poszczeg6lnyeh dyscyplinach, na etapie treningu specjalistycznego lub u osob zaawansowanych, doskonalenie techniki ruchow jest realizowane w warunkach zblizonych do startowych, a w grach sportowych podczas np. gry wlasciwej , Wedlug SozaI1skie.go i wsp. technike sportowa cechuje jednoznacznie okreslony eel, dobrze w~r.a2ony przedzial czasowo-przestrzenny i dynamiczno-czasowy, a takze plynnosc ruchu (koordynacja dostosowana do potrzeb), wysoka ela-

!

182

Ksztaicente umiejetnosct ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

17. Ksztaicenie ruchowe

w zakresie

technik sportowych

183

stycznosc oraz wczesne przewidywanie ruchu, w tym taki:e"ruchow obcych. ~iele z tych elementow odgrywa szczegolna role w tych dyseyph~aeh. sportu, w ktoryeh mamy do ezynienia ze zmiennoscia struktury ruchu, bedacej w istocie dostosowaniem akt6w ruchowych do bodzcow zewnetrznych. Przykladem tego moga bye z jednej strony gry sportowe i tzw. sporty walki, a z drug.iej te dy~cypliny, w ~6~ ryeh znaczaca role odgrywaja warunki terenowe (n~. n.arclarstwo zJ~dow~) ..Uk~e~ runkowanie zajec ruehowyeb na doskonalenie wymienionych powyzej wlasciwosci daje w efekeie dobre panowanie nad ruchami wlasnego ciala, natom.ias~ ~ykorzy~ stanie w usprawnianiu elernentow treningu cbarakterystycznych dla jakiejs dyscypliny sportu pozwala tez na wybiorcze ~sztalto~anie (dos~ona~~nie) okreslonych ruchow W tym kontekscie warto chocby pobieznie przesledzic walory trerungu w niekt6rych (wybranych) dyscypIinach sportu, dostrzegajac ich przydatnosc w ksztalceniu ruchowym os6b niekoniecznie uprawiajacych zawodniczo dana dyscypline sportu. Warto jednak dostrzec w tym nie tylko pelna fo~m~ ruehu chara~erystyczna dla danej dyscypliny sportu, ale takze elementy trenmgu przygo~o\VUj<l,;cego do uprawiania tej dyscypliny - ksztaltujacego np. okreslone zdolnosci motaryczne poprzez cwiczenia jak gdyby dla niej charakterystyczne, Raine konkurencje lekkoatletyczne bazuja na naturaJnych dlaczlowieka formach ruehu - takich, jak bieg, skok i rzut. Najczestsza z nich jest bieg - nie tylko w konkurencjach typowo biegowych, ale I w innych (rozbieg), Znajdujemy go tez i w innych dyseyplinach sportu (IlP. w grach), aczkolwiek forma ruehu jest tu nieco inna niz w lekkiej atletyee. W tej ostatniej mozna zreszta takze wykazac pewna roznorodnosc biegu, charakterystyczna chociazby dla biegow krotko- i dlugodystansowych oraz rozbiegu w konkurenejach technicznych, Roznice poszczegolnych rodzajow biegu nie dotycza tylko jego tempa (rytmu), Przede wszystkim dotycza rewniez dlugosci kroku, wysokosci unoszenia konczyn dolnych, sposobu stawiania stopy na podloze, a takze wsp61rueh6w konczyn g6myeh. Dla porownania warto nadmienic, ze w niekt6ryeh graeh konczyny g6me wykonuja na dodatek odrebne zadania ruchowe, co wymaga odpowiedniej koordynacji i jak gdyby odejscia od naturalnej formy biegu. Wracajac do samego biegu, trzeba z kolei dodac, ze w krotkodystansowych niezbedne jest odpowiednie przygotowanie szybkosci~w~ i silowe, natomiast w dlugodystansowych - raczej wytrzymalosciowe, Bte~l krotkie, a zwlaszcza przez plotki wymagaja tez odpowiedniej gibkosci. Wszystkie te elementy musza wiec znalezc 51(( w programie trenmgowym, ale tez pelna forma ruchu rna walory ksztaltujace wspornniane wlasciwosci. Na tyrn przykladzie mozna pokazac, ze w typowym treningu biegaeza przewazaja zajecia ukierunkowane wlasnie na optymalny rozwoj sily, szybkosci i gibkosci adekwatnie do osobniczyeb potrzeb, kt6re pozniej jak gdyby wkomponowywane sa w pelna forme ruchu (w tyrn przypadku biegu), bo eelem jest szybki bieg. W odroznieniu od tego, w usprawnianiu wykorzystuje sie raczej pelna forme ruchu, a pozostale elementy treningu sa jakby drugoplanowe, ksztaltowane poniekad przy okazji, mimo te podwyzszenie ich poziomu stanowi glowny eel. Podobnie przedstawia sie problem, gdy chodzi 0 skoki i rzuty. Tutaj jednak spora role odgrywaja zdolnosci koordynacyjne. W konkurencjach technicznych, aby uzyskae dobry wynik sportowy, muszq bye jak gdyby wywaione proporcje

poziomu roznych zdolnosci motoryeznych, takze w powiazamu Z osobniczymi cechami zawodnika, Najlepszyrn tego przykladem jest skocznosc, bedaca swego rodzaju wypadkowa sily i szybkosci, ale wynikajaca tez z proporcji ciala. Takze w tym przypadku ksztaltowanie podstawowych zdolnosci motorycznych stanowi gl6wny element treningu, ale wrecej uwagi poswieca sie tutaj na pelna forme ruchu i wlasciwe przestrzenno-czasowe skoordynowanie wzorca ruchu, jako ze ruenaganna technika skoku czy rzutu decyduje w znacznej mierze a uzyskanym wyniku. r w tym przypadku w usprawnianiu wykorzystuje sie raczej pelna forme ruchu zwlaszcza w celu poprawy koordynacj i i takze przy okazj i oddzialywania na inne zdolnosci motoryczne. Plywanie jest specyficzna forma aktywnosci ruchowej, ze wzgledu na specyfikesrodowiska, w Jakim uprawiana jest ta dyscyplina sportu 0 walorachsro. dowiska wodnego byla juz parokrotnie mowa w tym opracowaniu. Tutaj warto natomiast zwrocic uwage na takie zagadnienia, jak ruehy wykonywane podczas plywania roznymi stylami, zdolnosci motoryczne, kt6rych poziom warunkuje dobry wynik oraz naelementy treningu plywackiego przydatne w usprawnianiu roznych os6b. Upraszczajac nieco problem, warto zwrocic uwage na to, ze plywanie polega na przemieszczaniu calego ciala w srodowisku wodnym, co w swej istocie odpowiada lokomocj i, dose jednak specyficznej ze wzgledu na rodzaj srodowiska, uklad ciala oraz jej naped. Ten ostatni stanowia ruchy konczyn dolnych i gornych oraz tulowia. Ruchy te sa odmienne w kazdym stylu plywackim i w kazdyrn przypadku znaczaco odbiegaja od zwyklych ruchow lokornocyjnych czlowieka. Nie opisujac ruchow charakterystycznych dla kazdego stylu trzeba zauwazyc, ze odpowiedni ich przebieg wymaga sporej koordynacji, Na dodatek, w niekt6rych stylach sa to ruchy symetryczne, w innych zas asymetryczne (naprzemienne). Odpowiedni uklad ciala w wodzie oraz wlasciwy przebieg tych ruchow, to podstawowe elementy tcchniki, wymagajace perfekcyjnego opanowania, aby uzyskac wysoki wynik, Elementem technicznym jest takze skoordynowanie powyzszych ruch6w z oddychaniem. Kolejne czynniki wplywajace na wynik, to tempo ruchow plywackich (szybkosc) oraz ich sila. Konieczna Jest takze odpowiednia wytrzyrnalosc (do utrzyrnania tempa), a w plywaniu dlugodystanscwym - wydolnosc, Wszystkie te elementy sa oczywiscie ksztaltov... -ane i doskonalone w procesie treningu plywackiego .. U poczatkujacych konieczne jest jednak nabycie najpierw podstawowych umiejetnosci plywackich. Zwykle rozpoczyna sie to od oswojenia z woda (najczesciej poprzez zabawy w wodzie i proste cwiczenia plywackie - najpierw z przyborami ulatwiajacymi utrzymanie sie na wodzie). Pozniej nastepuja pr6by pryrnitywnego plywania, z pokonywaniem eoraz dluzszego dystansu, at dojdzie sie do wlasciwego nauczania plywania roznyrni stylami. Przewaznie stosuje sie tutaj metode analityczna, uczac oddzielnie ruchow konczyn dolnych i g6mych oraz odpowiedniego sposobu oddychania. Nasteprue laczy sie to w jedna calosc, doskonali styl i wydfui.a dystans. Opanowanie tych podstawowych elementow stanowi niejako punkt wyjscia do podjecia wlaSciwyeh trening6w plywackich.

