Krzysztof A.

Wieczorek

Logika dla opornych
Wszystko co powinniście wiedzieć o logice, ale nie uważaliście na zajęciach

Ilustracje: Barbara Wieczorek

copyright © 2002 by Krzysztof A. Wieczorek

1

WSTĘP
Celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki. Książek takich jest już wystarczająco dużo, więc osoba głębiej zainteresowana tym przedmiotem na pewno nie będzie miała kłopotu ze znalezieniem czegoś odpowiedniego dla siebie. Niniejsza pozycja przeznaczona jest przede wszystkim dla tych, którzy pobieżnie zetknąwszy się z logiką, na przykład jako z przedmiotem wykładanym podczas krótkiego kursu na wyższej uczelni, z przerażeniem stwierdzili, że nic z tego nie rozumieją. Przyświeca mi cel pokazania takim osobom, że wbrew pozorom logika wcale nie jest taka trudna, jak by się to mogło początkowo wydawać, a jej nauka nie musi przypominać drogi przez mękę. Większość tradycyjnych podręczników logiki najeżona jest technicznymi terminami, sucho brzmiącymi definicjami i twierdzeniami oraz skomplikowanymi wzorami. Brakuje im natomiast przykładów ilustrujących zawarty materiał teoretyczny i wyjaśniających bardziej złożone zagadnienia w sposób zrozumiały dla osób uważających się za „humanistów”, a nie „ścisłowców”. Sytuacja ta sprawia, że po zapoznaniu się z treścią takiego podręcznika lub po wysłuchaniu wykładu opracowanego na jego podstawie, adept logiki ma trudności z rozwiązaniem nawet bardzo prostych zdań umieszczanych na końcach rozdziałów lub w specjalnych zbiorach ćwiczeń z logiki. Taki stan rzeczy przyprawia o mdłości i ból głowy zarówno wielu wykładowców logiki zrozpaczonych rzekomą całkowitą niezdolnością do poprawnego myślenia okazywaną przez ich studentów, jak i tych ostatnich, zmuszonych do zaliczenia przedmiotu, z którego niemal nic nie rozumieją. Doświadczenie zdobyte przeze mnie podczas lat nauczania logiki na różnych kierunkach uniwersyteckich wskazuje jednakże, iż najczęściej nieumiejętność rozwiązywania zadań z logiki nie jest wynikiem jakichkolwiek braków umysłowych studentów ani nawet ich lenistwa, ale po prostu przerażeniem wywoływanym przez gąszcz niezrozumiałych dla nich wzorów, twierdzeń i definicji. Panika ta widoczna jest szczególnie u osób obdarzonych bardziej humanistycznym typem umysłowości, alergicznie reagujących na wszystko, co kojarzy im się z matematyką. Można oczywiście ubolewać nad tym, że tak wielu młodych ludzi nie chce pokonać w sobie uprzedzeń do logiki i zmuszać ich „dla ich dobra” do przyswajania tej wiedzy w tradycyjnej formie. Czy ma to jednak większy sens? Da się oczywiście sprawić, że uczeń poświęci tydzień czasu przed egzaminem (często wspomagając się przy tym różnego rodzaju chemicznymi „środkami dopingującymi”) na pamięciowe wykucie kilkudziesięciu twierdzeń i

2

praw, a następnie nauczy się ich mechanicznego stosowania. Nie zmieni to jednak faktu, iż student taki w dalszym ciągu nie będzie rozumiał istoty tego, co robi, ani jaki jest właściwie cel wykonywanych przez niego operacji. Żyjemy obecnie w czasach, w których liczy się przede wszystkim szybkość i skuteczność działania. Większość ludzi nie ma czasu na zgłębiane teoretycznych podstaw jakiejś dziedziny – interesują ich przede wszystkim praktyczne umiejętności, sposób w jaki teoria przejawia się w praktyce. Przykładowo użytkownik komputera nie musi znać zasad jego budowy ani języków pisania programów. Wystarczy mu, że potrafi kopiować pliki na dyskietkę, włączyć kilka ulubionych programów, wie, co zrobić, gdy komputer się zawiesi, a w razie większych komplikacji ma telefon do kogoś, kto zna się na tym lepiej. Również ucząc się obsługi potrzebnych programów, przeciętny człowiek nie musi korzystać ze specjalistycznych książek dla informatyków wyjaśniających wszelkie możliwe szczegóły techniczne. Wystarczy, że sięgnie on do popularnego podręcznika z serii „dla opornych”. Książki takie wiele spraw znacznie upraszczają, wiele trudnych problemów pomijają, ograniczając się do tego, co najważniejsze. Jeżeli jednak coś można ułatwić, przedstawić w sposób zrozumiały, nawet kosztem pewnej trywializacji, to dlaczego tego nie zrobić? Nie wszystko co ważne, musi być od razu trudne i opisane technicznym językiem. Z podobnym nastawieniem pisana jest niniejsza książka. Wiele spraw jest w niej uproszczonych. Starałem się posługiwać zrozumiałym językiem, unikając gdzie tylko się da technicznego żargonu. Może to sprawić, że przedstawiona w ten sposób logika wyda się komuś nadmiernie spłycona. Być może jest tak faktycznie, jednak, podkreślam to raz jeszcze, celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki, ale przede wszystkim pomoc w opanowaniu tego przedmiotu dla tych, którym wydaje się on niemal całkowicie niezrozumiały. Gdy stwierdzą oni, że logika nie jest wcale tak trudna, jak im się to początkowo wydawało, sięgną oni być może po podręcznik głębiej traktujący temat. Jednocześnie książka ta może stać się zachętą do zainteresowania się logiką przez osoby, które nigdy się z tym przedmiotem nie zetknęły. Korzystając z zawartych tu przykładów, czytając odpowiedzi na pytania zwykle zadawane przez początkujących, widząc często popełniane błędy, mogą one przyswoić sobie podstawy logiki samodzielnie, bez pomocy nauczyciela. Semestralny kurs logiki na wielu uniwersyteckich kierunkach trwa zwykle 60 godzin lekcyjnych. Jednakże zdarzają się kursy ograniczone do 30, 15, a nawet 10 godzin. W takim czasie doprawdy trudno jest nauczyć kogoś logiki. Można co najwyżej pokazać zarys tego przedmiotu. Studentom uczestniczącym w takich, z różnych względów skróconych, kursach, 3

niniejsza książka powinna przynieść szczególne korzyści. Może ona im pomóc w zrozumieniu tego, na wyjaśnienie czego nie starczyło czasu na wykładach lub ćwiczeniach, a jednocześnie pokazać, jak należy rozwiązywać zadania spotykane często na egzaminach i kolokwiach.

Jak korzystać z książki?
Celem tego podręcznika jest przede wszystkim wyrobienie u Ciebie, drogi Czytelniku, umiejętności rozwiązywania zadań spotykanych w standardowych podręcznikach do logiki. Najczęściej jednak rozwiązania przykładów wymagają pewnej podstawy teoretycznej. Potrzebna teoria, w formie bardzo okrojonej i uproszczonej, wprowadzana jest zwykle w początkowych partiach każdego rozdziału. Ponieważ, z uwagi na tę skrótowość, nie wszystko w części teoretycznej może wydać Ci się od razu zrozumiałe, proponuję przeczytanie tych paragrafów dwa razy: na początku dla zapoznania się z podstawowymi pojęciami, a następnie po przerobieniu części praktycznej, w celu dokładniejszego zrozumienia i utrwalenia sobie przerobionego materiału. Jestem przekonany, że po takim powtórnym przeczytaniu fragmentów teorii w pełni jasne staną się sprawy, które początkowo wydawały się nie do końca klarowne. W części teoretycznej przedstawiane są tylko konieczne podstawy – tyle, aby można było przystąpić do rozwiązywania pierwszych zadań. Wiele dalszych problemów omawianych jest później – gdy pojawiają się przy okazji praktycznych zadań. Rozwiązując te zadania, zapoznajesz się, niejako mimochodem, z kolejnymi elementami teorii. Niektóre wiadomości teoretyczne zawarte są również w sekcjach „Uwaga na błędy” oraz „Często zadawane pytania”. Zawarte w książce przykłady uszeregowane są w kolejności od najprostszych do coraz trudniejszych. Umiejętności nabyte przy rozwiązywaniu jednych wykorzystywane są często w kolejnych zadaniach. Dobrane są one również w taki sposób, aby każdy z nich wskazywał jakiś inny problem techniczny lub teoretyczny. Jeśli chcesz nauczyć się samodzielnego rozwiązywania zadań, nie powinieneś ograniczać się do śledzenia rozwiązań podanych przeze mnie krok po kroku. Doświadczenie wskazuje, że w takim momencie wydają się one banalnie proste; problemy pojawiają się jednak, gdy podobne rozwiązanie trzeba przedstawić samodzielnie. Dlatego po przerobieniu każdego działu spróbuj przepisać treść przykładów na osobną kartkę, rozwiąż je samodzielne i dopiero wtedy porównaj wynik z podręcznikiem. W wielu wypadkach zobaczysz wtedy, iż nawet w pozornie prostych przykładach bardzo łatwo popełnić błędy. Nie powinno to jednak

4

5 . Znaczenie tych pojęć powinieneś sobie przyswoić i dobrze zapamiętać.powodować u nikogo większego niepokoju. Nic bowiem tak nie uczy. Definicje tych wyrażeń i czasem dotyczące ich wyjaśnienia zawarte są również w znajdującym się na końcu książki słowniczku. że książka ta składa się przede wszystkim z przykładów. Objaśnienia mogą się im przydać w sytuacjach. i mogą od razu przystąpić do ich samodzielnego rozwiązania. że otrzymały w którymś miejscu nieprawidłowy wynik. Tak więc – w dłuższej perspektywie – popełnianie błędów w początkowej fazie nauki jest nawet korzystne. Osoby lepiej znające ten przedmiot nie muszą czytać drobiazgowych omówień poszczególnych ćwiczeń. gdyby okazało się. W niektórych miejscach tekstu tłustym drukiem wyróżnione zostały pojęcia szczególne istotne w nauce logiki. jak zrobienie błędu. dostrzeżenie go i następnie poprawienie. Z uwagi na to. może ona posłużyć jako swojego rodzaju zbiór zdań z logiki.

1. Posługując się metodami KRZ można również stwierdzić. że na przykład z takich przesłanek jak: Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. to. Pierwszą czynnością. W praktyce może on służyć do sprawdzania poprawności wnioskowań. jeśli. czyli takich procesów myślowych.Rozdział I KLASYCZNY RACHUNEK ZDAŃ. Dzięki znajomości KRZ każdy może się łatwo przekonać. i. ŁYK TEORII. Klasyczny rachunek zdań (w skrócie KRZ) jest jednym z najprostszych systemów logiki formalnej.. Schematy pokazują nam położenie w zdaniach języka naturalnego zwrotów szczególnie istotnych z punktu widzenia logiki – niektórych z tak zwanych stałych logicznych: nieprawda że.1. na język logiki. to impreza się nie udała oraz Impreza udała się można wywnioskować iż: Na imprezie nie było Zdziśka lub Wacka. w jakich przyjmuje je logika) 6 .1. wtedy i tylko wtedy. kto z przesłanek: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zdziśka oraz Wacek jest w barze dochodzi do konkluzji: Wacek dostał wypłatę. w którym logicy sprawdzają poprawność danego rozumowania. ≡ (równoważność). jaką należy przećwiczyć rozpoczynając naukę klasycznego rachunku zdań. 1. koniunkcji. ∧ (koniunkcja). alternatywy. SCHEMATY ZDAŃ. jest budowanie logicznych schematów zdań. iż nie rozumuje poprawne ten. podczas których na podstawie uznania za prawdziwe jednych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (wniosku). 1. Zwroty te noszą w logice nazwy negacji. implikacji oraz równoważności i będą w schematach zastępowane odpowiednimi symbolami: ~ (negacja). lub. ∨ (alternatywa). jakim ludzie posługują się na co dzień.. Wymienione zwroty są (przynajmniej w takich znaczeniach. Budowanie takich schematów przyrównać można do przekładu wyrażeń „normalnego” języka. Termin „zdanie” oznacza w logice tylko i wyłącznie zdanie oznajmujące i schematy tylko takich zdań będziemy budować. → (implikacja).

r. koniunkcji. łączone przez spójniki logiczne zastępować będziemy w schematach literami: p.spójnikami łączącymi zdania. to będzie rozczarowana nazywamy 7 . poprzednik to zdanie znajdujące się przez „strzałką” implikacji. [p ≡ (q → r)] ∧ (s → z).. implikacji oraz równoważności określa się w logice nie tylko spójniki. Zdania wiązane przez spójniki logiczne nazywamy członami tych spójników. Człony równoważności niektórzy nazywają stronami równoważności. s. q. Zdania proste. które jego części wiążą się ze sobą ściślej. a następnik – zdanie po niej. Mianem negacji. ~ (p ∧ q). Litery p. alternatywy. t. a które luźniej. natomiast zdania wiązane przez implikację określamy najczęściej mianem poprzednika i następnika implikacji. q. Przykładowe schematy logiczne zdań mogą wyglądać następująco: p → q. Na przykład wyrażenie Jeśli Agnieszka zobaczy Ryszarda w tym stanie. Powtórzmy więc jeszcze raz: poprzednik i następnik występują wyłącznie przy implikacji. r… nazywamy zmiennymi zdaniowymi (ponieważ zastępują zdania języka naturalnego). Rola nawiasów stanie się jaśniejsza po przerobieniu kilku zadań praktycznych. itd. ale również całe zdania przy ich pomocy tworzone.. które pełnią rolę podobną do znaków przestankowych w piśmie – pokazują jak schemat należy odczytać. dlatego nazywamy je spójnikami logicznymi. Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez studentów jest nazywanie poprzednikiem i następnikiem zdań łączonych przez spójniki inne niż implikacja. Jak łatwo się domyśleć. p ∨ (r → ~ s). Do budowy schematów będziemy też często używali nawiasów.

do którego negacja się odnosi. Tak więc prawidłowe są zapisy: p → q. Podobnie jak w przypadku innych spójników nie musi być to zdanie proste. Na przykład w schemacie p ∨ q członami alternatywy są zdania proste oznaczane przez p i q. Niekoniecznie muszą być to jednak zdania proste. że łączą one dwa zdania. p ∨∧ q) Negacja jest tak zwanym spójnikiem jednoargumentowym. itd. zdanie Ryszard wykazał się dużym sprytem lub po prostu dopisało mu szczęście nazywamy alternatywą. aby występowały obok siebie dwie zmienne zdaniowe nie oddzielone spójnikiem (np. Spójnik negacji zapisujemy zawsze przed wyrażeniem. Stronami równoważności w kolejnym schemacie są jeszcze dłuższe zdania (ujęte w nawias klamrowy i kwadratowy) {[p ∨ (q → ~ r)] ∧ s} ≡ [t → (w ∧ z)] Wyrażenia łączone przez spójniki dwuargumentowe występują zawsze po obu stronach spójnika. ale może być ujęta w nawias większa całość. W schemacie ~ p negacja odnosi się do prostego zdania p. Jednakże członami koniunkcji w wyrażeniu (p → q) ∧ (r ∨ s) są już wzięte w nawiasy zdania złożone: (p → q) oraz (r ∨ s). Prawidłowy jest zatem zapis ~ p. neguje ona całe wyrażenie ujęte w nawias kwadratowy. co oznacza. lecz wiąże się tylko z jednym. → p q. co oznacza.zdaniem implikacyjnym lub po prostu implikacją. że nie łączy ona dwóch zdań. jednakże w ~ [(p → q) ∧ r]. Większość spójników (poza negacją) to tak zwane spójniki dwuargumentowe. p ∧ (q ∨ r). lub dwa spójniki dwuargumentowe (czyli wszystkie oprócz negacji) nie oddzielone zmienną (np. p (q ∨ r) ∧. p → q r). natomiast błędny p ~. 8 . równie dobrze mogą być to ujęte w nawiasy złożone wyrażenia. natomiast nieprawidłowe: Uwaga na błędy! W prawidłowo zapisanych schematach nie może nigdy zdarzyć się tak.

lub. W zdaniu tym znajdujemy jedno wyrażenie odpowiadające spójnikowi logicznemu – i.. to wtedy i tylko wtedy p∧q p∨q p→q p≡q p ∧ (~ q ≡ r) (p → q) ∨ (r ∧ ~ s) (p ∨ q) → ~ r (p ∧ ~ q) ≡ (~ r → ~ s) 1.2. schemat ma za zadanie pokazać położenie w zdaniu spójników logicznych. 9 . W tym momencie z łatwością możemy już zapisać właściwy schemat całego zdania: p ∧ q.1.. oraz dwa zdania proste – Zygfryd czyści rewolwer oraz (Zygfryd) obmyśla plan zemsty. Przykład: p ∧ q Zygfryd czyści rewolwer i obmyśla plan zemsty. Dla ułatwienia sobie dalszej pracy symbole spójników można wtedy zapisać nad tymi zwrotami. i.DO ZAPAMIĘTANIA: Poniższa tabelka pokazuje podstawowe znaczenia spójników logicznych oraz prawidłowy sposób. w jaki występują one w schematach. Całą resztę badanego wyrażenia stanowić będą łączone przez spójniki zdania proste. wtedy i tylko wtedy. że ~p ~ (p ∨ q) Koniunkcja Alternatywa Implikacja Równoważność ∧ ∨ → ≡ i lub jeśli. jeśli.. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ JĘZYKA NATURALNEGO.. które będziemy zastępowali przez zmienne zdaniowe. Symbole tych zmiennych również możemy dla ułatwienia zapisać nad ich odpowiednikami. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Przykładowe zastosowanie w języku naturalnym Negacja ~ nieprawda. Dlatego pisanie schematu dobrze jest rozpocząć od wytropienia w zdaniu zwrotów odpowiadających poszczególnym spójnikom – nieprawda że. to. Jak już wiemy z teorii.

której składniki „jeśli” oraz „to” znajdują się w różnych miejscach zdania. q – Zygfryd obmyśla plan zemsty. którego schemat budujemy. Uwaga na błędy! Pisząc. p – Zygfryd czyści rewolwer. 10 . strzałkę piszemy zawsze nad to. Często spotykanym błędem. Schemat powyższego zdania to oczywiście p→q p – Marian zostanie prezesem. W przypadku implikacji. w zadaniach takich jak powyżej. które zastąpiliśmy spójnikami. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe nie piszemy już wyrażeń.Niektórzy wykładowcy mogą wymagać. aby po napisaniu schematu objaśnić również. W takim wypadku piszemy: p ∧ q. jest napisanie. q – Leszek straci. Po nabraniu pewnej wprawy można zrezygnować z pisania symboli spójników i zmiennych zdaniowych nad wyrażeniem. Przykład: p → q Jeśli Marian zostanie prezesem. to Leszek straci pracę. że p oznacza zdanie jeśli Marian zostanie prezesem. Jednakże jeśli zostało już przecież zastąpione symbolem „→”. Jednakże trzeba wtedy zachować szczególną ostrożność w przypadku dłuższych zdań – łatwo jest bowiem „zgubić” jakiś spójnik lub zmienną. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe.

Przykładowo spójnik alternatywy standardowo uznawany za odpowiadający słowu lub może się pojawić np. W zdaniu tym wyrażenie „przemysłu ciężkiego”. a więc zastępuje ona zdanie. że q to zmienna zdaniowa. gdyby. Uwaga na błędy! Napisanie. Jeszcze gorzej jest z koniunkcją – może się ona pojawić w postaci m. Czy to jest zdanie? Często zdania łączone przez spójniki występują w „skróconej” postaci. nie jest tak..1.. q – Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego. jako albo. Najmniejszy kłopot jest z równoważnością – wtedy i tylko wtedy... Tak więc poprawny schemat zdania wygląda: p∨q p – Wiesław zostanie ministrem kultury.: i. czy też bądź. a także. Negacja to nieprawda że. oraz. Przykład: Wiesław zostanie ministrem kultury lub przemysłu ciężkiego. itd.. to oczywiście skrót zdania „Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego” i w taki sposób należy je traktować. to. że.in..3. to.1. Wyrażania „przemysł ciężki” lub „przemysłu ciężkiego” zdaniami oczywiście nie są.. Implikacji odpowiadają zwroty jeśli. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. ewentualnie zawsze i tylko 11 . a. lub często po prostu samo nie. lecz. to. że q oznacza „przemysłu ciężkiego”. Czy to jest spójnik logiczny? Wyrażenia odpowiadające spójnikom logicznym mogą występować w różnej postaci. albo „przemysł ciężki” to duży błąd! Pamiętamy. o ile.

bądź 12 . DO ZAPAMIĘTANIA. że i lub Inne odpowiedniki nie jest tak. p∧q p – Zygmunt jest filozofem.. albo. Zapis ∨ p ∨ q nie mógłby się pojawić – nie jest on poprawnym wyrażeniem rachunku zdań.wtedy. a. Przykład: Albo Antoni jest ślepy. q – Antoni jest zakochany. Poniższa tabelka pomoże utrwalić sobie znaczenia i symbole poszczególnych spójników logicznych. Zwroty te są jednak rzadko spotykane — nie używa ich raczej nikt inny poza matematykami i logikami. ~p p – Józef przyszedł na zebranie. lecz. albo zakochany.. że pomimo dwukrotnego pojawienia się słowa „albo” mamy tu do czynienia tylko z jedną alternatywą. Przykład: Zygmunt jest filozofem a Grzegorz biznesmenem. nie oraz. a także. Przykład: Józef nie przyszedł na zebranie. ale albo. p∨q p – Antoni jest ślepy. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Negacja Koniunkcja Alternatywa ~ ∧ ∨ nieprawda. Zauważmy. że. q – Grzegorz jest biznesmenem.

W takim wypadku należy na ogół skorzystać z nawiasów. „Stefan” w tym wypadku nie jest zdaniem. niż to. to bez trudu zdam egzamin. W każdym zdaniu złożonym musi być taki spójnik. tworząc swego rodzaju całość.. Prawidłowy schemat tego zdania to: (p ∨ q) → r Nawiasy pokazują. że zdania oznaczone zmiennymi p oraz q tworzą pewną całość i dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji.. otrzymałby bezsensowne wyrażenie: Stefan jest małżeństwem. które zdania w sposób naturalny łączą się ze sobą bliżej. to. Gdyby ktoś potraktował „Stefan” jako skrót zdania. Nawiasy wskazują. W takim wypadku oczywiście nie wolno go zastępować symbolem spójnika. który niejako spina całe zdanie. który ze spójników pełni rolę tak zwanego spójnika głównego. o ile.. ale nie łączy ono zdań. Gdyby ktoś postawił nawiasy w złym miejscu i głównym spójnikiem uczynił alternatywę.. czyli schemat wyglądałby: p ∨ (q → r).. zawsze i tylko wtedy To nie jest spójnik! Bywa.. Przykład: Jeżeli przeczytam podręcznik lub będę chodził na wykłady. czyli tego. 13 . którego schemat mieliśmy napisać.. że w zdaniu pojawi się wyrażenie pozornie odpowiadające któremuś ze spójników logicznych...... Tak więc Stefan i Krystyna są małżeństwem to zdanie proste i jego schemat to tylko samo p.. Przykład: Stefan i Krystyna są małżeństwem. to. ale użyte w innym znaczeniu (nie jako spójnik zdaniowy). to byłby to schemat następującego zdania: Przeczytam podręcznik lub jeśli będę chodził na wykłady. to. W zdaniu tym występuje wyrażenie i. Więcej spójników.Implikacja Równoważność → ≡ jeśli. a więc innego.. to bez trudu zdam egzamin. Często w zdaniu występuje więcej niż jeden spójnik.. Jednocześnie nawiasy pokazują. Implikacja pełni w tym schemacie rolę spójnika głównego – łączy ona wyrażenie w nawiasie oraz zmienną r. wtedy i tylko wtedy gdyby. łączy ostatecznie wszystkie jego części. ani też jego skrótem.

Uwaga na błędy! Schemat w którym nawiasy nie wskazują jednoznacznie głównego spójnika. to od razu się z nim policzę. że głównym spójnikiem jest w nim implikacja. mogłyby powstać wątpliwości. Alternatywa została oddana przy pomocy zwrotu „albo. Pozostawienie schematu bez nawiasów: ~ p → q.albo”. Wtedy schemat wyglądałby (p → q) ∨ r.Przykład: Nieprawda. jaki spójnik pełni rolę głównego. wypowiadając zdanie Jeżeli skończę studia to wyjadę za granicę lub zostanę bezrobotnym ktoś mógł mieć bowiem na myśli alternatywę: istnieją dwie możliwości (1) wyjazdu za granicę w przypadku ukończenia studiów lub (2) zostania bezrobotnym (w domyśle – w przypadku nie ukończenia studiów). albo zostanę bezrobotnym.. że jeśli dopadnę drania. Takie wieloznaczne wyrażenia (np.. to od razu się z nim policzę. że gdyby zostało użyte słowo „lub”. jest wieloznaczny (dopuszcza różne możliwości interpretacji). aby pokazać. a więc byłby to schemat zdania jeśli nie dopadnę drania. to od razu się z nim policzę. wskazywało by. p → q ∨ r lub p ∧ q → r) noszą nazwę amfibolii. Napisanie schematu będącego amfibolią traktowane jest jako błąd. Prawidłowy schemat to: ~ (p → q) Nawiasy są konieczne. że negacja odnosi się tylko do prostego zdania p (głównym spójnikiem stałaby się wtedy implikacja). iż negacja jest tu spójnikiem głównym i odnosi się do całej implikacji jeśli dopadnę drania. Zauważmy. Przykład: Jeżeli skończę studia to albo wyjadę za granicę. 14 . Schemat tego zdania to: p → (q ∨ r) Treść tego zdania wyraźnie wskazuje.

Jedynym wyjątkiem jest stosowana dotąd bez wyjaśnienia. łączące trzy zdania (w tym jedno zanegowane): p → ~ q → r. czy też p → (~ q → r). co się wydarzy. a więc poprzednikiem głównej implikacji jest zdanie proste. Natomiast następnikiem sformułowanego w tym zdaniu warunku jest pewna implikacja „o ile nie będzie zbyt późno. W powyższym zdaniu mamy dwie implikacje (oddane przez „jeżeli” oraz „o ile”). przed którą się znajduje. to skoczymy na małe piwo. nie dla wszystkich może od razu być jasne. Wyszłoby wtedy coś w rodzaju: „jeżeli jeśli spotkam Wojtka to nie będzie zbyt późno. którego schemat piszemy.UWAGA! Autorzy niektórych podręczników wprowadzają różne konwencje pozwalające pomijać nawiasy. Zasady te stwierdzają na przykład. która z implikacji stanowi główny spójnik zdania – czy schemat ma wyglądać: (p → ~ q) → r. wstawiając odpowiednie zdania proste za zmienne. tak jakby wyglądał on p → (q ∧ r). Aby ten problem rozwiązać przyjrzyjmy się bliżej naszemu zdaniu – mówi ono. Przykład: Jeżeli spotkam Wojtka. nie ma zatem potrzeby zapisywania schematu w formie: ~ (p) ∨ q. Jeśli ktoś nie jest o tym przekonany. to o ile nie będzie zbyt późno. jednakże intuicyjnie oczywista zasada dotycząca negacji. to skoczymy na małe piwo”. W schemacie takim musimy jednak przy pomocy nawiasów określić. to negacja odnosi się tylko do zmiennej. Ponieważ jednak nie wszyscy takie konwencje stosują. Na przykład w wyrażeniu ~ p ∨ q zanegowane jest tylko zdanie p. czyli prawidłowy jest schemat: p → (~ q → r) To. gdzie należy postawić nawias. Tak więc mamy do czynienia z implikacją prowadzącą od zdania prostego do kolejnej implikacji. Gdzie dać ten nawias? Czasami mogą powstać wątpliwości. niech spróbuje wypowiedzieć zdanie oparte na schemacie (p → ~ q) → r. nawet gdy zdanie. a więc schemat p → q ∧ r należy domyślnie potraktować. jeśli „spotkam Wojtka”. mówiąca że jeśli nie ma nawiasów. że ten właśnie schemat jest właściwy. że zasięg implikacji jest większy od zasięgu koniunkcji. skoczymy na małe piwo”. 15 . nie będziemy ich tu wprowadzać. choć nie byłoby to błędem. na pewno nie jest amfibolią.

Przykład: Jeżeli wybory wygra lewica to znów wzrosną podatki i spadnie tempo rozwoju gospodarczego. zdanie. Przykład: Nie jest prawdą. to znajdę dobrze płatną pracę. z implikacją jako głównym spójnikiem. Natomiast pominięcie nawiasu okrągłego: ~ [p ∧ q → r] sprawiłoby. musiałoby brzmieć wtedy: Jeżeli nie ukończę studiów i prestiżowego kursu językowego. Wskazują one niejako hierarchię wyrażeń. albo za rok będą nowe wybory. Schemat tego zdania to: [p → (q ∧ r)] ∧ {(s ∨ t) → [ u ∧ (w ∨ z)]} Głównym spójnikiem zdania jest koniunkcja oddana przy pomocy słowa „ale”. że negacja odnosi się do całego zdania złożonego i pełni rolę spójnika głównego. Napisanie schematu pierwszego członu koniunkcji nie powinno sprawić nikomu większych 16 . iż zdania p oraz q dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. że negacja odnosiłaby się jedynie do wyrażenia (p ∧ q). ale jeśli wygra prawica lub tak zwana centroprawica. Poprawny schemat tego zdania to: ~ [(p ∧ q) → r] Nawias kwadratowy wskazuje.Więcej nawiasów. Czasem w zdaniu musi występować większa ilość nawiasów. Natomiast nawias okrągły pokazuje. to powstanie bardzo słaby rząd i albo będziemy przez cztery lata świadkami gorszących skandali. że jeśli skończę studia i prestiżowy kurs językowy to znajdę dobrze płatną pracę. że wyrażenie w nawiasie kwadratowym stałoby się amfibolią. Uwaga na błędy! Pominięcie w powyższym przykładzie nawiasu kwadratowego: ~ (p ∧ q) → r sprawiłoby.

to po pierwsze będziemy mieli do czynienia z sytuacją opisaną przez zdanie u. q – Tadeusz przyjdzie. następnikiem głównej implikacji. jeśli będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. Głównym spójnikiem tej części jest implikacja – zdanie to mówi bowiem. lub gdyby nie zdążył na autobus. jak i (w ∨ z) są więc. Czasem pewne zdanie proste pojawia się w kilkakrotnie w różnych miejscach zdania złożonego. (p → q) ∨ (~ p → r) p – Tadeusz zdąży na autobus. W takich wypadkach należy wszędzie to zdanie zastąpić tę samą zmienną. Przykład: Populski przegra wybory. Analizowane zdanie stwierdza jednak coś innego. To samo zdanie – ta sama zmienna. błędnie. niezależną od warunku s ∨ t. Przy pisaniu schematu należy tę kolejność odwrócić.trudności. że następnikiem implikacji jest tylko zdanie u. a po drugie z alternatywą w ∨ z. Gdy się to stanie. na przykład ze względów stylistycznych. stanowi osobną całość. Przykład: Jeśli Tadeusz zdąży na autobus. wskazywało by to. Następnik przed poprzednikiem? Czasami. Zarówno u. r – Populski przegra wybory. Prawidłowy schemat zatem wygląda następująco: (p ∧ ~ q) → r p – Populski będzie uczciwy wobec konkurentów. jest to jednak ewidentnie następnik implikacji. Gdyby ktoś. 17 . natomiast alternatywa w ∨ z. Wprawdzie w zdaniu tym Populski przegra wybory pojawia się na samym początku. q – Populski będzie obiecywał gruszki na wierzbie. to przyjdzie. r – przełożymy nasze spotkanie. Większej uwagi wymaga schemat wyrażenia ujętego w nawias klamrowy. wzięte razem. w zdaniu języka naturalnego mającego postać implikacji następnik występuje przed poprzednikiem implikacji. napisał schemat części w nawiasie klamrowym w sposób: {[(s ∨ t) → u ] ∧ (w ∨ z)}. to przełożymy nasze spotkanie. co się wydarzy jeśli nastąpi warunek ujęty symbolicznie jako s ∨ t.

przeformułować zdanie. jest nieprawidłowy. 1. Warto zapamiętać! Wątpliwości. Jest to co najwyżej mniej eleganckie rozwiązanie. dodatkową trudność może zrodzić kwestia postawienia strzałki w odpowiednim miejscu nad zdaniem – jeśli ktoś koniecznie chce to zrobić. co znajduje się bezpośrednio po słowie „jeśli” (jeżeli. itd. to już jest schemat zdania? Tak.. który ze spójników jest główny. Czy zmienne w schemacie zdania muszą występować w kolejności p. o ile. Schemat w którym nawiasy nie pokazują.4. to przegra wybory. ale nie jest błędem rozpoczęcie schematu na przykład od r.Ponieważ w implikacji w powyższym przykładzie nie występuje słowo „to”.1..). rozwiać może użyteczna wskazówka. przed napisaniem schematu. co w danym przypadku jest poprzednikiem a co następnikiem. Czy pojedynczy symbol zmiennej zdaniowej. W takim wypadku najlepiej postawić ją po zakończeniu całego zdania lub przed jego rozpoczęciem. a potem q. Następnik natomiast może znajdować się albo po poprzedniku oddzielony słowem „to”. r. Przykładowo p ∧ q → r można by odczytać p i jeśli q to 18 . q. Można też. tak aby poprzednik i następnik znalazły się na właściwych miejscach: Jeżeli Populski będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. gdy itp. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Wprawdzie przyjęło się jako pierwszą zmienną obierać p. nie jest to konieczne. albo na samym początku zdania. że poprzednikiem jest każdorazowo to. s. jak go należy odczytać. Jeżeli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom. Czy w każdym schemacie musi być spójnik główny? Tak. t. na przykład samo p.? Nie. ponieważ nie wiadomo. to schemat takiego zdania składa się tylko z jednej zmiennej. schemat nie musi koniecznie zawierać spójników logicznych. gdy „to” nie jest obecne. jeśli oczywiście schemat nie składa się jedynie z pojedynczej zmiennej.

r (gdyby głównym spójnikiem była koniunkcja) albo też jeśli p i q to r (gdyby głównym spójnikiem miała być implikacja). Co więcej, jeśli mamy do czynienia ze formułą o znacznym stopniu złożoności, swoje spójniki główne muszą posiadać wszystkie ujęte w nawiasy zdania składowe. Na przykład w schemacie {[p → (q ∧ r)] ∨ s} ≡ ~ [(s ∨ t) ∧ z] głównym spójnikiem jest równoważność; Kolejne miejsce w hierarchii spójników zajmują alternatywa (główny spójnik lewej strony równoważności) oraz negacja (główny spójnik prawej strony równoważności). Następnie głównym spójnikiem wyrażenia w kwadratowym nawiasie z lewej strony jest implikacja, a w zanegowanym wyrażeniu w kwadratowym nawiasie z prawej strony – koniunkcja. Pominięcie któregokolwiek z nawiasów uniemożliwiłoby określenie tych spójników.

Czy da się napisać schemat każdego zdania? Tak, jeśli oczywiście jest to zdanie oznajmujące (bo tylko takie interesują nas w logice). Należy jednak pamiętać, że jeśli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom logicznym, to schematem tego zdanie będzie tylko „p”, choćby zdanie było bardzo długie.

Czy błędem jest „uproszczenie” sobie schematu poprzez pominięcie jakiegoś spójnika? Na przykład zapisanie schematu zdania „Jeśli spotkam Wojtka lub Mateusza, to pójdziemy na piwo”, jako p → q, gdzie p zostanie potraktowane jako „spotkam Wojtka lub Mateusza”, zamiast (p ∨ q) → r? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Czasem faktycznie, z różnych względów, pisze się takie uproszczone schematy. Tym niemniej na ogół, gdy w zadaniu należy napisać schemat zdania, rozumiany jest pod tym pojęciem tak zwany schemat główny, czyli zawierający wszystkie spójniki możliwe do wyróżnienia w zdaniu. Tak więc zapisanie schematu uproszczonego może zostać potraktowane jako błąd.

19

1.2. TABELKI ZERO-JEDYNKOWE I ICH ZASTOSOWANIE.
1.2.1. ŁYK TEORII.
Tak zwane tabelki zero-jedynkowe służą do określania prawdziwości lub fałszywości zdań zawierających spójniki logiczne. Prawdę lub fałsz nazywamy wartością logiczną zdania. W notacji logicznej symbol 0 oznacza zdanie fałszywe, natomiast 1 zdanie prawdziwe. Wartość logiczną zdania prostego zapisujemy zwykle pod (lub nad)

odpowiadającą mu zmienną, wartość logiczną zdania złożonego zapisujemy pod głównym spójnikiem tego zdania. Negacja ~ 1 0 p 0 1

Tabelka dla negacji ukazuję dość oczywistą prawidłowość, że negacja zmienia wartość logiczną zdania. Gdy weźmiemy dowolne zdanie fałszywe (oznaczone – 0) i następnie zanegujemy je, to otrzymamy zdanie prawdziwe (oznaczone 1). Na przykład: Gdańsk jest stolicą Polski – fałsz, Gdańsk nie jest stolicą Polski – prawda. Natomiast poprzedzenie negacją zdania prawdziwego czyni z niego zdanie fałszywe. Na przykład: Kraków leży nad Wisłą – prawda, Kraków nie leży nad Wisłą – fałsz.

Koniunkcja p 0 0 1 1 ∧ 0 0 0 1 q 0 1 0 1

20

Tabelka dla koniunkcji pokazuje, że gdy przynajmniej jeden z członów tworzących koniunkcję jest fałszywy, to całe zdanie złożone też jest fałszywe. Aby zdanie było prawdziwe, prawdziwe muszą być oba człony koniunkcji. Przykładowo, gdy ktoś stwierdza: W tym roku byłem w Afryce i Australii, a my skądinąd wiemy, że nie był on ani w Afryce, ani w Australii (oba człony koniunkcji fałszywe – pierwszy rząd w tabeli), to oczywiście całą wypowiedź należy uznać za fałszywą. Podobnie, gdyby okazało się, że wypowiadający zdanie był tylko w jednym z wymienionych miejsc (drugi i trzeci rząd w tabeli – jeden człon koniunkcji prawdziwy, a drugi fałszywy), to cała wypowiedź w dalszym ciągu pozostaje fałszywa. Dopiero w przypadku prawdziwości obu członów koniunkcji (ostatni wiersz tabeli) całe zdanie złożone należy uznać za prawdziwe.

Alternatywa p 0 0 1 1 ∨ 0 1 1 1 q 0 1 0 1

Tabelka dla alternatywy pokazuje, iż jest ona zdaniem fałszywym tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Gdy przynajmniej jeden człon jest zdaniem prawdziwym – prawdziwa jest również cała alternatywa. Gdy w prognozie pogody słyszymy, że będzie padał deszcz lub śnieg, tymczasem następnego dnia nie będzie ani deszczu, ani śniegu (czyli oba człony alternatywy okażą się zdaniami fałszywymi), to całą prognozę należy uznać za fałszywą. Gdy jednak spadnie sam deszcz (pierwszy człon prawdziwy), sam śnieg (drugi człon prawdziwy), lub też i śnieg i deszcz (oba człony alternatywy prawdziwe), zdanie mówiące że będzie padał deszcz lub śnieg okazuje się prawdziwe.

Uwaga na marginesie.
Jeżeli ktoś ma wątpliwości co do ostatniego wiersza tabelki dla alternatywy, to są to wątpliwości całkowicie uzasadnione. Tabelka ta ilustruje bowiem tylko jedno ze znaczeń, w jakim alternatywa jest używana. Znaczenie to można opisać zwrotem przynajmniej jedno z dwojga; czy też jedno lub drugie lub oba naraz – jest to tak zwana alternatywa nierozłączna. W języku potocznym alternatywy używamy też często w znaczeniu dokładnie jedno z dwojga; albo tylko jedno, albo tylko drugie (alternatywa rozłączna). W takim rozumieniu

21

alternatywy w ostatnim wierszu tabelki powinno pojawić się zero. W niektórych systemach logicznych oba znaczenia alternatywy są starannie rozróżniane (jest to szczególne istotne dla prawników) i oddawane przy pomocy różnych symboli (najczęściej ⊥ – dla alternatywy rozłącznej).

Implikacja p 0 0 1 1 → 1 1 0 1 q 0 1 0 1

Z tabelki dla implikacji możemy dowiedzieć się, że zdanie, którego głównym spójnikiem jest jeśli... to może być fałszywe tylko w jednym wypadku, mianowicie, gdy jego poprzednik jest prawdziwy, natomiast następnik fałszywy. Jako przykładem ilustrującym tabelkę dla implikacji posłużymy się zdaniem wypowiedzianym przez ojca do dziecka: Jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer. Gdy następnie dziecko nie zdaje egzaminu i komputera nie dostaje (pierwszy wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji fałszywe) lub gdy zdaje egzamin i dostaje komputer (ostatni wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji prawdziwe), to nie powinno być wątpliwości, że obietnica ojca okazała się prawdziwa. Gdy natomiast dziecko zdaje egzamin, a jednak komputera nie dostaje (trzeci wiersz tabeli – poprzednik implikacji prawdziwy, a następnik fałszywy), należy wówczas uznać, że ojciec skłamał składając swoją obietnicę. Pewne kontrowersje może budzić uznanie za prawdziwego zdania w przypadku, gdy poprzednik implikacji jest fałszywy, natomiast następnik prawdziwy (drugi wiersz tabeli), czyli w naszym przykładzie, gdy dziecko wprawdzie nie zdało egzaminu, a mimo to dostało komputer. Zauważmy jednak, że wbrew pozorom ojciec nie łamie wcale w takim przypadku obietnicy dania komputera po zdanym egzaminie – nie powiedział on bowiem, że jest to jedyny przypadek, gdy dziecko może otrzymać komputer. Powiedzenie, że jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer, nie wyklucza wcale, że dziecko może również dostać komputer z innej okazji, na przykład na urodziny. Powyższe wytłumaczenie drugiego wiersza tabelki dla implikacji może się wydawać nieco naciągane, a jest tak dlatego, że w języku potocznym często wypowiadamy zdania typu jeśli... to rozumiejąc przez nie wtedy i tylko wtedy (którego to zwrotu nikt raczej nie używa).

22

tabelka dla równoważności różni się od tabelki implikacji tylko tym jednym kontrowersyjnym przypadkiem.Jak za chwilę zobaczymy. to znaczy albo obie fałszywe (pierwszy wiersz tabeli). że aby równoważność była prawdziwa. albo oba prawdziwe (ostatni wiersz). Najłatwiejszym sposobem na zapamiętanie tabelki dla równoważności wydaje się skojarzenie. DO ZAPAMIĘTANIA: Obecnie. Najlepiej więc od razu nauczyć się jej na pamięć. cała równoważność jest fałszywa. ∧ 0 0 0 1 ∨ 0 1 1 1 tabelki → 1 1 0 1 ≡ 1 0 0 1 dla wszystkich spójników dwuargumentowych przedstawimy w formie skróconej „ściągi”: p q 0 0 0 1 1 0 1 1 Znajomość powyższej tabelki jest konieczna do rozwiązywania zadań z zakresu rachunku zdań. 23 . Równoważność p 0 0 1 1 ≡ 1 0 0 1 q 0 1 0 1 Z uwagi na rzadkie występowanie w języku potocznym spójnika wtedy i tylko wtedy trudno jest wskazać przykłady obrazujące prawomocność powyższej tabelki. dla utrwalenia. Wymaga to niestety pewnego wysiłku i czasu. obie jej strony muszą być „równoważne” sobie. ale bez tego rozwiązywanie dalszych przykładów będzie niemożliwe. Gdy natomiast strony równoważności posiadają różne wartości logiczne (drugi i trzeci wiersz tabeli).

Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania p → (q ∧ r) przy założeniu. a więc zachodzi sytuacja: p → (q ∧ r) 1 1 0 Wartość logiczną całego zdania reprezentować będzie symbol umieszczony pod głównym spójnikiem schematu. a więc pod implikacją. sprawdzając w tabelce jaką wartość przyjmuje implikacja. Przypomnijmy. to cała koniunkcja jest fałszywa. czy też fałszywe jest zdanie złożone (niezależnie od jego długości). Robimy to korzystając z tabelki dla koniunkcji. Poprzednikiem implikacji jest tu zdanie proste p i jego wartość mamy już podaną. a następnik fałszywy. której poprzednik jest prawdziwy.2. gdy tylko znamy wartości logiczne wchodzących w jego skład zdań prostych.1. ponieważ pod głównym spójnikiem otrzymaliśmy wartość 0. że gdy pierwszy człon koniunkcji jest prawdziwy. a dokładniej jej wiersza mówiącego. z których skorzystaliśmy do obliczeń) W tym momencie możemy już określić wartość logiczną całego zdania. 24 . że całe zdanie jest fałszywe. a drugi fałszywy. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE TABELEK.2. natomiast zmienna r – zdanie fałszywe. Dzięki poznanym tabelkom możemy zawsze stwierdzić czy prawdziwe. że wartość logiczna całego zdania złożonego będzie zawsze zobrazowana symbolem 0 lub 1 znajdującym się pod głównym spójnikiem zdania (czyli spójnikiem ostatecznie wiążącym wszystkie elementy zdania). Natomiast następnikiem jest tu całe ujęte w nawias wyrażenie (p ∧ q). Aby określić wartość implikacji musimy znać wartość jej poprzednika i następnika. że zmienne p i q reprezentują zdanie prawdziwe. Mamy zatem sytuację: p → (q ∧ r) 1 1 00 (symbole podkreślone pokazują wartości. p → (q ∧ r) 1 0 10 0 Ostatecznie widzimy. którego wartość musimy dopiero obliczyć.

możemy obliczyć ostateczny wynik. q – 0. a więc: p → (q ∧ r) 1 1 100 ŹLE!!! Nie wolno tak jednak postępować w żadnym wypadku. że zdanie wiązane przez spójnik jest złożone (np. którego wartość znajduje się pod jego głównym spójnikiem. Przykład: Obliczymy teraz wartość logiczną zdania (p → q) ∨ ~ r. r – 0. a więc koniunkcją. czyli głównymi spójnikami obu członów alternatywy. Korzystamy do tego z tabelek dla implikacji oraz dla negacji. następnik implikacji w powyższym przykładzie). a samo q jako jej następnik. ponieważ następnikiem implikacji jest całe wyrażenie ujęte w nawiasie. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 110 25 . (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 0 (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 10 Gdy znamy wartości logiczne obu członów alternatywy. przy założeniach: p – 1. a więc: (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 W tym przypadku głównym spójnikiem jest alternatywa. że ostateczny wynik należy obliczyć biorąc pod uwagę p jako poprzednik implikacji. których wartości należy obliczyć najpierw. Czynimy to korzystając z tabelki dla alternatywy i biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod implikacją oraz negacją.Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez początkujących jest niedostrzeganie. Oba jej człony stanowią zdania złożone (p → q oraz ~ r). Osoba popełniająca taki błąd może myśleć.

Obliczanie wartości jej stron rozpocząć musimy od obliczenia wartości koniunkcji w pierwszym nawiasie oraz negacji zdań prostych w drugim. a nie tylko do jego pierwszego członu. musimy więc najpierw obliczyć wartość negacji: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 011 10 1 1 0 0 Dopiero teraz możemy określić wartość całego zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 1 0 0 1 011 10 Uwaga na błędy! Jeśli negacja znajduje się przed nawiasem (jak w lewej stronie równoważności w przykładzie powyżej). to odnosi się ona do całego zdania w nawiasie. a więc: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 Głównym spójnikiem jest tu oczywiście równoważność. Pierwszy człon równoważności to bowiem nie sama koniunkcja (p ∧ q). ponieważ nie została obliczona do końca wartość jej lewej strony. s – 0. r – 1.Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) przy założeniach: p – 1. q – 0. biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod negacją r oraz negacją s (ponieważ poprzednikiem i następnikiem implikacji są zdania złożone ~ r i ~ s): ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 011 10 W tym momencie nie możemy jeszcze przystąpić do określenia wartości logicznej równoważności. Negacja jest tu głównym spójnikiem (dopiero ona spina koniunkcję w całość). ale dopiero negacja tej koniunkcji. ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 0 ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 01 10 Następnie możemy określić wartość implikacji w drugim nawiasie. Aby poznać wartość tej negacji (a zarazem całego zdania. 26 .

że zdania reprezentowane przez wszystkie zmienne są prawdziwe. W pierwszym kroku musimy obliczyć wartość negacji zdań prostych: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 01 01 01 1 Teraz możemy obliczyć wartość logiczną równoważności i implikacji w okrągłych nawiasach: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 01 011 1 W kolejnym kroku obliczamy wartości logiczne alternatywy oraz negacji formuły w drugim okrągłym nawiasie: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 0 01 0 011 1 Ponieważ znamy już wartości członów głównej koniunkcji. a więc: ~ (p ∧ q) 1 10 0 a nie: ~ (p ∧ q) 0 10 0 ŹLE!!! DOBRZE Przykład: Obliczymy wartość formuły [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) przy założeniu.ponieważ negacja jest jego głównym spójnikiem) bierzemy pod uwagę główny spójnik wyrażenia w nawiasie. a zatem: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 1 1 1 1 W schemacie powyższym głównym spójnikiem jest koniunkcja łącząca zdanie w nawiasie kwadratowym z zanegowanym zdaniem w nawiasie okrągłym. możemy określić wartość logiczną całego zdania: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 010 01 0 0 011 1 27 .

3. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE.2. bez względu na wartość logiczną składających się na nie zdań prostych.3. gdy natomiast podstawimy za p i q zdania fałszywe. formuły mogą okazywać się ostatecznie schematami zdań prawdziwych lub fałszywych w zależności od tego. które generują zawsze zdania fałszywe – kontrtautologiami. które w każdym przypadku dają ostatecznie zdanie prawdziwe nazywamy tautologiami. które dają zawsze taki sam wynik. Wśród formuł istnieją jednak też takie. ŁYK TEORII. implikacja będzie prawdziwa. schematy. 1. Przykład: Obliczymy wartości logiczne formuły (p → q) → (~ p ∨ q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. Jak łatwo zauważyć. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE STATUSU FORMUŁ. jaką wartość przyjmują zdania proste wchodzące w ich skład. cała implikacja okaże się fałszywa. gdy w schemacie p → ~ q za obie zmienne podstawimy zdania prawdziwe. 1. Ponieważ mamy dwie zmienne. Schematy. będących poprzednikiem i następnikiem głównej implikacji otrzymamy: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 101 0 101 1 0 1 1 1 0 0 010 0 1 1 1 011 1 28 . mogą zajść cztery sytuacje: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 Po obliczeniu wartości wyrażeń w nawiasach.3. Przykładowo.1.1.

Przykład: Zbadamy obecnie w podobny sposób formułę: (~ p → ~ q) ∨ (p ∧ ~ q) 1 0 1 1 0 1 0 0 10 1 0 0 0 1 0 0 0 01 0 1 1 1 0 1 1 1 10 0 1 1 0 1 1 1 0 01 29 . badany schemat jest tautologią. Ponieważ jest to dość prosty przykład i jego rozwiązanie zapewne nie sprawi nikomu kłopotu. nie będziemy jego analizy przeprowadzać krok po kroku. otrzymaliśmy zawsze zdanie prawdziwe. Jest to więc kontrtautologia. niezależnie jakie zdania podstawimy w miejsce zmiennych. Przykład: Sprawdzimy wartości logiczne formuły (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe.Ostateczny wynik w każdym przypadku obliczamy następująco: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 1 101 0 0 1 1 1 101 1 1 0 0 1 010 0 1 1 1 1 011 1 Ponieważ niezależnie od tego jak dobieraliśmy wartości logiczne zmiennych zdaniowych. (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) 00 10 0 0 1 0 00 01 0 0 1 1 11 10 0 1 0 0 10 01 0 1 1 1 Badana formuła daje nam wyłącznie zdania fałszywe.

W badanej formule w zależności od tego. a czasem fałszywe. 30 . Formuła nie jest więc ani tautologią ani kontrtautologią. jakie zdania podstawialiśmy za zmienne otrzymujemy ostatecznie czasem zdanie prawdziwe.

która pozwala na udzielenie odpowiedzi. na przykład przy sprawdzaniu poprawności wnioskowań. czy też ani tym. Co by można było powiedzieć. gdyby już w pierwszym przypadku pod głównym spójnikiem badanego schematu pojawiło się zero? Oczywiście wiedzielibyśmy. ani jedyna. Ogólna idea metody skróconej. Wyobraźmy sobie. SKRÓCONA METODA ZEROJEDYNKOWA. Poznana metoda badania formuł.1. czy dana formuła jest tautologią lub kontrtautologią często już po rozpatrzeniu jednego przypadku. Wiedzę tę uzyskalibyśmy już po rozpatrzeniu jednego 31 . W przypadku formuł dłuższych staje się na całkowicie niewydolna – na przykład sprawdzenie statusu logicznego formuły mającej cztery zmienne wymagałoby zbadania szesnastu możliwości. Pokazane przykłady miały za zadanie przede wszystkim usprawnienie umiejętności posługiwania się tabelkami zero-jedynkowymi i wyrobienie sobie ogólnej intuicji czym jest tautologia i kontrtautologia. czy formuła jest tautologią. jest jeszcze możliwa do zaakceptowania w przypadku formuł z dwiema lub ewentualnie trzema zmiennymi zdaniowymi. bo przecież tautologia musi za każdym razem wygenerować zdanie prawdziwe. ŁYK TEORII. kontrtautologią. Można sobie wyobrazić ile czasu by to zajęło i jak łatwo można by się było w trakcie tych obliczeń pomylić. Przedstawiona powyżej metoda badania statusu logicznego formuły (tego. Dlatego też do badania formuł wykorzystuje się zwykle tak zwaną skróconą metodę zero-jedynkową (nazywaną też metodą nie wprost).4.1. na razie jeszcze przy pomocy „zwykłej” metody polegającej na badaniu wszystkim możliwych podstawień zer i jedynek. że formuła na pewno już nie jest tautologią. jakie mogą się pojawić przy zastosowaniu tabelek zero-jedynkowych również przy innych okazjach. że chcemy się dowiedzieć.4. czy jest ona tautologią. polegająca na sprawdzaniu wszystkich możliwych podstawień zer i jedynek. ponieważ omówimy przy tej okazji różnego rodzaju problemy. 1. ani tym) nie jest ani najlepsza. Skróconej metodzie badania statusu logicznego formuł poświęcimy znaczną ilość czasu.

np. zobaczymy. Moglibyśmy udzielić w 100% pewnej odpowiedzi – badana formuła nie jest tautologią. czy tautologią jest formuła (p → q) → (p ∨ q).przypadku. Aby więc w naszym przykładzie 0 mogło się pojawić tam. że aby implikacja była fałszywa. Dokładniejszy opis metody skróconej najlepiej przedstawić jest na przykładzie. wpisują jedynki pod wszelkimi możliwymi zmiennymi „p” w formule. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE METODY SKRÓCONEJ. Gdy spojrzymy teraz do tabelki dla implikacji. że formuła nie jest tautologią. prawdziwa musiałaby okazać się implikacja w pierwszym nawiasie. Gdybyśmy chcieli już w pierwszej linijce stwierdzić. a fałszywa alternatywa w drugim.2. 1. że może być ona fałszywa tylko w jednym przypadku – mianowicie jej poprzednik musi być prawdziwy.: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 1 0 ŹLE!!! 32 . „p” musi być 1. aby wykluczyć możliwość. aby pod głównym spójnikiem pojawiło się zero. a następnik fałszywy. musielibyśmy znaleźć takie podstawienia zmiennych. Od tego więc zaczniemy: (p → q) → (p ∨ q) 0 Wiemy zatem. Otrzymujemy więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 Uwaga na błędy! Niektórzy początkujący adepci logiki widząc w tabelce. gdzie je postawiliśmy. Na powyższej obserwacji opiera się właśnie skrócona metoda zero-jedynkowa. a „q” – 0.4. że w poszukiwanym przez nas przypadku 0 musiałoby pojawić się pod spójnikiem implikacji. Polega ona bowiem na poszukiwaniu już w pierwszym podejściu takich podstawień zer i jedynek dla zmiennych zdaniowych. że formuła jest tautologią. a zera pod wszystkimi „q”. więc nie było by potrzeby rozważania kolejnych. Przykład: Zbadamy przy pomocy metody skróconej.

Tak więc już w pierwszej linijce pokazaliśmy. implikacja taka jest prawdziwa. jako dowolny poprzednik i następnik implikacji. W naszym konkretnym przypadku poprzednikiem nie jest pojedyncze zdanie p. że wpisaliśmy wartości logiczne we wszystkie możliwe miejsca. gdy jej poprzednik i następnik są fałszywe (te wartości zmiennych przepisaliśmy z drugiego nawiasu). a więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 DOBRZE W pierwszym nawiasie otrzymaliśmy jedynkę przy implikacji. Musimy wpisać zera pod obydwiema zmiennymi zdaniowymi: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 00 0 W tym momencie dowiedzieliśmy się. że jest ona fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Sprawdzamy zatem w tabelce. Jeżeli gdzieś mogła wkraść się jakaś nieprawidłowość.Jest to oczywiście błąd. aby jedno zdanie było w jednym miejscu prawdziwe. 33 . W tabelce dla tego spójnika widzimy. że jedynka może się przy nim pojawić w trzech różnych sytuacjach. przepisujemy je we wszystkie miejsca. Mamy tu fałszywą alternatywę. Ponieważ nie wiemy. Jako że wartości te muszą być oczywiście takie same w całym wyrażeniu (nie może być tak. że badana formułą może okazać się schematem zdania fałszywego. ale cała implikacja p → q (i to właśnie cała ta implikacja powinna posiadać wartość 1). W innych miejscach formuły też wszystko musi się zgadzać. gdzie zmienne p i q występują: (p → q) → (p ∨ q) 0 1 0 0 00 0 Widzimy. zaś następnikiem nie proste zdanie q. to jedynie w ostatnim kroku – tam gdzie przepisaliśmy wartości zmiennych p i q. czy wszystko się zgadza. W tabelce dla alternatywy widzimy. jakie powinny być wartości logiczne zmiennych p i q. Zmienne „p” i „q” z tabelki należy rozumieć umownie. Pozostaje nam jeszcze sprawdzić. zostawiamy na razie tę implikację i przechodzimy do drugiego nawiasu. Wszystko się zgadza. ale alternatywa p ∨ q (i to ona musi być fałszywa). a w drugim fałszywe). czy implikacja może być prawdziwa (tak wyszło w naszym przykładzie). a zatem nie jest ona na pewno tautologią. ponieważ wcześniej wszędzie wpisywaliśmy wartości logiczne wprost z tabelek. który wariant wybrać. Tu zatem nie mamy żadnego wyboru.

czy formuła może stać się schematem zdania fałszywego. gdzie te zmienne występują: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 Podobnie jak poprzednio. Aby stwierdzić. czy wartości. musimy teraz jeszcze sprawdzić. czy tautologią jest formuła: (p ∧ q) → (p → q) Jak zawsze w metodzie skróconej zaczynamy od sprawdzenia. które przepisaliśmy w ostatnim kroku zgadzają się z tymi. czy formuła jest kontrtautologią wymagałoby obecnie posłużenia się metodą skróconą w inny sposób lub zastosowania metody zwykłej. które wpisaliśmy wcześniej. W tym 34 . że daje on takie zdanie w przynajmniej jednym przypadku. że w takim przypadku prawdziwy musi być poprzednik implikacji (a więc koniunkcja w pierwszym nawiasie). Sprawdzenie. musielibyśmy mieć pewność. Z tabelki dla tego spójnika wiemy.Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie wykazaliśmy jedynie. że nie jest ona tautologią. że generuje on tylko i wyłącznie zdania fałszywe. że formuła nie jest tautologią. My natomiast pokazaliśmy jedynie. że schemat jest kontrtautologią. czy pod głównym spójnikiem może pojawić się 0. Na razie wiemy tylko i wyłącznie. a zatem. iż jest ona kontrtautologią. (p ∧ q) → (p → q) 0 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy zero przy implikacji. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy skróconej metody. Nie znaczy to jednak. że taka sytuacja możliwa jest tylko w jednym przypadku – oba człony koniunkcji muszą być prawdziwe: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 0 Skoro znamy już wartości zmiennych p i q przepisujemy je wszędzie. a fałszywy następnik (implikacja w drugim nawiasie): (p ∧ q) → (p → q) 0 1 0 W pierwszym nawiasie mamy prawdziwą koniunkcję. Z tabelki widzimy.

A skoro pod głównym spójnikiem nie może być nigdy 0. Ale przecież sytuacja taka jest całkowicie niezgodna z tabelkami! Otrzymaliśmy ewidentną sprzeczność – coś. Po prostu zamiast pokazywać. prawdziwy musi być jej poprzednik. Również w drugim nawiasie mamy bowiem tylko jedną możliwość wpisania kombinacji zer i jedynek. to znaczy że zawsze jest tam 1. że nie może wygenerować on zdania fałszywego. Wynika z tego. Okazuje się otrzymaliśmy fałszywą implikację. dobrze jest prześledzić cały tok rozumowania od samego początku. które musiałyby by się pojawić. nie jest jedynym możliwym. jak można to było zrobić inaczej. że wcale nie musimy zaczynać od prawdziwej koniunkcji w pierwszym nawiasie. Następnie wyciągaliśmy z tego konsekwencje. Tautologiczność formuły wykazana została w jednej linijce. a fałszywy następnik: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 1 0 0 35 . że badana formuła jest tautologią. Aby umieszczona tam implikacja była fałszywa. że badany schemat zawsze daje zawsze zdania prawdziwe. udowodniliśmy. której zarówno poprzednik. aby założone 0 faktycznie mogło wystąpić. jak i następnik są zdaniami prawdziwymi.momencie natykamy się na coś dziwnego. w jaki rozwiązany został powyższy przykład. że nasze założenie nie daje się utrzymać. Postępując w ten sposób doszliśmy do sprzeczności. Rozpoczynamy tak samo. wpisując 0 pod główną implikacją. co nie ma prawa wystąpić: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 O czym może świadczyć pojawienie się sprzeczności? Aby to zrozumieć. a następnie 1 przy jej poprzedniku i 0 przy następniku: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Zauważmy teraz. Założyliśmy na początku 0 pod głównym spójnikiem całej formuły. Zero pod głównym spójnikiem nie może się pojawić. ponieważ prowadziłoby to do sprzeczności. Zobaczmy. wpisując wartości. a to z kolei świadczy. UWAGA! Sposób.

Czyniąc to wpisujemy tylko to. Często może ona wystąpić w różnych miejscach.Gdy przepiszemy teraz otrzymane wartości zmiennych do pierwszego nawiasu otrzymamy: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Okazuje się. co wiemy na pewno. przedstawimy go jeszcze raz. a jednocześnie w innym fałszywe. aby sprawdzić. Zmienna q okazuje się w jednym miejscu reprezentować zdanie prawdziwe. tyle że w innym miejscu: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Użyteczna wskazówka: Gdy sprawdzamy. że obu nawiasach mamy tylko jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 jedynek. zobaczmy jeszcze inny sposób. (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Ponieważ dla właściwego posługiwania się skróconą metodą zero-jedynkową ważne jest zrozumienie całego toku rozumowania z nią związanego. Taka sytuacja oczywiście nie jest możliwa. w jaki sprzeczność mogła się ujawnić. aby zero pod głównym spójnikiem mogło się pojawić. Wracając do omawianego przykładu. gdzie pojawi się sprzeczność. zaczynamy od postawienia symbolu 0 pod głównym spójnikiem. choć może nie jest to widoczne na pierwszy rzut oka. w zależności od tego. więc je od razu jednocześnie wpisujemy: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Tym razem również sprzeczność wystąpiła. czy formuła może choć w jednym przypadku wygenerować zdanie fałszywe. Gdy w jakimś miejscu mamy 36 . czy schemat jest tautologią. Zaczynamy tak jak poprzednio: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Teraz zauważamy. w jakiej kolejności wpisywaliśmy symbole 0 i 1 do formuły. Gdy chcemy dowiedzieć się. Następnie wpisujemy zgodnie z tabelkami dla odpowiednich spójników symbole 0 i 1. że tym razem również otrzymujemy sprzeczność. nie jest istotne. czy formuła jest tautologią przy pomocy metody skróconej. w taki sposób w jaki musiałyby one występować.

nie wpisujemy tam chwilowo nic i przechodzimy dalej.3. Badane przez logików formuły są na ogół bardziej skomplikowane od omówionych w powyższych przykładach.dwie lub trzy możliwości wpisania symboli. Jeżeli sprzeczność (niezgodność z tabelkami) ma się gdzieś pojawić. Jeszcze raz cała procedura w telegraficznym skrócie: 1. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. a wiec nie jest ona tautologią. że nie może ona wygenerować zdania fałszywego (przyjęte na początku założenie nie daje się utrzymać). to dzieje się to na ogół tam. Na końcu sprawdzamy. oznacza to. DO ZAPAMIĘTANIA. a zatem jest ona tautologią. 4. gdzie dana zmienna występuje w formule. Przykład: (p → q) → (~ q → ~ p) 37 . gdzie w ostatnim kroku przepisaliśmy wartości zmiennych. 2. gdzie jest tylko jedna możliwość. 3. to znaczy. czy w naszej formule nie pojawiła się przypadkiem sprzeczność (czy wszystko jest zgodne z tabelkami. czy też nie). szukając miejsca. Gdy symbol 0 lub 1 pojawi się pod jaką zmienną zdaniową. czy wszystko się zgadza z tabelkami (czy nie ma sprzeczności). przepisujemy go wszędzie tam. Jeżeli sprzeczności nigdzie nie ma. wpisując 0 i 1. 1.4. Sprawdzamy. tam gdzie istnieje tylko jedna możliwość ich wystąpienia. nie ma sprzeczności – formuła nie jest tautologią. Gdy natomiast w formule pojawi się sprzeczność. że formuła może okazać się schematem zdania fałszywego (takie założenie na początku przyjęliśmy wpisując 0 pod głównym spójnikiem). Ogłaszamy wynik według recepty: jest sprzeczność – formuła jest tautologią. Zakładamy 0 pod głównym spójnikiem. Uwaga na negacje. Pierwsze utrudnienie mogą spowodować obecne w nich negacje. Wyciągamy z przyjętego założenia wszelkie konsekwencje.

podobnie następnikiem jest złożone zdanie ~ p i tu również wskazujące jego fałszywość 0 wpisujemy pod negacją: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 1 0 0 Dopiero w tym momencie. musi być prawdziwy. a więc jedynkę wskazującą na jego prawdziwość wpisujemy nad jego głównym spójnikiem – negacją. jej poprzednik musi być prawdziwy. czy tautologią jest formuła (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) Główny spójnik stanowi tu alternatywa. korzystając z tabelki dla negacji. fałszywy. Aby implikacja była fałszywa. która jest fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 0 0 0 W pierwszym nawiasie mamy tylko jedną możliwość: aby implikacja była fałszywa jej poprzednik – p. Z tego ostatniego możemy od razu wpisać. a następnik fałszywy. Przykład: Zbadamy. możemy wpisać wartości zdań p i q: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 10 0 01 Po przepisaniu otrzymanych wartości do pierwszego nawiasu otrzymujemy sprzeczność: implikacja o prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku nie może być prawdziwa: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Badana formuła jest zatem tautologią. a jej następnik – ~ q. że prawdziwe musi być q: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0 Przepisujemy otrzymane wartości p i q do drugiego nawiasu: 38 . Ważne jest tu jednak poprawne określenie co jest poprzednikiem i następnikiem badanej implikacji. Poprzednikiem jest zdanie złożone ~ q.Rozpoczynamy od postawienia 0 pod głównym spójnikiem i wyciągamy z tego pierwszą konsekwencję: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 0 Jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 mamy w drugim nawiasie.

że prawdziwy jest jej poprzednik – czyli p. to jego negacja musi być fałszywa: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0101 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. a fałszywy następnik – czyli alternatywa w nawiasie. Negacja p jest fałszywa. Badana formuła nie jest tautologią. W przypadku fałszywej implikacji w drugim nawiasie kwadratowym możemy wpisać. a q prawdziwe – koniunkcja takich zdań (0 i 1) zgodnie z tabelkami musi być fałszywa. Aby implikacja była fałszywa. W takich dłuższych formułach trzeba szczególną uwagę zwracać na wpisywanie symboli wartości logicznych we właściwe miejsca oraz na dokładne badanie. Formuły z większą ilością nawiasów. to jej poprzednik musi być prawdziwy. W takim razie prawdziwe musi być oczywiście r: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 1 0 0 001 39 . czy ostatecznie wystąpiła sprzeczność. Przykład: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] Głównym spójnikiem badanej formuły jest implikacja wiążąca wyrażenia w kwadratowych nawiasach. Członami koniunkcji w drugim nawiasie są: ~ p oraz q. a następnik fałszywy – symbole jedynki i zera wpisujemy więc pod głównymi spójnikami każdego z wyrażeń w kwadratowych nawiasach: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 W przypadku prawdziwej alternatywy w pierwszym nawiasie mamy trzy możliwości. więc na razie pomijamy to miejsce. Skoro jednak samo p jest prawdziwe. W dłuższych formułach pewne utrudnienia sprawić może wielość nawiasów wskazujących hierarchię spójników.(p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 1 01 To jeszcze nie koniec zadania. ponieważ nie mamy wpisanej wartości negacji p. Z tego ostatniego faktu wnioskujemy o fałszywości obu członów alternatywy – q oraz ~ r.

to zera przy implikacjach w okrągłych nawiasach. czy wszystko się zgadza. czy tautologią jest formuła: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] Po postawieniu zera przy głównej implikacji otrzymujemy jedynkę przy koniunkcji w pierwszym kwadratowym nawiasie oraz zero przy implikacji w drugim nawiasie kwadratowym. Często jednak okazuje się. że jest to tylko złudzenie i po bliższej analizie znajdujemy odpowiednie wyjście.Otrzymane wartości zmiennych zdaniowych przepisujemy do wyrażenia w pierwszym kwadratowym nawiasie. której są członami. Czasami może się wydawać. że w badanej formule nie ma takiego miejsca. Wartości te zgadzają się wprawdzie z wartościami zdań tworzących te implikacje (nie może być inaczej – przecież na podstawie tych zdań obliczyliśmy wartość implikacji zgodnie z tabelkami). Przykład: Sprawdzimy. W tym właśnie miejscu tkwi sprzeczność – być może nie całkiem widoczna na pierwszy rzut oka: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0001 Badana formuła jest zatem tautologią. Ostatnie wartości jakie wpisaliśmy. Gdy pozornie utkniemy. Na ich podstawie obliczamy wartość ~ p. kolidują natomiast z wartością alternatywy. a następnie wartości implikacji w nawiasach okrągłych: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0 001 Teraz musimy sprawdzić. gdzie byłaby tylko jedna możliwość wpisania zer i jedynek. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości obu jej 40 .

że my znamy obecnie również wartości poprzedników tych implikacji – są one prawdziwe. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 0 1 1 1 1 1 0 1 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. jest tylko jeden taki. gdy jest ona prawdziwa. Tak więc w rzeczywistości mamy tylko jedną możliwość określenia wartości zmiennych q i r w badanych implikacjach – muszą być one prawdziwe: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 Po przepisaniu wartości q i r w inne miejsca. Ogólnie rzecz biorąc implikacja jest prawdziwa w trzech różnych przypadkach. Uwaga na błędy! Należy koniecznie zauważyć różnicę pomiędzy prawdziwą implikacją z prawdziwym poprzednikiem a prawdziwą implikacją z prawdziwym następnikiem. otrzymujemy ewidentną sprzeczność w koniunkcji q i r: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 10 1 Badana formuła jest więc tautologią. kiedy prawdziwy jest jej poprzednik – w przypadku tym prawdziwy musi być również następnik implikacji. Jest to jednak tylko pozór. Wartość p możemy przepisać w miejsca. W dwóch pierwszych nawiasach okrągłych mamy prawdziwe implikacje. a z fałszywości implikacji o prawdziwości p oraz fałszywości koniunkcji q ∧ r. zobaczymy. że wśród trzech przypadków.członów. gdzie zmienne te występują. W pierwszym przypadku istnieje tylko jedna możliwość co do wartości drugiego członu (musi być 1). natomiast w drugim są dwie możliwości (0 lub 1): p→q 1 1 1 p→q ? 1 1 Podobna różnica zachodzi pomiędzy prawdziwymi implikacjami z fałszywym następnikiem i poprzednikiem: p→q 0 1 0 p→q 0 1 ? 41 . że w każdym miejscu mamy po kilka możliwości wstawiania zer i jedynek. zauważmy jednak. Gdy spojrzymy do tabelki dla implikacji.

którym jest tu alternatywa. Skoro natomiast fałszywa jest alternatywa p ∨ r. otrzymujemy fałszywe obydwa człony alternatywy. a zatem nie jest ona tautologią. a więc prawdziwa jest negowana przez nią formuła w nawiasie. Natomiast z fałszywości alternatywy w nawiasie kwadratowym. wnioskujemy o fałszywości obu jej członów: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 1 0 0 0 0 Znowu mamy fałszywą negację. Wpisujemy więc 1 pod q i przepisujemy ją tam. czy tautologią jest formuła: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] Zaczynając od postawienia zera przy głównym spójniku. W takim wypadku nic jeszcze nie wiemy o następniku – zgodnie z tabelkami może być on albo fałszywy albo prawdziwy.Zależności te powinny stać się jasne po dokładnym przeanalizowaniu tabelki dla implikacji. do której negacja się odnosi. Natomiast w przypadku prawdziwej alternatywy z fałszywym pierwszym członem mamy tylko jedną możliwość – drugi człon musi być prawdziwy. 42 . to prawdziwa musi być formuła. czyli negację formuły p → q (bo to stojąca przed nawiasem negacja jest tu głównym spójnikiem) oraz alternatywę w nawiasie kwadratowym: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 0 Skoro fałszywa jest negacja. Przykład: Zbadamy. Wartość zmiennej p przepisujemy tam. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 1 0 0 011 0 000 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. to fałszywe są oba jej człony. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 0 0 01 0 000 W pierwszym nawiasie mamy do czynienia z prawdziwą implikacją o fałszywym poprzedniku.

że zupełnie nie wiadomo. Wartość q oczywiście przepisujemy. gdy alternatywa jest prawdziwa. Jednakże przyjrzyjmy się bliżej koniunkcji q ∧ r. obliczamy wartość zmiennej p – 0.. na podstawie faktu. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 00 1 1 0 0 W tym momencie. tam gdzie jeszcze q się pojawia. gdy pierwszy jest prawdziwy: p∧q 100 p∧q 001 p∧q 00? p∧q ?00 Gdy utkniemy poważniej. zgodnie z tabelkami – cała koniunkcja musi być fałszywa. i przepisujemy ją.. co robić dalej.Uwaga na błędy! W przypadku prawdziwej alternatywy również nie w każdym przypadku możemy obliczyć wartość drugiego członu na podstawie znajomości wartości jednego członu oraz całej formuły. tylko wtedy. otrzymujemy 1 przy koniunkcji w nawiasie klamrowym i 0 przy q. Możemy to uczynić jedynie wtedy. Z prawdziwości koniunkcji wnioskujemy o prawdziwości obu jej członów: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 0 1 1 0 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. Przykład: Sprawdzimy. czy tautologią jest formuła: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q Po założeniu fałszywości całej formuły. zgodnie z tabelkami drugi musi być prawdziwy: p∨q 011 p∨q 110 p∨q 11? p∨q ? 11 Podobnie w przypadku fałszywej koniunkcji możemy obliczyć wartość drugiego członu. że prawdziwa implikacja z fałszywym następnikiem musi mieć fałszywy poprzednik. tam gdzie p występuje w alternatywie p ∨ q. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 00 1 01 0 0 43 . a jeden z jej członów fałszywy – wtedy. Jeden z członów tej koniunkcji jest fałszywy – a zatem.