184

Ksztalcenie umiejetnosc! ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekiy praktyczne

17. Ksztalcente ruchowe

w

zakresie technik sportowych

185

Plywanie jest typowa dyscyplina, ktora mozna uprawiac zawodniczo, a takze dla przyjemnosci i w celach prozdrowotnyeh. Dlatego rna ono spore znaczenie w wyehowaniu fizyeznym i w rekreaeji. Nalezy takze dodac, ze umiejetnosc plywania warunkuje niejako uprawianie innych tzw. sport6w wodnych. Cwiczenia w wodzie oraz plywanie zajmuja tez istotne miejsce w rehabilitacji .. 0 pozycji tej decyduje nie tylko perspektywa doskonalenia wymienionych wczesniej zdolnosci motorycznych, lecz raezej mozliwosc ksztaltowania ich w speeyfieznych warunkach fizycznych, 0 czym byla juz mowa wczesniej, Zespolowe gry sportowe nie stanowia jednorodnej dyscypliny sportu. Kazda z nich rna wlasciwe dla niej formy ruchu i zachowan ruchowych, wobec czego musza bye rozpatrywane oddzielnie Ogolnie mozna jednak powiedziec, ze w graeh zespolowych na technike sklada sie umiejetnosc efektywnego i celowego, dzialania z wykorzystaniem takich czynnosci ruchowych, ktore umozliwiaja prowadzenie gry. W sportaeh tych istnieje duza wspolzaleznosc techniki z odpowiednim poziomern zdolnosci motorycznych, a zwlaszcza szybkosci, sill', wytrzymalosci i koordynacji ruchowej. Z drugiej natomiast strony uprawianie gier sportowych i zwiazane z tym stosowanie odpowiednich ruch6w (techniki) wplywa na ksztaltowanie powyzszych cech oraz hannonijny rozw6j wszystkich uklad6w cwiczacego, Stqd tez rola ornawianych gier w wychowaniu fizycznym i w rekreacji jest znaczna, zwlaszcza ze wiekszosc wymienionych czynnosci ruchowych opiera silt na naturalnych ruchaeh czlowieka, takich jak rozne formy biegu 1 skoku. Nauka podstawowych elementow nie stwarza na ogol wiekszych trudnosci i jest tym 13twiejsza, tm lepsze jest og6lne przygotowanie motorycznecwiczacych, Tabela XL Podstawowc PILKA clementy techniki peruszania sie bez pilki w niekt6rych spolowych grach sportowych ze-

Nieco trudmejsza jest nauka czynnosci ruchowych z pilka, szezeg61me w ~ilce noznej, gdyz specyfi~a tej gry polega na poslugiwaniu sie pilka za pornoca konczyn dolnych I:?latego tez niezbedne Jest opanowarue umiejetnosci odpowiedruego ustawrema stop na podlozu, !-lgl~cJa w poszczegolnych stawach oraz wlasciwego rozkladania ciezaru ciala Cwiczacy rnusi tez wiedziec, ktora czescia ciala I w jaki sposob rna nastapic kontakt z pilka oraz Jakie rna bye ustawienie eiala w st?s~nku do ~ilki itp. Pod?bn~ elementy ~najdujerny tez w technice innych gier, chociaz poslugujemy Sly tutaj konczynarni gornyrm Dobre opanowame element6w technicz.~ych gier nie nalezy do najlatwiejszych, gdyz wymaga bardzo dobrej koor~ynacJl Na ?odatek,. w dyscyplinach tych rnamy do czynienia ze znaczna zmiennoscl'l. s!'tuacJ I, W Jaklc? elementy te znaj duja wyko rzystanie w grze. Wymaga to z kolei ciaglego I szybkiego dostosowywania czynnosci ruchowych zawodnika do wciaz _zmieniajqcycl~ sie sytuacj I. Jest to oczywiscie tym latwiej sze, im przygo~ towame techniczne Jest leps~e. Znaczna pornoca w tym zakresie, zwlaszcza w poCZqt~owym okresie szkolenia, sa tzw "mini gry", bedace dobra forma ksztaltowarua sprawnosci ogolnej, a jednoczesnie szybkirn sposobem przyswajania umiejetnosci technicznych. Uzupelniajac 'p?dane wiadomosci trzeba dodac, ze uprawianie gier, poza opanowamem techniki, wymaga tez odpowiedniego przygotowania kondycyjnego (wydolnosciowego). Stad tez zespolowe gry sportowe sa uznawane za wazny srodek ksztaltov ..... ania sprawnosci ogolnej. Dlatego ieh elementy, a nawet pelne formy, stosuje sie w rehabilitacji osob niepelnosprawnych Wynika to przede wszystkim z szerokiej gamy naturalnych czynnosci ruchowych charakteryzujacych poszczeg6lne gry, ktore z powodzenicm rnoga bye wykorzystane do poprawy lub kornpensacji ubytkow funkcjonalnych roznych os6b, zwlaszcza, ze nic tak mocno nie motywuje do cwiczen, jak .wciagniccie sie" w gre Tabela XU. Podstawowe PILKA element)' techniki poruszania si~ z spolowych grach sportowych
l)iIIilj:.

NOZNA KOSZYKOWA ru;CZNA

SIATKOWA

TECHNIKI GRY J f~ Starry z roznych pozycji, bieg, zmiana tempa biegu, bieg ze zmiana kierunku, zatrzymania, zwody bez pilki, krok odstawno-dostawny, wyskoki Postawa koszykarska, start, bieg, zatrzymania, znuany tempa biegu, zmiany kierunku, zwody bez pilki oraz poruszanie sie W obronie j zajrnowanie pozycji Postawa w obronie i w ataku oraz element)' zwiazane z poruszaniem sie w obron.ie i ataku (krok odstawno-destawny w roznych kie-runkach, odskok-doskok, starry, bieg w prz6d i w tyl, bieg ze zrniana ternpa i kierunku, zatrzymania, skoki w przod i w gore oraz obroty) Postawa siatkarska, krok odstawno-dostawny w roznych kierunkaeh, pady (rowniez w roznych ki enmkac h), wyskoki, start)' i bieg w prz6d

PODSTAWOWE ELEMENTY

w niekt6rych

ze-

PODSTA WOWE ELEMENTY TECHNIKI GRY
Uderzerua pilki noga i glowa oraz sytuacyjne przyjecia pilki, prowadzenic pilki, drybli ng, zwody, odbieranie pilki, gra cialem oraz wyrzuty pilk.i Podania oburqcl. sprzed klatki piersiowej i jednoracz, chwyty oraz rzuty wykonane z miejsca (jednoracz i oburacz - sprzed piersi i z nad glowy) i z wyskoku (z odbicia obunoz - jednoracz i oburacz), a takze . rzuty wykonywane w biegu po kozlowaniu pilki oraz kozlowanie pilki, obroty, zwody z pilka i zbieranie pilki z tablicy, Podania (jedno- i oburacz), chwyty (polgorne, gorne, na wysokosci bioder, dolne, z podloza oraz sytuacyjne) oraz rzuty do bramki (z wy~ skoku w przod i W gore, z padem, z przeskokicm, z miejsca, z odchyIeniem oraz sytuacyjne), a takze zwody oral. kozlowanie pilki, Odbicia pilki sposobem gornym i dolnym, zagrywka oraz atakowanre i blokowanie.

NOZNA"

KOSZYKOWA

oraz zatrzymania Jak juz wspomniano, w grach technika dotyczy zarowno umiejetnosci ruchowych bez pilki, jak i z nia, W zwiazku z tym, nauczanie techniki rozpoczyna silt tu najczesciej od podstawowych sposobow poruszania sie po boisku bez pilki oraz przyjmowania na nim odpowiednich postaw Pozniej dolacza sie do tego proste ewiczenia z pilk<t, POCZ'l_tkowo w formie rozmaitych zabaw.

~CZNA" SIATKOWA
..

• Odr~bJU\.cZ\'sc stanoWI'\ czynnosCI ruch{)wc zwi,\zane z grl\, bramkar£a

186

Kszta/cenie umiej~tnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspeJay praktyczne

Przedstawione powyzej przyklady roznych dyscyplin sportowych i mozliwosci ksztaltowania zdolnosci motorycznych czy nauczania ruchu poprzez sport nie wyczerpuja dlugiej Iisty sportow przydatnych w ksztaltowaniu umiejetnosci ruchowych. W kazdej dyscyplinie sportu mozna bowiem znalezc elementy, kt6re wykorzystac w ksztalceniu ruchowym lub wybrac elementy pomo~ne w wyrabianiu innych urniejetnosci, czego przykladem moze bye ksztaltowanie koncentracji, poprzez np. lucznictwo czy strzelectwo sportowe Ostatnio wiele m6wi i pisze sie a tzw, sportach ekstremalnych, w kt6rych opr6cz umiejetnosci ruchowych i bardzo dobrego przygotowania fizycznego duze znaczerue maja dodatkowe cechy, takie jak odwaga i umiejetnosc pozbycia sie leku oraz determinacja w dazeniu do wykonania postawionego zadania Mnogosc poruszanych w tym opracowaniu ternatow nie pozwala jednak na pelny przeglad roznorodnych dyscyplin sportu oraz dokladne om6wienie wszystkich waznych aspekt6w zwiazanych z nauczaruem ruchu i treningu we wszystkich dyscyplinach. Na zakonczerue tego rozdzialu warto natomiast raz jeszcze przypornniec, ze elementy treningu w roznych dyscyplinach sportu stanowia dla fizjoterapeuty cenne zrodlo srodkow ksztaltowania umiejetnosci ruchowych osob niepelnosprawnych (czyli ich usprawniania), natomiast pelnc formy sportowe wykorzystuje sie raczej v·,r ewnej p odmianie rckreacji ruchowej tych osob (w tZ\\I'.aktywnosci ruchowej adaptacyjnej) oraz w sporcie inwalidow.

18. SPORT OSOB NIEPELNOSPRAWNYCH
Sport osob niepelnosprawnych mozna rozpatrywac w dwojaki sposob. Jako srodek, kt6rego celem obecnie jest szybkie i efektywne usprawnienie pacjenta badz w ujeciu czysto sportowym - czyli jako osiaganie mozliwie najlepszych rezultat6w, bicia rekordow i odnoszenia zwyciestw na arenach sportowych. Zar6wno w pierwszym, jak i w drugim przypadku uprawianie sportu (pomimo roznych celow) przynosi efekty w postaci podnoszenia sprawnosci fizycznej i utrzymania jej na odpowiednio wysokim poziomie, Wysoka sprawnosc fizyczna pozwala z kolei na sarnodzielne wykonywanie podstawowych czynnosci zycia codziennego, a w perspektywie stwarza tez mozliwosc kontynuowania nauki lub pracy zawodowej. Nie bez znaczenia sa tu rowniez efekty psychoiogiczne (samorealizacja) oraz socjalne, zwiazane z przebywaniem z innyrni ludzmi, w specyficznej atmosferze treningow i zawodow sportowych. Trzebajednak pamietac, ze sport osob niepelnosprawnych, zwlaszcza ten na najwyzszym poziomie, podobnie jak caly sport wyczynowy, kryje w sobie rowniez pewne niebezpieczenstwa, w tym takze ryzyko pogorszenia stanu zdrowia. Wspolczesny sport osob niepelnosprawnych, mimo wielu brakow, staje sir( coraz bardziej populamy i powszechny. Pewne znaczenie ma tu miedzy innymi odpowiednio bogata oferta. Sporo dyscyplin i konkurencji sportowych zaadaptowane bowiem do potrzeb i mozliwosci inwalidow, dzieki czemu staly sie dostepne dla wielu osob niepelnosprawnych z takimi schorzeniarni, jak: wady i schorzenia wzroku, sluchu, narzadu ruchu, a takze dla osob z uposledzeniem umyslowym. Wiekszosc sposrod oferowanych tu dyscyplin moze bye przy tym uprawiana zarowno przez kobiety, jak i mezczyzn, a takze przez dzieci i mlodziez, Sarna o~erta jednak nie wystarczy, Konieczne sa rowniez odpowiednie dzialania, motywujace osoby niepelnosprawne do uprawiania sportu. Poszczegolne sporty (dyscypliny i konkurencje) sa tak zmodyfikowane, ~e uwzgledniaja rnozliwosci funkcjonalne os6b z roznymi schorzeniami, pozwalaja ponadto utrzyrnywac i usprawniac dzialanie uklad6w i narzadow, podnoszac w ten sposob mozliwosci funkcjonalne inwalidy. Na rozw6j sportu uprawianego przez osoby niepelnosprawne rnaja rowruez wplyw badania naukowe i wdrazanie zaawansowanych technologii do produkcji sprzetu ortopedycznego. Przykladem te~o moga bye specjalistyczne wozki inwalidzkie do uprawiania roznych dyscyplJ? sportowych, protezy - szczegolnie konczyn dolnych oraz inne specjalne urzadzenia i sprzety ulatwiajace uprawianie roznych sportow - np. narciarstwa, lucznictwa i innych. Pewien wplyw na powszechnosc uprawiania sportu przez niepelnosprawnych rna takze dostepnosc hazy sportowej i sportowo-rekreacyjnej, Dostep do tego typu obiekt6w i. ich odpowiednia adaptacja decyduja czesto 0 mozliwosciach i sposobach spl;ldzama czasu przez osoby niepetnosprawne.