WARTO ZAPAMIĘTAĆ. czy tautologią jest formuła: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) Pierwsze kroki są oczywiste i wyglądają następująco: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 W tym miejscu mogłoby się wydawać. nie jest ona tautologią. gdzie można obliczyć wartość zdania złożonego na podstawie tylko jednego z jego członów: p∧q 00 p∨q 11 p→q 0 1 p∧q 0 0 p∨q 11 p→q 1 1 Ogólnie – obliczenie wartości całego zdania złożonego jest możliwe na podstawie: fałszywości jednego z członów koniunkcji. że znamy wartość koniunkcji p ∧ q w ostatnim nawiasie. która to koniunkcja występuje też w jeszcze jednym miejscu. Przykład: Sprawdzimy. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 001 1 011 0 0 Ponieważ przy takich podstawieniach w powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. fałszywości poprzednika implikacji oraz prawdziwości następnika implikacji. Oto przypadki. wpisujemy 1 pod zmienną r w formule p ∨ r i przepisujemy tę wartość do koniunkcji q ∧ r. że wszędzie mamy po kilka możliwości wpisania zer i jedynek. podobnie jak przepisujemy wartości zmiennych: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 0 44 . Zauważmy jednak. prawdziwości jednego z członów alternatywy. Możemy więc przepisać wartość tej koniunkcji.Ponieważ prawdziwa alternatywa z fałszywym pierwszym członem musi mieć prawdziwy drugi człon.

Mamy wtedy fałszywą koniunkcję z prawdziwym jednym członem – a zatem fałszywy musi być jej człon drugi – q. 45 . Czasem już na początku mamy dwie możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. gdy obliczone są wartości ich negacji lub wartości negacji.Skoro koniunkcja p ∧ q jest fałszywa. a zatem badana formuła nie jest tautologią. gdzie zmienne występują. i przepisać ją: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 0 1 1 1 1 1 0 0 Teraz możemy z łatwością obliczyć wartość p w implikacji r → p (1) i przepisać ją do obu koniunkcji p ∧ q. gdy obliczone są wartości zmiennych (przy negacji jest zawsze tylko jedna możliwość). PRAKTYCZNA RADA: Co zrobić. – czy wpisałem wartości zmiennych. Na podstawie prawdziwości implikacji w nawiasie kwadratowym oraz prawdziwości jej poprzednika możemy obliczyć wartość r – 1. {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 10 0 1 1 1 11 1 0 100 Przy takich podstawieniach nie ma żadnej sprzeczności. gdy „utknę” i wydaje się. to jej negacja musi być prawdziwa. – czy możliwe jest obliczenia wartości członu jakiegoś spójnika na podstawie znajomości wartości drugiego członu oraz całego zdania. Dwie możliwości od samego początku. gdy znane są wartości obu ich członów. – czy można gdzieś przepisać wartość całego zdania złożonego. że nigdzie nie ma jednej możliwości wpisania zer i jedynek? Należy wówczas sprawdzić następujące rzeczy: – czy przepisałem wszystkie wartości zmiennych w inne miejsca. na przykład gdy głównym spójnikiem jest równoważność. – czy możliwe jest gdzieś wpisanie wartości przy spójniku na podstawie znajomości wartości logicznej jednego z jego członów. – czy wpisałem wartości przy spójnikach dwuargumentowych.

nie stoi w sprzeczności z wartościami obliczonymi wcześniej. czy powyższa formuła może być schematem zdania fałszywego wymaga rozpatrzenia dwóch możliwości: 1 0 0 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 W przypadku „górnym” zacząć należy od prawej strony. Ponieważ jej poprzednik jest prawdziwy. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości jej członów. co jest niemożliwe przy prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 46 . czyli koniunkcja q ∧ ~ r. co wpisaliśmy na końcu. Z fałszywości implikacji wiemy. Fałszywa implikacja q → r jest jednocześnie następnikiem implikacji w nawiasie kwadratowym o poprzedniku p. czy to. Wartość logiczna zdań r i p jest oczywiście odwrotna do wartości ich negacji: 1 0 1110 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Po przepisaniu wartości zmiennych do lewej strony równoważności otrzymujemy: 1 1 1 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Pozostaje nam jeszcze obliczenie wartości implikacji q → r. implikacja ta powinna być fałszywa: 1 1 10 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Teraz musimy sprawdzić. natomiast fałszywy następniki – ~ p. a następnik fałszywy. że prawdziwy musi być jej poprzednik. Otrzymujemy tu sprzeczność. ponieważ cała implikacja w kwadratowym nawiasie wyszła nam prawdziwa.Przykład: [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] Sprawdzenie.

że niemożliwe jest wygenerowanie przez badaną formułę zdania fałszywego na żaden z dwóch teoretycznie możliwych sposobów. 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 1 0 1 1 Po obliczeniu wartości negacji zdań r oraz p. że sprawdzanie tautologiczności formuły przy pomocy metody skróconej polega na stwierdzeniu niemożliwości wygenerowania przez dany schemat zdania fałszywego. „dolny” przypadek. iż badana formuła jest tautologią.Uwaga na błędy! Otrzymanie sprzeczności w jednym z rozpatrywanych przypadków nie stanowi jeszcze dowodu. Tu oczywiście rozpoczynamy od lewej strony. gdy okazało się. możemy stwierdzić. Musimy teraz zbadać drugi. niczego jeszcze nie przesądza. czy tautologią jest następująca formuła: [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] Tu również głównym spójnikiem jest równoważność. Należy pamiętać. Ponieważ w badanym przykładzie już na samym początku stwierdziliśmy istnienie dwóch przypadków w których formuła mogłaby okazać się schematem zdania fałszywego. a otrzymane wartości zmiennych przepisujemy do strony prawej. Przykład: Zbadamy teraz. a następnie koniunkcji q ∧ ~ r. że schemat ten jest tautologią. która może dać zdanie fałszywe w dwóch przypadkach: 1 0 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 47 . otrzymujemy sprzeczność z prawej strony równoważności: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 11 10 1 01 Dopiero teraz. wyeliminowanie jednego z nich (co dotąd zrobiliśmy).

że przy takim podstawieniu zer i jedynek w badanej formule nie występuje żadna sprzeczność. że badana formuła jest tautologią: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 0 1 00 1 1 1 1 0 0 10 0 01 48 . Bywa. Przykład: Zbadamy. Po obliczeniu wartości zmiennych i przepisaniu ich na stronę prawą otrzymamy: 1 0 10 0 0 0 1 0 1 1 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji q. świadczącą o tym. więc możemy go zaniechać.W „górnym” przypadku należy rozpocząć od lewej strony. Czasem nie trzeba wiedzieć wszystkiego. że formuła ta może być schematem zdania fałszywego. aby stwierdzić. Pokazaliśmy zatem. Po przepisaniu wartości r do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim sprzeczność. a więc na pewno nie jest tautologią. czy tautologią jest formuła: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) Po standardowo rozpoczętym sprawdzaniu formuły otrzymujemy: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 0 1 1 1 0 10 0 01 Teraz możemy obliczyć wartość koniunkcji q ∧ s na podstawie fałszywości jednego z jej członów oraz alternatywy p ∨ s na podstawie prawdziwości p: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 00 1 1 1 1 0 10 0 01 W pierwszym kwadratowym nawiasie mamy obecnie prawdziwą implikację z fałszywym następnikiem – a zatem fałszywy musi być również jej poprzednik. a następnie koniunkcji p ∧ ~ q oraz implikacji p → r na podstawie wartości logicznej ich członów: 1 0 10 0 0 0 11 1 0 1 10 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Okazuje się. czyli r. że formuła jest tautologią – sprzeczność może pojawić się już wcześniej. Badanie drugiej. „dolnej” możliwości nic tu zmieni. że nie musimy znać wartości wszystkich zmiennych.

że sprzeczność pojawiła się. Nie powinno to jednak nikogo szczególnie przestraszyć. Przykład: Zbadamy. pomimo że nie poznaliśmy wartości zmiennej s. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 111 11 0 01 lub [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 110 11 0 01 Gdy nic już nie wiadomo. gdyby było ono fałszywe. Zauważmy jednak. Może też zdarzyć się odwrotna sytuacja: sprzeczność nie pojawi się.Zauważmy. sprzeczność ta jest od s niezależna – wystąpiłaby zarówno gdyby zdanie oznaczane przez s było prawdziwe.. tyle że obecnie wystąpiła już na początku badania formuły i z niejako „większym natężeniem”. jak i wtedy. W istocie jest to sytuacja taka sama. niezależnie jakie zdanie podstawilibyśmy za jakąś zmienną. na pewno w badanej formule nie powstanie sprzeczność. Czasami może się zdarzyć i tak. jaka pojawiła się w ostatnim przykładzie. czy tautologią jest formuła: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p. niemal natychmiast otrzymujemy: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 1 1 11 0 01 W obecnej sytuacji nie mamy żadnych informacji pozwalających określić wartość zdania oznaczanego przez q. W związku z tym możemy pod q wpisać dowolną wartość – cokolwiek bowiem tam wpiszemy. (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 0 0 W takiej sytuacji wszędzie mamy po trzy możliwości. że formuła może być schematem zdania fałszywego (nie ma w tym żadnej sprzeczności). że w jakimś momencie w badanej formule wszędzie są pod dwie lub nawet trzy możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. czy tautologią jest bardzo krótka formuła (p ∨ q) → (r ∧ s). 49 . Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem.. choć na początku może wyglądać groźnie. Przykład: Zbadamy. wykażemy. że jakiekolwiek q by nie było.

Przypomnijmy sobie jednak istotę skróconej metody zero-jedynkowej. Polega ona na poszukiwaniu takich podstawień zer i jedynek, aby formuła dała zdanie fałszywe. Tutaj już na pierwszy rzut oka mamy takich możliwości sporo – wystarczy zatem wybrać dowolną z nich i wpisać, na przykład: (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 10 0 000 W ten sposób pokazujemy, że formuła nie jest tautologią, ponieważ stała się schematem zdania fałszywego. Równie dobrym rozwiązaniem byłoby też na przykład takie: (p ∨ q) → (r ∧ s) 011 0 001

1.4.4. KONTRTAUTOLOGIE.
Jak dotąd stosowaliśmy metodę skróconą do badania, czy formuła jest tautologią. Gdy przy jej pomocy odkrywaliśmy, że formuła tautologią nie jest, nie wiedzieliśmy jeszcze, czy jest ona kontrtautologią, czy też może być schematem zarówno zdań prawdziwych, jak i fałszywych. Teraz zobaczymy, jak sprawdzić przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią. Procedura sprawdzania, czy formuła jest kontrtautologią różni się od sprawdzania tautologiczności jedynie wstępnym założeniem. Jak wiemy, kontrtautologia, to schemat dający wyłącznie zdania fałszywe. Aby zbadać przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią, musimy więc sprawdzić, czy może ona przynajmniej raz wygenerować zdanie prawdziwe. W praktyce wygląda to tak, że stawiamy 1 przy głównym spójniku zdania i znanymi już sposobami wyciągamy z tego wszelkie konsekwencje. Jeśli okaże się na końcu, że otrzymaliśmy sprzeczność, będzie to świadczyło, że formuła nie może być schematem zdania prawdziwego, a zatem jest kontrtautologią. Brak sprzeczności pokaże, że formuła przynajmniej raz może wygenerować zdanie prawdziwe, a więc nie jest kontrtautologią.

Przykład: Zbadamy, czy kontrtautologią jest formuła: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)]. Ponieważ głównym spójnikiem badanego schematu jest negacja, musimy sprawdzić, czy istnieje możliwość, aby przy negacji tej pojawiła się wartość 1.

50

~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 W kolejnych krokach wyciągamy wszelkie konsekwencje z przyjętego założenia. Jeżeli negacja ma być prawdziwa, to całe zdanie, do którego się ona odnosi (czyli alternatywa w kwadratowym nawiasie) musi być fałszywe. Jeśli fałszywa jest alternatywa, to fałszywe muszą być oba jej człony (zdania w nawiasach okrągłych). Otrzymujemy więc: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 0 0 0 1 W tym momencie mamy dwa miejsca, w których istnieje tylko jedna możliwość kombinacji zer i jedynek; nie jest istotne, od którego z nich zaczniemy. Gdy obliczymy najpierw wartość członów alternatywy w pierwszym nawiasie otrzymamy: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 Po przepisaniu wartości zmiennych p i q do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim ewidentną sprzeczność: implikacja z fałszywym poprzednikiem i prawdziwym następnikiem nie może być fałszywa. ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 0 1 Widzimy zatem, że nie jest możliwa sytuacja, aby badana formuła okazała się schematem zdania prawdziwego; jest więc ona na pewno kontrtautologią. Zauważmy na marginesie, że gdybyśmy najpierw obliczyli wartość członów implikacji w drugim nawiasie (gdzie też była tylko jedna możliwość), to otrzymalibyśmy sprzeczność przy alternatywie ~ p ∨ q.

Przykład: Zbadamy czy kontrtatulogią jest formuła {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r). Zaczynamy od postawienia symbolu 1 przy głównym spójniku, którym jest tu koniunkcja pomiędzy nawiasem klamrowym a okrągłym. Z prawdziwości tej koniunkcji wnosimy o prawdziwości obu jej członów, czyli koniunkcji w nawiasie klamrowym i implikacji w okrągłym: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 1 1 Ponieważ prawdziwa jest koniunkcja w nawiasie klamrowym, prawdziwe muszą być oba jej człony: implikacja p → q oraz negacja wyrażenia w nawiasie kwadratowym. Jeżeli

51

prawdziwa jest negacja, to oczywiście fałszywe musi być zdanie, do którego się ona odnosi, czyli implikacja (p ∨ r) → q. Z kolei, jeśli fałszywa jest implikacja, to prawdziwy musi być jej poprzednik, a fałszywy następnik: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 11 1 0 0 1 1 Obliczoną wartość zmiennej q przepisujemy we wszystkie miejsca, gdzie zmienna ta występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 0 11 1 0 0 1 01 Jedyne miejsce, w którym możemy coś wpisać ze stuprocentową pewnością, to pierwszy nawias okrągły. Jeżeli implikacja jest prawdziwa i jednocześnie ma fałszywy następnik, to fałszywy musi być również jej poprzednik. Oznaczamy więc p jako zdanie prawdziwe i przepisujemy tę wartość tam, gdzie jeszcze zdanie to występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 01 0 0 1 01 Obecnie możemy obliczyć wartość r w alternatywie p ∨ r. Jeżeli alternatywa jest prawdziwa, a jeden jej człon jest fałszywy, to prawdziwy musi być człon drugi. Wpisujemy więc 1 przy zmiennej r i przepisujemy tę wartość pod r w implikacji w ostatnim nawiasie: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 011 0 0 1 0 1 1 Ponieważ nigdzie nie występuje tu sprzeczność, pokazaliśmy, że badana formuła może być schematem zdania prawdziwego, a więc nie jest kontrtautologią.

1.4.5. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.
Czy przy pomocy metody skróconej można od razu, „w jednej linijce” stwierdzić status logiczny formuły – zbadać czy jest ona tautologią, kontrtautologią czy też żadną z nich? To zależy jak na to spojrzeć. Badanie czy formuła jest tautologią wymaga innego założenia, niż badanie czy jest kontrtatulogią, więc w zasadzie należy zbadać przynajmniej dwie możliwości. Jednakże, gdy otrzymamy wynik „pozytywny” (to znaczy, że formuła jest tautologią lub jest kontrtautologią), to wiemy od razu, że nie jest ona niczym innym. Gdy natomiast otrzymamy wynik „negatywny”, to wiemy jedynie, że formuła czymś nie jest, dalej nie znając jej dokładnego statusu logicznego. 52

Czy formuła może „nie dać” się sprawdzić, czy jest tautologią lub kontrtautologią przy pomocy metody skróconej? Sprawdzić przy pomocy metody skróconej da się zawsze. Jednakże czasami już na początku może pojawić się kilka możliwości do zbadania (na przykład gdyby ktoś chciał sprawdzić, czy tautologią jest formuła z koniunkcją jako głównym spójnikiem). W takich wypadach metoda skrócona może stać się nieefektywna i wcale nie mniej pracochłonna od metody „zwykłej”.

53

Zdania. niezależnie od treści zdań składowych. których schematy są kontrtautologiami nazywamy fałszami logicznymi lub zdaniami wewnętrznie sprzecznymi. Schemat tego zdania. stwierdzamy.5.2. p∨~p 00 01 Ponieważ schemat zdania okazał się tautologią. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. Przykład: Zbadamy bardzo proste zdanie: Jutro będzie padać lub nie będzie padać. Zdanie będące prawdą logiczną jest prawdziwe ze względu na znaczenie tylko i wyłącznie użytych w nim spójników logicznych. zdanie nie jest również prawdą logiczną. Łatwo zauważyć. Jeżeli schemat badanego zdania okaże się tautologią. to o zdaniu Jutro będzie padać lub nie będzie padać możemy powiedzieć. okazało by się.1. ŁYK TEORII. to oczywiście p ∨ ~ p. Jeśli schemat jakiegoś zdania języka naturalnego jest tautologią. jeśli schemat tautologią nie jest. to zdanie takie nazywamy prawdą logiczną. 1. Sprawdzenie. Formuła p ∨ ~ p jest tautologią – gdybyśmy chcieli postawić 0 pod jej głównym spójnikiem. PRAWDA LOGICZNA I ZDANIA WEWNĘTRZNIE SPRZECZNE.5. czy zdanie jest prawdą logiczną jest bardzo proste i wymaga połączenia dwóch umiejętności: zapisywania schematu zdania oraz sprawdzania. 1.1. że zdanie p musi być jednocześnie prawdziwe i fałszywe.5. że 54 . że jest ono prawdą logiczną. że zdanie to jest prawdą logiczną. Zdania takie są fałszywe na mocy samych spójników logicznych. czy schemat jest tautologią. CZY ZDANIE JEST PRAWDĄ LOGICZNĄ LUB FAŁSZEM LOGICZNYM. a więc otrzymalibyśmy sprzeczność.

na przykład Zdam egzamin lub nie zdam egzaminu. Sprawdzenie. to nie jest zakochany. 55 . q – Jan jest zazdrosny. że takie bezwzględnie prawdziwe wyrażenia otrzymamy podstawiając dowolne zdanie za zmienną p w schemacie p ∨ ~ p. a zatem jest tautologią. Piszemy schemat zdania pamiętając o zastępowaniu tych samych zdań prostych tymi samymi zmiennymi: (p → q) → (~ q → ~ p) p – Jan jest zakochany. to jest zazdrosny. czy prawdą logiczną jest zdanie: Jeśli ten kamień jest diamentem. że formuła nie może stać się schematem zdania fałszywego. czy prawdą logiczną jest zdanie: O ile jest tak. czy jest on kontrtautologią. (p → q) ∨ (~ p → ~ q) 1 0 0 0 01 0 10 Ponieważ schemat okazał się tautologią. Zauważmy. Następnie sprawdzamy. czy dane zdanie jest wewnętrznie sprzeczne jest równie proste. zdanie stwierdza coś. badane zdanie jest prawdą logiczną. to jeśli Jan nie jest zazdrosny. to przecina szkło lub jeśli nie jest diamentem. Przykład: Sprawdzimy. to nie przecina szkła. czy powyższa formuła jest tautologią: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Okazuje się. że jeśli Jan jest zakochany. a następnie zbadaniu. co na pewno się wydarzy.faktycznie zdanie to nie może okazać się fałszywe – cokolwiek stanie się jutro. Przykład: Sprawdzimy. W związku z tym badanie zdanie jest prawdą logiczną. Nasz prezes jest mądrym człowiekiem lub nie jest on mądrym człowiekiem itp. Jak łatwo się domyślić polega ono na napisaniu schematu zdania. niezależnie jaka będzie pogoda.

Przykład: Zbadamy czy zdanie Jeżeli jestem za. ale ja jestem za i jestem przeciw jest wewnętrznie sprzeczne. (p → ~ q) ∧ (p ∧ q) 1 1 01 1 1 1 1 Ponieważ schemat badanego zdania jest kontrtautologią. samo zdanie jest wewnętrznie sprzeczne (jest fałszem logicznym). 56 . to nie jestem przeciw.

bo nie jest możliwe. to gdy tylko A jest prawdziwe. Stosunek wynikania uzależniony był tam od znaczenia słów „starszy” i „młodszy. to i prawdziwe musi być drugie). a drugie fałszywe (lub. że z pewnego zdania A wynika (w szerokim znaczeniu tego słowa) zdanie B. w przypadku wynikania logicznego to. gdy nie jest możliwa sytuacja. ujmując rzecz inaczej. W logice pojęciem wynikania posługujemy się w bardzo ścisłym sensie. WYNIKANIE LOGICZNE. a pod kreską schemat drugiego: schemat zdania A –––––––––––––– schemat zdania B Następnie sprawdzamy. w przypadku rachunku zdań. Schematy te piszemy na ogół w specjalnej formie – schemat pierwszego nad kreską. czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. gdy prawdziwe jest pierwsze zdanie. w przypadku gdy ze zdania A wynika zdanie B. a B fałszywe. W przykładzie powyżej mieliśmy do czynienia z wynikaniem w szerokim sensie. ŁYK TEORII. musimy najpierw napisać schematy obu zdań. również prawdziwe musi być B. Mówimy. Aby tego dokonać.1. a B fałszywe.6. a 0 przy głównym spójniku zdania B i wyciągamy z takich założeń wszelkie konsekwencje – podobnie jak to czyniliśmy 57 . Wpisujemy symbol 1 przy głównym spójniku zdania A. aby zdanie A było prawdziwe. I tak na przykład. że nie jest możliwa sytuacja.6. aby pierwsze było prawdziwe. czy jest możliwa sytuacja. aby zdanie A było prawdziwe. mówiąc o tak zwanym wynikaniu logicznym. 1.1. Posługując się schematami zdań oraz tabelkami zerojedynkowymi można sprawdzać poprawność logiczną prostych wnioskowań. uzależnione jest tylko i wyłącznie od obecnych w nich stałych logicznych (a więc. W tym celu musimy najpierw zapoznać się z pojęciem wynikania logicznego. podobnie jak sprawdzamy. Czyli. od spójników logicznych). ze zdania Jan jest starszy od Piotra wynika zdanie Piotr jest młodszy od Jana. ale nie z wynikaniem logicznym. To czy z jednego zdania wynika logicznie drugie możemy łatwo sprawdzić przy pomocy metody zero-jedynkowej. a jednocześnie B fałszywe. aby zdanie A było prawdziwe. jak kto woli.

wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. CZY Z JEDNEGO ZDANIA WYNIKA DRUGIE. a drugie fałszywe. będzie to oznaczać. czy może ona wystąpić. a więc. jeśli sprzeczności nie ma. Przykład: Sprawdzimy. a B fałszywe może zaistnieć. sprawdzamy. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. q – podatki są wysokie. czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. że nie jest możliwe aby A było prawdziwe a B fałszywe. DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie metoda badania czy z jednego zdania wynika zdanie drugie wygląda następująco: – – – – piszemy schematy zdań. ze zdania A nie wynika logicznie zdanie B. ze zdania A nie wynika B. Gdy natomiast wyciągając konsekwencje z przyjętego założenia dojdziemy do sprzeczności. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. 1. 58 . świadczy to. będzie to wskazywać. gdy podatki nie są wysokie.6. Gdy okaże się. że sytuacja gdzie zdanie A jest prawdziwe. zgodnie z definicją wynikania.przy badaniu tautologii i kontrtautologii. jeżeli otrzymamy sprzeczność. zakładamy.2. a zatem. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: p≡~q –––––––– q→~p p – gospodarka rozwija się dobrze. to gospodarka nie rozwija się dobrze. że ostatecznie nigdzie nie wystąpi sprzeczność.

czy może zajść sytuacja. 110 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Widzimy zatem. 1 p≡~q –––––––– q→~p 0 Z fałszywości implikacji możemy określić wartości logiczne zmiennych p oraz q i przenieść je do pierwszego zdania: 11 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Gdy na podstawie prawdziwości q obliczymy wartość prawej strony równoważności otrzymamy ewidentną sprzeczność – prawdziwą równoważność z jednym członem prawdziwym. Sprawdzamy teraz.Uwaga na błędy! Należy bezwzględnie pamiętać o zastępowaniu tych samych zdań prostych występujących w różnych miejscach przez te same zmienne. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. że sytuacja aby pierwsze zdanie było prawdziwe. a drugim fałszywym. że ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. gdy podatki nie są wysokie wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. 59 . Możemy zatem powiedzieć. to gospodarka nie rozwija się dobrze. a drugie fałszywe. a drugie fałszywe nie jest możliwa.

q i r. 1 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 0 Z fałszywości implikacji na dole łatwo obliczamy wartości ~ r. a następnie samych zmiennych p. że w badanych schematach wszystko się zgadza – nie ma żadnej sprzeczności: 0 0 0 1 10 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 60 . aby pierwsze zdanie było prawdziwe. Przykład: Sprawdzimy. okazuje się. Jest to bardzo duży błąd. oraz p ∨ q. to impreza się nie udała. Wartości tych zmiennych przenosimy do pierwszego zdania: 0 0 1 0 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 Po obliczeniu wartości koniunkcji p i q oraz negacji r. wynika logicznie zdanie Jeśli impreza się nie udała.Uwaga na błędy! W opisany wyżej sposób sprawdzamy zawsze. Zdarza się. czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. iż niektórzy nie zwracają uwagi na tę istotną różnicę i na zasadzie „coś z czegoś wynika” beztrosko dają odpowiedź: zdanie pierwsze wynika z drugiego. to był na niej Zdzisiek lub Wacek. czy z pierwszego zdania wynika zdanie drugie. a drugie fałszywe. czy możliwa jest sytuacja. a nie na odwrót. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) Sprawdzamy teraz.

wynika logicznie zdanie Jeśli nie było Zdziśka i nie było Wacka. to impreza się nie udała. wynikanie nie zachodzi.Brak sprzeczności świadczy. tak zwane twierdzenie o dedukcji. zgodnie z twierdzeniem o dedukcji. sprawdzić czy z jednego zdania wynika drugie. to oznacza to. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. to impreza udała się. tym razem przy pomocy twierdzenia o dedukcji. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. że formuła jest tautologią. 1. głosi bowiem co następuje: ze zdania A wynika logicznie zdanie B wtedy i tylko wtedy.6. rozpatrywany już przykład – czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. a drugie fałszywe. wykorzystać można również pojęcie tautologii. że jak najbardziej możliwa jest sytuacja. Stwierdzamy zatem.3. czy jest ona tautologią jest bardzo proste: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) 1 101 0 10 01 Otrzymana sprzeczność świadczy. a więc. Jeśli formuła jest tautologią. Do sprawdzania. czy tak zbudowana formuła jest tautologią. gdy podatki nie są wysokie. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy twierdzenia o dedukcji czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. po czym sprawdzić. Aby. 61 . Jedno z ważniejszych twierdzeń logicznych. jeśli formuła tautologią nie jest. że w tym wypadku zdanie drugie nie wynika logicznie ze zdania pierwszego. Formuła powstała z połączenia implikacją schematów zdań wygląda następująco: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) Sprawdzenie. musimy napisać schematy tych zdań. posługując się twierdzeniem o dedukcji. gdy formuła A → B jest tautologią. to gospodarka nie rozwija się dobrze. następnie połączyć je spójnikiem implikacji. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. iż ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. Przykład: Sprawdzimy.

A zatem ze zdania pierwszego nie wynika logicznie zdanie drugie. że formuła nie jest tautologią. 62 .Po połączeniu implikacją schematów powyższych zdań otrzymujemy formułę: [(p ∧ q) → ~ p] → [(~ p ∧ ~ q) → r] Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem otrzymujemy ostatecznie: [(p ∧ q) → ~ r] → [(~ p ∧ ~ q) → r] 000 1 10 0 101 10 0 0 Brak sprzeczności świadczy.

sprawdzaliśmy jednocześnie. schemat wniosku pod kreską. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). Badanie dedukcyjności reguły przeprowadzamy sprawdzając. Nazwa „reguła” mogłaby sugerować.7. w którym pierwsze zdanie pełni rolę jedynej przesłanki. świadczy to. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. a to z kolei świadczy o tym. iż wnioskowanie jest poprawne. to taka.7. 1. Sprawdzenie poprawności wnioskowania rozpoczynamy od napisania schematów wszystkich zdań wchodzących w jego skład. jeśli wniosek wynika logicznie z przesłanek. 63 . a jednocześnie wniosek fałszywy. Mówimy bowiem. w której wniosek wynika logicznie z przesłanek. a zatem oparte na niej wnioskowanie jest poprawne. natomiast w przypadku reguły niededukcyjnej (zawodnej) wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. że dana reguła jest niededukcyjna (zawodna). aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. iż jeśli jaskółki rano nisko latają. układ schematów nazywamy regułą wnioskowania (lub regułą inferencji. Gdy badaliśmy. ŁYK TEORII. że mamy do czynienia z regułą dedukcyjną (niezawodną). poprawność bardzo prostego wnioskowania. Badanie logicznej poprawności wnioskowania wiąże się ściśle z pojęciem wynikania logicznego. znany już z poprzedniego rozdziału. dochodzi do wniosku. jeszcze o tym nie wiedząc.1. wśród reguł wyróżniamy bowiem reguły dedukcyjne (inaczej mówiąc niezawodne) i reguły niededukcyjne (zawodne). albo po prostu regułą). Reguła dedukcyjna (niezawodna). iż dziś rano jaskółki nisko latają. czy możliwa jest sytuacja. to jest to właśnie wnioskowanie. Taki. Schematy przesłanek piszemy nad kreską. że oparte na tej regule wnioskowanie jest z logicznego punktu widzenia niepoprawne. że jest to coś zawsze poprawnego – tak jednak nie jest. Gdy natomiast założenie prawdziwości przesłanek i fałszywości wniosku doprowadzi do sprzeczności. Jeśli sytuacja taka może wystąpić (nigdzie nie pojawia się sprzeczność) to znaczy to. to po południu będzie deszcz. Obecnie zajmiemy się wnioskowaniami z większą ilością przesłanek. Wnioskowanie jest to proces myślowy. Gdy ktoś na podstawie wiary.1. a drugie wniosku. WNIOSKOWANIA. oraz faktu. że dziś po południu będzie padać.

Zatem Wacek nie dostał wypłaty. a więc wnioskowanie jest logicznie niepoprawne. że reguła jest dedukcyjna (niezawodna): wniosek wynika logicznie z przesłanek. We wnioskowaniu tym widzimy dwa zdania stanowiące przesłanki oraz oczywiście zdanie będące wnioskiem. wyglądają następująco: p → (q ∨ r). czy reguła jest niezawodna. jeśli sprzeczności nie ma. „a więc” itp. a jednocześnie wniosek fałszywy: 1 1 p → (q ∨ r). sprawdzamy. że reguła jest niededukcyjna (zawodna): wniosek nie wynika z przesłanek. ~ q ––––––––––––– ~p Badając. czy możliwa jest sytuacja aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. Wacka nie ma w barze. czy wniosek wynika z przesłanek. a wniosek fałszywy. Wniosek poznajemy zwykle po zwrotach typu „zatem”. a zatem badane wnioskowanie jest poprawne. to znak.2. sprawdzamy. czy może ona faktycznie wystąpić. – jeżeli otrzymamy sprzeczność. że wszystkie przesłanki są prawdziwe. Przykład: Sprawdzimy poprawność wnioskowania: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie sprawdzenie poprawności wnioskowania wygląda następująco: – – piszemy schematy zdań w postaci reguły. świadczy to. zakładamy. 1. na której opiera się powyższe wnioskowanie. Schematy zdań ułożone w formie reguły. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI WNIOSKOWAŃ. – wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. a więc.7. ~ q ––––––––––––– ~p 0 64 .

aby przesłanki były prawdziwe. Zatem Wacek nie dostał wypłaty lub jest u Zenka. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 65 . Wartości te przepisujemy do pierwszej przesłanki i stwierdzamy. Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. Przykład: Zbadamy teraz poprawność wnioskowania będącego modyfikacją rozumowania z poprzedniego przykładu. ~ q ––––––––––––– ~p 01 Ponieważ przy takich podstawieniach nie pojawia się nigdzie sprzeczność. które musimy wykonać przedstawiają się następująco: obliczamy wartości zdań p oraz q na podstawie znajomości wartości ich negacji. wpisujemy wartość 1 nad spójnikiem alternatywy. Na podstawie tych faktów możemy dać ostateczną odpowiedź. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 0 Następnie obliczamy wartości członów alternatywy we wniosku oraz wartość q. wykazaliśmy że możliwa jest sytuacja. iż prawdziwa implikacja z prawdziwym poprzednikiem musi mieć prawdziwy następnik. że fałszywa musi być alternatywa (q ∨ r). iż badane wnioskowanie nie jest poprawne. Powyższa reguła jest zatem zawodna. Wacka nie ma w barze. ponieważ fałszywe są oba jej człony. a wniosek fałszywy. obliczamy wartość r – 1: 1 1 011 10 p → (q ∨ r). następnie przepisujemy te wartości i wiedząc.Dalsze kroki. Po bliższym przyjrzeniu się implikacji odkrywamy w niej sprzeczność: 1 1 000 10 p → (q ∨ r). na której oparte jest wnioskowanie zaczynamy następująco: 1 1 p → (q ∨ r). czyli jej wniosek nie wynika z przesłanek. znając wartość alternatywy oraz jednego z jej członów – q. Badając regułę.

W trzeciej przesłance mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem stwierdzamy. podobnie jak przy sprawdzaniu czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. q → (p ∨ r). Powyższa reguła jest zatem niezawodna. a wniosek fałszywy. Na przykład w powyższym przykładzie ostateczny wynik mógł wyglądać następująco: 1 1 010 10 p → (q ∨ r). UWAGA! Badając dedukcyjność reguł. Jeśli jednak „Tola” nie jest agentem. a badane wnioskowanie poprawne. że tym razem nie jest możliwa sytuacja. to agentem jest też „Bolek”. Reguła na której oparte jest powyższe wnioskowanie wygląda następująco: p → (q ∧ ~ r). Teraz łatwo obliczamy wartości p oraz q i przepisujemy je. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––––– r Po założeniu prawdziwości przesłanek oraz fałszywości wniosku. sprzeczności mogą pojawić się w różnych miejscach. to jest nim też „Lolek” lub „Tola”. aby przesłanki były prawdziwe. że prawdziwy musi być jej następnik – koniunkcja p ∧ ~ q. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 Oczywiście jest to równie dobre rozwiązanie. Tak więc to „Tola” jest agentem. to jest nim „Lolek” a nie jest „Bolek”. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji r. a następnie przepisaniu wszędzie wartości r otrzymujemy: 1 0 1 0 01 p → (q ∧ ~ r). zaś nie jest nim „Tola”. Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego wnioskowania: Jeśli „Lolek” jest agentem.Pokazaliśmy. Po 66 . q → (p ∨ r). Jeśli „Bolek” jest agentem.

3. łączymy ją koniunkcją z wziętą w nawias drugą przesłanką. a następnik – wniosek. Do sprawdzenia poprawności wnioskowania można również wykorzystać pojęcie tautologii. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII.obliczeniu wartości koniunkcji w pierwszej przesłance oraz alternatywy w drugiej otrzymujmy: 1 1 00 10 0 1 110 101 1 110 p → (q ∧ ~ r). 1.7. której poprzednik stanowią połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. Ale Mike nie zastrzelił Billa. której poprzednik będą stanowić połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. że reguła jest niezawodna (a zatem oparte na niej wnioskowanie poprawne) gdy tautologią jest implikacja. Przykład: Zbadamy przy pomocy twierdzenia o dedukcji następujące wnioskowanie: Jeżeli to nie Ted zastrzelił Billa. Twierdzenie o dedukcji mówi bowiem. iż nie jest możliwa sytuacja. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. to zrobił to John. następnie bierzemy wszystkie przesłanki w jeden największy nawias i łączymy to wyrażenie z wnioskiem przy pomocy symbolu implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 67 . Praktycznie czynimy to tak. Wnioskowanie jest więc poprawne. q → (p ∨ r). ~ r –––––––––––––––––––––– p Aby móc skorzystać z twierdzenia o dedukcji musimy zbudować implikację. jak to czyniliśmy przy okazji sprawdzania. w podobny sposób. ~ q → (p ∨ r). ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Sprzeczność w pierwszej przesłance pokazuje. a wniosek fałszywy. że bierzemy w nawias pierwszą przesłankę. Reguła na której opiera się wnioskowanie wygląda następująco: ~ p → q. bierzemy powstałe wyrażenie w nawias i łączymy koniunkcją z wziętą w nawias trzecią przesłanką. Jeśli zaś John nie zastrzelił Billa. aby przesłanki były prawdziwe. Zatem to Ted zastrzelił Billa. to zrobił to Ted lub Mike. a następnik – wniosek.