l88

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

18. Sport osob niepelnosprawnych

189

Sprawnosc fizyczna oraz umiejetnosci ruchowe mozna rozwijac i doskonalie miedzy innymi poprzez trening U os6b niepehrosprawnych ich ograniczenia lub ubytki funkcjonalne mozna poprawiac (kompensowac) nie tylko za pomoca odpowiednich zabiegow leczniczych ezy cwiczen usprawniajacych, Iecz takze poprzez uprawianie wybranej (odpowiedmej) dyscypliny sportu, Trening sportowy maze bye zatem srodkiem w usprawnianiu danej osoby, ale tez moze bye ukierunkowany na osiaganie mozliwie jak najwyzszych wynik6w sportowych, W zwiazku z tyrn cele tego typu ksztalcenia ruchowego okreslane sa jako ogolnie usprawniajace albo tez wrecz czysto sportowe, dotyczace raczej ksztaltowania sprawnosci spew cja1nej. Wykorzystujac elementy sportu i treningu w zajeciach Z osobami niepelnosprawnymi stosuje sie takie same metody, formy i srodki nauczania ruehu, jak w nauezaniu ruchowym os6b zdrowych, Forma scisla zaliczana jest do najbardziej skutecznych w nauczaniu techniki ruchu, ale nalezy raczej do maio atrakcyjnych I monotonnych W formie zadaniowej eel ustalony jest przez prowadzacego, natomiast cwiczacy sam wybiera spos6b real izacj i. W formie tej wprowadza sie rowniez wspolzawodnictwo, co podnosi atrakcyjnosc cwiczen i ich intensywnosc, Forma zabawowa jest bardzo atrakcyjna szczegolnie dla dzieci i mlodziezy Stosuje Sly j<\: zarowno w celu nauczania ruch6w, jak rowniez w ksztaltowaniu zdolnosci motorycznych, Natorniast formy obejmujace fragrnenty gry i sama gre stosuje sie najczesciej w doskonaleniu element6w techniki i taktyki gry. W odniesieniu do poszczegclnych dyscyplin i konkurencji omawianego rodzaju sportu, zasadnicze roznice dotycza tresci. Jest to oczywiste, jako ze wiaze sie ze specyfika wspomnianych dyscyplin i konkurencji. Wspomniana specyfike trzeba postrzegac dwuaspektowo - na czym polega dana dyscyplina sportu i Jakie osoby niepelnosprawne (z jakim rodzajem niepelnosprawnosci) moga ja uprawiac, Szczegolowo zajmuje Sly tym odrebny przedmiotsport inwalidow. Warto natorniast zwrocic uwage na kilka spraw natury ogolnej, ale odgrywajacych istotna role w pracy z osobami niepelnosprawnymi uprawiajacymi sport: • Niekt6re osoby niepelnosprawne rnoga uprawiac sport (np. niewidomi czy niekt6re osoby z uposledzeniem umyslowym) tylko przy wspoludziale osoby pelnosprawnej ("przewodnika"). W tej sytuacji konieczne jest nie tylko opanowa-. DIe okreslonych umiejetnosci ruchowych i doskonalenie wlasciwych dla danej dyscypliny zdolnosci motorycznych, lecz takze wlasciwe zgranie (wspoldzialanie) obu tych osob, co takze wymaga odpowiedniego treningu • Druga i bardzo liczna grupe stanowia osoby niepelnosprawne uprawiajace rozne dyscypliny sportu na wozkach inwahdzkich, Oczywiste jest, ze w tych dyscyphnach, w kt6rych istotnym elementem jest przemieszczanie sie na wozku (np, w koszykowce), podstawowa sprawajest doskonale opanowanie techniki jazdy na nim. Pozostale elementy techniczne, charakterystyczne dla danej dyscypliny, wymagaja ich wyuczenia i doskonalenia, Sposob postepowania jest podob~y jak u osob pelnosprawnych, jednakze z uwzglednieniem specyficznej sytuacj 1, w kt6rej niepelnosprawny i wozek stanowia jak gdyby jedna calosc. Sytuacja ta wymusza bowiem okreslone zachowania ruchowe. Z jednej strony ogranicza swobodne przemieszczanie ciala w przestrzeni, stad pewne roznice w wykony-

waniu niekt6rych elementow przez osoby pelno- i niepelnosprawne, Dodatkowym (ale stalyrn) elementem jest to, ze rece sa tutaj okresowo zajete "obslugq w6zka" (jazda, przyspieszenia, zwroty, skrety, zwolnienia i zatrzymania) w zmieniajacych sie sytuacjach, wynikajacych np. z przebiegu gry i poruszania sie innych graczy po boisku. W zwiazku l. tym w treningu uwzglednia sie zawsze laczenieelementow technicznych (np. gry) z poruszaniem sie na wozku,

Rye. 43. Przykladowe dyscypliny sportowe na w6zkach. • Trzeciajak gdyby grupe tworza osoby niepelnosprawne uprawiajace sport inwalid6w bez wspomnianych wczesniej pomocy (przewodnika czy wozka), Wiele sposrod tych os6b korzysta przy tym z rozrnaitych przedmiot6w ortopedycznyeh, nie stanowiacych jednak zadnego kryterium wyrozniajacego t~ grupe. Znajdujemy w niej natomiast osoby uprawiajace rozne dyscypliny sportu pomimo roznego rodzaju dysfunkcji i-co wazniejsze> w rozny spos6b kompensujace swoje niedostatki funkcjonalne. lstotne jest wiec, by w ramach treningu uruchomic maksymalne i mozliwie jak najkorzystniejsze rezerwy kornpensacyjne, co w rezultacie pozwoli uzyskac korzystny wynik sportowy. Innym istotnym elementem jest to, ze w wielu dyscyplinach sportu os6b niepelnosprawnyeh mamy do czynienia z odmiennym niz u zdrowych wykonywaniem pewnych czynnosci ruchowych, Przykladem moze bye siatkowka na siedzaco czy podnoszenie ciezarow w pozycji lezacej, Latwo zauwazyc, ze w pierwszym przypadku gra wyglada zupelnie inaczej niz u os6b pelnosprawnych, a w drugim - podnoszenie ciezaru odbywa sie z zaangazowaniem innych rniesni niz w .klasycznym" podnoszeniu ciezarow, Spowodowane jest to przede wszystkim kierunkiem unoszenia ciezaru (w przod, a nie w gore) oraz wykonywaniem tej czynnosci bez udzialu konczyn dolnych, specyficznego dla normalnego podnoszenia ciezarow. Wszystko to wymaga oczywiscie specjalnego ksztalcenia umiejetnosci ruchowych, uwzgledniajacego specyfike danej dyscypliny sportu i stan osoby mepemosprawnej zainteresowanej jej uprawianiem.

190

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

J 8. Sport os6b niepeinosprawnych

191

niej rywalizacji". laczy sie w jednej rnajace podobne w tabelach XJlI i

W tym celu, opierajac sie na 0 tzw, kJasyfikacji funkejonalnej, grupie osoby rozniace silt pod wzgledem rodzaju schorzenia, ale mozliwosci funkcjonalne, co najlepiej oddaja przyklady zawarte XIV. dyscypliny sportu wchodzace w sklad programu igrzysk paraolimpijskicb RODZAJ NIEPELNOSPRA WNOSCI letnicb

Tabela XlU. Wybrane DYSCYPLINA Baccia Goalball Judo Kolarstwo Koszyk6wka 118 w6zkach Koszyk6wka

(SCHORZENIA)

porazenia m6zgowe niewidomi, niedowidzacy niewidomi, niedowidzacy
niewidomi, niedowidzacy, amputowani, porazenia m6zgowe amputacje. inne uszkodzenia narzadu ruchu, uszkodzenia rdzenia kregowego, porazenia m6zgowe

Lekka atletyka
Rye. 44. Podnoszenie ciezarow w pozycji lezacej, W ksztalceniu ruchowym os6b niepelnosprawnych na potrzeby sportu inwalid6w rnaja naturalnie zastosowanie i inne akcenty treningu. W treningu sportowym tych os6b, opr6cz opanowania odpowiedniej dla danej dyscypliny techniki ruchu, chodzi tez 0 ksztaltowanie zdolnosci silowych, wytrzymalosciowych, koordynacyjnych i innych - stosownie do rodzaju niepelnosprawnosci, potrzeb danej dyscypliny sportu oraz mozliwosci funkcjonalnych i kompensacyjnych osoby niepelnosprawnej. Przykladem moga bye niekt6re dyscypliny uprawiane na w6zkach inwalidzkich - np. wyscigi na roznych dystansach, w tym takze maratony. Sarna technika napedzania wozka nie jest w tym przypadku skomplikowana. Polega na .uderzaniu" w ciagi czescia reki porniedzy kciukiem a zacisnietym palcem wskazujacym, Wiekszy wplyw na uzyskanie dobrego rezultatu rna tutaj przygotowanie silowo-wytrzymalosciowe. Podobnie przebiega przygotowanie niepelnosprawnego biegacza w narciarstwie klasycznym, rywalizujacego w wyscigach na tzw. narto-sankach. Wspolczesnie osoby niepelnosprawne rnaja nieomal nieograniczone motl~wosci uprawiania roznego rodzaju dyscyplin sportu - tak w wydaniu rekreacyjnym, jak i wyczynowym. Coraz bardziej populame staje sie rowniez uprawiarue przez te osoby tzw. sportow ekstrernalnych (np. nurkowania, skok6w na bangee czy wspinaczki wysokog6rskiej). Swego rodzaju bariery i przeszkody dla powszechnego udzialu tych os6b w zyciu sportowym moga natomiast stanowic: • brak dostepu do odpowiedniego sprzetu (wzgledy ekonomiczne), • brak odpowiedniej bazy sportowej (niedostepnosc obiektow sport?wyc~ l_ubbrak warunk6w do uprawiania jakiejs dyscypliny sportowej w poblizu miejsca zamieszkania osoby niepelnosprawnej - np. sport6w zimowych), • brak popularnosci danej dyscypliny w kraju, regionie itp. Aby zwiekszyc atrakcyjnosc rywalizacji sportowej, w r6~ych stosuje sie obecnie zasade "udziaru maksyrnalnej liczby zawodmk6w dyscyplinach w bezposredLucznictwo Pilka noma Plywanie Rugby 118 w6zkach

uposledzenia umyslowe wszyscy
amputacje, inne uszkodzenia narzadu ruchu, uszkodzenia rdzenia

kregowego, porazenia mozgowe porazerua mozgowe
wszyscy

Siatkowka na siedzaco
Siatk6wka na stojaco

uszkodzenia rdzenia kregowego (tetraplegia) arnputacje, Inne uszkodzenia narzadu ruchu, porazenia m6zgowe
amputacje, inne uszkodzenia narzadu ruchu, porazenia m6zgowe amputacje amputacje, uszkodzenia rdzenia kregowego (paraplegia) amputacje, inne uszkodzenia narzadu ruchu, uszkodzenia rdzenia kregowego, porazenia m6zgowe niewidomi, niedowidzacy, amputacje, inne uszkodzenia narzadu ruchu, uszkodzenia rdzenia kregowego, porazenia mozgowe w skJad

Szermierka
Tenis Tenis S101owy

Zeglarstwo

Tabela XIV. Wybrane dyscypliny sportu dyscypliny sportu wchodzace programu zimowych igrzysk paraolimpijskicb DYSCYPLINA Hokej na lodzie Lyzwiarstwo szybkie Narciarstwo alpejskie Narciarstwo klasyczne

RODZAJ NIEPELNOSPRAWNOSCI (SCHORZENIA) amputacje. uszkodzenia rdzenia kregowego, irme uszkodzenia narzadu ruchu amputacje, uszkodzenia rdzenia kregowego, inne uszkodzenia

narzadu ruchu
amputacje, uszkodzenia rdzenia kregowego, rdzenia kregowego, inne uszkodzenia irme uszkodzenia

narzadu ruchu
amputacje, uszkodzenia narzadu ruchu

19. Aspekty organizacyjno-metodyczne przeprowadzania cwiczen

193

19. ASPEKTY ORGANIZACYJNO-METODYCZNE PRZEPROWADZANIA CWICZEN
Metodyka wychowania fizycznego zajmuje sie wszechstronnie i szczegolowo caloksztaltem zagadnien okreslonych tytulem tego rozdzialu. Powielanie tresci zawartych w podrecznikach z tego zakresu jest wiec zbedne, choc aspekty metodyczne sa niezwykle wazne w ksztalceniu umiejetnosci ruchowych. Odsylajac Czytelnika do specjalistycznych opracowan, ponizej przedstawiono wiec tylko wybrane zagadnienia, wazne dia caloksztaltu ksztalcenia ruchowego, w tym takze dla fizjoterapii. Czesc pozostalej problematyki z tego zakresu zawarto tez w innyeh rozdzialach (patrz: np.: cele, zasady, etapy, srodki, formy itp.).

Najczesciej rozgrzcwke rozpoczyna zabawa ozywiajaca lub inna zorganizowana forma biegu, po ezym przeprowadza sie zwykle okolo 10 roznych cwiczen ksztaltujacych, Cwiezenia powinny bye tak dobrane, by zapewnic wszeehstronne pobudzenie organizmu, ale jednoczesnie powinny bye odpowiednio ukierunkowane. Przykladowo, jezeli w ez~sci glownej ~jye ksztaltowana bedzie sila, to poprzedzajaca je rozgrzewka powmna skladac sie z niezbyt obciazajacych ewiczen aerobowych (np. jogging w .miejscu, jazda na eykloergometrze ezy wchodzenie po schodach przez ok. 4-7 minut), statyeznyeh cwiczen rozciagajacych (zwlaszcza tych mi,~sni~na kt6ryeh skupiona ?(;?dzieuwaga w czesci glownej) oraz wlasciwych cwiczen silowych (z obciazeniern 25% wartosci rnaksymalnych). Natomiast w ramach np. gimnastyki korekcyjnej, wszelkie cwiczenia - w tym takze wykonywane w trakcie rozgrzewki - powinny sie odbywac w pozycjach skorygowanyeh, z akcentem na paI10wanle nad ukladem ~las.nego ciala. U osob, ktore z roznych przy:czyn me powinny lub me sa w statue biegac, bieg rnozna zastapic jazda na stacjonarnym rowerze lub marszem w miejseu, a nawet "marszem" w siadzie na krzesle, Pod koniec rozgrzewki (typowej dla wychowania fizycznego) mozna przeprowadzac cwiczenia pomoenicze do nauczania zaplanowanyeh, zlozonych technik (np, w grach sportowyeh - technik poruszania sie zawodnika czy laczenie cwiczen ksztaltujacych z podaniami i chwytami). W koncowej czesci rozgrzewki rowniez (np. fitness) wykonywane sa cwiczenia rozciagajace miesnie (glownie konczyn dolnych) metod'! statyczna, Nie chodzi tu 0 zwiekszanie zakresu ruchomosci w stawach, leez 0 profilaktyke uraz6w (rozciagniety miesien jest bardziej elastyezny i lepiej znosi obciazenia). W czesci gl6wnej zajec realizowane S,! zadania zdeterminowane charakterem i celem tych zajec, Uogolniajac, mozna powiedziec, ze ehodzi tu a opanowarue okreslonych umiejetnosci ruehowyeh oraz wytworzenie odpowiednieh nawyk6w ruchowych, a taki:e 0 wypracowanie mozliwosci prawidlowego ich wykorzystywama w zrnieniajacych sie warunkaeh. Przykladowo, w zajeciach z gimnastyki korekeyjnej, cz«s6 glowna poswiecona jest na cwiczenia lagodzace niekorzystne objawy (glownie cwiczenia elongaeyjne, antygrawitacyjne, wzmacniajace oslabione miesnie, rozciagajace miesnie przykurezone, cwiczenia derotacyjne i inne), Dominuja tu jednak cwiczenia ksztaltujace umiejetnosc przyjmowania i utrzymywania skorygowanej (prawidlowcj) postawy, wyrabiajace nawyk prawidlowej postawy, Nieeo inaczej wygladaja zajecia typu fitness, podezas kt6ryeh na czesc glowna skladaja sie cwiczenia aerobowe (do 35 minut) oraz cwiczenia wzrnacniajace (10-20 minut), Pierwsze z nich laczone S,! w uklady choreografiezne, kt6ryeh intensywnosc i stopien zlozonosci zalezy od stopnia zaawansowania grupy, drugie natomiast obejmuja te partie miesni, ktore byly mniej obciazane w czesci aerobowej. W wychowaniu fizycznym natomiast w czesci glownej wykorzystuje sie roznorodne cwiczenia, ukierunkowane przede wszystkim na ksztaltowanie poszczegolnych zdolnosci motorycznyeh oraz podnoszeme ogolnej sprawnosci i wydolnosci cwiczacych, Niekiedy realizowane sa cele specjalne (np. wyuczenie okreslonych umiejetnosci sportowych).