Można badać dedukcyjność reguły korzystając z pojęcia tautologii. 68 . to prawdziwe muszę być oba jej człony – koniunkcja w nawiasie klamrowym oraz ~ r. że reguła na której opiera się wnioskowanie jest zawodna. z czego wnioskujemy. Nie wolno jednak mylić pojęć i mówić na przykład. Ponieważ w powyższym schemacie mamy bardzo dużo nawiasów. gdzie zmienne te jeszcze występują: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 0 0 110 0 0 W pierwszym nawiasie mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem możemy obliczyć wartość q – 1. czyli ciąg formuł. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie badaliśmy niezawodność (dedukcyjność) reguły korzystając z pojęcia tautologii. Po przepisaniu jej oraz obliczeniu wartości ~ q i alternatywy p ∨ r otrzymujemy: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 01 1 00 0 110 0 0 Przy takim podstawieniu symboli 0 i 1 w badanej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Znowu mamy prawdziwą koniunkcję. ale wtedy musimy najpierw zbudować odpowiednią formułę. a samo wnioskowanie niepoprawne. Wartości p i r możemy przepisać tam.Następnie sprawdzamy. z czego wnioskujemy o prawdziwości implikacji ~ p → q oraz ~ q → (p ∨ r). trzeba to robić bardzo uważnie. czy formuła ta jest tautologią. Ważne jest. albo że formuła jest (lub nie jest) dedukcyjna. Podkreślmy więc: Tautologią może być (lub nie być) pojedyncza formuła. aby dobrze zlokalizować główny spójnik poprzednika implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 1 0 0 Ponieważ mamy prawdziwą koniunkcję. Dedukcyjna (niezawodna) może być (lub nie być) reguła. że reguła jest (bądź nie jest) tautologią. Formuła nie jest więc tautologią.

gdy stosunek taki nie zachodzi. sześćdziesiąt itd.. Czym różni się sprawdzenie poprawności wnioskowania. sprawdzamy czy wniosek wynika logicznie z przesłanek.. dwie. lub logicznie niepoprawne. dziesięć. Sprawdzając czy wnioskowanie jest poprawne... 69 . Wnioskowanie może być logicznie poprawne – wtedy gdy między przesłankami a wnioskiem zachodzi stosunek wynikania. lub przykładowo zapisany na papierze.7. Wnioskowania mogą mieć różną ilość przesłanek: jedną. Wynikanie natomiast to związek mogący zachodzić pomiędzy przesłankami i wnioskiem. po prostu sprawdzamy. Gdy mamy wnioskowanie z tylko jedną przesłanką.. czy wniosek z niej wynika. Czym wnioskowanie różni się od wynikania? Wnioskowanie to pewien proces myślowy zachodzący w głowie rozumującej osoby. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. od sprawdzenia. czy z jednego zdania wynika drugie zdanie jest po prostu sprawdzeniem poprawności wnioskowania mającego tylko jedną przesłankę. trzy.4.1. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie? Praktycznie niczym się nie różni. Mówiąc jeszcze inaczej: sprawdzenie.. a więc czy z jednego zdania wynika drugie zdanie.

Oparte na takiej regule wnioskowanie jest logicznie poprawne (dedukcyjne). → (p ∧ q). W języku naturalnym amfibolią jest na przykład zdanie: Oskarżony zakopał łup wraz z teściową. Możemy również powiedzieć. Formuła – według ścisłej definicji formuła jest to wyrażenie zawierające zmienne. 70 . Np. Mówiąc „schemat zdania” rozumiemy przez to na ogół domyślnie schemat główny. q – nie pojadę na wakacje) nie jest jego schematem głównym. q – obleję sesję na uczelni. Na gruncie rachunku zdań amfiboliami są wyrażenia. że reguła jest schematem całego wnioskowania. natomiast wniosek schematem zdania fałszywego. w których nie jest jednoznacznie określony spójnik główny. tak jak formuła jest schematem pojedynczego zdania. Schemat główny zdania – jest to schemat zawierający wszystkie spójniki logiczne dające się wyodrębnić w zdaniu (najdłuższy możliwy schemat danego zdania). Można powiedzieć. Fałsz logiczny – (zdanie wewnętrznie sprzeczne) – zdanie.SŁOWNICZEK. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. natomiast nie są formułami tego rachunku wyrażenia: p ~ q. reguła inferencji) ciąg formuł wśród których wyróżnione są przesłanki i wniosek. Reguła dedukcyjna – (reguła niezawodna) – reguła w której niemożliwe jest. Amfibolia – wyrażenie wieloznaczne. dopuszczające kilka możliwości interpretacji. formuła p → q (p – nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni. r – pojadę na wakacje). iż formułą danego rachunku logicznego nazywamy każde poprawnie zbudowane wyrażenie tego rachunku. Reguła – (reguła wnioskowania. którego schematem jest kontrtautologia.: p. Prawda logiczna – zdanie. Schemat główny tego zdania wygląda następująco: (~ p ∨ q) → ~ r. Np. bądź też jako alternatywa p ∨ (q → r). p ≡ ∨ q. Kontrtautologia – formuła będąca schematem wyłącznie zdań fałszywych. (p – zarobię wystarczająco dużo. (p ∧ q) ≡ ~ r. p ∨ ~ (r → s). w przypadku zdania Jeżeli nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni to nie pojadę na wakacje. Formułami klasycznego rachunku zdań są np. p ∨ q → r może być rozumiane jako implikacja (p ∨ q) → r. którego schematem jest tautologia. ~ q.

r.. itd. W każdej formule musi być taki spójnik i może być on tylko jeden. q. Zdaniami w sensie logicznym są tylko zdania oznajmujące. niezależnie od tego. natomiast w ~ [(p ∨ q) → r] negacja. Tautologia – formuła będąca schematem wyłącznie prawdziwych zdań.to. lub. Do stałych logicznych KRZ zaliczamy spójniki logiczne. w formule p ∨ (q → r) – alternatywa. Zdanie – mówiąc „zdanie” rozumiemy przez to w logice „zdanie w sensie logicznym”. Zmienna zdaniowa – symbol. W formule (p ∨ q) → r spójnikiem głównym jest implikacja. tautologia jest to formuła. że. 71 . podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). Stała logiczna – stałe logiczne wraz ze zmiennymi i znakami interpunkcyjnymi (nawiasami) składają się na język danego rachunku logicznego. która nie jest w stanie stać się schematem zdania fałszywego... za który można podstawić zdanie. jeśli. Innymi słowy. Wartość logiczna zdania – prawdziwość lub fałszywość zdania. s. W klasycznym rachunku zdań zmienne zdaniowe symbolizowane są na ogół przez litery p. Zdanie proste – zdanie w którym nie występuje żaden spójnik logiczny. Wnioskowanie – proces myślowy.wtedy i tylko wtedy w znaczeniu ściśle zdefiniowanym w tabelkach zerojedynkowych.. Spójnik logiczny – spójnikami logicznymi są wyrażenia nieprawda. i.. jakie zdania podstawialibyśmy za obecne w niej zmienne.Spójnik główny – spójnik niejako wiążący w całość całą formułę..

Każdy pies jest ssakiem. że do analizy powyższego przykładu użyliśmy niewłaściwego narzędzia. ani wniosek nie zawierają w sobie spójników logicznych. Opisany w poprzednim rozdziale klasyczny rachunek zdań nie jest niestety narzędziem nadającym się do analizy wszelkich rozumowań. Aby się o tym przekonać. Ponieważ ani przesłanki. a wniosek fałszywy.Rozdział II SYLOGISTYKA. na której wnioskowanie to jest oparte. aby przesłanki były prawdziwe. Ci. q –––– r Reguła ta nie jest oczywiście dedukcyjna. ich schematami będą reprezentujące zdania proste pojedyncze zmienne zdaniowe. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. a więc wniosek. wynika z przesłanek. WSTĘP. wygląda zatem następująco: p.e przez greckiego filozofa Arystotelesa. że jest to rozumowanie poprawne. Reguła. Na marginesie dodajmy. aby zaszła sytuacja: 1 1 p. którzy choć w zarysach przypominają sobie pojęcie wynikania logicznego łatwo zauważą. 72 . że sylogistyka jest najstarszym systemem logicznym – opracowana została w IV w p. Prawda jest taka. jak się wydaje. rozważmy następujące rozumowanie: Każdy jamnik jest psem. Nawet dla osoby nie znającej logiki powinno być oczywiste. q –––– r 0 Jaki morał wynika z powyższego przykładu? Ktoś mógłby powiedzieć. Nie jest to jednak dobry wniosek. gdyż nic nie stoi na przeszkodzie. Spróbujmy jednak zbadać powyższe rozumowanie na gruncie rachunku zdań. że nie jest możliwe.n. Zamiast rachunku zdań należało tu bowiem wykorzystać system nazywany sylogistyką (teorią sylogizmów) lub czasem rachunkiem nazw. że logika jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem – rozumowanie w sposób oczywisty poprawne okazało się na gruncie logiki błędnym.

. że aby przy użyciu takich zwrotów powstały sensowne wyrażenia. niektóre.1.. są.. Łatwo zauważyć. nie jest.. nie są. że zwrot każde. żadne. czy też złodziej poszukiwany listem gończym w całym kraju. Sporządzanie schematów zdań polegać będzie na wyszukiwaniu tych zwrotów i zastępowaniu ich odpowiednimi symbolami. SCHEMATY ZDAŃ. nie są. Nazwy nie muszą też odnosić się jedynie do obiektów fizycznych – mogą one wskazywać również „byty” bardziej abstrakcyjne – na przykład uczucia.1... W tym miejscu konieczne jest małe wyjaśnienie odnośnie nazw... Na gruncie sylogistyki rolę stałych logicznych pełnią nie spójniki zdaniowe. nie jest..... że nazwami są takie wyrażenia jak pies.... jest. student... że nazwa wcale nie musi składać się tylko z jednego rzeczownika – nazwami są również na przykład takie wyrażenia jak duży pies. na przykład każdy pies jest ssakiem... jest. pilny student uniwersytetu. żaden student nie jest analfabetą. są. niektórzy politycy nie są złodziejami itp. niektóre. Przyjęło się... 73 . Podobnie jak to było w przypadku rachunku zdań. ŁYK TEORII... sylogistyka nazywana jest rachunkiem nazw.. czy złodziej.. .1. oznaczany jest symbolem litery „a”.. – „o”. 2. Z tego właśnie powodu. Nikt nie ma wątpliwości. że elementami łączonymi przez stałe logiczne są tu nazwy. Trzeba jednak koniecznie zaznaczyć.. poznanie teorii sylogizmów rozpoczniemy od nauki zapisywania schematów zdań. ale cztery następujące zwroty: każde... – litery„e”.. niektóre. ssak. w miejscach wykropkowanych znajdować się powinny nazwy..... niektóre. – „i”. żaden.2. własności czy też procesy dziejące się w czasie..

jakie przyjmują one w sylogistyce. iż istnieją 74 . Zwroty niektóre oznaczają tu bowiem przynajmniej niektóre. Oto tabelka systematyzująca powyższe wiadomości. oraz S o P – niektóre S nie są P (lub: istnieją S nie będące P). S e P – żadne S nie jest P. S i P – niektóre S są P (lub: istnieją S będące P). egzamin z logiki. oraz praedicatum – orzecznik. Obiekty wskazywane przez nazwy określamy mianem desygnatów danej nazwy. co się potocznie przyjmuje). Zbiór wszystkich desygnatów nazwy to zakres (lub inaczej: denotacja) nazwy. Zdania kategoryczne typu każde S jest P oraz żadne S nie jest P nazywamy zdaniami ogólnymi – ponieważ stwierdzają one pewien fakt dotyczących wszystkich obiektów objętych nazwą S. żelazne zdrowie. nieco inne od potocznego. strach przed sprawdzianem. w systemie tym istnieje możliwość napisania jedynie czterech rodzajów schematów: S a P – oznaczający zdanie każde S jest P. Zmienne odpowiadające nazwom w schematach sylogistycznych przyjęło się oznaczać przy pomocy dużych liter S oraz P – symbole te pochodzą one od łacińskich nazw subiectum – podmiot. natomiast żadne S nie jest P oraz niektóre S nie są P zdaniami przeczącymi. nie mówiąc jednakże równocześnie (wbrew temu. że istnieją obiekty S będące jednocześnie P. a nie tylko niektóre. Zdanie niektóre S są P stwierdza tu tylko tyle. zdania typu niektóre S są P oraz niektóre S nie są P nazywamy zdaniami szczegółowymi – bo mówią one tylko o niektórych S.Nazwami są więc wyrażenia takie jak wielka miłość. Zdania kategoryczne: schemat SaP SeP SiP SoP każde S jest P żadne S nie jest P niektóre S są P (istnieją S będące P) niektóre S nie są P (istnieją S nie będące P) Zdanie nazwa zdania zdanie ogólno-twierdzące zdanie ogólno-przeczące zdanie szczegółowo-twierdzące zdanie szczegółowo-przeczące Należy zwrócić uwagę na specjalne. Tak więc na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Zdania tych czterech typów nazywamy zdaniami kategorycznymi. a każda z nich może łączyć tylko dwie nazwy. znaczenie zdań szczegółowych. Dodatkowo zdania każde S jest P i niektóre S są P określamy jako zdania twierdzące. Ponieważ w sylogistyce mamy tylko cztery stałe logiczne. Problematyka nazw dokładniej zostanie omówiona w rozdziale IV. wyprawa w kosmos lub zapalenie wyrostka robaczkowego.

PRAKTYKA: ZAPISYWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ. Stwierdza ono że niektóre S nie są P. iż istnieją ludzie nie będący ptakami. P – ptak. Zdania niektóre S są P nie należy więc rozumieć. 75 . gdzie poszczególne zmienne oznaczają nazwy: S – szpak. w znaczeniu że istnieją obiekty S nie będące jednocześnie P.2. a nie że wśród wszystkich istniejących psów tylko część z nich jest ssakami.1. Schemat tego zdania to oczywiście: S a P. ale że istnieją pewne S (być może nawet wszystkie) będące P.też obiekty S nie będące P. Podobna sytuacja zachodzi w przypadku zdania szczegółowo-przeczącego. a za P – ssak. choć. jak się za chwilę okaże. Schemat tego zdania to: SoP S – polityk. że tylko niektóre S są P. czy są również obiekty S będące P. 2. nie przesądzając jednak. W związku z tym za prawdziwe należy uznać zdanie niektórzy ludzie nie są ptakami jako stwierdzające. gdy za S podstawimy nazwę pies. że istnieją psy będące jednocześnie ssakami. Ponieważ w sylogistyce mamy do czynienia jedynie z czterema możliwymi typami zdań. P – złodziej. Stwierdza ono bowiem niektóre psy są ssakami w znaczeniu. pisanie schematów wydaje się niezwykle proste. Jest tak faktycznie. tu również kryć się mogą pewne utrudnienia. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy politycy nie są złodziejami. Tak więc na przykład na gruncie sylogistyki za prawdziwe uznać należy zdanie S i P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy szpak jest ptakiem.

76 .3. Tak więc ostateczne rozwiązanie zadania to: S i P. P – człowiek pilny. S – student. a nie złodzieje. Czy to jest nazwa? Często problemem może być ustalenie nazwy odpowiadającej zmiennej S lub P. natomiast P złodziej. a więc jego schemat powinien wyglądać S i P. Teoria mówi. co oznacza zmienna P. iż w języku potocznym mało zdań ma formę dokładnie odpowiadającą któremuś ze schematów zdań kategorycznych. 2. że są to w istocie zdania kategoryczne odkrywamy dopiero po pewnym namyśle i odpowiedniej zmianie ich formy (choć oczywiście nie treści). a więc np. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że P musi odpowiadać jakaś nazwa – czy jednak wyrażenie pilni. Wydaje się oczywiste. jednakże w kontekście rozważanego zdania pełni on rolę skrótu wyrażenia człowiek pilny lub osoba pilna – i tak właśnie należy go potraktować. a nie politycy. Ze względów stylistycznych. Problem może pojawić się jednak.Uwaga na błędy! Pisząc co oznaczają poszczególne zmienne nazwowe.1. a więc np. Większość problemów mogących pojawić się przy pisaniu schematów zdań na gruncie sylogistyki wynika z faktu. gdy trzeba będzie określić. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci są pilni. każde [nazwa] jest [nazwa] czy też niektóre [nazwa] nie są [nazwa] itd. brzmią one na ogół trochę (lub nawet całkiem) inaczej – a to. S oznacza nazwę polityk. (lub w liczbie pojedynczej pilny) jest nazwą? Otóż sam przymiotnik pilny nazwą jeszcze nie jest. podajemy nazwy w liczbie pojedynczej. że mamy do czynienia ze zdaniem szczegółowo-twierdzącym.

możliwością jest uznanie za P nazwy książka lub każda książka. kto choć trochę poznał Józefa. że zmienna P oznacza w przypadku badanego zdania nazwę – człowiek. wiedział. P – człowiek. Prawidłowa odpowiedź jest taka. tylko nieco inaczej sformułowane. Wtedy jednak również otrzymalibyśmy po podstawieniu nazw do schematu dość absurdalnie brzmiące wyrażenie – żaden uczony nie jest każdą książką lub coś podobnego. 77 . który przeczytał wszystkie książki. ponieważ przeczenie już zostało oddane przy pomocy stałej „e” oznaczającej żaden nie jest. który nie przeczytał wszystkich książek. Pierwszą narzucającą się możliwością jest uznanie za termin P wyrażenia przeczytanie wszystkich książek – jako nazwy pewnego procesu. który przeczytał wszystkie książki – a więc wyrażenie dokładnie odpowiadające treścią zdaniu z przykładu. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SeP S – uczony. którego schemat mieliśmy napisać. Inną przychodzącą na myśl. który przeczytał wszystkie książki lub ewentualnie ktoś.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Żaden uczony nie przeczytał wszystkich książek. a więc jego schemat powinien wyglądać S e P. wyrażenie przeczytał wszystkie książki nazwą na pewno nie jest. Podobnie jednak jak w poprzednim przykładzie trudność może tu sprawić określenie nazwy odpowiadającej zmiennej P – jak łatwo bowiem zauważyć. Mamy tu oczywiście do czynienia ze zdaniem ogólno-przeczącym. że nie można mu ufać. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie można łatwo popełnić pomyłkę uznając za P zdanie przeczące: człowiek. W takim jednak wypadku po podstawieniu tej nazwy do schematu S e P otrzymalibyśmy wyrażenie żaden uczony nie jest przeczytaniem wszystkich książek – co nie jest oczywiście zdaniem. Jest to błąd. Po podstawieniu tego terminu do schematu S e P otrzymamy bowiem zdanie żaden uczony nie jest człowiekiem. kto przeczytał wszystkie książki. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy. choć również błędną.

choć nie stwierdza tego wprost. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie błędem byłoby napisanie. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy nie lubią zwierząt. że S oznacza każdy. P – ktoś. kto choć trochę poznał Józefa. że P oznacza termin ktoś. a więc jego schemat będzie wyglądał: S a P. również stałe logiczne występują czasem pod zmienioną postacią. kto choć trochę poznał Józefa. próbując podstawić tę nazwę do schematu każde S jest P. które można by za S podstawić – poza zwrotem o lubieniu zwierząt oraz wyrażeniem niektórzy. Tak więc nazwa S to po prostu człowiek. które zostaje oddane przez stałą „o” w zdaniu niczego więcej już nie ma. a więc o schemacie S o P. 78 . Jest to oczywiście zdanie szczegółowo-przeczące. to ludzie.Oczywiste jest. iż mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym. choć trochę poznał Józefa. że nie zostało już oddane przy pomocy stałej „o”). Ostateczne rozwiązanie: SoP S – człowiek. Tak więc mamy ostateczne rozwiązanie: SaP S – ktoś. Co jest jednak odpowiednikiem S? W badanym zdaniu nie widać żadnego wyrażenia. Co jednak będą oznaczały zmienne S i P? Doświadczenie z poprzednich przykładów podpowiada. o których ono mówi. że nie można ufać Józefowi. P – ktoś. że owi niektórzy. Problem może tu jednak również sprawić określenie znaczenia zmiennej S. Jednakże treść zdania jasno wskazuje. że nie można ufać Józefowi. Czy to jest stała logiczna? Nie tylko odpowiadające zmiennym S oraz P nazwy mogą przybierać różnorodne formy. kto wiedział. kto lubi zwierzęta. kto wiedział. Zmiennej P odpowiada nazwa – ktoś kto lubi zwierzęta (pamiętamy. Słowo każdy zostało już bowiem oddane w symbolu „a”. S w powyższym przykładzie oznacza nazwę – ktoś. Na pewno nie jest to Józef – co łatwo sprawdzić.

Czy jest tam jakaś stała logiczna? Czasem wyrażenie odpowiadające którejś ze stałych logicznych może być w ogóle nieobecne (nie ma go nawet w innej formie). Przykład: Napiszemy schemat zdania: Kto rano wstaje. P – ktoś. Wprawdzie w powyższym zdaniu nie ma wyrażenia każdy. o. Że nie są to dobre odpowiedzi łatwo się przekonać wstawiając te terminy za S w schemacie S e P. że widział UFO. że zmiennej S odpowiada nazwa nikt lub ktoś. P – ktoś. czy też każdy. temu Pan Bóg daje. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nikt nie lubi gdy inni go krytykują.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Ktokolwiek twierdzi. kto lubi. ani niektóry (nawet w innej formie). że mamy do czynienia ze zdaniem ogólnym. i. gdy inni go krytykują. kto czegoś nie lubi. kto myli się lub kłamie. W tym wypadku nikt. że widział UFO. żaden. Tak więc schemat zdania wygląda następująco: 79 . jednakże można się go domyślić z treści zdania. że ktokolwiek to odpowiednik zwrotu wszyscy. a więc mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym: SaP S – ktoś. Uwaga na błędy! Niektórzy mogą początkowo błędnie sądzić. myli się lub kłamie. jednakże oczywiste jest. kto twierdzi. odnoszącym się domyślnie do wszystkich ludzi. jednakże zapewne każdy znający to powiedzenie uzna. Wprawdzie w zdaniu tym nie występuje wprost żadne z wyrażeń odpowiadających stałym a. e. to odpowiednik zwrotu żaden: SeP S – człowiek.

że zdanie nieprawda. że każde S jest P mówi dokładnie to samo co niektóre S nie są P. DO ZAPAMIĘTANIA: Oto jak można oddać negacje wszystkich zdań kategorycznych: ~ (S a P) ≡ S o P ~ (S e P) ≡ S i P ~ (S i P) ≡ S e P ~ (S o P) ≡ S a P Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie jest prawdą. Przy użyciu symboliki logicznej można by to zapisać ~ (S a P) ≡ S o P. Jednakże w tradycyjnie ujętej sylogistyce negacje nie występują. Na pierwszy rzut oka widać.SaP S – ktoś. Tak więc jego schemat zapisać można: SoP S – polityk. P – osoba. że zdanie nie każdy polityk wierzy w to. Szczególne często negacja występuje przy zdaniach ogólnotwierdzących. 80 . że niektórzy uczeni są nieomylni. można więc je oddać przy pomocy schematu: SeP S – uczony. Po chwili zastanowienia każdy przyzna. co mówi. komu Pan Bóg daje. Wracając do naszego przykładu możemy zatem powiedzieć. które stanowi negację któregoś ze zdań kategorycznych. Zdanie to stanowi negację zdania szczegółowo-twierdzącego (czyli ~ (S i P)). Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy polityk wierzy w to. która wierzy w to. ponieważ negację każdego ze zdań kategorycznych można oddać przy pomocy równoważnego mu innego zdania. już bez negacji. co mówi równoważne jest zdaniu niektórzy politycy nie wierzą w to. Nie są one zresztą konieczne. Co zrobić z negacją? Zdarza się czasem. co mówi. Teoretycznie więc jego schemat można by zapisać ~ (S a P) – i faktycznie czasami się tak robi. P – osoba nieomylna. że mamy do czynienia z wyrażeniem. P – ktoś. kto rano wstaje. co mówią. że powyższe wyrażenie stanowi negację zdania S a P.

co w życiu uczyniłem. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – ptak kalający własne gniazdo. a gdzie P? Czasem trudność przy pisaniu schematu sprawić może określenie. Co jednak jest tu terminem S. że niektóre rodzaje złota nie świecą się. P – zły ptak. a P jako coś. a która P.Gdzie S. że S odpowiada nazwie zły ptak. jest zły. Przykładowo wszystko okazało się słuszne. a nie. że powiedzenie to ma charakter zdania ogólnego o schemacie S a P. Jak widać nie jest to raczej to. że każdy zły ptak kala własne gniazdo. lub też że nie jest prawdą. co się świeci i podstawili je do schematu S o P (lub ~ (S a P) ). która nazwa odpowiada zmiennej S. okazała się słuszna. jakie są słuszne. że wszystkie rzeczy. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie wszystko złoto. jednakże nazwa odpowiadająca zmiennej S została w nim umieszczona na końcu. Podobnie jak w przypadku zdania kto rano wstaje. temu Pan Bóg daje można się domyślać. że powyższe powiedzenie stanowi negację zdania o schemacie S a P. o co chodzi w rozważanym przysłowiu. Tak więc faktycznie mamy do czynienia ze zdaniem o schemacie S a P. stwierdza. Tymczasem w znanym powiedzeniu chodzi raczej o coś przeciwnego – że to każdy ptak kalający własne gniazdo. co się świeci. a więc ma ono formę S o P. a P – ptak kalający własne gniazdo. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Zły to ptak. jaką w życiu zrobiłem. iż każde złoto się świeci. co własne gniazdo kala. jak by się to mogło wydawać na pierwszy rzut oka? W takim wypadku otrzymalibyśmy stwierdzenie. co B – nie mówią one bynajmniej. że każda rzecz. Czy jednak możemy uznać. Oczywiste wydaje się. Aby sprawę wyjaśnić zostawmy na chwilę negację i przyjrzyjmy się ogólnie zdaniom o formie wszystko A. ale odwrotnie. otrzymalibyśmy zdanie stwierdzające. 81 . a co P? Gdybyśmy określili S jak złoto. że to każde B jest A. że każde A jest B. a odpowiadająca P – na początku. uczyniłem w swoim życiu.

iż wśród matek mamy tylko i wyłącznie kobiety.. P – złoto. a za P – matka otrzymalibyśmy zdanie każda kobieta jest matką. co się świeci stwierdza coś w rodzaju nie jest prawdą. a więc ni mniej ni więcej. Co znaczy „tylko”? Jako zdania kategoryczne można potraktować również wyrażenia ze zwrotem tylko. choć na pierwszy rzut oka zwrot ten nie odpowiada żadnej z poznanych stałych logicznych. należy sobie wyobrazić. Aby to dobrze zrozumieć. że pierwsze z nich jest fałszywe. że w powyższym przypadku mamy do czynienia ze zdaniem twierdzącym (nie ma w nim przeczenia) oraz ogólnym (stwierdza coś o wszystkich obiektach pewnego typu. nie są złotem. że każda rzecz święcąca się jest złotem. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami.Tak więc zdanie nie wszystko złoto. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – matka. Znaczy to po prostu. 82 . są.. Jest to faktycznie właściwy schemat – ważne jest jednak. Ostateczna odpowiedź to: SoP S – coś. Intuicja podpowiada. Tak więc nasuwa się schemat S a P. czyli niektóre rzeczy świecące się. P – kobieta. abyśmy prawidłowo określili nazwy przyporządkowane zmiennym S oraz P. Gdyby za S podstawić nazwę kobieta. a nie tylko o niektórych). tylko właśnie każda matka jest kobietą.. co się świeci. to każda matka jest kobietą. a drugie prawdziwe.. Nie jest to na pewno zdanie równoważne stwierdzeniu tylko kobiety są matkami – widać to już na pierwszy rzut oka chociażby dlatego. co to oznacza.. Wyrażenie równoważne zdaniu z naszego przykładu. że tylko kobiety są matkami.

że opisuje ono fakt. żaden nie jest. P – artysta. gdzie S – osoba zarozumiała. P = A. znajdujemy zdanie równoważne negacji S a P. a P – artysta. gdzie S = B. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie tylko artyści są zarozumiali.1. Jeden polega na wyobrażeniu sobie. którym jest S o P. Ponieważ ostatecznie musimy napisać schemat negacji tego stwierdzenia. Na gruncie sylogistyki można pisać tylko schematy zdań kategorycznych. Po chwili zastanowienia każdy powinien zobaczyć. Do powyższego rozwiązania dojść można na dwa sposoby. CZĘSTO ZADAWANIE PYTANIA. co oznacza zdanie mówiące że nie tylko artyści są zarozumiali. Schemat tego zdania to: SoP S – osoba zarozumiała. a więc zawierających zwroty: każdy jest. Schemat zdania tylko artyści są zarozumiali to S a P. Czy na gruncie sylogistyki da się napisać schemat każdego zdania? Nie. 2. a następnie zanegowaniu go zgodnie z zasadami opisanymi wyżej w punkcie co zrobić z negacją?.DO ZAPAMIĘTANIA: Zdania typu tylko A są B zawsze możemy przedstawić przy pomocy schematu S a P. Drugi sposób na otrzymanie prawidłowego schematu rozważanego zdania polega na zbudowaniu najpierw schematu zdania tylko artyści są zarozumiali. napisanie jego schematu jest niemożliwe. Gdy zdanie nie zawiera takiego zwrotu.4. 83 . niektóre są i niektóre nie są (lub zwroty im równoważne). iż wśród osób zarozumiałych są też inni ludzi oprócz artystów. a więc inaczej mówiąc – niektóre osoby zarozumiałe nie są artystami.

Przykładowy sylogizm może wyglądać następująco: Każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny. zapisane w znanej z rachunku zdań formie reguły. Schematy powyższych zdań. nazwę oznaczoną P – terminem większym. ŁYK TEORII. Tak więc oprócz zmiennych S oraz P w schematach zdań składających się na sylogizm wykorzystać trzeba jeszcze trzeci symbol – zwykle jest to M. sprawia wrażenie mało eleganckiego. które nazwy oznaczymy jaką zmienną. natomiast nazwę M – 84 . Sylogizm zawsze musi składać się z trzech zdań kategorycznych: dwóch przesłanek i wniosku. 2.2. Tradycyjnie nazwę oznaczoną przez S nazywamy terminem mniejszym sylogizmu. a która jest za to zawsze w obu przesłankach – oznaczana jest symbolem M. jaki musi spełniać każdy sylogizm jest ilość nazw obecnych w owych trzech zdaniach – zawsze są to trzy nazwy. Niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni. choć takie rozwiązanie jest bardzo mocno ugruntowane w tradycji. to pewien ściśle określony rodzaj wnioskowania.Czy nazwy koniecznie musimy oznaczać zmiennymi S oraz P? Nie jest to konieczne. przyjmują następującą postać: PaM SoM ––––– SoP W sylogizmie ważne jest.2.1. Przyjęte jest. Co to jest sylogizm? Sylogizm. której nie ma w konkluzji. aby symbole S oraz P zarezerwować dla nazw obecnych w konkluzji wnioskowania. Zatem niektórzy wychowawcy nie są szczęśliwi. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW METODĄ DIAGRAMÓW VENNA. używana jest zwykle litera M. Natomiast trzecia nazwa – ta. Dodatkowym warunkiem. 2. Dlatego też oznaczenie nazw innymi symbolami choć nie jest błędem. Jeżeli zachodzi potrzeba wykorzystania kolejnego symbolu na oznaczenie nowej nazwy (patrz niżej).

a to z kolei ma miejsce. natomiast M – średni. gdy wniosek wynika logicznie z przesłanek. natomiast niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni przesłanką mniejszą. kto skojarzy je z popularnymi i ogólnie znanymi oznaczeniami odzieży. Sprawdzanie poprawności sylogizmu. nazywana jest przesłanką większą sylogizmu. nazywana jest przesłanką mniejszą. natomiast ta. natomiast wniosek fałszywy. w przypadku niezawodnej reguły. jeśli przesłanki są prawdziwe. to prawdziwy musi być również i wniosek. Sprawdzenie poprawności sylogizmu. Znajomość powyższej terminologii nie jest może najważniejsza dla rozwiązywania zadań z zakresów sylogizmów. Kończąc rozważania na temat tradycyjnej terminologii dodajmy. która obok nazwy oznaczanej M zawiera również termin P. lub. Jak pamiętamy z rachunku zdań wnioskowanie jest poprawne. natomiast człowiek tolerancyjny termin średni. nazwa człowiek szczęśliwy termin większy. dobrze jest je znać. to zatem nic innego jak sprawdzenie poprawności wnioskowania. Przesłanka każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny jest przesłanką większą. ponieważ jednak jest to nazewnictwo stosowane w wielu podręcznikach logiki. Zapamiętanie określeń poszczególnych terminów nie powinno zresztą sprawić trudności nikomu. że przesłanka. gdy niezawodna jest reguła (czyli schemat całego wnioskowania). Sylogizm to rodzaj wnioskowania. w której obok M występuje S. 85 . W przykładzie z początku tego paragrafu nazwa wychowawca stanowi zatem termin mniejszy.terminem średnim. Reguła jest niezawodna. zgodnie z którymi S oznacza rozmiar mały. aby przesłanki były prawdziwe. ujmując to samo innymi słowy. gdy na mocy znaczenia stałych logicznych nie jest możliwa sytuacja. na której wnioskowanie jest oparte.

S P + SoP Zdanie niektóre S nie są P informuje. a więc zakresy tych nazw. Na temat pozostałych obszarów diagramu zdanie S i P niczego nie mówi. W diagramach Venna (nazywanych tak od nazwiska ich pomysłodawcy Johna Venna) koła symbolizują zbiory obiektów określanych przez poszczególne nazwy. a jednocześnie nie należące do P. Symbolizuje to znak „+” w tej części rysunku. że niektóre S są P stwierdza. dlatego nic do nich nie wpisujemy. Diagramy Venna. Ponieważ w teorii sylogizmów mamy stałe logiczne inne niż spójniki zdaniowe. że na pewno niczego tam nie ma. Oto.Na gruncie rachunku zdań niezawodność reguł badaliśmy przy pomocy tabelek zerojedynkowych oddających znaczenie spójników logicznych. Znaki „+” oraz „–” w częściach tych kół informują. jak na diagramach Venna przedstawić można poszczególne zdania kategoryczne: S P + S iP Zdanie mówiące. iż muszą istnieć jakieś obiekty w części wspólnej S oraz P. iż na pewno istnieją obiekty należące do zbioru S. konieczna jest tu odmienna metoda. Odnośnie pozostałych obszarów diagramu zdanie S o P nie niesie żadnych informacji. 86 . Stąd znak „+” w części S znajdującej się poza zbiorem P. że w danym obszarze na pewno coś się znajduje lub też. Przedstawimy obecnie najpopularniejszy sposób sprawdzania poprawności sylogizmów: metodę diagramów Venna.

Fakt ten uwidoczniony jest przez znak „–” w części wspólnej tych zbiorów.S P – SeP Zdanie żadne S nie są P stwierdza. że jakiekolwiek S faktycznie istnieje – stwierdza jedynie. S P – SaP Zdanie każde S jest P informuje. podpada również pod nazwę P. aby zbytnio nie zaciemniać obrazu. Nie ma w związku z tym żadnych obiektów S nie będących jednocześnie P – stąd minus w lewej części diagramu. Zdanie to nie niesie jednak żadnej „pozytywnej” informacji. Uwaga na marginesie. Jednakże w każdym sylogizmie występują trzy nazwy. że obiekty będące desygnatami danej nazwy na pewno istnieją. Dlatego też do sprawdzania poprawności 87 . że jeżeli coś jest S (o ile w ogóle istnieje) to jest również P. Diagramy dla trzech nazw. W praktyce. przy rozwiązywaniu zadań związanych z sylogizmami. co dane zdanie wprost stwierdza. Dlatego też nie stawiamy znaku „+” w części środkowej. Powyżej przedstawione zostały diagramy Venna dla dwóch terminów. że cokolwiek możemy określić nazwą S. Zauważmy. pomijając informacje. będziemy czasem korzystali z założenia. będziemy wpisywali do diagramu tylko to. jakie mogą z niego dodatkowo wynikać przy pewnych założeniach. że zdanie typu S e P nie informuje o istnieniu jakichkolwiek obiektów będących desygnatami nazw S lub P (może ono mówić na przykład żaden krasnoludek nie jest jednorożcem) – dlatego też niczego nie wpisujemy w pozostałe obszary diagramu. że nie istnieją żadne obiekty należące jednocześnie do zbiorów S i P. Obecnie jednak.

że w danym obszarze na pewno jakieś elementy się znajdują.sylogizmów potrzebna jest umiejętność zaznaczania poszczególnych zdań kategorycznych na diagramach złożonych z trzech kół. wpisując symbole „+” w odpowiednich częściach. Rozpatrzmy najpierw zdanie S i P. może w drugiej. że istnieją pewne obiekty w części wspólnej zbiorów S oraz P. Stwierdza ono. Pytajniki te informują. Na rysunku obrazującym zależności między trzema nazwami obszar ten składa się z dwóch części. należy opatrzyć je znakami zapytania. Tutaj prostsza jest sprawa dla zdań ogólnych – ich rysunki stanowią zwykłe rozszerzenie diagramów sporządzanych dla dwóch nazw. 88 . natomiast w przypadku zdania S e P pusty musi pozostać obszar wspólny tych zbiorów. Ponieważ teraz obszary te składają się z dwóch części. Gdy mamy do czynienia ze zdaniem S a P to pusty musi być cały obszar zbioru S leżący poza P. a może w obydwu. musimy postawić znaki „–” w obu tych kawałkach: S – – SaP P M S – – P SeP M Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku zdań szczegółowych. ale nie wiadomo w której jego części. Zdanie S i P nie informuje jednak. w której z tych części coś się znajduje – może w jednej. o którym na razie nic nie wiemy. W związku z tym. Zależy to od terminu M.

ale nie określa. czy może obydwu. to nie oznacza to jeszcze. 89 . S +? +? SoP P M Znajomość przedstawionych wyżej sposobów zaznaczania zdań kategorycznych na diagramach konieczna jest do sprawdzania poprawności sylogizmów w takim samym stopniu. jak znajomość tabelek zero-jedynkowych była nieodzowna do badania prawidłowości wnioskowań na gruncie KRZ. natomiast zdania szczegółowe (S i P oraz S o P) – plusy. coś się znajduje.S +? +? P S iP M Z podobną sytuacją spotykamy się w przypadku zdania S o P. że w danym obszarze. w którym fragmencie tego obszaru – w jednym. drugim. że wiemy w której jego części. DO ZAPAMIĘTANIA: Z powyższych rysunków warto zapamiętać następujące fakty. że na pewno istnieją jakieś elementy w części zbioru S znajdującej się poza zbiorem P. – Minusy są zawsze „pewne” (bez znaków zapytania) – wynika to z tego. że gdy jakiś obszar ma być pusty. – Plusy są „niepewne” – gdy wiemy. to pusta musi być każdy jego część. – Zdania ogólne (S a P oraz S e P) dają nam zawsze minusy na diagramach. Informuje nas ono.