19.1. Budowa jednostki cwiczeniowej
Podstawowa forma organizacyjna prowadzenia roznorodnych cwiczen (zwlaszcza zbiorowych) jest 45-minutowa jednostka .Jekcyjna". W niektorych jednak sytuacjach czas ten moze bye skrocony do ok. 30 minut (fizjoterapia) lub wydluzony - do 60, a nawet 90 minut (np, zajecia fitness). Kazda jednostka cwiczeniowa sklada sie z 3 czesci - wstepnej, glownej i koncowej, Pierwsza czesc - wstepna trwa przecietnie od 10 do 15 minut i obejmuje instrukeje wstepne, tzw cwiczenia porzadkowe oraz rozgrzewke, Druga czesc zajec - glowna (20-25 minut) przeznaezona jest na realizacje zadania glownego, zaleznego przede wszystkim od rodzaju zajec, a ostatnia czesc - koncowa (ok. 5 minut) pelni funkcje uspokajajaca, Podstawowym zadaniem cz-rsci wstepnej jest zorganizowarue grupy do zajec, nawiazanie kontaktu z nia oraz podanie celu zajec, a takze przygotowanie organizmu do wysilku przewidzianego w czesci glownej - czy1i przeprowadzenie rozgrzewki. Ogolnie rzecz biorac, zadaniern rozgrzewki jest takie przygotowanie organizmu (rn.in. uklad6w krazenia, oddychania 1 przemiany materii), by lepiej zaadaptowal sie do wysilku, a wiec zwiekszenie jego czynnosciowych mozliwosciPraca wykonywana w trakcie rozgrzewki powoduje m.in. podwyzszenie cieploty, co z kolei korzystnie wplywa na zmniejszenie lepkosci wewnetrznej rniesni, leh lepsze ukrwienie, zwiekszenie pobudliwosci i przyspieszenie przemian energetycznych. Dzieki temu staja sie bardziej sprawne, zdolne do wiekszych i szybszych skurczow. Zwieksza sie tez elastycznosc rniesni i wiezadel, co z kolei zapobiega ewentualnym urazorn,

194

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

19. Aspekty organizacyjno-metodyczne przeprowadzania ewiczen

195

Zawsze jednak zajecia dostosowane sa do wieku i potrzeb rozwojowych cwiczacych. Ze wzgledu na niezbedna tu wszechstr~:)I~nosc,wynikaja,cq z potrzeb rozwijajacego sie organizmu, zadania pojedynczej Jednos~~1 lekcyjnej stanOWI~ .~lko czesc wiekszego ciagu metodycznego. Diatego, czesc ta bywa wl~lce zrozrncowana, tak z uwagi na aktua1ne zadania, jak i wykorzystywane srodki oraz zastosowane formy oraz metody. Dose specyficzne pod tym wzgledem sa, zajecia fizjoterapeutyczne. Zroznicowanie tych zajec wynika przede wszystkim ze sposobu ich prowadzenia, W cwiczeniach przeprowadzanych zespolowo eel jest identyczny dla wszystkich cwiczacvch - np. poprawa sprawnosci og61nej czy wydolnosci Dlatego tez tresc i konstrukcja czesci glownej takich zaj~e me odbiegaja znaczaco od podobnych zaj~e przeprowadzanych z osobami zdrowymi, oczywisc.ie .z u\;zgl~dni~niem mOi:liwo: sci cwiczacych, Nieco maczej Jest w przypadku cwiczen indywidualnych. Tutaj cele sa bardziej szczegolowe, raczej "monotematyczne", ukierunkowane na lagodzenie okreslonvch niedostatkow ruchowych danej osoby. SU¥!tez w CZ~SCI glownej tak przeprowadzanych cwiczen nieraz dominuje tylko jeden .ich rodzaj. Czas trwania tej czesci jest tutaj sprawa drugoplanowa, gdyz w wielu stosowanych w tym celu mctodach liczy sie przede wszystkim liczba powtorzen danego cwiczenia Jest to oczywiscie spore uproszczenie, bo w niekt6rych przypadkach cele indywidualnych cwiczen sa bardziej zroznicowane, co wymusza niejako inna konstrukcje tej czesci, ale to juz dornena kinezyterapii szczegolowej. W czesci koncowej zajec stopniowo zmniejszane Jest natezeme wysilku. Zadaniem tej CZ~SCI jest m.in. ustabilizowanie tetna, redukcja produktow przemiany materii nagromadzonych w miesniach, og6lne uspokojenie organiz~u, ;o~luznienie itp, Glowne srodki sluzace powyzszym celom to przede wszystkim CWIczenia rozluzniajace i oddechowe, a takze rozciagajace Wlasciwie wszystkie zajecia powmny bye prowadzona zgodnie z zasad~ budowy jednostki lekcyjnej, Poza przedstawionym powyzej podzialem na CZ~S.Cl, za najwazniejsze uwaza sie zasady: wszechstronnosci, zmiennosci pracy i stopniewego natezenia wysilku, Zasada wszechstronnosci wskazuje na koniecznosc takiego doboru srodkow, kt6ry zapewni podopiecznyrn wszechstronny rozw6j - zwlaszcza psychomotoryczny Wfizjoterapii natomiast nalezy pamietac 0 tym, ze np. pacjent na oddziale urazowym moze rniec tez inne problemy (np. kardiologiczne czy pulmonologiczne), Nie mozna wiec zajrnowac sie tylko .jego zlamana noga", lecz ,,~ pacjentern". Wiaze sie to zreszta czesciowo z zasada kompleksowosci rehabilitacji. Zasada zmiennosci pracy polega na umiejetnyrn doborze cwiczen (zwlaszcza ich kolejnosci). Chodzi rn.in, 0 taka sekwencje cwiczen, kt6ra sprawi by bezposrednio po sobie nie nastepowaly cwiczenia ksztaltujace te sama ceche ~oto: ryczna lub grup~ miesniowa, by wszystkie cwiczenia DIe odbywaly sre w jedne] pozycji i nie byly jednorodne W tym ostatnim przypadku chodzi glownie 0 prz~platanie cwiczen statycznych dynamicznymi, cwiczen W miejscu aktywnoscia zmuszajaca do przemieszczania sie, cwiezen trudnych (nowych) juz opanowanynu

i latwymi do wykonania, a takze cwiczen wyrnagajacych koncentracji ruchami jut za utomatyzowanymi. Nie zawsze j~dnak, zwlaszcza w fizjoterapii, wszystkie te warunki mega bye spelnione, tym bardziej, i:e.wl~s~ie t~taj trzeba si~ ~k~mcentrowac nad jak4s cecha motoryczna, czy specjalnie CWICZYC slabsze rruesrue. Nalezy wowczas szukac optymalnych rozwiazan, Nic nie stoi przeciez na przeszkodzie, by podobne cwiczenia wykonywac w roznych pozycjach i z wykorzystaniem rozmaitych urzadzen, W tym celu zasadnicze cwiczenia przeplata sie tez innymi - np ..oddechowymi. . . ~asada. s.topniowania. D,~tfienia. "_'ysilku. wy~ga. pewnych modyfikacji cwiczen, zaleznie od "rodzaJ u grupy cw iczacych. N ieco rnaczej prowadzi si~ je w przypadku zajec kilkulatk6w (dziecko latwo si~ meczy, ale i szybko odpoczywa), inaczej u nastolatk6w, a jeszcze inaczej u os6b doroslych - zwlaszcza obciazonych roznymi schorzeniami.

IIR

ISO
140 110

80

40'
Rye.

45. Przykladowa krzywa natezenia wysilku na zajeciach wychowania fizycznego (wg K. Karkosza),

Ogolnie, natf(i:enie wysilku powinno stopniowo wzrastac od poczatku zaj~e, by w okolo % czasu trwania zajec osiagnae maksimum, a nastepnie lagodnie sie obnizac. Sterujac natf(i:eniem wysilku, nalezy zwrocic uwage m.in. liczbe powtorzeri danego cwiezenis, wielkosc stosowanego obciazenia (odciazenia), pozycje,

196

Ksztaicenie umiejetnosct ruchowych - podstawy teoretyczne i aspekty praktyczne

J 9. Aspekty organizacyjno-metodyczne

przeprowadzania

cwiczen

197

w jakiej odbywaja sie cwiczenia (np. pozycje izolowane) oraz inne czynniki - np. na latwosc oddychania (bardziej obciazaja cwiczenia, w kt6rych trudniej jest eddychac np. bieg, zwisy), W cwiczeniach przeprowadzanych zespolowo, obciazenie powinno bye dostosowane do mozliwosci wszystkich cwiczacych danej grupy, Gdy grupa jest bardzo zroznicowana korzystniejsza pod tym wzgledem jest indywidualno-grupowa forma cwiczeii. W fizjoterapii natomiast (podczas cwiczen indywidualnych) wielkosc obciazen zdeterminowana bywa zasadami obranej metody kinezyterapeutycznej, kt6re uwzgledniaja jednak indywidualne mozliwosci cwiczacego. Podczas cwiczen 0 innym charakterze (np. wydolnosciowych), niezwykle pomocne sa tutaj przedstawione wczesniej, regularnie powtarzane pr6by wysilkowe. Zawsze jednak trzeba pamietac 0 bezpieczenstwie i koniecznosci przerwania cwiczen, w razie wystapienia niepokojacych objaw6w (patrz: .Kontrola uzyskiwanych wynikow"). Uwagi praktyczne do wykorzystania podczas prowadzenia

nia. Aby umozliwic kontrole efektow ksztalcenia ruehowego wypracowano wiele sposobow oceny - zar6wno w pewnym sensie uniwersalnych, jak i specyficznyeh dla poszezeg61nych obszarow. Przedstawienie wszystkich sposobow kontroli wynik6w, zwlaszcza tych speeyficznych dla roznych dysfunkcji, przekracza ramy tego podrecznika. Posluzymy sie wiec kilkoma tylko przykladami, przyblizajacymi ten problem. Warto przy tym pamietac, ze - aby okreslic w spos6b wymiemy czy stosowane cwiczenia przynosza pozadany efekt - przed przystapieniem do ich realizacji konieczne jest okreslenie stanu wyjsciowego. Dopiero por6wnanie stanu poczatkowego z biezacymi rezultatami daje odpowiedz co do skutecznosci podejmowanych dzialan. Stosunkowo latwa jest ocena indywidualnyeh wynik6w ksztalcenia ruchowego, ale - aby wyniki poczatkowe i koncowe byly ze soba porownywalne - mUSZq bye ustalane za pornoca tych samych narzedzi. Por6wnania miedzyosobnicze czy grupowe wymagaja natomiast speejalnego podejscia, ale to juz odrebny problem. W ksztalceniu ruchowym postrzeganym og6lnie liczy sie przede wszystkim nabywanie nowych umiejetnosci ruchowych. Najlepszym tego przykladem jest psychomotoryezny rozw6j dziecka. Do kontroli jego przebiegu wypracowano wiele testow, kt6re og61nie pozwalaja okreslic aktualny poziom rozwoju danego dziecka, a niektore z nich, poprzez wyliczenie tzw. ilorazu rozwojowego OR) daja nawet mozliwosc jak gdyby procentowego okreslenia umiejetnosci dziecka w stosunku do normy, czyli do tego, co potrafi wiekszosc jego rowiesnikow - og61nie i w poszczeg6lnych sferach rozwoju. Na ich podstawie mozna tez okreslic tzw. wiek rozwojowy kazdego dziecka. Tego typu testy odgrywaja zwykle podwojna role. Z jednej strony sluza bowiem badaniom przesiewowym ("wylawianiu" z populacji dzieci z opoznionym badz uposledzonym rozwojem), a z drugiej mega np. stanowic miemik skutecznosci usprawniania tych dzieci Czesto sa cennym .rirogowskazem" dla tego typu postepowania, wskazujac jakich umiejetnosci dziecko jeszcze nie nabylo (chociaz powinno z tytulu wieku metrykalnego), Jakie sa niedostatecznie opanowane czy uposledzone, a wiec na co nalezy teraz zwrocic uwage w dalszym usprawnianiu. W omawianej grupie test6w mozna przykladowo wymienic skale Brunet-Lezine, test Denver (Denver Developmental Screening Test) ezy Monachijska Skale Rozwoju Hellbri.ige. W rehabilitacji dzieci celowi temu sluza tez i inne, bardziej specjalistyczne testy - np. ocena rozwoju tzw. reakcji ulozenia wg Vojty, czy GMFM (Gross Motor function Measure) lub GMPM (Gross Motor Performance Measure). Ten ostatni, w odroznieniu od poprzedniego, pozwala jut jednak na ocene rozwoju w kontekscie niekt6rych zdolnosci motorycznych. Dopiero p6iniej w ksztalceniu ruehowym, postrzeganym nadal og6lnie (wychowanie fizyczne, rekreacja), uwage zwraca sie na sprawnosc i wydolnosc ogolna. True w tym zakresie wypracowano wiele test6w, stanowiacych rowniez podstawe do oceny skutecznosci stosowanego programu cwiczen. Naleza do nich m.in: Eurofit (europejska bate ria test6w, miedzynarodowy test sprawnosci fizycznej), test Webera (minimalnej sprawnosci fizycznej), testy Denisiuka, Zuchory, Coopera, harwardzki, marszowy i inne,

ewiczen

• stworzyc w miare mozliwosci jednorodna grupe cwiczacych, • podczas nauczania nowych zadan ruchowych jasno opisac i poprawnie zademonstrowac kazde cwiczenie, • optymalnie dostosowac stopien trudnosci cwiczen do rnozliwosci funkcjonalnych cwiczacych, • nie rozpoczynac zajec od cwiczen statycznyeh, • nie zaczynac od cwiczen 0 bardzo duzej intensywnosci i duzym stopniu trudnosci, • cwiczenia statyczne przeplatac dynamicznymi, • unikac cwiczen jednostronnie obciazajacych uklad ruchu, • nie koncentrowac sie wylacznie na jednym odcinku ciala, • w spos6b przemyslany zmieniac pozycje wyjsciowe do cwiczen, • unikac lokalnego zrneczenia miesni (cwiczyc przeciwstawne grupy miesniowe oraz wplatac cwiczenia rozluzniajace), • zawsze korygowac bledy cwiczacych, • w razie malej skutecznosci tego typu korekeji wprowadzac ulatwienia (np. feedback), a jesli to nie pomaga, rezygnowac z cwiczen, kt6rych nie mozna poprawnie wykonac, • uatrakcyjniac cwiczenia (wprowadzac modyfikaeje, stosowac przybory i przyrzady), • nie konczyc gwaltownie cwiczen (w fazie glownej),