Jeśli natomiast wypełnienie diagramu według przesłanek nie da nam pewności co do prawdziwości wniosku. to wiemy na pewno. że w jakimś mieszkaniu nikogo nie ma. W drugim kroku sprawdzamy. w którym jego pomieszczeniu. czyli sylogizm jest poprawny. a więc sylogizm nie jest logicznie poprawny. W praktyce. gdy jego wniosek wynika logicznie z przesłanek.2. 2. czy nasz diagram spełnia te warunki. Musimy jedynie wyobrazić sobie. Zdania będącego wnioskiem sylogizmu nie wpisujemy już jednak do diagramu. Jeśli okaże się. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość wniosku. że nie jest możliwa sytuacja. że nikogo nie ma ani w kuchni. aby przesłanki były prawdziwe. gdy natomiast wiemy. Obecnie możemy przystąpić do sprawdzania poprawności sylogizmów. a wniosek fałszywy.„Pewność” minusów i „niepewność” plusów na diagramach zilustrować można następującą analogią: gdy wiemy. co by w diagramie musiało się znajdować. że wiemy. Sylogizm (jak każde wnioskowanie) jest bowiem wtedy poprawny. a więc że wniosek wynika z przesłanek. aby był on prawdziwy. 90 . W takich wypadkach plus ten będzie „pewny”. jakie niosą ze sobą przesłanki.2. w której przesłanki są prawdziwe. W pierwszym z nich wpisujemy do diagramu wszystkie informacje. ani w pokoju („pewne” minusy w każdej części). Uwaga na marginesie. a następnie sprawdzić. informacje zawarte w jednym zdaniu będą nam często jednoznacznie wskazywać. gdy będziemy rozwiązywać zadania związane z sylogizmami. w którym miejscu należy wpisać znak „+” wynikający z drugiego zdania. będzie to oznaczało. a wniosek fałszywy. że prawdziwość konkluzji jest na wykonanym rysunku zagwarantowana. że danym mieszkaniu ktoś jest. Badanie poprawności sylogizmów przy pomocy diagramów Venna składa się z dwóch kroków. Oprócz umiejętności zaznaczania na diagramie poszczególnych typów zdań. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. to nie znaczy to jeszcze. że wniosek nie wynika z przesłanek (bo może być on fałszywy. będzie to znak. W takim przypadku zawsze możliwe jest stworzenie tak zwanego kontrprzykładu – diagramu ilustrującego sytuację. pomimo prawdziwości przesłanek). przy badaniu sylogizmów musimy mieć w pamięci pojęcie wynikania logicznego.

na której opiera się badany sylogizm. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu przedstawionego we wstępie do tego rozdziału: Każdy jamnik jest psem. P – ssak. Napisanie schematów przesłanek i wniosku nie powinno sprawić nikomu najmniejszej trudności. Pamiętać musimy jedynie. Po wpisaniu w odpowiednie miejsca minusów otrzymujemy następujący diagram: 91 . czy wypełniony na podstawie przesłanek diagram gwarantuje nam. że jeśli chcemy być w zgodzie z tradycją. że sylogizm jest poprawny. o których informują przesłanki sylogizmu. Reguła. że pusty musi być obszar zbioru M leżący poza P. Każdy pies jest ssakiem. jeśli nie mamy pewności co do prawdziwości wniosku. jest następująca: SaM MaP ––––– SaP Teraz możemy narysować diagram i wpisać do niego to. oznacza to.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie procedura sprawdzania poprawności sylogizmów będzie wyglądała następująco: – Piszemy schematy zdań wchodzących w skład sylogizmu. że pusty musi być obszar zbioru S leżący poza M. Pierwsza przesłanka stwierdza. który termin należy oznaczyć jaką zmienną: S – jamnik. – Rysujemy diagram składający się z trzech kół symbolizujących trzy nazwy występujące w sylogizmie. – Patrzymy na rysunek i sprawdzamy. – Wpisujemy do diagramu plusy i minusy. że prawdziwe będzie zdanie stanowiące wniosek sylogizmu. to wniosek naszego sylogizmu powinien mieć postać S P. natomiast druga. Tak więc zacząć możemy od określenia. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. że sylogizm jest niepoprawny. M – pies. – Jeżeli rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji. co mówią przesłanki. oznacza to.

jeśli tylko prawdziwe są przesłanki). że wniosek sylogizmu stwierdza. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi.2. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. P – człowiek szczęśliwy. że jest on faktycznie pusty. a jedynie patrzymy. M – człowiek bogaty. a zatem badany sylogizm jest poprawny. iż w danym obszarze coś się musi znajdować. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Czasami może zdarzyć się sytuacja. gwarantuje nam jego prawdziwość. co mówi wniosek sylogizmu. Na wypełnionym diagramie w obu częściach tego obszaru znajduję się minusy.S – – – – M P – Do diagramu tego nie wpisujemy tego. 92 . UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. pusty musi być obszar zbioru S leżący poza zbiorem P. Konkluzja naszego sylogizmu ma postać S a P. Poniższy przykłada ilustruje tę sytuację: Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. na których opiera się powyższy sylogizm to: SaM MoP ––––– SoP S – milioner. a więc aby była ona prawdziwa. że wniosek wynika z przesłanek (musi być prawdziwy. natomiast na diagramie w miejscu tym będzie znak „+?”.3. czy wykonany na podstawie przesłanek rysunek. 2. a więc mamy stuprocentową gwarancję. Schematy. Jest to znak.

a więc stwierdza. że bez popadania w jakąkolwiek sprzeczność można wpisać do diagramu plusy i minusy w taki sposób. Ponieważ w badanym przykładzie pewności takiej nie mamy.Po wpisaniu do diagramu informacji. Symbol ten wskazuje. potrzebujemy stuprocentowej gwarancji prawdziwości konkluzji. Natomiast do tego. Widać na nim. że coś się w badanym obszarze znajduje? Oczywiście. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. jakie niosą ze sobą przesłanki. Czy taki plus ze znakiem zapytania daje nam gwarancję. że sylogizm jest niepoprawny. świadczy to o tym. aby przesłanki były prawdziwe natomiast wniosek fałszywy. że nie. W przypadku reguły niezawodnej takie wypełnienie diagramu nie było by możliwe. O niepoprawności powyższego sylogizmu przekonuje diagram wypełniony w następujący sposób. otrzymujemy następującą sytuację: S – – +? – +? M Teraz pozostaje nam sprawdzenie. natomiast w drugiej „+?”. aby sylogizm uznać za poprawny. że coś powinno znajdować się w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. P P 93 . Wniosek sylogizmu ma postać S o P. ale nie jest to pewne. S – – – – + M Rysunek ten stanowi graficzny kontrprzykład do badanej reguły. że jakieś elementy mogą tam być. Jak widać na rysunku w jednej części tego obszaru mamy znak „–” (na pewno więc nic tam nie ma).

iż przesłanki są prawdziwe. Kiedy znak „+” może być pewny? Zdania szczegółowe każą nam wpisywać do pewnego obszaru diagramu znaki „+”. nie precyzując jednak dokładnie. iż czasem zajdzie potrzeba oznaczenia dwóch zmiennych tą samą nazwą (np. P – mędrzec. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. a wniosek fałszywy. Uwaga na marginesie: Do każdej zawodnej reguły na gruncie sylogistyki można zbudować kontrprzykład korzystając jedynie z nazw kot. że każdy jamnik jest ssakiem oraz niektóre ssaki nie są psami (prawda).: S – jamnik. Reguła na której oparty jest powyższy sylogizm jest następująca: PeM SiM ––––– SoP S – uczony. P oraz M nazwy w taki sposób.Kontrprzykład ukazujący zawodność reguły można też zbudować podstawiając do niej za zmienne S. M – fanatyk jednej idei. pies. że nie pozostawi to żadnych wątpliwości. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. S – kot. W praktyce często sprawa sama się wyjaśnia i miejsce wpisania symbolu „+” staje się oczywiste i jednoznaczne. ssak. P – kot). M – ssak. W takim przypadku trzeba jednak wiedzieć. W powyższym przykładzie może być to np. w którą jego część. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. jamnik. 94 . Przesłanki powiedzą wtedy. P – pies. Można oczywiście też budować kontrprzykłady z innymi nazwami. natomiast wniosek: niektóre jamniki nie są psami (fałsz).

S P – + – – M Obecnie musimy sprawdzić. Poniższy przykład pokazuje. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość wniosku sylogizmu. Często zdarza się sytuacja. W takim wypadku „+” wpisujemy oczywiście bez znaku zapytania – mamy bowiem pewność. jak należy postąpić w takim przypadku. coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. 95 . Badany sylogizm jest zatem poprawny.Pierwsza przesłanka stwierdza. Teoretycznie obszar ten składa się z dwóch fragmentów. a zgodnie z drugą „–”. Gdy jedna przesłanka mówi „+”. Na diagramie w obszarze tym (w jego dolnej części) znajduje się znak „+”. że zgodnie z jedną przesłanką w jakieś miejsce należy wpisać znak „+”. że musi być on w tym właśnie miejscu. Aby zdanie to było prawdziwe. że nie jest on pusty. a więc zdania S o P. Ponieważ jednak w jednym z nich mamy już wpisany znak „–” na wpisanie „+” pozostaje nam tylko jedno miejsce. a więc mamy pewność. że pusty musi obszar wspólny zbiorów P oraz M: S P – – – M Zgodnie z drugą przesłanką coś musi znajdować się we wspólnej części zbiorów S oraz M. a druga „–”.

Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. diagram wygląda więc następująco: 96 . Mamy więc: S P +? +? – M Druga przesłanka mówi. W takiej sytuacji należy zauważyć. Po prostu informacje z drugiej przesłanki pokazały nam. Ponieważ „skasowaniu” uległ pierwszy z nich. drugiej. to drugi z plusów staje się „pewny” i należy zlikwidować stojący przy nim znak zapytania. Każdy nacjonalista jest ograniczony. Reguła na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: SiM MaP ––––– SiP Pierwsza przesłanka stwierdza. Ponieważ „–” wynikający z drugiej przesłanki jest „pewny”. który z „niepewnych” plusów. Jednakże w jednej części tego obszaru mamy już wpisany znak „+”. Po wpisaniu informacji z obu przesłanek. jemu należy przyznać pierwszeństwo i wpisać go w sporny obszar. że symbol „+” opatrzony jest znakiem zapytania. czy obydwu). aby tam był. że o obszarze wspólnym zbiorów S oraz M coś musi się znajdować. o których informowała pierwsza przesłanka jest tym „właściwym”. co oznacza. chociaż nie określa w której części tego obszaru (w jednej. Jednocześnie modyfikacji ulec musi drugi z „+” wpisany na mocy pierwszej przesłanki.Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. że pusty musi być obszar zbioru M leżąca poza P. a przesłanka S i M stwierdza. że coś musi się znajdować we wspólnym obszarze zbiorów S oraz M. że wcale nie jest konieczne.

WARTO ZAPAMIĘTAĆ: Aby uniknąć kłopotliwego wymazywania symboli w diagramie i zastępowania ich innymi. przedstawia się następująco: SiM MaP ––––– SaP 97 . rozpoczynając od przesłanki M a P. mogą powstać wątpliwości co do interpretacji miejsc. która daje nam „pewne” informacje (a więc zdania typu „a” bądź „e”. w których nie ma żadnego znaku. przy wpisywaniu przesłanki S i M mielibyśmy już tylko jedną możliwość wpisania znaku „+” Puste miejsce nie oznacza. czy wypełniony według przesłanek diagram gwarantuje prawdziwość konkluzji. Widać. najlepiej jest po prostu zaczynać wypełnianie diagramu od tej przesłanki. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. W związku z tym badany sylogizm jest poprawny. czyli zdania S i P. niezależnie. a więc konkluzja ta jest prawdziwa. czy drugie w sylogizmie. że niczego w nim nie ma! Przy sprawdzaniu. czy jest ono pierwsze. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. na której oparty jest badany sylogizm. Gdybyśmy tak postąpili w powyższym przykładzie. czy taki rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji sylogizmu.S P + – – – M Pozostaje nam teraz sprawdzić. Reguła. że we wspólnym obszarze zbiorów S oraz P faktycznie coś się na pewno znajduje. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia.

Wypełnianie diagramu dobrze jest zacząć od wpisania informacji niesionych przez drugą przesłankę – a więc minusów w obszarze zbioru M leżącym poza zbiorem P. W związku z tym sylogizm należy uznać za niepoprawny. Tak więc wypełniony w ten sposób diagram nie gwarantuje nam wcale. M – dobry fachowiec. że nie posiadamy żadnych informacji odnośnie tego obszaru. a jedynie. co nakazuje nam pierwsza przesłanka. że niczego tam być nie może.S – wykładowca. na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: S P + + – – – M 98 . To. kto dużo zarabia. że część zbioru S leżąca poza zbiorem P jest na pewno pusta. że w danej części nie wstawiliśmy żadnego symbolu. P – ktoś. nie oznacza jednak. gdzie należy wpisać plus w części wspólnej S oraz M. Diagram wygląda zatem następująco: S P + – – – M Czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji sylogizmu? Konkluzja ta ma postać S a P. że nic nie może się znajdować w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. Graficzny kontrprzykład do reguły. nie będziemy mieli wątpliwości. Na rysunku w jednej części tego obszaru mamy minus (a więc tam faktycznie na pewno niczego tam nie ma). natomiast w części drugiej nie znajdujemy żadnego znaku. Gdy tak postąpimy. a więc stwierdza.

Otrzymamy wtedy przesłanki: niektóre psy są jamnikami. która nie posiada ani jednego desygnatu. P oraz M nie są tak zwanymi nazwami „pustymi”. a nawet powinniśmy wpisać znaki „+”: 99 . Każdy z tych obszarów składa się z czterech części. Nazwy nie mogą być puste. A zatem w części te możemy. że wykorzystane w sylogizmie nazwy na pewno nie są puste? Oczywiście taki. że z całą pewnością coś musi się znajdować w czwartej części każdego z tych obszarów. Jak dotąd nie powiedzieliśmy jeszcze o jednej ważnej sprawie związanej ze sprawdzaniem poprawności sylogizmów. obecny król polski itp. Załóżmy na przykład. że terminy oznaczane symbolami S. Jaki można stąd wyciągnąć wniosek w połączeniu z faktem. W sylogizmach takich nazw nie wolno nam stosować. to mówiąc najprościej taka.Inny kontrprzykład uzyskać można podstawiając za zmienne nazwy: S – pies. człowiek o wzroście 3 m. Fakt ten niesie ze sobą istotną konsekwencję jeśli chodzi o wypełnianie diagramów Venna. że na podstawie przesłanek sylogizmu otrzymaliśmy taki rysunek: S – – – – P – M Spójrzmy teraz na obszary odpowiadające zbiorom S oraz P. każdy jamnik jest jamnikiem (prawda) oraz wniosek: każdy pies jest jamnikiem (fałsz). czyli taka. Nazwami pustymi są więc na przykład: jednorożec. że nie istnieje ani jeden oznaczany przez nią obiekt. że za różne zmienne wolno podstawiać te same nazwy). Otóż zawsze należy przyjąć milczące założenie. z których w trzech są znaki „–” świadczące o tym. Nazwa pusta. M – jamnik (pamiętamy. P – jamnik. że nic w nich nie ma.

Zatem niektóre kręgowce są psami. Każdy ssak jest kręgowcem. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. Ponieważ w trzech częściach zbioru skupiajacego obiekty określane przez P nic na pewno nie ma. a konkretnie o niepustości nazwy P. powinniśmy jeszcze skorzystać z założenia o niepustości nazw użytych w sylogizmie. Po wpisaniu do diagramu informacji z przesłanek mamy rysunek: S – – – P – M Zanim przystąpimy do sprawdzenia. Reguła na której opiera się powyższy sylogizm wygląda następująco: PaM MaS ––––– SiP S – kręgowiec. M – ssak. jednak czasami jest ono konieczne. jakieś elementy muszą znajdować się w czwartej części tego zbioru: – 100 . P – pies. aby właściwie ocenić poprawność sylogizmu. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość konkluzji.S – – + – – P + – M Założenie o niepustości terminów nie jest wykorzystywane zbyt często.

S – + – – P – M Konkluzja badanego sylogizmu stwierdza. Gdybyśmy tego nie uczynili. że w obszarze tym znajduje się plus. Zatem niektórzy ludzie nie są ssakami. że coś znajduje się w części wspólnej zbiorów S oraz P. P – ssak. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Żaden ptak nie jest ssakiem. Diagram wypełniony według przesłanek wygląda następująco: – 101 . Czy ten sylogizm jest na pewno poprawny? Czasem wynik sprawdzenia poprawności sylogizmu może wydać się dość dziwny lub nawet ewidentnie sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem. musieliśmy jednak skorzystać z założenia o niepustości terminu P. Sylogizm powyższy opiera się na następującej regule: MeP SiM ––––– SoP S – człowiek. Na rysunku widzimy. wynik sprawdzania poprawności sylogizmu byłby nieprawidłowy. Sylogizm ten jest zatem poprawny. Niektórzy ludzie są ptakami. M – ptak. Aby tę poprawność wykazać. a więc wniosek ten jest na pewno prawdziwy.

iż niektóre S nie są P. Tak więc sylogizm powyższy należy uznać za poprawny. Sylogizm powyższy jest poprawny pod tym względem. co w konsekwencji doprowadziło do otrzymania fałszywego wniosku. Jednakże badane wnioskowanie nie jest tak całkiem bez zarzutu. iż jest on jednak niepoprawny materialnie. Odpowiedź taka może jednak budzić pewne opory: jak można uznać za poprawne wnioskowanie. że badany sylogizm jest formalnie (logicznie) poprawny.S P – – Jak widać. że coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. jaka interesuje logików. czyli. mówiącą. Został popełniony w nim błąd polegający na przyjęciu fałszywej przesłanki. Prawdziwość wniosku to jeszcze nie wszystko. Błąd taki nazywany jest błędem materialnym. możemy uzupełnić dodając. Niejako odwrotność poprzedniego przykładu stanowić może rozumowanie prowadzące do wniosku w sposób oczywisty prawdziwego. że jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. 102 + M . Tak więc odpowiedź do powyższego zadania. które doprowadziło do jawnie fałszywego wniosku? Oto krótkie wyjaśnienie tego problemu. Tak określona poprawność nazywana jest poprawnością formalną – i jest to ten rodzaj poprawności. diagram ten gwarantuje nam prawdziwość wniosku stwierdzającego.

Powyższy sylogizm na pierwszy rzut oka mógłby się wydać poprawny: zarówno przesłanki jak i wniosek są na pewno zdaniami prawdziwymi. jest pewnego rodzaju zbiegiem okoliczności.Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. czyli tego. Niektóre ssaki mają czarną sierść. Zatem niektóre psy mają czarną sierść. Czy jednak wnioskowanie to jest na pewno prawidłowe? Reguła na której się ono opiera i wypełniony na jej podstawie diagram wyglądają następująco: SaM MiP ––––– SiP S – +? +? – P – M Powyższy rysunek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. że w części wspólnej S oraz P coś się na pewno znajduje. że wszystko są to zdania prawdziwe. Graficzny kontrprzykład stanowi następujący rysunek: S – – + – P – M 103 . To. a nie zachodzących pomiędzy nimi związków logicznych. Sylogizm ten jest niepoprawny. ponieważ pomimo prawdziwości przesłanek i wniosku. Tak więc badany sylogizm jest niepoprawny.

W zdaniu każde S jest P mowa jest o wszystkich S. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW PRZY POMOCY METODY 5 REGUŁ. która daje nam „pewne” informacje odnośnie znaków „–” w diagramie. jeżeli zdanie udziela nam informacji o całym zakresie jakieś nazwy (czyli o jej wszystkich desygnatach). należy go uznać za poprawny. konieczne będzie wprowadzanie nowego pojęcia – mianowicie tak zwanego terminu rozłożonego w zdaniu kategorycznym. ani też żaden desygnat P nie jest desygnatem S – a więc 104 . Czy kolejność wpisywania do diagramu przesłanek jest dowolna? Tak.Kontrprzykład wykazujący zawodność powyższej reguły uzyskać można również podstawiając za zmienne następujące nazwy: S – jamnik. Jeżeli tak.3. Zanim przedstawimy reguły poprawnego sylogizmu. a zatem to właśnie S jest w nim terminem rozłożonym. ponieważ ostatecznie i tak zawsze musimy wpisać wszystko co wiemy z obu przesłanek. że ani jeden desygnat nazwy S nie jest desygnatem nazwy P. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. to nazwa ta jest właśnie terminem rozłożonym w tym zdaniu. Otóż. Sprawdzenie poprawności sylogizmu będzie polegało na zbadaniu. Zdanie żadne S nie jest P informuje nas. czy spełnia on wszystkie warunki sformułowane w owych regułach. Metoda diagramów Venna nie jest jedynym sposobem. ŁYK TEORII.1. P – pudel. Obecnie przedstawimy metodę opartą na pięciu regułach jakie spełniać musi każdy prawidłowy sylogizm. M – pies.2. 2. jeśli nie spełnia on choć jednego warunku – świadczy to o jego niepoprawności. 2.4. 2. w jaki można badać poprawność sylogizmu.3. Dobrze jest jednak zaczynać od przesłanki będącej zdaniem ogólnym („a” lub „e”).

sylogizm należy odrzucić jako błędny. w przeciwnym wypadku jest on poprawny. a które szczegółowe (S i P oraz S o P). 4. że M nazywany jest terminem średnim sylogizmu. a więc rozłożony jest tu termin P. 5. to i wniosek musi być twierdzący. które są twierdzące (S a P oraz S i P).stwierdza fakt dotyczący całych zakresów obu tych nazw. a także to. Do sprawdzania sylogizmów metodą pięciu reguł trzeba też pamiętać. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. to musi być i rozłożony w przesłance. DO ZAPAMIĘTANIA: A oto pięć reguł jakie musi spełniać poprawny sylogizm: 1. Przynajmniej jedna przesłanka musi być zdaniem twierdzącym. Sprawdzenie poprawności sylogizmu według powyższych reguł jest bardzo proste: jeżeli choć jeden z wymienionych w nich warunków został złamany. 2. a które przeczące (S e P oraz S o P). W zdaniu niektóre S są P mowa jest o tylko niektórych S. 105 . Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. W zdaniu S e P rozłożone są zatem oba terminy. 3. Termin średni musi być przynajmniej w jednej przesłance rozłożony. które są „niektórymi” P – w zdaniu tym żaden z terminów nie jest więc rozłożony. Jeśli jakiś termin ma być rozłożony we wniosku. że niektórych desygnatów nazwy S nie ma w całym zakresie nazwy P. które zdania są ogólne (S a P oraz S e P). to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. Zdanie niektóre S nie są P stwierdza. W skrócie: S a P – rozłożony termin S S e P – rozłożone obydwa terminy – S oraz P S i P – żaden termin nie jest rozłożony S o P – rozłożony termin P.

Ponieważ żaden z warunków nie został złamany. Każdy nacjonalista jest ograniczony. 5 warunek jest spełniony. 2 warunek jest spełniony. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. PRAKTYKA: ZASTOSOWANI METODY 5 REGUŁ. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. Jako że jedna przesłanka jest zdaniem przeczącym. 106 . 3 warunek nie ma zastosowania do badanego przykładu. a więc nie mógł zostać złamany. Zbadamy przy pomocy omawianej metody kilka sylogizmów sprawdzonych już poprzez diagramy Venna. Nie będziemy przy tym przytaczać całej treści przesłanek i wniosku. SiM MaP ––––– SiP 1 warunek jest spełniony – termin M jest rozłożony w drugiej przesłance. ponieważ mówi on. sylogizm należy uznać za poprawny. ponieważ termin M jest rozłożony w pierwszej przesłance. We wniosku rozłożony jest termin P. Przykład: Zbadamy poprawność innego rozpatrywanego już sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. a jedynie odpowiednią regułę.2. 3 warunek jest spełniony – pierwsza przesłanka i wniosek są zdaniami przeczącymi. Reguła na której opiera się ten sylogizm przedstawia się następująco: PeM SiM ––––– SoP 1 warunek jest spełniony. gdyby obie przesłanki były twierdzące.2. a równocześnie jest on rozłożony w pierwszej przesłance. ponieważ druga przesłanka jest zdaniem twierdzącym. co powinno nastąpić. złamanie czwartej reguły jest w przypadku powyższego sylogizmu niemożliwe. 2 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące.3. 4 warunek nie ma zastosowania do badanego sylogizmu. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu badanego już wyżej przy pomocy diagramów Venna: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei.

Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. Przykład: Na koniec sprawdzimy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. SaM MoP ––––– SoP W powyższym sylogizmie złamana została już pierwsza reguła – termin średni nie jest rozłożony w żadnej przesłance.4 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące i wniosek także. 5 warunek nie ma zastosowania. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. ponieważ w badanym sylogizmie żaden termin nie jest rozłożony we wniosku. W powyższym sylogizmie złamana została jednakże piąta reguła – termin S pomimo tego. sylogizm należy uznać za niepoprawny. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. 3 i 4 są spełnione (przy czym warunek 3 dzięki temu. że jest rozłożony we wniosku. sylogizm jest poprawny. Ponieważ żaden warunek nie został złamany. Dla porządku tylko dodajmy. nie sprawdzając dalszych warunków. SiM MaP ––––– SaP Warunki 1. 107 . W związku z powyższym możemy już w tym momencie odrzucić sylogizm jako błędny. 2. że pozostałe reguły nie zostały złamane. nie jest rozłożony w przesłance. że nie ma on bezpośredniego zastosowania). Przykład: Zbadamy poprawność kolejnego rozpatrywanego wcześniej sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. Ponieważ jeden z warunków nie został spełniony.

Przykładowo. Poprawność tego rodzaju wnioskowań badać można przy pomocy tak zwanego kwadratu logicznego (omówionego w niniejszym paragrafie) oraz innych praw logiki tradycyjnej (przedstawionych w paragrafie 2. wiedząc. na podstawie wartości innego zdania. że prawdziwe jest również zdanie SiP.4. że prawdziwe jest zdanie SaP możemy z całkowitą pewnością stwierdzić.2. Znajomość tych zależności pozwala stwierdzić. Kwadrat logiczny wygląda następująco: SaP podporządkowanie przeciwieństwo SeP podporządkowanie sprzeczność SiP podprzeciwieństwo SoP 108 . KWADRAT LOGICZNY.4. Jednakże zdania kategoryczne (każde S jest P. Omawiane w poprzednich paragrafach sylogizmy to wnioskowania mające zawsze dwie przesłanki. 2. natomiast fałszywe SeP oraz SoP. Każda z tych zależności ma swoją nazwę. Zależności w kwadracie logicznym przedstawiane są przy pomocy linii. żadne S nie jest P.5). jaka jest wartość logiczna pewnego zdania. ŁYK TEORII. niektóre S są P oraz niektóre S nie są P) wykorzystuje się też czasem w tak zwanych wnioskowaniach bezpośrednich – rozumowaniach.1. która zostanie podana przy odpowiedniej linii. na podstawie której wyciąga się pewną konkluzję. Kwadrat logiczny pokazuje związki logiczne zachodzące pomiędzy zdaniami kategorycznymi. w których występuje tylko jedna przesłanka.

że SeP) odczytamy – prawdziwość zdania SaP implikuje fałszywość SeP (jeśli SaP jest prawdziwe. należy pamiętać o specyficznym rozumieniu zdań SiP oraz SoP. Gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. Pozioma linia na górze pomiędzy SaP oraz SeP to przeciwieństwo. że wymienione zdania nie mogą być zarazem prawdziwe. Podporządkowanie. 4) SeP → ~ (SaP) 109 . podprzeciwieństwo i sprzeczność. Nie mogą być to wyrażenia typu: żonaty kawaler. Natomiast niektóre S nie są P – istnieje (przynajmniej jedno) S nie będące P. to drugie musi być fałszywe. niebieski krasnoludek itp. Znak negacji w tych wzorach. to prawdziwe jest też niektóre krowy nie są ptakami (lub lepiej: istnieją krowy nie będący ptakami). wzór: SaP → ~ (SeP) (jeśli SaP to nieprawda. że terminy S oraz P muszą mieć jakieś desygnaty. gdy jedno jest prawdziwe. które. Zdanie niektóre S są P oznacza w tym rozumieniu istnieje (przynajmniej jedno) S będące P. Aby prawa kwadratu logicznego miały sens. Należy również nadmienić. ponumerujemy. że prawa kwadratu logicznego obowiązują jedynie dla nazw niepustych. przedstawimy w postaci odpowiednich wzorów. Polega ono na tym. Przeciwieństwo. to prawdziwe jest też „dolne”. gdy prawdziwe jest zdanie każda kura jest ptakiem. Czyli. Zależność ta polega na tym. że gdy prawdziwe jest zdanie „górne”. 2) SeP → SoP Na przykład. Symbolicznie: 1) SaP → SiP. Pionowe linie reprezentują to podporządkowanie.Zależności kwadratu logicznego – podporządkowanie. któremu jest podporządkowane. przeciwieństwo. Możemy też powiedzieć. Przykładowo. że zdanie to jest fałszywe. Oznacza to. to prawdziwe jest też niektóre kury są ptakami (lub lepiej: istnieją kury będące ptakami). to SeP jest fałszywe). będzie wskazywał. Symbolicznie: 3) SaP → ~ (SeP). dla wygody w dalszych rozważaniach. postawiony przed danym zdaniem. że zdanie „dolne” wynika ze zdania.

gdy jedno jest fałszywe. W przypadku zdań podprzeciwnych możemy też powiedzieć. to prawdziwe jest niektóre kanarki nie są niedźwiedziami (lub lepiej: istnieją kanarki nie będące niedźwiedziami). Zdania podprzeciwne nie mogą być zarazem fałszywe. Podprzeciwieństwo. to drugie fałszywe. gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. że zdania te się dopełniają. Natomiast. że zdania te się wykluczają. to podprzeciwieństwo.Na przykład gdy prawdziwe jest zdanie każda papuga jest ptakiem to fałszywe musi być żadna papuga nie jest ptakiem. łączące zdanie SaP z SoP oraz SeP z SiP. a gdy jedno fałszywe. W przypadku zdań przeciwnych możemy też powiedzieć. łącząca zdania SiP oraz SoP. ani fałszywe. Zdania przeciwne mogą być jednak jednocześnie fałszywe. Sprzeczność. gdy fałszywe jest zdanie niektóre kanarki są niedźwiedziami. to drugie prawdziwe. przykładowo: niektórzy Polacy są katolikami i niektórzy Polacy nie są katolikami. Sprzeczność oznacza. Linie skośne. Symbolicznie: 7) SaP → ~ (SoP) 8) ~ (SaP) → SoP 9) SoP → ~ (SaP) 10) ~ (SoP) → SaP 11) SeP → ~ (SiP) 12) ~ (SeP) → SiP 13) SiP → ~ (SeP) 110 . to prawdziwe musi być niektóre żaby są płazami (lub lepiej: istnieją żaby będące płazami). Gdy natomiast fałszywe jest zdanie niektóre żaby nie są płazami. Przykładowo fałszywe jest zarówno zdanie każda krowa jest czarna oraz żadna krowa nie jest czarna. Symbolicznie: 5) ~ (SiP) → SoP 6) ~ (SoP) → SiP Przykładowo. Czyli. reprezentują sprzeczność. Mówiąc inaczej. gdy jedno prawdziwe. mają one zawsze różną wartość logiczną. to fałszywe musi być każda krowa jest ptakiem. Pozioma linia na dole. to drugie musi być prawdziwe. Zdania podprzeciwne mogą być jednak jednocześnie prawdziwe. że zdania te nie mogą być zarazem ani prawdziwe.

PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE KWADRATU LOGICZNEGO. Podobne przykłady łatwo podać również w odniesieniu do pozostałych wzorów. Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Każdy struś jest ptakiem. czyli SiP – niektóre strusie są ptakami (lub lepiej: istnieją strusie będące ptakami). że na podstawie prawdziwości lub fałszywości podanego zdania kategorycznego.14) ~ (SiP) → SeP Przykładowo. co wynika z prawdziwości zdania typu SaP. Wzór 7) stanowi. a więc. Wzór 3) stwierdza. to prawdziwe musi być niektóre słonie nie żyją w Afryce (wzory 7 i 8). Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych mających ten sam podmiot i orzecznik? Aby rozwiązać to zadanie. w których występują te same terminy S oraz P.4. należy określić wartość logiczną pozostałych zdań. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie każdy słoń żyje w Afryce. czyli SoP – niektóre strusie nie są ptakami.2. że fałszywe musi być zdanie przeciwne do SaP. Wzór 1) mówi. Poniższy rysunek może pomóc w zapamiętaniu wzorów kwadratu logicznego: 2. w praktyce. poszukać wzorów rozpoczynających się od SaP. jeśli prawdziwe jest zdanie każdy słoń jest ssakiem. 111 . że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SeP. musimy sprawdzić. że prawdziwe musi być również zdania podporządkowane SaP. a więc SeP – żaden struś nie jest ptakiem. Zadania związane z kwadratem logicznym polegają zwykle na tym. to fałszywe musi być niektóre słonie nie są ssakami.

czy z tych faktów nie da się jeszcze czegoś wywnioskować. 112 . Możemy co najwyżej stwierdzić. że na podstawie kwadratu logicznego nie jesteśmy zatem w stanie w żaden sposób określić wartości logicznej zdań SiP oraz SeP. Jednakże mamy kolejne dane: dowiedzieliśmy się przed chwilą. A zatem możemy stwierdzić. którzy nie dotrwali do końca imprezy). Zgodnie ze wzorem 5) widzimy. Natomiast wzory 4) i 9) dają nam nową informację: fałszywe jest zdanie SaP – każdy gość dotrwał do końca imprezy. co już wiemy – że prawdziwe jest SoP. że. które mówią. Szukamy więc. co wynika z fałszywości zdania SaP. czy może czegoś więcej dowiemy się na podstawie informacji o prawdziwości SoP. że prawdziwe musi być zdanie SoP – niektórzy goście nie dotrwali do końca imprezy (lub lepiej: istnieją goście. co wynika z fałszywości zdania SiP. czyli: niektórzy politycy są uczciwi oraz żaden polityk nie jest uczciwy. Więcej z fałszywości zdania SaP nie da się wywnioskować. że prawdziwe jest zdanie SoP. które jest jednak prawdziwe. czyli tych. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tymi samymi terminami S oraz P? Szukamy wzorów. czyli niektórzy politycy nie są uczciwi. że prawdziwe są zdania SoP i SeP. które mówią. Przykład: Fałszywe jest zdanie: Każdy polityk jest uczciwy. czyli SeP – żaden z gości nie dotrwał do końca imprezy. co już wiemy. Wzór 2) stwierdza coś. Widzimy więc. tego z kwadratu logicznego się nie dowiemy. Znajdujemy tylko jeden taki wzór – 8). że prawdziwe musi być zdanie sprzeczne z SiP. że fałszywe jest SaP. Musimy więc sprawdzić. Wzór 9) stwierdza to. a które fałszywe. które zaczynają się od ~ (SaP).Przykład: Fałszywe jest zdanie: Niektórzy goście dotrwali do końca imprezy. Szukamy wzorów. Sprawdzimy wartość logiczną pozostałych zdań kategorycznych o tym samym podmiocie i orzeczniku. Wzór 14) stwierdza natomiast. Nie mamy więcej wzorów zaczynających się od ~ (SiP). mają one różne wartości logiczne. ponieważ są to zdania sprzeczne.

Wzór 9) stwierdza. nic nie możemy powiedzieć. 2.Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Niektórzy złodzieje nie są politykami. W przedstawionych niżej prawach występować będą często tak zwane nazwy negatywne typu nie-student. że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SoP. Znajdujemy tylko jeden wzór zaczynający się od SoP. ŁYK TEORII. jeśli przez S oznaczymy nazwę człowiek. itp.5. Najwięcej jesteśmy w stanie powiedzieć na podstawie informacji o prawdziwości zdań ogólnych. nie-pies. Przykładowo. O pozostałych zdaniach. Poniżej omówimy pozostałe. Zbiór desygnatów (denotację) 113 . czyli SaP i SeP oraz fałszywości szczegółowych SiP oraz SoP. INNE PRAWA WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. Nazwy te będziemy oznaczać przy pomocy znaku „prim”. co możemy powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tym samym podmiotem i orzecznikiem. niewydra.1. Zależności kwadratu logicznego nie są jedynymi prawami wnioskowania bezpośredniego. że odwrotną wartość posiada zdanie sprzeczne z badanym zdaniem. 2.5. Sprawdzimy. czyli SiP oraz SeP. jesteśmy w stanie określić prawdziwość lub fałszywość przynajmniej jednego zdania o tym samym podmiocie i orzeczniku – zdanie sprzeczne z badanym zawsze będzie miało inną wartość. Najmniej możemy wywnioskować z prawdziwości zdań szczegółowych (SiP oraz SoP) oraz fałszywości zdań ogólnych (SaP i SeP) – jedynie to. Możemy wtedy zawsze określić wartości wszystkich pozostałych zdań. to nie-człowiek zapiszemy S’. czyli SaP – każdy złodziej jest politykiem. DO ZAPAMIĘTANIA: Znając wartość logiczną jakiegokolwiek zdania kategorycznego.

ze zdania niektórzy ministrowie są przestępcami – niektórzy przestępcy są ministrami. Czyli. jaki rodzaj zdania wtedy otrzymujemy. to denotacją S’ będzie zbiór wszystkich obiektów nie będących książkami. chomiki. 114 . jedynie dla nazw niepustych. nie mogą być to też tak zwane nazwy uniwersalne – czyli obejmujące swym zakresem wszystkie przedmioty. to to samo. książki. Dodatkowo. jeśli S to nazwa książka. że żaden struś nie jest krową. A zatem (S’)’ ≡ S Przedstawione poniżej prawa wnioskowania bezpośredniego obowiązują. o jakie znaczenie nam chodzi. możemy na mocy konwersji wywnioskować. Na przykład. ze zdania żadna krowa nie jest strusiem. a więc oprócz zwierząt również np. co po prostu ptak. samochody.). które mając jakieś desygnaty. przykładowo. Zakres nazwy negatywnej można rozumieć na dwa sposoby. Przykładowo nie-nie-ptak. Konwersja.nazwy S’ stanowić będzie zbiór dopełniający się ze zbiorem desygnatów S. które wydaje się bardziej właściwe w danym kontekście. Poniższe wzory pokazują. dzięcioły. a twierdzące – twierdzącym). Przy rozwiązywaniu niektórych zadań istotna będzie czasami znajomość oczywistego faktu. przyjmując domyślnie takie. dla jednej osoby nie-pies może oznaczać tylko zwierzęta nie będące psami (czyli bobry. a ze zdania każdy kij ma dwa końce. iż dwa przeczenia się znoszą. podobnie jak prawa kwadratu logicznego. czyli takich. 1) SeP → PeS 2) SiP → PiS 3) SaP → PiS Zdanie SoP nie podlega konwersji. Konwersja polega na zmianie miejsc podmiotu i orzecznika zdania bez zmiany jego jakości (czyli zdanie przeczące ma zostać przeczącym. Przykładowo. W naszych rozważaniach nie będziemy zwykle precyzować. natomiast dla kogoś innego wszystkie obiekty nie będące psami. telefony itp. foki itp. zdanie niektóre przedmioty mające dwa końce są kijami.

). zdanie niektórzy bogacze są nie-skąpcami. zdanie niektórzy posłowie nie są nie-idiotami. ze zdania żadna mrówka nie jest słoniem. na mocy obwersji zdanie żaden tygrys nie jest nie-drapieżnikiem. ze zdania każdy tygrys jest drapieżnikiem. cz. a ze zdania niektóre torbacze nie są kangurami wynika niektóre nie-kangury są torbaczami (k. Kontrapozycji nie podlega zdanie SiP. cz. ze zdania niektórzy posłowie są idiotami.) oraz niektóre nie-ryby nie są nie-wielorybami (k. Tak więc ze zdania twierdzącego otrzymujemy przeczące. 115 . a ze zdania niektórzy bogacze nie są skąpcami. zdanie każda mrówka jest nie-słoniem. Kontrapozycja częściowa: 8) SaP → P’eS 9) SeP → P’iS 10) SoP → P’iS Kontrapozycja zupełna: 11) SaP → P’aS’ 12) SeP → P’oS’ 13) SoP → P’oS’ Przykładowo. Kontrapozycja. ze zdania żaden wieloryb nie jest rybą wynika niektóre nie-ryby są wielorybami (k.) oraz niektóre nie-kangury nie są nie-torbaczami (k.Obwersja.). wynika. a z przeczącego twierdzące. z. z. ze zdania każdy śledź jest rybą wynika zdanie żadna nie-ryba nie jest śledziem (kontrapozycja częściowa) oraz każda nie-ryba jest nie-śledziem (kontrapozycja zupełna). 4) SaP → SeP’ 5) SeP → SaP’ 6) SiP → SoP’ 7) SoP → SiP’ Przykładowo. Obwersja polega na dodaniu negacji do orzecznika zdania z jednoczesną zmianą (tylko) jego jakości. Mówimy o kontrapozycji częściowej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie tego drugiego) oraz zupełnej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie obu).

obwersji. możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Żaden faszysta nie jest demokratą (konwersja. wzór 12). Każdy demokrata jest nie-faszystą (obwersja. co wynika. Prawa konwersji. Niektórzy nie-demokraci nie są nie-faszystami (inwersja zupełna. wzór 1). Natomiast ze zdania żaden indyk nie jest żółwiem. Inwersja częściowa: 14) SaP → S’oP 15) SeP → S’iP Inwersja zupełna: 16) SaP → S’iP’ 17) SeP → S’oP’ Przykładowo. ze zdania: Żaden demokrata nie jest faszystą. Ponieważ nasze zdanie ma postać SeP. podobnie jak kontrapozycja.Inwersja. wzór 9).5. ze zdania każda mysz jest gryzoniem wynika zdanie niektóre nie-myszy nie są gryzoniami (inwersja częściowa) oraz niektóre nie-myszy są nie-gryzoniami (inwersja zupełna). wynika zdanie niektóre nie-indyki są żółwiami (i. Przykład: Zobaczymy. wzór 17). Niektórzy nie-faszyści nie są nie-demokratami (kontrapozycja zupełna. 116 . 2. Niektórzy nie-demokraci są faszystami (inwersja częściowa. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE PRAW WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. Niektórzy nie-faszyści są demokratami (kontrapozycja częściowa. Inwersja.2. na mocy poznanych praw. wzór 15). cz. wzór 5). kontrapozycji i inwersji wykorzystujemy do sprawdzania. co wynika z danego zdania kategorycznego.) oraz niektóre nie-żółwie nie są nie-indykami. może być częściowa lub zupełna. Podlegają jej tylko zdania ogólne.

a więc: (S’)’ ≡ S. wzór 3). na mocy poznanych praw. Nasze zdanie ma postać SaP. Wynikają z niego następujące zdania: Żaden wróbel nie jest nie-ptakiem (1). Niektóre nie-wróble są nie-ptakami (9). co wynika.Przykład: Sprawdzimy. Nasze zdanie ma postać S’eP. wzór 8). Niektóre ptaki nie są nie-wróblami (17 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). wzór 4). Czasem już w zdaniu. wzór 11). ze zdania: Każda dobra kochanka jest dyskretna. które poddajemy konwersji. Przykład: Sprawdzimy. że możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Niektóre osoby dyskretne są dobrymi kochankami (konwersja. Żadna dobra kochanka nie jest kimś niedyskretnym (obwersja. przy dokonywaniu niektórych operacji należy pamiętać o prawie znoszenia się podwójnego przeczenia. Niektóre nie-wróble nie są ptakami (12 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). Niektóre ptaki są wróblami (15 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). obwersji itd. Żadna osoba nie będąca dyskretną nie jest dobrą kochanką (kontrapozycja częściowa. występują nazwy negatywne. wzór 16). Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami nie są dyskretne (inwersja częściowa. Każdy nie-ptak jest nie-wróblem (5). wzór 14). Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami są niedyskretne (inwersja zupełna. 117 . Widzimy więc. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Żaden nie-ptak nie jest wróblem. W takich przypadkach. Każda osoba niedyskretna jest niedobrą kochanką (kontrapozycja zupełna.

Nasze zdanie ma postać SiP’. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. 118 . Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę.Przykład: Sprawdzimy. Błąd materialny – błąd polegający na użyciu we wnioskowaniu przynajmniej jednej fałszywej przesłanki. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Niektóre ptaki są niekanarkami. jednorożec. Nazwa pusta – nazwa nie posiadająca ani jednego desygnatu. Na przykład centaur. Przesłanka większa – przesłanka zawierająca termin większy sylogizmu. że wniosek rozumowania nie wynika logicznie z przesłanek. człowiek o wzroście 3 m. Termin mniejszy oznacza się zwykle symbolem S. Przesłanka mniejsza – przesłanka zawierająca termin mniejszy sylogizmu. Termin mniejszy sylogizmu – nazwa występująca jako podmiot we wniosku sylogizmu. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. żonaty kawaler itp. Błąd formalny – błąd polegający na tym. SŁOWNICZEK. Niektóre ptaki nie są kanarkami (6 po zastosowaniu prawa: (P)’ ≡ P). Wynikają z niego następujące zdania: Niektóre nie-kanarki są ptakami (2). Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student.

W zdaniu S a P rozłożone jest S. o której całym zakresie (wszystkich desygnatach) jest mowa w zdaniu kategorycznym. za to obecna w obu jego przesłankach. 119 . żadne S nie jest P. Termin większy oznacza się zwykle symbolem P. Termin średni sylogizmu – nazwa nie występująca we wniosku sylogizmu. niektóre S nie są P. Termin większy sylogizmu – nazwa występująca jako orzecznik sylogizmu. Termin średni oznacza się zwykle symbolem M. W zdaniu S i P żaden termin nie jest rozłożony. Zdanie kategoryczne – zdanie mające jedną z następujących postaci (gdzie S i P reprezentują nazwy): każde S jest P. niektóre S są P.Termin rozłożony – nazwa. w S e P zarówno S jak i P. w S o P – jedynie P.

Rozdział III
KLASYCZNY RACHUNEK PREDYKATÓW.
Wstęp.
W niniejszym rozdziale omówiony zostanie kolejny system logiczny, który może służyć do analizy rozumowań – klasyczny rachunek predykatów (KRP), nazywany również klasycznym rachunkiem kwantyfikatorów (KRK). System ten, będąc bardziej złożonym od rachunku zdań czy sylogistyki, nadaje się do analizy takich rozumowań, wobec których tamte systemy są bezradne. Szerokie pole zastosowania rachunku predykatów okupione zostaje jednakże poważną wadą – system ten jest o wiele bardziej skomplikowany od dotychczas poznanych. Sprawne posługiwanie się nim wymaga znacznej wiedzy i uważane jest czasem za wyższy stopień wtajemniczenia logicznego. W obecnym rozdziale rachunek predykatów przedstawiony zostanie w postaci możliwie najprostszej, jednakże, nawet mimo tego, jego opanowanie będzie wymagało większego wysiłku, niż to było konieczne w przypadku poprzednich systemów. Zrozumienie rachunku predykatów wymaga w miarę sprawnego posługiwania się rachunkiem zdań. Przede wszystkim konieczna jest dobra znajomość spójników logicznych oraz tabelek zero-jedynkowych.

3.1. SCHEMATY ZDAŃ.
3.1.1. ŁYK TEORII. Poznawanie rachunku predykatów rozpoczniemy,

tradycyjnie, od tłumaczenia zdań języka naturalnego na język tego systemu. Schematy zdań na gruncie rachunku predykatów przypominać będą w pewnym stopniu schematy zapisywane w ramach rachunku zdań. Podobieństwo to wynika z obecności w języku rachunku predykatów spójników logicznych – negacji, koniunkcji, alternatywy, implikacji i równoważności. Znaczenia tych spójników oraz reprezentujące je symbole (~, ∧, ∨, →, ≡) są tu dokładnie takie same jak w rachunku zdań. W rachunku predykatów mamy jednak również nowe elementy – predykaty oraz kwantyfikatory. Do pisania schematów będziemy też wykorzystywali tak zwane zmienne indywiduowe, które będą oznaczały dowolne obiekty (indywidua). Predykaty pełnią w KRP rolę analogiczną do zmiennych zdaniowych w KRZ. To właśnie one, w połączeniu ze zmiennymi indywiduowymi, są tu najprostszymi wyrażeniami, z

120

których, za pomocą spójników, możemy budować dłuższe zdania. Predykaty symbolizować będziemy przy pomocy dużych liter, np.: P, Q, R, S itd., po których, w nawiasie, będą znajdowały się zmienne indywiduowe, reprezentowane przez małe litery x, y, z itd. Tak więc najprostszymi poprawnymi wyrażeniami na gruncie rachunku predykatów są takie zapisy jak np.: P(x), czy R(x,y). Pierwsze z nich odczytujemy jako P od x, a drugie jako R od x, y. Wyrażenia złożone otrzymujemy poprzez użycie spójników logicznych. Schemat P(x) ∧ ~ Q (x) odczytamy jako P od x i nieprawda, że Q od x. Natomiast R(x,y) → (P(x) ∨ P(y)) – jako
jeśli R od x,y to P od x lub P od y.

Predykaty są wyrażeniami opisującymi własności lub relacje. Własność to nic innego, jak pewna cecha posiadana przez jakiś obiekt. Własnością jest, na przykład, „bycie inteligentnym” (cecha jakiegoś człowieka), „bycie parzystą” (cecha liczby), „bycie smacznym”, „bycie drogim” itp. itd. Umówmy się, że predykat opisujący jaką cechę oznaczać będziemy zwykle, dla wygody, przy pomocy pierwszej litery tej cechy. I tak, na przykład, fakt, że jakiś obiekt posiada cechę bycia mężczyzną, oznaczymy M(x), bycia bogatym – B(x), bycia zarozumiałym – Z(x) itp. Gdy w jakimś złożonym wyrażeniu pojawią się dwie własności zaczynające się na tę samą literę, to oczywiście jedną z nich będziemy musieli oznaczyć inaczej. Relacje to pewne związki łączące kilka obiektów. Nas będą przede wszystkim interesowały tak zwane relacje dwuargumentowe, będące związkami występującymi pomiędzy dwoma obiektami. Relacją taką jest na przykład „lubienie” (jedna osoba lubi drugą osobę), „bycie wyższym” (ktoś lub coś jest wyższe od kogoś lub czegoś), „okradzenie” (ktoś okradł kogoś) itp. Predykaty oznaczające takie relacje będziemy zapisywali odpowiednio: L(x,y), W(x,y), O(x,y). Relacjami z większą ilością argumentów nie będziemy się zajmować. Dla porządku podajmy jednak przykłady relacji łączących trzy obiekty. Może być to na przykład „relacja znajdowania się pomiędzy” (P(x,y,z) – obiekt x znajduje się pomiędzy obiektem y a obiektem z), czy też relacja „zdradzania z kimś” (Z(x,y,z) – osoba x zdradza osobę y z osobą z).
Uwaga na marginesie.
Ściśle rzecz biorąc własności też są relacjami – tak zwanymi relacjami jednoargumentowymi. Jednakże, dla większej jasności, w dalszych rozważaniach termin „relacja” zarezerwujemy dla relacji dwuargumentowych, natomiast relacje jednoargumentowe będziemy nazywali „własnościami”.

Kwantyfikatory to wyrażenia określające ilość przedmiotów, o których jest mowa. Z kwantyfikatorami zetknęliśmy się już w sylogistyce, choć tam nie wspominaliśmy, że tak je właśnie nazywamy. W rachunku predykatów będziemy mieli do czynienia z dwoma kwantyfikatorami. Pierwszy z nich odpowiada wyrażeniu dla każdego i jest najczęściej oznaczany symbolem ∀. Kwantyfikator ten bywa nazywany „dużym kwantyfikatorem” lub „kwantyfikatorem ogólnym”. Drugi z kwantyfikatorów odpowiada wyrażeniu niektóre, w znaczeniu istnieje przynajmniej jedno takie. Kwantyfikator ten, oznaczany symbolem ∃, nazywany jest „małym kwantyfikatorem”, „kwantyfikatorem szczegółowym” lub „kwantyfikatorem egzystencjalnym”.

121

DO ZAPAMIĘTANIA:

Osoby znające język angielski mogą łatwo zapamiętać znaczenie kwantyfikatorów. Kwantyfikator ogólny to odwrócona litera „A” od angielskiego słowa All – czyli wszystkie, natomiast kwantyfikator szczegółowy, to odwrócone „E” od słowa Exists – istnieje. W schematach zdań, po kwantyfikatorach będą znajdowały się (bez nawiasów, a więc inaczej niż przy predykatach) symbole zmiennych, do których dany kwantyfikator się odnosi, na przykład ∀x oznacza dla każdego x, natomiast ∃y – istnieje takie y lub niektóre y Zapis taki jak ∃x P(x) – odczytamy jako istnieje takie x, że P(x) lub (mniej formalnie) istnieje x mające własność P, niektóre x mają własność P itp. Kwantyfikatory, inaczej niż predykaty, mogą występować obok siebie nie połączone żadnymi spójnikami. Zapis ∀x∃y R(x,y) odczytamy dla każdego x istnieje y, takie że R od x, y lub dla każdego x istnieje takie y, że x i y są w relacji R. Kwantyfikatory możemy poprzedzać spójnikiem negacji. Przykładowo, wyrażenie ~ ∃x P(x) odczytamy – nie istnieje takie x, że P od x (nie istnieje x mające własność P, żadne x nie ma własności P), natomiast ∃x ~∀y R(x,y) – istnieje x, takie że nie dla każdego y, R (x,y) (istnieje takie x, że nie dla każdego y, x jest do niego w relacji R, istnieje takie x, które nie do wszystkich y jest w relacji R).
DO ZAPAMIĘTANIA:

Przedstawmy w skrócie symbole konieczne przy pisaniu schematów zdań na gruncie rachunku predykatów Spójniki zdaniowe: ~, ∧, ∨, →, ≡ Zmienne indywiduowe: x, y, z... itd. Symbole predykatów: P, Q, R, S... itd. Symbole kwantyfikatorów:
∀ – oznaczający dla każdego (tak zwany „duży kwantyfikator” lub „kwantyfikator ogólny”) ∃ – oznaczający istnieje lub niektóre (tak zwany „mały kwantyfikator”, „kwantyfikator szczegółowy” lub „kwantyfikator egzystencjalny”)

Należy pamiętać, że predykaty występować będą zawsze razem z, ujętymi w nawiasach, zmiennymi np.: P(x) – zapis oznaczający, że x ma własność P,

122

R(x,y) – zapis oznaczający, że x i y są ze sobą w relacji R, Kwantyfikatory w praktyce występować będą razem ze zmiennymi nazwowymi, np.: ∀x, ∃y... itp. Przy pisaniu schematów będziemy w rachunku predykatów korzystali również z nawiasów, które, podobnie jak w rachunku zdań, pełnią pomocniczą role, pokazując co się z czym łączy i likwidując możliwe wieloznaczności. Do pisania schematów może przydać się jeszcze jedna istotna informacja. Dotyczy ona pojęcia tak zwanej zmiennej związanej przez kwantyfikator oraz zmiennej wolnej (niezwiązanej). Każdy kwantyfikator „wiąże” zmienną, która się przy nim znajduje – np. kwantyfikator ∃x wiąże zmienną x, a ∀y – zmienną y. Kwantyfikatory wiążą jednak nie wszystkie danego typu, ale tylko te, które znajdują się w ich zasięgu – czyli w nawiasie otwartym bezpośrednio po kwantyfikatorze lub, w przypadku braku nawiasu, w wyrażeniu najbliższym kwantyfikatorowi. Najłatwiej wyjaśnić to na przykładzie: w schemacie
∀x (P(x) → Q(x))

związane są zmienne x w całej formule, natomiast w schemacie

∀x P(x) → Q(x) jedynie zmienna znajdująca się przy predykacie P (zmienna przy Q jest w

takim razie zmienną wolną). W schemacie ∃x(P(x) ∧ Q(x,y)) → ∀z R(z,x) zmienna x jest związana przy predykacie P oraz Q, natomiast wolna przy R; zmienna y jest wolna (nie ma w ogóle wiążącego jej kwantyfikatora); zmienna z jest związana (przez kwantyfikator ∀) Pojęcie zmiennej wolnej i związanej będzie dla nas istotne, gdyż w prawidłowo zapisanych schematach zdań języka naturalnego nie mogą występować zmienne wolne (mówiąc inaczej wszystkie zmienne muszą być związane jakimś kwantyfikatorem). Z faktu tego wynika istotny wniosek – każdy schemat będzie musiał zaczynać się jakimś (przynajmniej jednym) kwantyfikatorem, który będzie wiązał występujące dalej zmienne. Żadna zmienna nie będzie mogła się pojawić, zanim nie wystąpi wiążący ją kwantyfikator. Jeśli w schemacie nie ma zmiennych wolnych, to można go zawsze tak odczytać, aby nie wypowiadać słów iks, igrek, zet itp., których przecież w zdaniach języka naturalnego nie używamy. Przykładowo, gdy przyjmiemy, że predykat F oznacza własność bycia filozofem, to schematy ∃x F(x) oraz ∀x F(x) możemy wprawdzie odczytać kolejno: istnieje x będący
filozofem, oraz dla każdego x, x jest filozofem, ale o wiele zgrabniej jest powiedzieć istnieją filozofowie (niektórzy są filozofami) oraz każdy jest filozofem. Zabieg „pozbycia” się

zmiennych nie jest możliwy, gdy są one wolne; schemat F(x) musimy odczytać: x jest

123

Zdanie zaczyna się od zwrotu niektórzy. W zdaniu tym jest mowa o dwóch własnościach – byciu złodziejem oraz byciu politykiem. Nasze zdanie stwierdza. a więc od tego symbolu powinien rozpocząć się nasz schemat.filozofem. jakie w naszym zdaniu występują własności i/lub relacje i zastąpić je odpowiednimi symbolami predykatów. taki w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia spójniki. przynajmniej z punktu widzenia logiki.1. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy złodzieje są politykami. te. predykaty i kwantyfikatory. w których występują jedynie własności. tak aby otrzymać schemat danego zdania. Uwaga na marginesie. że ma to być zawsze tak zwany schemat główny.in. musimy sobie przede wszystkim uświadomić. Następnie powinniśmy się zastanowić. jakie kwantyfikatory będą nam w schemacie potrzebne. Przystępując do budowania schematów zdań w ramach rachunku predykatów. że istnieją obiekty. w związku z 124 . że zmiennych takich w ogóle nie może być w formułach rachunku predykatów. czyli możliwie najdłuższy. najgłębiej wnikający w strukturę zdania. Pisząc schemat zdania należy pamiętać. będącego odpowiednikiem kwantyfikatora ∃. To ostatnie wyrażenie nie jest na pewno. nie oznacza. a jedynie tak zwaną „formą zdaniową”. oznaczymy je odpowiednio literami Z i P. 3. które zawierają zmienne wolne) nie będące schematami żadnego zdania języka naturalnego. W rachunku predykatów mogą istnieć bowiem formuły (m. jak i politykami (posiadają obie te cechy jednocześnie).2 PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ NA GRUNCIE KRP. które są zarówno złodziejami. Ostatecznie musimy połączyć wszystko w całość przy pomocy spójników i nawiasów. że w schematach zdań języka naturalnego nie może być zmiennych wolnych. Rozpoczniemy od budowania bardzo prostych schematów zdań. zdaniem języka naturalnego. To.

Czyli: ∀x (. która sprawdza się w zdecydowanej większości (choć nie wszystkich!) przypadków. Na ogół jest to implikacja lub ewentualnie alternatywa. → . Koniunkcja występuje natomiast zwykle jako główny spójnik formuł wiązanych przez kwantyfikator ∃. ∧ . to jest on ograniczony.. aby pokazać.. a więc prawidłowy schemat powinien wyglądać: ∀x (R(x) → O(x)) WARTO ZAPAMIĘTAĆ. 125 .. otrzymalibyśmy schemat ∀x (R(x) ∧ O(x)). aby w formule wiązanej przez kwantyfikator ∀ głównym spójnikiem była koniunkcja.. Nasze zdanie...) ∃x (. W schematach zdań języka naturalnego rzadko się zdarza.. Pewnym problemem dla początkujących może być znalezienie odpowiedniego spójnika łączącego predykaty R oraz Q. że kwantyfikator wiąże zmienną x znajdującą się zarówno przy predykacie Z. W powyższym zdaniu mowa jest o dwóch własnościach – bycia rasistą i bycia ograniczonym. tak jak w poprzednim przykładzie. że jeśli ktoś jest rasistą.. ∨ . Ostateczny schemat przedstawia się następująco: ∃x (Z(x) ∧ P(x)) Nawias w powyższym schemacie jest konieczny. Mamy tu też słowo każdy. będące odpowiednikiem kwantyfikatora ogólnego... Jest to po prostu użyteczna obserwacja. Gdybyśmy jednak wstawili tu koniunkcję. którego schemat mamy napisać.) Powyższe stwierdzenia nie stanowią jednak w żadnym razie jakichkolwiek praw logicznych. czyli wyrażenie mówiące: każdy jest rasistą i jest ograniczony (każdy jest ograniczonym rasistą) – a więc na pewno nie zdanie. jak i przy P.. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy rasista jest ograniczony.czym potrzebny nam będzie jeszcze spójnik koniunkcji. Każdy rasista jest ograniczony..) lub ∀x (. stwierdza.

W zdaniu mowa jest o własnościach bycia studentem i bycia pilnym. oraz ~ ∃x (D(x) ∧ O(x)) Oba te schematy są logicznie równoważne. Jest też odpowiednik kwantyfikatora dla każdego. A zatem: ∃x (S(x) ∧ ~ P(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Żaden dziennikarz nie jest obiektywny. Dyskusje budzić może. W powyższym zdaniu występują własności bycia logikiem oraz bycia abstynentem. który z nich uznać należy za bardziej pierwotny. który posiadałby cechę bycia obiektywnym. że nie istnieje taki dziennikarz. napisać możemy dwa równie dobre schematy: ∀x (D(x) → ~ O(x)). Zdanie stwierdza. W powyższym zdaniu mamy na pewno do czynienia z własnością bycia dziennikarzem oraz bycia obiektywnym. Mamy więc: ~ ∀x (L(x) → A(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie są pilni. Ta druga jest jednak zanegowana. Tak więc schemat powinien zacząć się od zwrotu: ~ ∀x. czy też ~ ∃x? Obie odpowiedzi na to pytanie są dobre! Otóż. Jako spójnika łączącego predykaty należy użyć implikacji (wykorzystanie koniunkcji dałoby schemat zdania: Nie każdy jest logikiem i abstynentem).Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie każdy logik jest abstynentem. w sposób bardziej 126 . jednak poprzedzony słowem nie. lepiej. Kłopot sprawić może wybór odpowiedniego kwantyfikatora. Czy schemat zacząć należy zatem wyrażeniem ∀x. Z innego punktu widzenia można jednak również powiedzieć. że są osoby posiadające własność bycia studentem i jednocześnie nie posiadające własności bycia pilnym. w przypadku powyższego zdania. mówią one dokładnie to samo. iż zdanie stwierdza. Czemu odpowiadać może słowo żaden w rozważanej wypowiedzi? Z jednej strony jest to „negatywny” sposób powiedzenia czegoś o wszystkich dziennikarzach – o każdym dziennikarzu zdanie stwierdza. że nie jest obiektywny.

Wielu logików twierdzi. to schemat powinien zacząć się od ~ ∀. nie jest. W wielu podobnych przypadkach nie ma zgody.. że są to te same zdania. Jeśli zdanie zaczyna się od zwrotu nie każdy. jest zdaniem ogólnym (więcej na ten temat w rozdziale o sylogizmach). że są one logicznie równoważne. że w przypadku dłuższych zdań istnieje wiele możliwości zbudowania poprawnych schematów. szczególnie w zakresie stosowania nawiasów i ustawienia kwantyfikatorów. Inni dopuszczają jednak również drugi schemat. Na omówienie wszystkich tych możliwości i związanych z nimi niuansów nie starczyłoby tu miejsca – wspomniana zostanie tylko część z nich.3. że zdanie typu żaden. Dlatego podane niżej rozwiązania należy traktować w niektórych przypadkach jako przykładowe. oddający strukturę rozpatrywanego zdania. że zdania Nie każdy logik jest abstynentem oraz Niektórzy logicy nie są abstynentami (literalne odczytanie drugiego schematu) są logicznie równoważne i wyrażają tę samą treść (opisują ten sam fakt). nie wykluczające innych poprawnych odpowiedzi. 3. Uwaga na błędy! Nie zawsze. Obecnie zajmiemy się bardziej złożonymi schematami.naturalny. dwa schematy można uznać za równie dobre. jako w równym stopniu właściwy. jeśli zdanie zaczyna się od niektóre. to schemat rozpoczynamy od ∃.1.. a więc jego schemat powinien zaczynać się od kwantyfikatora ∀. a które nie.. które schematy należy uznać za poprawne. Często zdarza się tak. tak jak w przypadku powyższego przykładu. to trudno uznać. Dopuszczalne są różne możliwości. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. na podstawie tego. że schemat powinien w sposób najbardziej intuicyjny odzwierciedlać strukturę danego zdania. 127 . nie wszyscy) logików nie uznałoby tego schematu za właściwy. Najlepiej kierować się wskazówką. Pomimo.. W tym jednak przypadku wielu (choć również. Przykładowo do schematu zdania w przykładzie Nie każdy logik jest abstynentem można utworzyć równoważny mu schemat: ∃x (L(x) ∧ ~ A(x)).

Przykładowo. to posiada też własność A. ma tę własność. posiada również trzecią. to nie moglibyśmy rozbić tego określenia na cechy bycia dobrym i bycia rewolwerowcem.Więcej predykatów. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy znany muzyk jest artystą. czyli cechy bycia muzykiem i bycia znanym. Zdanie stwierdza. Jeśli chodzi o zastosowanie nawiasów w złożonych formułach. jeśli posiada własność M oraz Z. w jej rozumieniu przyjętym w logice. gdyż wypaczyło by 128 . czy prawidłowa jest kolejność. w którym znalazłoby się stwierdzenie. aby wyraźnie było widoczne. mówiąc bardziej formalnie. Wątpliwości może budzić. że dwa określenia (tak jak znany i muzyk w poprzednim przykładzie) odnoszące się do pewnego obiektu dają się rozłożyć na dwie osobne cechy. Oczywiście w formule może znajdować się więcej predykatów niż jeden lub dwa. że głównym spójnikiem jest tu implikacja. Koniunkcja. że jej człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności i nie zmienia to w niczym sensu wyrażenia. Schemat będzie wyglądał zatem następująco: ~ ∀x [(M(x) ∧ Z(x)) → A(x)] W powyższym schemacie koniunkcja M(x) ∧ Z(x) znajduje się w nawiasie. gdybyśmy mieli do czynienia ze zdaniem. Tak więc równie dobry byłby schemat: ~ ∀x [(Z(x) ∧ M(x)) → A(x)] Uwaga na błędy! Nie zawsze jest tak. czyli. byciem znanym oraz byciem artystą. w jakiej umieszczone zostały człony koniunkcji. Kolejność ta jest jednak całkowicie bez znaczenia. W zdaniu powyższym mamy do czynienia z trzema własnościami – byciem muzykiem. że ktoś jest „dobrym rewolwerowcem”. to w rachunku predykatów obowiązują wszystkie zasady znane z rachunku zdań. nie każdy x. że nie każdy kto posiada dwie pierwsze.

druga szczegółowym. że zdania typu Tylko S są P określiliśmy wtedy jako ogólnotwierdzące. Każda z tych części zaczyna się innym kwantyfikatorem – pierwsza ogólnym. w których człony koniunkcji znalazłyby się w odwrotnej kolejności. Więcej kwantyfikatorów. że. czy własność bycia „małym słoniem” możemy rozbić na dwie osobne własności – bycia słoniem i bycia małym. bycia osobą inteligentną i posiadania powodzenia. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Wszystkie inteligentne kobiety mają powodzenie. Nasze zdanie stwierdza natomiast coś odwrotnego: to. czy też trzeba tę własność traktować jako nierozkładalną całość. W schemacie może oczywiście występować więcej niż jeden kwantyfikator. czyli odpowiednikiem koniunkcji. W zdaniu tym mamy oczywiście dwie własności: bycia matką i bycia kobietą. Jeśli jednak napisalibyśmy schemat: ∀x (K(x) → M(x)) to otrzymalibyśmy fałszywe zdanie Każda kobieta jest matką. a kiedy jest to niemożliwe. W zdaniu powyższym widzimy trzy własności: bycia kobietą. że tylko kobiety są matkami. z uwagi na przemienność koniunkcji. że każda matka jest kobietą. Zawsze będą istniały przypadki graniczne i dyskusyjne. a zatem zaczynające się od kwantyfikatora ogólnego – ∀. Z podobną trudnością spotkaliśmy się już przy pisaniu schematów na gruncie sylogistyki. Być może niektórzy pamiętają. oznacza. ale niektóre z kobiet mających powodzenie nie są inteligentne. kiedy wymienione w zdaniu cechy można i należy rozłożyć. Zdanie to składa się jednak z dwóch części połączonych słowem ale. Trudno na przykład ustalić. A zatem schemat powinien wyglądać: ∀x (M(x) → K(x)) 129 .to sens zdania. ∀x[(K(x) ∧ I(x)) → P(x)] ∧ ∃x[(K(x) ∧ P(x)) ∧ ~ I(x)] Pamiętać należy. równie poprawne byłyby schematy. Problem stanowić może określenie kwantyfikatora i układu własności w formule. Wymienione cechy tworzą całość – jej rozbicie zmieniłoby znaczenie jednej z nich – bycia dobrym. Co znaczy „tylko”? Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. Nie istnieje żadna metoda pozwalająca jednoznacznie stwierdzić.

Zwrot tylko niektórzy w powyższym zdaniu oznacza. Schematy zdań typu Tylko A są B rozpoczynamy od kwantyfikatora ogólnego a następnie piszemy implikację zamieniając kolejność A i B. Dwa równoprawne schematy powyższego zdania. opisującymi własności. Lub inaczej: istnieją studenci mający cechę U. Po nabraniu pewnej wprawy. w których mieliśmy do czynienia jedynie z predykatami jednoargumentowymi. sprawdzającej się zawsze metody. 130 . Więcej kłopotów sprawić mogą zdania w których obecne będą predykaty oznaczające relacje. między innymi dlatego. zapisywanie schematów zdań w języku predykatów może stać się ciekawą rozrywką intelektualną. to zatem: ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ∃x (S(x) ∧ ~ U(x)). którzy cechy takiej nie posiadają. Co znaczy „tylko niektórzy”? Rozpatrywane powyżej zdania typu Tylko A są B należy koniecznie odróżnić od zdań Tylko niektóre A są B. lub ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ~ ∀x (S(x) → U(x)) Pojawiają się relacje. ale są również tacy. którzy posiadają cechę U (uczą się systematycznie). Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko niektórzy studenci uczą się systematycznie. Czyli ∀x (B(x) → (A)). Przerobienie kilku przykładów powinno jednak wiele wyjaśnić.DO ZAPAMIĘTANIA. Początkowo zapisywanie takich schematów może wydawać się niezmiernie skomplikowane. podobną np. że nie ma na to jakiejś jednej. Dotąd rozpatrywaliśmy bardzo proste zdania. do rozwiązywania krzyżówek. lecz jednocześnie nie wszyscy cechę tę posiadają. że istnieją studenci.

to spójnikiem tym będzie zapewne implikacja. a więc nasz schemat będziemy musieli zacząć od ∀x. Zgodnie z opisaną wcześniej nieformalną zasadą. który jest przedmiotem i pomiędzy tymi obiektami zachodzi relacja lubienia. gdy zdanie rozpoczyna się kwantyfikatorem ogólnym. czyli dla każdego x. który ma własność bycia studentem. że ów „każdy 131 . zwrot odpowiadający kwantyfikatorowi szczegółowemu (niektóre). Po predykacie musi nastąpić jakiś spójnik. Teraz powyższe zdanie możemy zapisać przy pomocy symboli: ∃x [S(x) ∧ ∃y (P(y) ∧ L(x. W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem oraz bycia przedmiotem (oznaczymy je literami S i P). czyli L(x. Relację tę oznaczymy przy pomocy nawiasie.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy student przeczytał jakąś książkę. która zachodzi pomiędzy studentem i przedmiotem – relacją lubienia (x lubi y). predykatu będą L. się w znajdowały dwie zmienne. Zdanie to mogłoby wyglądać na przykład następująco: Istnieje pewien obiekt (oznaczmy go x). Przystępując do pisania schematu powyższego zdania dobrze jest spróbować na początku wypowiedzieć je przy pomocy wyrażeń używanych w języku predykatów. a więc ∀x S(x). jeśli jest on studentem (lub prościej dla każdego studenta). W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem (S) i bycia książką (K) oraz o relacji przeczytania (P) zachodzącej pomiędzy studentem a książką.y).Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci lubią niektóre przedmioty. istnieje też inny „obiekt” (oznaczmy go y). którego schemat piszemy. Mamy więc: ∀x S(x) →. po którym. dwukrotnie. mówi. Zdanie mówi o każdym obiekcie będącym studentem. W rozpatrywanym zdaniu występuje również. Obok nich mamy tu jeszcze do czynienia z relacją. Zdanie zaczyna się od zwrotu odpowiadającego kwantyfikatorowi ogólnemu. Zdanie.