19.2. Kontrola uzyskiwanych wynik6w i ich dokumentacja
We wszystkich obszarach kultury fizycznej (w tym taki:e w rehabilitaeji) stalym ogniwem metodyeznym ksztalcenia ruchowego jest okresowa kontrola uzyskiwanych wynikow, Pozwala ona przede wszystkim sprawdzic, czy zamierzony eel zostal osiagniety, a to z kolei ulatwia tworzenie dalszego programu postepowa-

198

Ksztalcenie umiejetnosci ruchowych - podstawy teoretyczne

i

aspekty praktyczne

19. Aspekty organizaayjno-metodyczne

przeprowadzania

cwiczen

199

Szczegolny problem stanowi oeena wynikow ukierunkowana na dostosowanie wielkosci obciazen do poziomu wytrenowania osobnika, gdyz cwiczenia musza bye bezpieezne (nie moga stwarzac zagrozenia utraty zdrowia, a tym bardziej zycia cwiczacego). Dlatego wazna jest umiejetnosc ustalenia intensywnosci wysilku, W tym eelu czesto wystareza prosty pomiar tetna. Mozna je mierzyc palpacyjnie, na tetnicy szyjnej lub prom ieniowej , alba uzywajac specjalnych urzadzen - np. sporttestera czy czujnikow zakladanych na palec lub platek malzowiny usznej, wspolpracujacych z odpowiednim miernikiem, Poza tym, obserwujac zmiany wartosci tetna spoczynkowego w okreslonym czasie (np. eo kilka jednostek cwiczeniowych, co miesiac itp.), a takze predkosc powrotu tetna po okreslonym wysilku fizycznym do wartosci wyjsciowych, mozna w niezbyt skomplikowany sposob oszacowac poziom wytrenowania danej osoby Tabcla XV. Poziom wytrcnowania napodstawie okreslenia tetna spoczynkowego (wg A. Goodsell) WARTOSCI D;TNA SPOCZYNKOWEGO NA R6tNYCH POZIOMACH WYTRENOW ANlA BARDW DOBRY PRZEC:O;TNY SLABY DOBRY 62-68 < 60 70-84 > 86 <62 64-70 72-84 > 86 <64 66-72 74-88 > 90 <66 68-74 76-88 > 90 <70 72-76 78-94 > 96 < 70 72-78 80-96 > 98 <72 74-78 80-98 > 100 <74 76-82 84-102 > 104

omawiane testy maja u osob z chorobami ukladu krqzenia i oddychania. W takieh przypadkach sluza one nie tylko ocenie aktualnej wydolnosci wysilkowej, ale pomagaja rowniez ustalic mechanizmy stwierdzanych zaburzen (np. niewydolnosci oddechowej), a takze wplywu lekow oraz cwiczen na wydolnosc, Oprocz wczesniej wymienionych, testy wysilkowe przeprowadzane sa rowniez w innych okolicznosciach - np. podczas badan zdolnosci do praey w niektorych zawodach (kierowey, lotnicy, pracownicy fizyczni), w badaniach profilaktycznych (przed powolaniem do sluzb mundurowych) czy w badaniach epidemiologieznyeh. Jednym z prostszych test6w wydolnosciowych jest wehodzenie na stopien o wysokosci 20-25 em przez 3 minuty, a nastepnie pomiar tetna po 30 sekundach ad zaprzestania wysilku. Uzyskany wynik por6wnuje sie z normami okreslonymi dla danego wieku i plci Tabela XVL Poziom wytrcnowania na podstawie okreslenia wartosci tetna kundach od zakonczenia wysilku (wg A. Goodsell) WARTOSCl~TNAP030SEKUNDACH
1)0

30 se-

WIEK ~

'N'~ ~>
~N
U

i: r::
0

= ~

20-291at 30-391at 40-491at > 50 lat 20-291at 30-391at 40-491at > 50 lat

'N'~ .... ;;..:
~N
U

-

WIEK 20-291at 30-391at 40-491at > 50 lat 20-291at 30-391at 40-491at > 50 lat

SLABY
> 102 > 102 > 106 > 106 > III > 114 > 116 > 118

PRZECn;TNY 86-100 88-100 90-104 92-104 94-110 96-112 96-114 100-U6

DOBRY 76-84 80-86 82-88 84-90 88-92 88-94 90-94 92-98

~ c:= ~

=

BARDZO DOBRY <74 < 78 <80 <82 < 86 < 86 <88 <90

Tolerancje wysilkowa (tak os6b zdrowych, jak i ehorych) mozna badac wykorzystujac roznorodne testy. Wazne jest jednak, aby byly one bezpieczne, angazowaly do pracy duze grupy rniesniowe, byly akeeptowane przez osoby poddawane tym testom oraz by dozowane obciazenie bylo wymieme. 0 doborze zastosowanego testu decyduje w glownej mierze eel badania, rnozliwosci i stan zdrowia badanej osoby, a takze zaplecze teehniezne, czyli sprzet, Jakim dysponuje pracownia. Najczesciej wykonuje sie pr6by wysilkowe na biezni ruchomej, cykloergometrze rowerowym badz recznym, alba na stopniu. U os6b chorych testy wysilkowe powinny bye monitorowane (nieprawidlowosci w EKG wysilkowym moga sluZyc zarowno diagnozie, jak i prognozie). Testy wysilkowe stosuje sie nie tylko w sporcie (podczas kwalifikowania do uprawiania okreslonej dyscypliny, jake ocena stopnia sprawnosci i poziomu wytrenowania oraz w celu ustalenia i kontroli metod treningowych), ale rowniez w rehabilitacji. W tej drugiej, na ich podstawie ustala sie aktualna zdolnosc do podejmowania wysilkow fizyeznych (wydolnosc wysilkowa), dobiera sie sposoby postepowania usprawniajacego oraz ocenia uzyskiwane rezultaty - Szczegolne znaezenie

Podobnym w swej istocie testem jest pr6ba harwardzka, a w zasadzie jej modyfikacja - tzw. step-up-test. Polega na wchodzeniu przez 5 minut na stopien o okreslonej wysokosci (51 ern dla mezczyzn i 46 em dla kobiet) w tempie 30 wejsc na minute, Nastepnie badany siada i trzykrotnie przez 30 sekund wykonywany jest u niego pomiar tetna (po I, 2 i 3 minutach). Na podstawie uzyskanyeh ~vynik6w oblicza sie tzw. wskaznik sprawnosci fizycznej (Fl) wed1ug nastepujacego wzoru

Uzyskany wynik (FI) por6wnuje sie z obowiazujacymi normami, w ten sposob okreslajac poziom wydolnosci fizycznej,

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->