Należy jeszcze oczywiście pamiętać o nawiasach. oprócz posiadania własności W. żeby napisać czym jest ten y: ∀x S(x) → ∃y K(y) – dla każdego studenta istnieje y będący książką. którą on przeczytał.y) musimy najpierw umieścić w schemacie kwantyfikator wiążący zmienną y. Nie możemy jednak na razie wstawić predykatu oznaczającego relację przeczytania – P(x. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy wykładowcy lubią wszystkich studentów. oraz z relacją lubienia. że kwantyfikatory wiążą wszystkie „swoje” zmienne. że dla każdego x. Gdybyśmy wstawili teraz predykat oznaczający relację przeczytania.y)). Mówiąc proście: dla każdego studenta istnieje książką. czy faktycznie oddaje on treść zdania. Aby można było użyć predykatu P(x. co ważniejsze. gdyż występuje w nim zmienna y. czyli każdy student przeczytał y. że każdy student przeczytał jakąś książkę. Teraz musimy jedynie dodać. czyli ∃x W(x).student” przeczytał jakąś książkę. czyli dla każdego studenta istnieje jakiś y. W powyższym zdaniu mamy do czynienia w własnościami bycia wykładowcą i bycia studentem. Ponieważ w dalszej części zdania mowa jest o jakiejś książce. aby sprawdzić. będzie to zapewne kwantyfikator szczegółowy.y). Oznaczymy je kolejno predykatami W. o naszym x możemy powiedzieć. czyli dokładnie to. czyli dla każdego studenta istnieje jakaś książka. który jest książką i ten x (student) przeczytał y (książkę). dzięki którym będziemy wiedzieli. czyli zachodzi jeszcze pomiędzy studentem i książką relacja P: ∀x S(x) → ∃y K(y) ∧ P(x. otrzymalibyśmy ∀x (S(x) → P(x. zmienne wolne (nie związane) nie mogą występować). którą ten student przeczytał. po każdym kwantyfikatorze otwieramy nawias i zamykamy go na końcu schematu – dzięki temu wszystkie zmienne pozostaną związane: ∀x [S(x) → ∃y (K(y) ∧ P(x. Nasz schemat mówi. Oczywiście ten „istniejący x” to wykładowca. co miałaby oznaczać i która. Teraz musimy dopisać. że jest to książka. Aby było to widoczne. nie jest związana żadnym kwantyfikatorem (a jak powiedzieliśmy. S i L. w prawidłowo napisanych schematach zdań języka naturalnego. które ma reprezentować. Teraz aż się prosi.y))] Po napisaniu schematu dobrze jest go sobie „odczytać”. o której nie wiemy. jeśli jest on studentem. Zdanie zaczyna się ewidentnie od kwantyfikatora szczegółowego ∃x. że ów wykładowca lubi wszystkich studentów. Czyli.y). Mamy więc ∀x S(x) → ∃y. że dla 132 . istnieje jakiś y.

Problem sprawić może ustalenie. Stwierdza ono jednakże. to pomiędzy x i y zachodzi relacja lubienia. Można stwierdzić. W zdaniu powyższym jest mowa o relacji znokautowania (Z(x. że dla każdego obiektu. że obiekty te są w rzeczywistości jednym i tym samym. jeśli ten y posiada własność S. taki że posiada cechę W i jednocześnie pomiędzy x i y zachodzi relacja L. że ów obiekt posiadający cechę S nie lubi żadnego obiektu o cesze W. jest w tej relacji do siebie samego.y) – x znokautował y). W powyższym zdaniu występują predykaty takie same jak w poprzednim przykładzie. Początek schematu będzie na pewno wyglądał ∃x S(x).y))] ∃x [S(x) ∧ ∀y (W(y) → ~ L(x. jakiś obiekt może być w pewnej relacji do siebie samego. Podobnie. ∃x [W(x) ∧ ∀y(S(y) → L(x. Schemat zdania.każdego obiektu y. że pewien obiekt posiadający własność bycia bokserem. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Pewien bokser znokautował siebie samego.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie lubią żadnego wykładowcy. mówiąc inaczej.y))] Czy można być w relacji do siebie samego? Pomimo że relacje (dwuczłonowe) z natury łączą dwa obiekty. jak oddać w schemacie stwierdzenie. Można też powiedzieć. jak w jednym z pierwszych omawianych przykładów. to może się zdarzyć. Pamiętamy oczywiście o nawiasach. że nie istnieje obiekt y. słowo żaden możemy oddać na dwa równoważne sobie sposoby. jeśli ma on cechę W. to zatem: ∃x (B(x) ∧ Z(x.x)) 133 . to pomiędzy x i y nie zachodzi L. Dwa równoprawne schematy naszego zdania to: ∃x [S(x) ∧ ~ ∃y (W(y) ∧ L(x.

istnieje obiekt y. Druga cecha. ponieważ predykat C oznacza już bycie człowiekiem.y) – dla każdego obiektu x. Fakt. W wersji bardziej pomocnej do przełożenia na język rachunku predykatów można powiedzieć: Dla każdego obiektu. jest już jednak wprost wypowiedziana. Na pierwszy rzut oka wydaje się. że żadna gazeta nie jest przez pewnych ludzi czytana. W powyższym zdaniu. W takim wypadku schemat mógłby wyglądać: ∀x∃y K(x. oddać można na dwa sposoby. ale tylko i wyłącznie o ludzi. który też jest człowiekiem. że w zdaniu powyższym występuje jedynie relacja kochania. A zatem: ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. bycia gazetą. że nie chodzi tu o wszelkie możliwe do pomyślenia obiekty. Mamy więc tu do czynienia z cechą bycia człowiekiem. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy kogoś kocha.Czy jest tu jakaś własność? Czasem przy pisaniu schematu musimy uwzględnić własność. istnieje inny obiekt. jeśli obiekt ten jest człowiekiem. i ten pierwszy kocha tego drugiego. która nie jest wprost wypowiedziana. A zatem dwa możliwe schematy tego zdania to: ∃x [C(x) ∧ ~ ∃y (G(y) ∧ R(x. Czasem faktycznie dopuszczalne jest napisanie takiego „skróconego” schematu. podobnie jak w poprzednim przykładzie.y))] ∃x [C(x) ∧ ∀y (G(y) → ~ R(x. że x kocha y. taki.y))] 134 . którzy nie czytają żadnych gazet. Zdanie Każdy kogoś kocha należy traktować jako skrót zdania Każdy człowiek kocha jakiegoś człowieka. Relację czytania oznaczymy przez R.y))] Przykład: Napiszemy schemat zdania: Są tacy. która nie jest w zdaniu wprost wypowiedziana. mamy „ukrytą” cechę bycia człowiekiem. nie ma w nim mowy natomiast o żadnej własności. Czy jednak w powyższym zdaniu faktycznie jest mowa o dowolnych obiektach x i y? Słowa każdy i kogoś wyraźnie wskazują.

A zatem w schemacie musimy zamienić kolejność predykatów F i W. Prawidłowy schemat to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(x. nie oznacza.. a nie na odwrót. Jak pamiętamy.x).y))]. że istnieją podręczniki.. a bycia podręcznikiem. które korzystają ze wszystkich studentów. że niektóre partie wspierane są przez wszystkich frustratów (każdy frustrat wspiera taką partię). Schemat: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(x. S i K oznaczające własności bycia podręcznikiem i studentem oraz relację korzystania z czegoś. że partia wspierana jest tylko przez frustratów. A więc właściwy schemat naszego zdania to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(y. ponieważ po jego odczytaniu otrzymalibyśmy zdanie mówiące. Gdybyśmy napisali schemat następująco: ∃x [P(x) ∧ ∀y (F(y) → W(x. w których występują również relacje. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Istnieją podręczniki. Zdaniami ze zwrotem tylko zajmowaliśmy się już. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre partie wspierane są tylko przez frustratów. że to student korzysta z podręcznika. a co y? Czasami musimy zwrócić baczną uwagę na właściwą kolejność zmiennych x i y przy predykacie oznaczającym relację. z których korzystają wszyscy studenci. Nie jest to więc dokładnie schemat naszego zdania. Przyjmujemy predykaty P. to otrzymalibyśmy schemat zdania mówiącego. Schemat oczywiście rozpoczniemy od zwrotu: ∃x P(x). to aby oddać prawidłowo fakt. Bardzo podobnie postępujemy pisząc schematy takich zdań.I znowu „tylko”.y) → F(y))] Co jest x. że wspiera ją każdy frustrat. ale to. bycia frustratem oraz relację bycia wspieranym przez kogoś (x jest wspierany przez y).x))] 135 .y))] nie jest jednak prawidłowy. zmiennej x. To. zwrot tylko możemy oddać przy pomocy kwantyfikatora ogólnego. Ponieważ własność bycia studentem przypisaliśmy zmiennej y. gdy były w nich obecne jedynie własności. ten jest frustratem (jeśli ją wspiera to jest frustratem). Jednakże trzeba uważać w jakiej kolejności nastąpią człony implikacji w formule związanej przez ten kwantyfikator. W zdaniu powyższym musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia partią. musimy napisał K(y. że każdy kto ją wspiera.

w jaki sposób określimy naszą relację. Następna informacja. czyli istnieje coś. kto jest filozofem. to nie kupuje danej książki. których nikt przy zdrowych zmysłach nie kupuje.y)) ∧ ~ ∃z (Z(z) ∧ R(z. że nie ma nikogo.x))] (L oznacza relację lubienia) ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(x. W schematach może pojawić się większa ilość kwantyfikatorów i predykatów. że istnieje ktoś. kto miałby cechę bycia przy zdrowych zmysłach i jednocześnie pozostawał w relacji kupowania do wymienionej wcześniej książki. Ten ostatni fakt możemy oddać na dwa sposoby.y))]} 136 . Zdanie zaczyna się stwierdzeniem. że ów filozof pisze książki. albo jako relację bycia lubianym – x jest lubiany przez y.y))] (L oznacza relację bycia lubianym) Dłuższe schematy. Relację tę jednak możemy zinterpretować albo jako relację lubienia – x lubi y. W schemacie powyższego zdania musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia programem i bycia widzem oraz relację lubienia. jeśli jest przy zdrowych zmysłach. A zatem: ∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre programy lubią wszyscy widzowie. to stwierdzenie. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy filozofowie piszą niektóre książki. W zależności od tej interpretacji prawidłowe byłyby schematy. uzależnione jest od tego. w jakiej kolejności powinny znaleźć się zmienne x i y w relacji.W wielu przypadkach to. Dalej dowiadujemy się. drugi sposób. to powiedzenie. że każdy. co jest książką i ten filozof pozostaje do książki w relacji napisania. kolejno: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(y.

y))]. 3. na przykład. na przykład napisanie schematu zdania: „Nie każdy znany muzyk jest artystą” jako ~ ∀x (Z(x)) → A(x)) gdzie Z oznaczałby własność bycia znanym muzykiem? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Niektórzy mogą wymagać. kiedy w zdaniu mamy do czynienia z dwiema osobnymi własnościami.y)) ∧ ∀z (Z(z) → ~ R(z. powinniśmy uwzględnić w nich własność bycia człowiekiem i napisać ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. jakie odpowiedzi uznaje on za poprawne. kiedy pisząc schemat zdania „Każdy kogoś kocha”. gdy mamy na końcu napisać. Czy błędem byłoby zapisanie schematu zdania w którym nie wszystkie własności lub relacje byłyby potraktowane osobno. aby przy własnościach i relacjach umieszczać właściwe zmienne. że w pewnej relacji pozostaje ktoś przy zdrowych zmysłach oraz książka. Jednakże faktem jest. jednakże tworząc schemat. to musimy sprawdzić. należy zwykle pisać tak zwany schemat główny. możliwie najgłębiej wnikający w strukturę zdania. że nie zawsze do końca wiadomo. że zmienne reprezentują tylko ludzi i napisać: ∀x∃y K(x. że zmienne reprezentują jeden określony typ obiektów i nie podkreślać tego dodatkowo w schemacie. jakimi zmiennymi wcześniej oznaczyliśmy obiekty mające wymienione własności.y)? Na powyższe pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi.4. w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia predykaty i spójniki.∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. Przykładowo. a kiedy musimy cechę bycia takim obiektem w schemacie umieścić? Przykładowo.1. aby wszystkie zmienne były związane prze kwantyfikatory) oraz o tym. napisania obu wersji schematów. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. a kiedy możemy przyjąć. 137 . a kiedy nie. Rozwiązując tego typu przykłady najlepiej spytać wykładowcy.y))]} Przy tego rodzaju dłuższych schematach należy zwracać szczególną uwagę na nawiasy (pamiętamy. Kiedy możemy przyjąć domyślnie.

Stała może reprezentować np. najbardziej ubogiej. Mikołaja Kopernika. Jeśli komuś pisanie schematów z wykorzystaniem stałych oraz.z.2.. ŁYK TEORII.b). z którego składa się język rachunku predykatów. gdy zdanie mówi o takich właśnie.y. na przykład Tylko jeden student oblał egzamin. mowa jest o pewnej określonej liczbie przedmiotów posiadających daną własność lub będących do czegoś w relacji. w szczególności. Zasadniczą różnicę pomiędzy zmiennymi a stałymi stanowi to. czy też Przynajmniej dwóch posłów przyłapano na oszustwie.. oraz szczególny predykat oznaczający relację identyczności dwóch obiektów. obiektach. itp. w schemacie obecne są również zmienne. ∃a lub ∀b. stwierdzającego nieidentyczność. gdy w zdaniu.. . choć oczywiście mogą – gdy oprócz stałych.1. Nie jest on konieczny do zrozumienia dalszej części. gdzie „a” oznacza Zenka.b.3. tak stałe indywiduowe (a. 138 . dotyczącej tautologii i reguł. znaku „=” wyda się zbyt zagmatwane. Stałe wykorzystujemy w schematach.. a wykładowca nie wymaga od niego opanowania tej sztuki. Jak postępować w takich przypadkach pokażą przykłady poniżej.) oznaczały dowolne obiekty. może ten rozdział pominąć. schematy. Jak dotąd omawialiśmy rachunek predykatów w podstawowej. d. „b” – Wacka.itd. a S reprezentuje relacje starszeństwa.) oznaczają określone. że stałe nie mogą być wiązane przez kwantyfikatory.. Symbol identyczności przydaje się. W związku z powyższym.. Stanowić on będzie skrót wyrażenia nieprawda. Kubusia Puchatka. czyli x ≠ y ≡ ~ (x = y) Tak jak zmienne indywiduowe (x. Gdy wprowadzimy znak równości.2. jednoznacznie określonych. Obecnie do słownika. c. DODATEK: STAŁE INDYWIDUOWE I ZNAK „=” 3. Zenka. b. które czasem mogą ułatwić zapisywanie schematów zdań.c. którego schemat piszemy. Przykładowo zdanie Zenek jest starszy od Wacka możemy zapisać jako S (a. dodamy dwa rodzaje elementów: tak zwane stałe indywiduowe. które będziemy oznaczać małymi literami: a. będziemy mogli również korzystać ze znaku „≠”. nie muszą rozpoczynać się od kwantyfikatora. że obiekty są identyczne. Statuę Wolności. wersji. W niektórych wypadkach wygodnie jest wzbogacić go o kilka dodatkowych elementów. konkretne obiekty. w których występują stałe indywiduowe. czyli znany wszystkim z matematyki znak „=”. Nie wolno pisać np.

3.2.2. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ Z WYKORZYSTANIEM STAŁYCH INDYWIDUOWYCH I SYMBOLU IDENTYCZNOŚCI.

Rozpoczniemy od zapisywania schematów zdań, w których wykorzystamy stałe indywiduowe.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kocha Karolinę, ale Karolina nie kocha
Mieczysława.

Zdanie

powyższe

stwierdza,

że

pomiędzy

dwoma

konkretnymi

obiektami

(Mieczysławem i Karoliną) zachodzi relacja kochania w jedną stronę, natomiast nie zachodzi ona w drugą. Oznaczając Mieczysława przez „a”, a Karolinę przez „b”, otrzymujemy schemat: K(a,b) ∧ ~ K(b,a)

W schematach ze stałymi indywiduowymi mogą też pojawić się zmienne, a wraz z nimi kwantyfikatory.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kupił
sobie jakiś samochód.

Zdanie powyższe stwierdza, że istnieje pewna rzecz, mająca własność bycia samochodem i

Mieczysław (oznaczony za pomocą stałej „a”) pozostaje do tej rzeczy w relacji kupienia.
∃x (S(x) ∧ K(a,x))

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich bogatych mężczyzn. Powyższe zdanie stwierdza, że Karolina pozostaje w relacji lubienia do każdego, kto posiada dwie cechy – bycia mężczyzną i bycia bogatym. Mówiąc inaczej, jeśli ktoś posiada 139

wymienione własności, to Karolina pozostaje do niego w relacji lubienia. Oznaczając Karolinę przy pomocy stałej „a”, mamy schemat:
∀x [(M(x) ∧ B(x)) → L(a,x)]

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich, którzy lubią Mieczysława. Zdanie to stwierdza, że Karolina (którą oznaczymy przez „a”) pozostaje w relacji lubienia do wszystkich, którzy pozostają w tej samej relacji do Mieczysława (oznaczonego przez „b”). Mówiąc inaczej – dla każdego obiektu, jeśli obiekt ten znajduje się w relacji L do „b”, to „a” znajduje się do niego w L. Przyjmując domyślnie, że obiektami, o których jest mowa, są ludzie, mamy schemat:
∀x (L(x,b) → L(a,x))

Gdybyśmy chcieli wyraźnie zaznaczyć w schemacie, że w zdaniu chodzi o ludzi, otrzymalibyśmy schemat:
∀x [(C(x) ∧ L(x,b)) → L(a,x)]

Teraz zajmiemy się schematami zdań, w których będziemy musieli wykorzystać symbol identyczności.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden student zdał. Powyższe zdanie możemy rozbić na dwie części. Po pierwsze, mówi ono, że istnieje ktoś kto jest studentem i zdał, a po drugie, że nie ma innej osoby, która by miała te własności. Schemat pierwszej części jest oczywisty: ∃x (S(x) ∧ Z(x)). Część drugą można oddać na dwa sposoby. Można stwierdzić, że nie istnieje taki obiekt y, który byłby różny od x i posiadał te same własności lub też, że każdy obiekt, który te własności posiada, to właśnie x. A zatem: ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠x] lub ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x] Tak więc ostatecznie schemat naszego zdania może przedstawiać się następująco:
∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠ x]} lub ∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x]}

140

Przykład:

Zapiszemy schemat zdania: Przynajmniej dwóch pasażerów było trzeźwych. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieją na pewno dwa różne obiekty, które posiadają dwie cechy jednocześnie – bycia pasażerem i bycia trzeźwym. Można zatem powiedzieć, że istnieje jeden obiekt mający wymienione cechy, istnieje też drugi mający te cechy, przy czym obiekty te nie są ze sobą identyczne. A zatem:
∃x {(P(x) ∧ T(x)) ∧ ∃y [(P(y) ∧ T(y)) ∧ x ≠ y]}

Uwaga na marginesie.

W powyższym schemacie jedyny spójnik, to koniunkcja, której człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności. W związku z powyższym, dozwolone są inne warianty schematu; możemy z tego powodu również zrezygnować z niektórych nawiasów, zostawiając jedynie te, które wskazują na zasięg kwantyfikatorów. Na przykład:
∃x {P(x) ∧ T(x) ∧ ∃y [P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y]} Możemy również rozpocząć schemat dwoma kwantyfikatorami, po których, w jednym nawiasie umieścimy (w dowolnej kolejności) wszystkie człony koniunkcji: ∃x ∃y (P(x) ∧ T(x) ∧ P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y) Tego typu uproszczenia można oczywiście stosować, ale lepiej tego nie robić jeśli nie ma się pewności, że jest to dozwolone.

Oczywiście stałe indywiduowe i symbol identyczności mogą występować jednocześnie w tym samym schemacie.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Nie tylko Zenek dotrwał do końca imprezy. Powyższe zdanie stwierdza, że po pierwsze, Zenek (którego oznaczymy przez „a”) posiada własność D (dotrwał do końca imprezy) i, po drugie jest jeszcze jakiś inny obiekt, różny od Zenka, który posiada wymienioną własność. A zatem otrzymujemy schemat: D(a) ∧ ∃x (D(x) ∧ x ≠ a)

141

Uwaga na błędy!

Często się zdarza, że ktoś, pisząc schemat powyższego zdania, zapomina o jego pierwszej części. Jednakże schemat: ∃x (D(x) ∧ x ≠ a) nie byłby prawidłowy. Byłby to schemat zdania mówiącego, że jakaś osoba różna od Zenka dotrwała do końca imprezy, bez zaznaczenia, że Zenek również wykazał się taką umiejętnością.
Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden świadek rozpoznał „Marmoladę”. Oznaczmy przez Ś własność bycia świadkiem, przez R relacje rozpoznania, a przez stałą „a” obiekt zwany „Marmoladą”. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieje pewien obiekt, mający własność Ś, który znajduje się w relacji R do obiektu a, i nie ma jednocześnie nikogo innego (czyli obiektu różnego od x) mającego Ś i będącego w R do „a”. A zatem:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ~ ∃y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) ∧ y ≠ x]}

Powyższe zdanie można również przedstawić:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ∀y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) → y = x]}

3.3. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE.
3.3.1. ŁYK TEORII. W rachunku zdań mieliśmy do czynienia z prostą metodą zero-jedynkową, która pozwalała na szybkie, w zasadzie mechaniczne, stwierdzenie, czy dany schemat jest tautologią bądź kontrtautologią. W przypadku rachunku predykatów, niestety, nie ma takiej metody. Wykazanie tautologiczności lub kontrtautologiczności formuły

wymaga dość zaawansowanych technik, wykraczających poza ramy niniejszego opracowania. O wiele prostsze jest zadanie odwrotne – udowadnianie, że dana formuła nie jest tautologią, lub nie jest kontrtautologią. I tylko tym – wykazywaniem, czym dany schemat nie jest, będziemy się dalej zajmować.

142

w której jest fałszywa – kontrmodelem.Zanim przejdziemy do tautologii i kontrtautologii musimy uświadomić sobie od czego zależy prawdziwość formuły rachunku predykatów. Czy jest to schemat zdania prawdziwego czy fałszywego? To oczywiście zależy. Rozpatrzmy bardzo prosty schemat: ∃x P(x). że prawdziwość formuły rachunku predykatów zależy od struktury. Elementy struktury umieszczać będziemy w nawiasach 〈 〉. Tak więc możemy powiedzieć. będziemy mieli do czynienia ze zdaniem prawdziwym – oczywiście istnieją drzewa mające dwieście lat. jednakże podkreślonych. 143 . na przykład. P(x) ≡ x jest studentem〉. Strukturę oznaczać będziemy przy pomocy podkreślonej litery U. A zatem możemy powiedzieć. Układ złożony ze zbioru stanowiącego uniwersum (oznaczanego zwykle literą U) oraz dowolnej ilości własności i relacji będziemy określać mianem struktury. Na przykład podkreślone R będzie oznaczało konkretną relację w konkretnej strukturze. odpowiadające obecnym w formułach KRP predykatom będziemy oznaczać przy pomocy takich samych liter jak predykaty. że dla formuły ∃x P(x). w których możemy rozpatrywać formułę ∃x P(x). oraz od interpretacji predykatu w tym świecie. w której formułę tę będziemy rozpatrywać. Prawdziwość naszej formuły zależy zatem od dziedziny. W U3 nasza formuła reprezentować będzie zdanie prawdziwe. przede wszystkim od tego. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 Inne struktury. Podstawmy zatem za P własność bycia w wieku 200 lat (P(x) – x ma 200 lat). w której formuła rachunku predykatów jest prawdziwa. natomiast U1 i U4 – kontrmodele. możemy zapisać następująco: U1 = 〈U = zbiór ludzi. jaką własność podstawimy za predykat P. tak zwanego uniwersum. Jeśli nasze rozważania ograniczymy do świata ludzi. to otrzymamy zdanie fałszywe – żaden człowiek nie ma bowiem dwustu lat. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 U2 = 〈U = zbiór drzew. natomiast strukturę. Przykładowo struktury. to na przykład: U3 = 〈U = zbiór ludzi. o których była mowa wyżej. w którym ją umieścimy. nazywamy modelem tej formuły. Obecne w strukturze własności i relacje. P(x) ≡ x jest studentem〉 U4 = 〈U = zbiór drzew. Jeśli jednak schemat odniesiemy. natomiast w U4 – fałszywe. do świata drzew. stanowiącą odpowiednik abstrakcyjnie pojętego predykatu R w formule. Strukturę. U2 oraz U3 stanowią modele.

Formalnie: U1 = 〈U = zbiór ludzi.Przejdźmy teraz do zdefiniowania pojęcia tautologii w rachunku predykatów. trzeba pokazać strukturę. ŻE FORMUŁA NIE JEST TAUTOLOGIĄ LUB KONTRTAUTOLOGIĄ. która jest prawdziwa w każdej strukturze. aby wykazać. możemy powiedzieć. Najpierw zbudujemy kontrmodel formuły. Aby zbudować kontrmodel. Mówiąc krótko. Analogicznie. Skoro tautologia musi być prawdziwa w każdej strukturze. który ma własność P.3. Podobnie określić możemy kontratutologię. P(x) ≡ x jest kobietą. zacząć musimy od odczytania tego. Q(x) ≡ x jest matką〉 144 . że formuła nie jest kontrtautologią. Aby zbudować odpowiednią strukturę. Jest to formuła fałszywa w każdej strukturze Mówiąc inaczej. iż tautologia KRP to formuła. W praktyce trudność może czasem sprawić wymyślenie odpowiedniej struktury. a więc strukturę. W ten sposób wykażemy. kontrtautologia nie ma modelu. Otóż stwierdza ona. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE. Patrząc na to samo z drugiej strony możemy powiedzieć również. tautologia nie ma kontrmodelu. iż w przypadku tautologii nie istnieje struktura. w której jest ona fałszywa (zbudować kontrmodel dla tej formuły). sprawdzającej się zawsze. że dana formuła nie jest tautologią. że formuła tautologią nie jest. aby w jakimś zbiorze nie było to prawdą. Wykazanie. że formuła ∀x (P(x) → Q(x)) nie jest tautologią ani kontrtatologią. Nie ma bowiem na to jakiejś jednej. w jakiej formułę interpretujemy. w której jest ona fałszywa. ma również własność Q. teoretycznie jest bardzo proste. 3. w której formuła będąca kontrtautologią byłaby prawdziwa. tautologia. Weźmy przykładowo zbiór ludzi jako uniwersum i własność bycia kobietą jako odpowiednik predykatu P oraz bycia matką jako odpowiednik Q. to aby udowodnić. metody Przykład: Wykażemy. w której jest ona prawdziwa (zbudować model formuły).2. nie istnieje struktura. Jak pamiętamy z rachunku zdań. to formuła. wystarczy wskazać strukturę. że nie jest ona tautologią. w której formuła ta byłaby fałszywa. musimy więc dobrać własności P i Q w taki sposób. Skoro w rachunku predykatów prawdziwość formuły zależy od struktury. która jest zawsze prawdziwa. że każdy obiekt. co mówi nasza formuła.

co jest oczywiście zdaniem prawdziwym. co jest oczywiście zdaniem fałszywym. zależy tylko od wyobraźni budowniczego. jest uczciwy. nasza formuła stwierdza. że dla każdego człowieka. jeśli człowiek ten jest kobietą. Q(x) ≡ x jest uczciwy〉. Jako model dla formuły wybierzemy strukturę U2 = 〈U = zbiór liczb. R(x. P(x) ≡ x jest posłem. to jest również matką. oraz U4 = 〈U = zbiór liczb. że tautologią ani kontrtautologią nie jest formuła: ∀x R(x. P(x) ≡ x jest podzielne przez 4.W strukturze U1. W powyższym przykładzie możemy to łatwo uczynić zamieniając własności miejscami. że każdy obiekt jest w pewnej relacji do samego siebie.y) ≡ x jest starszy od y〉 W U1 formuła reprezentowałaby fałszywe zdanie – Każdy człowiek jest starszy do siebie samego. Struktura U3 stanowiłaby wtedy kontrmodel. Skoro zbudowaliśmy dla formuły kontrmodel i model. czyli w skrócie każda kobieta jest matką. aby otrzymać zdanie prawdziwe. Podane wyżej rozwiązanie jest oczywiście jednym z nieskończonej ilości właściwych odpowiedzi. oznacza to.y) ≡ x jest równe y〉 145 . Przykład: Wykażemy. że każda matka jest kobietą. R(x. który jest posłem. czyli: U2 = 〈U = zbiór ludzi.x) Formuła powyższa stwierdza. To. gdyż umieszczona w niej formuła stwierdzałaby. jest liczbą parzystą. natomiast U4 byłaby modelem. U1 jest zatem kontrmodelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)) Aby zbudować model. Q(x) ≡ x jest parzyste〉. ponieważ umieszczona w tej strukturze formuła głosiłaby. musimy dobrać własności P i Q tak. Ktoś mógłby przykładowo zbudować takie struktury: U3 = 〈U = zbiór polityków. U2 jest zatem modelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)). Jako kontrmodel dla naszej formuły posłużyć może struktura U1 = 〈U = zbiór ludzi. że nie jest ona tautologią ani kontrtautologią. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 W strukturze U2. że każdy polityk. P(x) ≡ x jest matką. jaki model i kontrmodel zostanie stworzony. nasza formuła stwierdza. iż każda liczba podzielna przez 4.

że nie jest tautologią.y) → R(y. jeśli R zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model.Umieszczając schemat w powyższej strukturze. Największa trudność. wykazaliśmy. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Prawdą jest bowiem. 3. w której w zbiorze ludzi określimy relację bycia w tym samym wieku.3.x)) Powyższy schemat stwierdza. 146 .3. że dla każdych dwóch obiektów. Model stanowić może struktura.y) ≡ x jest w tym samym wieku. czy w strukturze. R(x. to ten drugi jest w tym samym wieku co pierwszy. Nie jest bowiem tak. to ta druga również kocha pierwszą. Innymi słowy: dla dowolnych dwóch obiektów. to drugi jest w relacji R do pierwszego. Aby nie popełnić przy tym błędu. Przykład: Wykażemy. otrzymujemy zdanie prawdziwe – Każda liczba jest równa sobie samej. jeśli jeden człowiek jest w tym samym wieku co drugi. czy fałszywa. jaka może powstać przy wykazywaniu. to zachodzi również w drugą. jeśli jedna osoba kocha drugą. że zawsze. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. co mówi zdanie powstałe ze schematu przy zaproponowanej interpretacji predykatów i zmiennych. którą zbudowaliśmy. ani kontrtautologią formuła: ∀x∀y (R(x. a więc to. R(x. wiąże się z prawidłową oceną. A zatem mamy: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Za kontrmodel dla powyższej formuły może posłużyć struktura złożona ze zbioru ludzi i relacji kochania. co y〉 Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model.y) ≡ x kocha y〉 U2 = 〈U = zbiór ludzi. że dla każdej pary ludzi. że schemat nie jest tautologią. kluczowa jest umiejętność właściwego odczytywania schematów w danej strukturze – stwierdzania. ani kontrtautologią. co faktycznie zbudowaliśmy – model czy kontrmodel. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. formuła jest prawdziwa. jeżeli jeden jest w relacji R do drugiego. wykazaliśmy.

że wyrażenie w nawiasie nie mówi. Kontrmodel możemy zbudować podstawiając za R relację bycia żoną. czy fałszywe. dla których budowaliśmy modele i kontrmodele. ponieważ „nie jest prawdą. czy formuła reprezentuje w danej strukturze zdania prawdziwe. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. Trzeba jednak zauważyć. a więc U1 jest dla tej formuły modelem. wykazaliśmy.y)] Powyższy schemat stwierdza. że dla każdego obiektu jest tak. Może się jednak zdarzyć. że jeśli posiada on własność P.Uwaga na błędy! Ktoś mógłby błędnie sądzić. że ten pierwszy jest w relacji R do tego drugiego.y) → R(y. że w U2 formuła ∀x∀y (R(x. to są i w drugą. konieczna jest znajomość tabelek zero-jedynkowych dla tych spójników. od których zaczynała się formuła. że wszyscy ludzi są w tym samym wieku”. że wszyscy są w danej relacji.y) ≡ x jest córką y〉 W U1 z naszej formuły powstaje prawdziwe zdanie: Każda kobieta jest czyjąś córką. ale że jeśli są w relacji w jedną stronę. W dotychczasowych przykładach. Zdanie prawdziwe możemy z formuły tej otrzymać podstawiając w zbiorze ludzi za P własność bycia kobietą. W takich przypadkach do określenia. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x[P(x) → ∃yR(x. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. U2 = 〈U = zbiór ludzi. Przykład: Wykażemy. Taka zależność zachodzi właśnie w przypadku relacji bycia w tym samym wieku. P(x) ≡ x jest kobietą R(x.y) ≡ x jest żoną y〉 W U2 otrzymujemy z naszej formuły zdanie fałszywe: Każda kobieta jest czyjąś żoną. U1 = 〈U = zbiór ludzi. były ostatecznie związane kwantyfikatorami. wszystkie formuły. 147 . to istnieje jakiś obiekt. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. miały zasięg do samego jej końca. kwantyfikatory.x)) jest fałszywa. a za R relację bycia czyjąś córką. że formuła powstanie w wyniku powiązania jej części spójnikami logicznymi.

a następnik fałszywy. czy kontrmodelem. jaką wartość logiczną miałby w takiej strukturze następnik implikacji. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 formuła ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)) jest zatem fałszywa. a następnik prawdziwy. Następnik jest fałszywy. Poprzednik naszej implikacji mówi. musimy tak dobrać własności. możemy na przykład w zbiorze ludzi wstawić za P własność bycia nauczycielem. Następnik ten mówi. zgodnie z tabelkami zerojedynkowymi. ani kontrtautologią formuła: ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)). gdyż ma ono postać implikacji. Skoro oba człony alternatywy są fałszywe. to każdy obiekt ma P lub każdy obiekt ma Q. Na początek zajmiemy się poszukiwaniem kontrmodelu. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi może być ona prawdziwa na trzy sposoby. gdyż jest on alternatywą. której każdy człon jest fałszywy. Teraz musimy zbudować model dla naszej formuły. to również. Aby otrzymać z tego zdanie fałszywe. fałszem jest pierwszy człon alternatywy (bo nie jest prawdą. Jest to zdanie fałszywe. Badany schemat możemy odczytać: Jeśli każdy obiekt ma przynajmniej jedną z dwóch własności: P lub Q. Z powyższej obserwacji można wysnuć bardzo pomocny wniosek: gdy sprawimy. jak i następnik implikacji będą zdaniami prawdziwymi. to aby uzyskać z niej zdanie fałszywe. gdy oba będą zdaniami fałszywymi. że każdy obiekt ma własność P lub Q. że każdy obiekt ma własność P lub Q. P(x) ≡ x jest mężczyzną. że każdy człowiek jest mężczyzną) i fałszem jest również drugi jej człon (bo nie jest prawdą. że każdy człowiek jest kobietą). że nie jest tautologią. Zobaczmy. której poprzednik jest prawdziwy. i trzeci. czy pewna struktura jest jej modelem. to każdy człowiek jest mężczyzną lub każdy człowiek jest kobietą. Będzie to miało ogromne znaczenie dla określenia. P(x) ≡ x jest nauczycielem. cała formuła stanie się schematem zdania prawdziwego. Przy zaproponowanej interpretacji predykatów. to. w zbiorze ludzi każdy człowiek ma własność bycia mężczyzną lub bycia kobietą. cała alternatywa jest fałszywa. a za Q bycia studentem. że jej głównym spójnikiem jest implikacja.Przykład: Wykażemy. Ponieważ formuła ma postać implikacji. drugi. a fałszywy jej następnik. Tworzymy więc strukturę: U2 = 〈U = zbiór ludzi. Q(x) ≡ x jest studentem〉 148 . aby prawdziwy był poprzednik implikacji. W powyższej formule należy koniecznie zauważyć. Fałszem jest zdanie: Jeśli każdy człowiek jest mężczyzną lub kobietą. W strukturze: U1 = 〈U = zbiór ludzi. gdy poprzednik będzie fałszywy. to bez względu na następnik. Ponieważ cała formuła ma postać implikacji. że fałszywy będzie poprzednik implikacji. Poprzednik mówi. Pierwszy. Przykładowo. że każdy obiekt ma własność P lub każdy ma własność Q. gdy zarówno poprzednik.

w którym zarówno poprzednik implikacji. ani kontrtautologią. jak i jej następnik. w którym rola ta przypada spójnikowi logicznemu. czy zdanie jest prawdziwe. czy fałszywe. ma fałszywy poprzednik (każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem) i fałszywy następnik (każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem). ∀xP(x) → ∃x Q(x)). Przystąpienie do budowy modelu dla takiej formuły od próby uczynienia fałszywym poprzednika implikacji ułatwia nam pracę w ten sposób. ∃x (P(x) ∨ Q(x))). że. Jeśli natomiast zdanie składa się z części powiązanych ostatecznie którymś ze spójników logicznych (np. czy też takim. to wartość logiczna zdania zależy od tego. otrzymamy w takiej strukturze zdanie prawdziwe. Umieszczona w nim. to odpowiedź. Możemy spróbować stworzyć taki. uzależniona jest od tego. czy faktycznie istnieje dany obiekt. Jeśli jest to kwantyfikator ∃ (np. Niezwykle istotne jest odróżnienie. DO ZAPAMIĘTANIA. czy dana zależność zachodzi w stosunku do wszystkich obiektów. bez względu na wartość logiczną następnika. Na mocy tabelek zero-jedynkowych implikacja z fałszywym poprzednikiem jest bowiem zawsze prawdziwa. byłyby zdaniami prawdziwymi. czy mamy do czynienia ze zdaniem. ∀x (P(x) → Q(x))).U2 stanowi model dla naszej formuły. Ponieważ zdanie to. Oczywiście wcale nie musimy budować w przypadku formuły będącej implikację modelu w powyższy sposób. to prawdziwość lub fałszywość takiego zdania oceniamy korzystając z tabelek zero-jedynkowych. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla naszej formuły. 149 . daje zdanie Jeśli każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem. mając postać implikacji. nie jest ona tautologią. to jest to zdanie prawdziwe. Jeśli wszystko związane jest kwantyfikatorem ∀ (np. w którym główną rolę pełni kwantyfikator. Jednakże nie zawsze jest to proste (na przykład w powyższym przykładzie). to każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem.

że istnieje jakiś obiekt. Możemy to zrobić wstawiając na przykład za R relację bycia mężem. podobnie jak w poprzednim przykładzie. że wszyscy są jego mężem. że dla każdego obiektu istnieje jakiś obiekt. Zobaczmy teraz. całe zdanie jest prawdziwe. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. prawdą jest. Stwierdza on. a następnik fałszywy.3. 3. U2 = 〈U = zbiór ludzi. Poprzednik stwierdza. taki że ten pierwszy jest dzieckiem drugiego. W zbiorze ludzi (nie tylko aktualnie żyjących!) zależność taka zachodzi w przypadku relacji bycia dzieckiem. nie jest ona tautologią. W strukturze złożonej ze zbioru ludzi i relacji bycia dzieckiem otrzymamy zatem z naszej formuły fałszywe zdanie Jeśli każdy jest czyimś dzieckiem. Czyli. że wszyscy ludzie są jego dziećmi. Ponieważ poprzednik i następnik implikacji są tu fałszywe. co przy takiej interpretacji będzie mówił następnik naszej implikacji. Dla każdego człowieka istnieje jakiś człowiek.y) → ∃y∀x R(x. a dla 150 . Czy budując model i kontrmodel dla jednej formuły musimy korzystać z takiego samego uniwersum? Nie jest to w żaden sposób konieczne. Oczywiście jest to fałsz. a więc takiej struktury.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Model w powyższym przypadku.y) Powyższa formuła ma postać implikacji. Mówiąc po prostu. Może być na przykład tak. U2 stanowi zatem model dla naszej formuły. w której poprzednik implikacji stanie się zdaniem prawdziwym. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x∃y R(x. Mamy zatem kontrmodel: U1 = 〈U = zbiór ludzi. najłatwiej będzie zbudować w taki sposób. to istnieje ktoś. aby uczynić fałszywym poprzednik naszej implikacji. bo jego poprzednik jest prawdziwy. taki że ten pierwszy jest w relacji do drugiego. że każdy jest czyimś dzieckiem.Przykład: Wykażemy.4. Jest to zdanie fałszywe. taki że wszystkie inne są do niego w relacji. że uniwersum dla modelu stanowić będzie zbiór ludzi. R(x. Zaczniemy od poszukiwania kontrmodelu. dla kogo wszyscy ludzie są jego dziećmi. to istnieje ktoś taki. R(x. a następnik fałszywym. istnieje człowiek taki.y) ≡ x jest mężem y〉 W U2 z naszej formuły otrzymamy zdanie: Jeśli każdy jest czyimś mężem. ani kontrtautologią. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla badanej formuły.

Podobnie.kontrmodelu zbiór liczb. że formuła jest tautologią. Przy pomocy modeli i kontrmodeli możemy udowodnić jedynie rzecz „negatywną” – fakt. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. może być spowodowany tym. wykazanie. jeśli nie jest możliwe. wymagałoby pokazania. reguła jest to schemat wnioskowania – układ przynajmniej dwóch schematów. to czy oznacza to. Czy budują model lub kontrmodel można wykazać. że w każdej z nich jest ona fałszywa. w którym uniwersum dla modelu i kontrmodelu byłoby takie same. nie jest to możliwe. że nie można znaleźć kontrmodelu. Reguły będziemy zapisywać w ten sposób. Jak pamiętamy z rachunku zdań. że formuła jest tautologią. że formuła jest tautologią lub kontrtautologią? Nie. w jakich rozpatrywać można każdą formułę. że formuła czymś nie jest. że reguła jest dedukcyjna.4. że nad poziomą kreską będziemy umieszczać schematy przesłanek. Czy jeśli nie mogę znaleźć dla jakiejś formuły kontrmodelu. 3. że formuła jest tautologią? Fakt. że jest ona prawdziwa w każdej strukturze (każda struktura jest jej modelem). (Zobacz też odpowiedź na następne pytanie).4. można udowadniać zawodność reguł wnioskowania. a my po prostu źle szukaliśmy. jednak nie stanowi w żaden sposób na to dowodu. Z powodu nieskończonej ilości struktur. Wykazanie. że formuła jest kontrtautologią wymagałoby rozpatrzenia wszystkich struktur i pokazanie. 151 . Mówimy. Rozwiązanie takie nie będzie w niczym gorsze od takiego.1. ŁYK TEORII. z których ostatni reprezentuje wniosek rozumowania. 3. natomiast pod kreską schemat wniosku. W sposób podobny do tego. a poprzednie – przesłanki. Być może kontrmodel istnieje. że dana formuła nie jest tautotologią lub kontrtautologią. a w związku z tym oparte na niej rozumowanie logicznie poprawne. a jednocześnie wniosek schematem zdania fałszywego. REGUŁY W RACHUNKU PREDYKATÓW. w jaki wykazywaliśmy.

udowadnianie zawodności reguł przebiega tak samo. podobnie jak wykazywaniem. 3. że żaden człowiek Chińczykiem nie jest. jest dość skomplikowane i. fałszywie. W ten sposób wykazujemy.2. udowadniania. że zawodna jest reguła: ∃x P(x). dojść do fałszywego wniosku.4. a wniosek fałszywy. zaś wniosek. że formuła KRP jest tautologią bądź kontrtautologią. o wiele prostszego. iż żaden obiekt jej nie posiada. aby przesłanki były prawdziwe. jak wykazywanie że formuła nie jest tautologią lub kontrtatologią. iż nie każdy człowiek jest Chińczykiem. W praktyce. Ponieważ to. nie będziemy się tym obecnie zajmować. że zawodna jest reguła: ~ ∀x P(x) ———— ∀x ~ P(x) Jedyna przesłanka badanej reguły stwierdza. że dana reguła nie jest dedukcyjna (czyli. udowodnienie zawodności reguły polega na znalezieniu takiej struktury. czy formuły rachunku predykatów reprezentują zdania fałszywe czy prawdziwe. Przykład: Wykażemy. że dana reguła rachunku predykatów jest dedukcyjna. wychodząc z prawdziwych przesłanek. zależy od struktury. że nie każdy obiekt posiada własność P. w której wszystkie przesłanki staną się schematami zdań prawdziwych. ∃x Q(x) ——————— ∀x (P(x) ∨ Q(x)) 152 . jest zawodna). W strukturze tej przesłanka stwierdza prawdziwie. mówiąc inaczej. że możliwa jest sytuacja. Zawodność powyższej reguły można wykazać budując strukturę U = 〈U = zbiór ludzi. w której formuły te będziemy rozpatrywać. a więc reguła jest zawodna – posługując się nią. P(x) ≡ x jest Chińczykiem〉. możemy. natomiast jej wniosek głosi. Przykład: Wykażemy. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE ZAWODNOŚCI REGUŁ. Ograniczymy się do. a wniosek – schematem zdania fałszywego.Wykazanie.

fałszem natomiast. jest wysoki (własności). że zawodna jest reguła: ∀x∃y R(x. P(x) ≡ x ma 5 z logiki. jest wyższy od (relacje). w której formuła ta jest prawdziwa. iż do każdego obiektu uniwersum coś pozostaje w R. 153 . Model – modelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. w której formuła ta jest fałszywa. lub kocha. że istnieje obiekt mający własność Q. iż każdy obiekt ma przynajmniej jedną z tych własności. Jako przykład struktury. że każdy człowiek jest czyimś dzieckiem. Q(x) ≡ x ma 4 z logiki〉 Przykład: Wykażemy. druga. Predykatami są na przykład takie wyrażenia jak jest człowiekiem. Predykat – wyrażenie opisujące własność lub relację. Kwantyfikatorami są wyrażenia każdy (oznaczany często symbolem ∀) oraz niektóre (istnieje) (oznaczany ∃). że każdy człowiek dziecko posiada. Kwantyfikator – wyrażenie określające ilość przedmiotów. Zawodność reguły możemy wykazać budując strukturę: U = 〈U = zbiór studentów.y) —————— ∀x∃y R(y. SŁOWNICZEK Kontrmodel – kontrmodelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. R(x. o których mówi zdanie zawierające to wyrażenie. natomiast wniosek. iż istnieje obiekt mający własność P.Pierwsza przesłanka reguły stwierdza. w której przesłanka stanie się zdaniem prawdziwym. natomiast wniosek. a wniosek fałszywym posłużyć może: U1 = 〈U = zbiór ludzi.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Prawdą jest bowiem. że każdy obiekt uniwersum pozostaje do czegoś w relacji R.x) Przesłanka powyższej reguły stwierdza.

np. itp. Stałe indywiduowe oznaczamy zwykle literami a.. Nie podlegają one kwantyfikacji.. Zmienna indywiduowa – symbol oznaczający dowolny obiekt (indywiduum).. Można je wiązać kwantyfikatorami. Struktura – układ złożony z pewnego uniwersum (zbioru) oraz dowolnej liczby własności i/lub relacji. b.Stała indywiduowa – symbol oznaczający pewien konkretny obiekt. Zmienne indywiduowe oznaczamy zwykle literami: x.. c. y. ∀x. itd. z. 154 . ∃y itp.

Omówione są w nim kolejno: rodzaje nazw. Nazwy są to wyrażenia służące do oznaczania przedmiotów. zależności między nazwami. że owe „przedmioty” oznaczane przez nazwy musimy rozumieć bardzo szeroko. którą przeczytałem w zeszłym tygodniu itp. czy też rachunek predykatów. są o wiele prostsze od zawartych w poprzednich rozdziałach. jakie mogą w definicjach wystąpić. rodzaje definicji oraz niektóre błędy. Po pierwsze. Rozważając problematykę nazw musimy pamiętać o dwóch ważnych sprawach. śmiech. Nazwami są zatem takie złożone wyrażenia jak. do uczuć. Nazwami są więc również takie wyrażenia jak miłość. o jakiej należy pamiętać. a także obiektów. drewniane krzesło z trzema nogami. książka itp. 155 . ŁYK TEORII. Obecny rozdział wiąże się z logiką rozumianą szerzej niż tylko jako nauka zajmująca się badaniem poprawności rozumowań. gdy mówimy o nazwach. niebieski krasnoludek a nawet żonaty kawaler. 4. trójgłowy smok. krzesło.1. Każde z powyższych wyrażeń wskazuje nam pewien przedmiot. przykładowo. na przykład.1. pewnych procesów zachodzących w czasie.Rozdział IV NAZWY I DEFINICJE. 4. NAZWY I ICH RODZAJE. Dlatego też omówieniu ich rozwiązywania poświecone zostało stosunkowo mało miejsca. Nazwy mogą bowiem odnosić się również. WSTĘP. Poświęcony jest on problematyce zdecydowanie mniej skomplikowanej niż rachunek zdań. Drugą istotną sprawą. czy też kwadratowe koło. Nazwami są więc na przykład człowiek. które w ogóle nie istnieją w żaden sposób.1. Zadania. jakie pojawiają się w podręcznikach do logiki w związku z powyższą tematyką. niezwykle interesująca książką. zły człowiek. jest więc nazwą. wykład z logiki. jest fakt. nie tylko jako obiekty materialne. nazwa nie musi składać się z tylko jednego wyrazu. sylogistyka.

Zakres (denotację) nazwy A symbolicznie będziemy oznaczać D(A). natomiast zakres nazwy jest to zbiór jej wszystkich desygnatów (przykładowo zbiór wszystkich książek stanowi zakres nazwy książka). Nazwa pusta. co trzymasz teraz przed sobą Czytelniku. Nazwami pustymi są więc na przykład takie wyrażenia jak: krasnoludek. dwustupiętrowy wieżowiec w Warszawie. Podział ze względu na ilość desygnatów. że desygnat jest to obiekt oznaczany przez daną nazwę (na przykład to.W obecnym rozdziale posługiwać się będziemy często dwoma pojęciami poznanymi w paragrafach poświęconych sylogizmom: desygnat nazwy oraz zakres (inaczej: denotacja) nazwy. 156 . Przypomnijmy. jest desygnatem nazwy książka). Podzielimy je na cztery różne sposoby. to nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. Obecnie różnego rodzaju nazwy przedstawimy w sposób bardziej systematyczny. 1. uczciwy złodziej itp. Ze względu na ilość desygnatów nazwy podzielić możemy na trzy grupy: a) Nazwy puste.

na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. W powyższym określeniu nazw konkretnych szczególnie istotny jest zwrot: „lub byłyby takimi. Warszawa. 157 . gdyby istniały [desygnaty]”. człowiek. trójkąt. Nazwami indywidualnymi są na przykład: Adam Mickiewicz. których desygnaty są przedmiotami materialnymi (zajmują miejsce w przestrzeni. a) Nazwy konkretne. na przykład ten oto człowiek.b) Nazwy jednostkowe. Podział ze względu na sposób wskazywania desygnatów. a) Nazwy indywidualne. Są to nazwy. Do grona nazw abstrakcyjnych zaliczamy również nazwy liczb i figur geometrycznych. trzynaście. Do grupy tej zaliczamy wszystkie nazwy nie będące konkretnymi. b) Nazwy abstrakcyjne. Przedmioty oznaczane przez te nazwy wyobrażamy sobie bowiem jako obiekty materialne i gdyby istniały. uczciwy i inteligentny polityk. Adam Mickiewicz. a także nazwy utworzone niejako przez „wskazanie palcem”. można je zobaczyć. 2. polityka. relacji. Podział ze względu na sposób istnienia desygnatów. jednorożec itp. podobieństwo. ta książka. 3. zdarzeń. medalista olimpijski itp. Abstrakcyjnymi są więc takie nazwy jak: miłość. c) Nazwy ogólne. własności. Nazwy indywidualne przyporządkowane są danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. zmierzyć itp. Tak więc oprócz takich wyrażeń jak: książka.. dotknąć. Do grona nazwa indywidualnych zaliczamy imiona własne: nazwiska. uczciwość. Są to nazwy mające dokładnie jeden desygnat. to takimi by właśnie były. a także liczba parzysta.). A więc nazwy uczuć. Mieszko I. najdłuższa rzeka w Polsce itp. hałas. Giewont. gdyby istniały. nazwy geograficzne. mecz piłkarski. lub byłyby takimi. którą trzymam w ręce itp. procesów itp. człowiek o wzroście 3 m. do nazw konkretnych zaliczamy również na przykład wyrażenia: Smok Wawelski. nazwy statków itp. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. poseł na sejm. Są to nazwy mające więcej niż jeden desygnat. przykładowo: książka.

już nie. Otóż nazwy generalne w zdaniach podmiotowo-orzecznikowych typu A jest B nadają się zarówno na podmiot. Nazwy indywidualne i generalne rozróżnić można jeszcze w jeden sposób. b) Nazwy nieostre. napój o zawartości alkoholu powyżej 4. geniusz. nie powoduje jeszcze. ciekawa książka. tłum. Jednakże nazwa student jest ostra. a więc oddzielić ich desygnaty od przedmiotów nimi nie będących. jak i na orzecznik. 158 . w przypadku których da się jednoznacznie określić ich zakres. nie wiem. minister rządu RP. Przykładowo. które tym przedmiotom przypisujemy. Są to nazwy. co do których nie bardzo wiadomo. stolica Polski. Nazwami nieostrymi są na przykład: piękna kobieta. 4. do której grupy je zaliczyć. ponieważ. czy też nie-desygnatów. a także naukowiec.b) Nazwy generalne. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. czy jakiś przedmiot jest czy też nie jest desygnatem danej nazwy. Natomiast nazwy indywidualne nadają się jedynie na podmiot takich zdań. natomiast miasto nad Wisłą jest Krakowem. nudny wykładowca. W przypadku nazw nieostrych nie istnieje jednoznaczna. to. pornografia. że ja osobiście nie wiem. do której grupy należą: desygnatów. miasto itp. czy dany osobnik jest jej desygnatem. a) Nazwy ostre.5%. Pomiędzy zbiorem pijaków i nie-pijaków nie istnieje ostra i jednoznaczna granica. Podział ze względu na jednoznaczność (ostrość) zakresu. gdyby zaszła taka potrzeba. Uwaga na błędy! Odróżniając nazwy ostre od nieostrych należy pamiętać. co do których nie będzie się dało w żaden obiektywny sposób stwierdzić. iż fakt. Inaczej będzie w przypadku nazwy. że dana nazwa jest nieostra. na przykład. samochód. Mówiąc inaczej. czy jest on studentem. pijak – tu na pewno znajdą się takie osoby. Możemy na przykład powiedzieć Kraków (nazwa indywidualna) jest miastem nad Wisłą (nazwa generalna). oprócz obiektów na pewno pod daną nazwę podpadających (desygnatów) oraz niewątpliwie niepodpadających (nie-desygnaty) istnieją też i takie. da się obiektywnie i ściśle ustalić. Nazwy ostre to na przykład: tautologia KRZ. a więc mogą wystąpić tak w miejscu zmiennej A. Są to nazwy. czy też nie jest. Nazwy generalne to na przykład: poeta romantyczny. obiektywna granica oddzielająca przedmioty będące ich desygnatami od przedmiotów desygnatami takimi nie będących. jak i B. szczyt w Tatrach. widząc idącego ulicą człowieka.

gdyby chodziło o nazwę Warszawa. Nazwa jednostkowa (jest tylko jedna obecna stolica Polski).4. PRAKTYKA: KLASYFIKOWANIE NAZW.1. generalna (nazwa podaje pewną cechę desygnatu) i ostra (istnieje jednoznaczna granica oddzielająca studentów i nie-studentów). Jest to nazwa pusta (przynajmniej w roku 2002 Polska nie ma króla). zaś ktoś jeszcze inny powiedziałby że jest to na pewno nazwa ogólna (bo sam przeżywa kolejną wielką miłość średnio co miesiąc). byłaby to nazwa indywidualna) i ostra. co nią nie jest). Polegają one na zaliczeniu danej nazwy do odpowiedniego członu każdego podziału. że logika nie dostarcza jednoznacznego rozwiązania tego typu problemów. generalna i ostra. że jest to nazwa jednostkowa (bo istnieje tylko jedna idea Wielkiej Miłości). konkretna (jest to „obiekt” fizyczny). że gdy desygnaty nazwy nie są obiektami materialnymi i nie można ich fizycznie „zobaczyć” trudno jest czasem powiedzieć. I tak. co jest wielką miłością. niektórzy filozofowie stwierdziliby. konkretna (bo gdyby król istniał. mogą powstać wątpliwości odnośnie ilości desygnatów. d) Obecny król Polski. Nazwa ogólna. od tego. że różne odpowiedzi w tego typu zadaniach zostaną uznane za prawidłowe przez różne osoby. c) Wielka miłość. podobnie jak i w związku z innymi nazwami abstrakcyjnymi. że nazwa wielka miłość jest pusta. Jest to nazwa ogólna (istnieje więcej niż jeden student). 159 . pesymista mógłby powiedzieć. abstrakcyjna. generalna i nieostra (nie istnieje ścisła granica oddzielająca to. Zadania związane z klasyfikacją nazw są niezwykle proste. W związku z tym. generalna (podajemy pewną cechę desygnatu. Przykład: Sklasyfikujemy kilka nazw: a) Student.2. ile tych desygnatów faktycznie jest. na przykład. bo byłby zapewne człowiekiem. Kłopot polega na tym. W przypadku nazwy wielka miłość. konkretna (desygnaty nazwy są obiektami fizycznymi). a więc obiektem materialnym). może się zdarzyć. b) Obecna stolica Polski.

Y – zbiór ssaków. X )( Y (zbiór X jest rozłączny ze zbiorem Y) – zbiory X i Y nie mają żadnego wspólnego elementu. Y– zbiór samochodów. Na przykład: X – zbiór wielbłądów. Najczęściej mylone bywają nazwy puste z abstrakcyjnymi.3. Pewną trudność w klasyfikacji nazw sprawić może również fakt. ŁYK TEORII. że zbiory X i Y mają jakieś elementy wspólne. Przykładowo nazwa Mars może być jednostkowa w znaczeniu planety. istnieją bowiem elementy wspólne – palący studenci. Należy też pamiętać. że każdy element zbioru X jest również elementem zbioru Y. Gdy weźmiemy dwa dowolne zbiory X i Y.1. X = Y (zbiór X jest równy zbiorowi Y) – oznacza to. jak na przykład zamek. W przypadku klasyfikacji nazw trudno mówić o jakichkolwiek większych utrudnieniach lub pułapkach. Na przykład: X – zbiór ludzi. że zbiory X i Y mają dokładnie te same elementy.2. które to wyrażenie może oznaczać zarówno budowlę.4. to mogą one pozostawać w następujących zależnościach. wynikają z niedokładnego zrozumienia lub zapamiętania charakterystyki różnych rodzajów nazw.1. jak i zamek w drzwiach. do omówienia stosunków zakresowych między nazwami konieczne jest przyswojenie sobie elementarnych wiadomości dotyczących zbiorów. 4. że niektóre nazwy są ze swej natury wieloznaczne. które nie są elementami drugiego zbioru. ale też elementy znajdujące się tylko w X – studenci niepalący. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. X ⊂ Y (zbiór X zawiera się w zbiorze Y) – oznacza to. jednostkowe z indywidualnymi oraz ogólne z generalnymi. ale oprócz tego każdy ma też takie. Na przykład: X – zbiór studentów. pusta w znaczeniu mitologicznego boga wojny. oraz elementy należące tylko to Y – osoby palące nie będące studentami. Ponieważ zakres nazwy jest to zbiór jej desygnatów. gdyż wzięta w różnych znaczeniach ta sama nazwa może mieć różne własności. a ogólna w znaczeniu popularnego batonika. Y zbiór osób palących. ale nie odwrotnie. Dowolne dwie nazwy mogą znajdować się względem siebie w różnych zależnościach wynikających z ich zakresów (denotacji). Przed przystąpieniem do klasyfikacji takiej nazwy należy oczywiście najpierw ustalić o jakie znaczenie chodzi nam w danym wypadku. 160 . Y – zbiór liczb podzielnych przez 2. Na przykład: X – zbiór liczb parzystych.2. Dlatego zrozumieniu tych właśnie pojęć oraz różnic między nimi należy poświęcić szczególną uwagę. STOSUNKI MIĘDZY NAZWAMI. X # Y (zbiór X krzyżuje się ze zbiorem Y) – oznacza to. W zasadzie jedyne poważne błędy. 4. aby wieloznaczności nazwy nie mylić z jej nieostrością. jakie można popełnić przy tego typu zadaniach.

2. W przypadku niewielkich wątpliwości można spróbować określić zależności między nazwami drogą eliminacji. 4.2. musimy szukać dalej – w takiej sytuacji (3) zadajemy sobie pytanie czy może każdy desygnat nazwy A jest desygnatem nazwy B. Pełna ścisłość nakazywałaby mówić o zależnościach między zakresami nazw. a więc np. że nazwy A i B są równoważne. lub może.: zakres nazwy A jest podrzędny wobec zakresu nazwy B. że badane nazwy się wykluczają. B – student. której zakres zawiera się w zakresie drugiej) jest podrzędna względem drugiej.Zależności między nazwami to nic innego. D (A) ⊂ D (B) – mówimy wtedy. a zatem (4) nazwy muszą się krzyżować. czy też zakres nazwy A wyklucza się z zakresem nazwy B. każdy desygnat B jest desygnatem A. lub. Ponieważ oczywiście nie ma takiej rzeczy. że nazwa A jest podrzędna względem nazwy B. to znaczy się one wykluczają. Jeśli nie. Uwaga na marginesie. Jeśli tak. co byłoby jednocześnie piernikiem i wiatrakiem. dla uproszczenia. to znaczy że jedna nazwa (ta. (1) Najpierw oceniamy. B – mrówka lub A – człowiek uczciwy. jednak zwykle. a nie samymi nazwami. Na przykład: A – słoń. że nazwy piernik i wiatrak nie są równoważne. Na przykład: A – dzięcioł. co zwykle widać już na pierwszy rzut oka. czy mają one jakiekolwiek wspólne desygnaty. Jako że na pierwszy rzut oka widać. Mogą być one następujące: D (A) = D (B) – mówimy wtedy. że nazwy A i B się krzyżują (lub że są niezależne). D (A) # D (B) – mówimy. czy nazwy mają takie same zakresy. a więc czy istnieje coś. 161 . B – alkohol etylowy. Na przykład: A – człowiek bogaty. odwrotnie. że nazwa B jest nadrzędna względem A. Na przykład: A – Wisła. D (A) )( D (B) – mówimy. (2) patrzymy. B – złodziej. pozostaje nam ostatnia możliwość. B – człowiek inteligentny lub A – blondynka. Przykład: Zbadamy zależność między nazwami A – piernik B – wiatrak. Jeśli nie (a więc nie są równoważne). jak stosunki zachodzące między ich zakresami. możemy zakończyć zadanie odpowiedzią. czy w ogóle mają jakiekolwiek wspólne desygnaty. Jeśli nie mają. Jeden z typów zadań związanych ze stosunkami między nazwami polegać może na zbadaniu zależności pomiędzy dwiema podanymi nazwami. jak kto woli. że nazwy A i B się wykluczają. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY NAZWAMI. B – ptak lub A – zdolny student. jeśli mają. B – studentka. mówi się po prostu o stosunkach między nazwami. B – najdłuższa rzeka w Polsce lub A – C2H5OH. na początek pytamy więc. Przykładowa procedura będzie wtedy wyglądać następująco. W wielu prostych przypadkach zadania takie można rozwiązać bez uciekania się do jakichkolwiek wyrafinowanych sposobów.

ale jakieś desygnaty wspólne posiadają. 162 . Pytając o wspólne desygnaty pytamy. albo wiatrak w kolorze piernika. nie chodzi nam o to. Tak więc nazwa karp jest podrzędna względem nazwy ryba (lub ryba nadrzędna względem karp). a więc. że nie są to nazwy równoważne. że pytając o to.Uwaga na błędy! Należy pamiętać. patrzymy. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – karp. coś będącego zarazem piernikiem i wiatrakiem. czyli D(A) ⊂ D(B). czy istnieje jakaś cecha łącząca obiekty wskazywane przez badane nazwy. czy istnieje coś. Oczywiście każdy karp jest rybą. czy nazwy mają wspólne desygnaty. Ponieważ widać. B – ryba. w naszym przykładzie. a więc na przykład czy istnieje piernik zrobiony z mąki wyprodukowanej w wiatraku. co byłoby jednocześnie i jednym i drugim. czy też piernik w kształcie wiatraka. czy może zakres jednej z nazw zawiera się w zakresie drugiej.

Po odrzuceniu pierwszej i drugiej możliwości. Badanie zależności między dwiema nawami przy pomocy diagramów Venna rozpoczynamy od narysowania dwóch kół reprezentujących zakresy rozważanych nazw: D (A) D (B) I II III 163 . Pamiętać należy. podobnie jak rozpatrywane wyżej piernik i wiatrak. jak w powyższych przykładach. że sprawdzając zależności między nazwami pytamy.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – poseł na sejm. czy może jest tak. który byłby jednocześnie dłonią lub dłoń będąca palcem. B – ograniczony nacjonalista.3.2. że każdy poseł na sejm jest ograniczonym nacjonalistą lub każdy ograniczony nacjonalista posłem. Zależność między dwiema nazwami nie zawsze da się odkryć w tak prosty sposób. Obecnie ich wykorzystanie będzie na pewno o wiele prostsze. jednak tym co je łączy. że badane nazwy muszą się krzyżować. W pewnym sensie jest to racja. szczególnie gdy mamy do czynienia z nazwami złożonymi. Diagramy te omawiane były już przy okazji sprawdzania poprawności sylogizmów. nie są na pewno wspólne desygnaty. dobrze jest się posłużyć bardziej wyrafinowanym sposobem – metodą diagramów Venna. 4. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – palec B – dłoń. że istnieje taki palec. Nazwy palec i dłoń wykluczają się więc wzajemnie. Ponieważ tak nie jest. wynika z tego. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. Wprawdzie palec jest częścią dłoni – nie oznacza to jednak. sprawdzamy. a nie czy istnieją pewne cechy łączące te nazwy lub ich desygnaty. W niektórych przypadkach. że nazwy te mają coś wspólnego. czy istnieją obiekty będące desygnatami jednej i drugiej nazwy. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA.

które nie jest B? II – czy istnieje A. które jest B? III – czy istnieje B. diagram taki składa się z trzech obszarów. To. które nie jest A? Przy założeniu. D (A) – + D (B) – A i B równoważne D (A) + – D (B) + A i B wykluczające się D (A) – + D (B) + A podrzędne do B D (A) + + D (B) – A nadrzędne do B D (A) + + D (B) + A i B się krzyżują 164 . możemy otrzymać jeden z następujących rysunków świadczących o zależnościach między badanymi nazwami. W obszary te będziemy musieli wpisać znaki „+” lub „–” w zależności od tego. czy w danych obszarach diagramu znajdują się jakieś elementy odkrywamy odpowiadając na trzy proste pytania: I – czy istnieje A. czy coś się w nich znajduje.Jak widać. że żadna z nazw nie jest nazwą pustą. czy też są one puste.

uproszczonej wersji nasze pytanie brzmi zatem: czy istnieje nie-pies. W ostatecznej. w którym jedno koło symbolizuje zakres nazwy nie-pies. tak więc w środkowym obszarze diagramu wpisujemy znak „+”. oznacza to.nie-pies B . który jest wydrą? Oczywiście istnieje coś takiego i jest to po prostu wydra. B – nie-wydra. II – czy istnieje nie-pies. który rysunek świadczy o nadrzędności nazwy A względem B. który nie jest nie-wydrą? Pytanie to początkowo wydaje się dość zagmatwane. Oczywiście istnieje bardzo wiele takich rzeczy. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-pies. Nazwy puste rzadko bywają wykorzystywane w tego typu zadaniach. natomiast dwie nazwy puste są sobie zawsze równoważne. który jest nie-wydrą? Mówiąc inaczej.WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Gdyby ktoś miał problemy z zapamiętaniem. Gdy mamy rysunek ze znakiem „+” z jednej strony. zadajemy trzy pytania: I – czy istnieje nie-pies. W ostatnią część diagramu również wpisujemy zatem „+”. na przykład może być to zając. a „–” z drugiej. że żadna nazwa nie jest pusta. iż nazwy nie-pies i nie-wydra się krzyżują. natomiast drugie zakres nazwy nie-wydra (zbiór wszystkich nie-wydr). 165 . przy której znajduje się „+”. która jest psem. czy istnieje coś. może to sobie utrwalić przy pomocy prostego skojarzenia. możemy je jednak znacznie uprościć. jeśli coś nie jest nie-wydrą. że każda nazwa pusta jest podrzędna względem dowolnej nazwy niepustej. Po narysowaniu diagramu. III – czy istnieje nie-wydra. Dla porządku jednak dodajmy. gdzie mamy „–”. że dwa przeczenia się znoszą. a który o podrzędności. Powyższe rysunki ilustrują zależności pomiędzy nazwami przy założeniu. to nadrzędna jest ta nazwa. a więc zbiór wszystkich obiektów nie będących psami. a podrzędna ta. iż jest to po prostu wydrą. W odpowiednim polu diagramu wpisujemy zatem znak „+”. D (A) + + D (B) + A . która nie jest nie-psem? Po uproszczeniu tego pytania w taki sam sposób jak w przypadku pytania I otrzymujemy: czy istnieje nie-wydra. korzystając z prawa mówiącego. Oczywiście istnieje coś takiego – jest to pies. co nie jest psem i jednocześnie nie jest wydrą. Tak więc.nie-wydra Otrzymany rysunek świadczy.

Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-ojciec.nie-dziadek Otrzymany rysunek wskazuje. ponieważ jeśli ktoś nie jest ojcem. a więc: czy istnieje nie-ojciec. który jest dziadkiem? Takiej osoby nie ma. 166 . nie może w żaden sposób zostać dziadkiem. III – czy istnieje nie-dziadek. W pierwszej części diagramu wpisujmy zatem znak „–”.nie-ojciec B . W ostatnie pole diagramu wpisujmy „+”. D (A) – + D (B) + A . który nie jest nie-ojcem. W środkowej części diagramu wpisujemy znak „+”. że nazwa nie-ojciec jest podrzędna względem nazwy niedziadek lub. a więc: czy istnieje nie-dziadek. Pytania konieczne do wypełnienia diagramu przestawiają się następująco: I – czy istnieje nie-ojciec. który jest nie-dziadkiem? Taka osoba istnieje. B – nie-dziadek. nazwa nie-dziadek jest nadrzędna do nie-ojciec. który nie jest nie-dziadkiem. ale nie mający wnuków. II – czy istnieje nie-ojciec. jak kto woli. który jest ojcem? Taka osoba istnieje – jest to mężczyzna mający dzieci. na przykład mężczyzna nie mający dzieci.

ale nie na odwrót). Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. PRAKTYKA: DOBIERANIE INNYCH NAZW DO NAZWY PODANEJ. W przypadku takich zadań nie istnieje ścisła metoda ich rozwiązywania. w Indiach).4. Nazwą spełniającą takie warunki jest na przykład zwierzę żyjące w Afryce. a także zwierzęta żyjące w Afryce. Najprostszym sposobem utworzenia nazwy podrzędnej jest zwykle dodanie do nazwy wyjściowej jakiegoś przymiotnika zawężającego jej zakres – w naszym przypadku może być to na przykład słoń afrykański (każdy słoń afrykański jest słoniem. że niektóre słonie owym B nie są. oraz niektóre B nie są słoniami. podrzędną. Musimy znaleźć taką nazwę B. że niektóre słonie tym są. więc nie będziemy jej szukać w zadaniach). wykluczającą się i krzyżującą w stosunku do nazwy A – słoń. W przypadku słonia może więc być to na przykład ssak (każdy słoń jest ssakiem. Inny rodzaj zadań związanych z zależnościami pomiędzy nazwami polegać może na poszukiwaniu nazwy podrzędnej. która posiada węższy zakres. Nazwa podrzędna do A to taka. Nazwa nadrzędna do A to posiadająca szerszy zakres niż nazwa A. Nazwę wykluczającą można też zawsze utworzyć przez zaprzeczenie nazwy A – na przykład nie-słoń. ale też takie. nadrzędnej. Utworzenie nazwy wykluczającej się z A nie sprawi na pewno żadnego kłopotu – przykładowo może być to mysz. Najtrudniejsze może być początkowo utworzenie nazwy krzyżującej się z podaną.2. żeby miała wspólne desygnaty z A.4. ale nie na odwrót). ale są też słonie mieszkające gdzie indziej (np. Mamy więc: A – słoń nadrzędna do A – ssak podrzędna do A – słoń afrykański wykluczająca się z A – mysz krzyżująca się z A – zwierzę żyjące w Afryce 167 . W naszym przypadku musi być to takie B. wykluczającej się i krzyżującej do podanej nazwy A (nazwy równoważnej często nie sposób podać. nie będące słoniami. Są bowiem oczywiście słonie żyjące w Afryce. ale żeby również istniały A nie będące B oraz B nie będące A. zwykle nie mają też one jednej odpowiedzi – niemal wszystko zależy tu od inwencji rozwiązującego.

▲ WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Istnieje prosty nieformalny sposób pozwalający niemal automatycznie stworzyć nazwę krzyżującą się z dowolną podaną nazwą. W razie wątpliwości można to sprawdzić przy pomocy diagramów Venna. którą niektóre (ale nie wszystkie!) desygnaty A posiadają. Tworząc nazwę podrzędną do A możemy dodać do A jakąś zawężającą cechę – na przykład amerykański nieuczciwy polityk. więc cechę tę dodaliśmy do nazwy zwierzę) Otrzymamy zapewne nazwę krzyżującą się z A. Aby utworzyć nazwę krzyżującą się z A należy: 1) 2) Wziąć nazwę nadrzędną do A. 168 . (Niektóre (choć nie wszystkie) słonie żyją w Afryce. a więc do niej nadrzędną będzie na pewno polityk. wykluczającą się i krzyżującą z nazwą A – nieuczciwy polityk. (Na przykład zwierzę do nazwy słoń) Do nazwy tej dodać przymiotnik oznaczający cechę. podrzędną. Nazwą o szerszym zakresie do A. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną.

na przykład wiek powyżej 40 lat. Otrzymujemy zatem nazwę człowiek mający ponad 40 lat. Weźmiemy więc nazwę nadrzędną do A. Nazwę krzyżującą się spróbujemy utworzyć w sposób podany wyżej. Innymi nazwami krzyżującymi się utworzonymi w ten sposób mogłyby być: polityk angielski lub człowiek noszący okulary. Definicja to wyrażenie podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa lub zwrotu. 169 . DEFINICJE. Mamy więc: A – nieuczciwy polityk nadrzędna do A – polityk podrzędna do A – amerykański nieuczciwy polityk wykluczająca się z A – uczciwy polityk krzyżująca się z A – człowiek mający ponad 40 lat 4. Jako przykład nazwy wykluczającej się z A posłużyć może uczciwy polityk. jaką zapewne niektórzy nieuczciwi politycy posiadają.1. Najczęściej spotykane są tak zwane definicje równościowe (nazywane również normalnymi).3. na przykład człowiek i dodamy do niej cechę. ŁYK TEORII. urządzenie do pomiaru upływu czasu – terminem definiującym. a więc na przykład do nieuczciwy polityk. Nazwa zegar jest tu terminem definiowanym. W przeciwnym razie dostaniemy zapewne nazwę krzyżującą się zamiast podrzędnej. 4.Uwaga na błędy! Tworząc nazwę podrzędną do A poprzez dodanie przymiotnika zawężającego zakres. Definicja taka składa się z trzech części: terminu definiowanego (tak zwanego definiendum). musimy dodać ten przymiotnik do całej nazwy A. terminu definiującego (tak zwanego definiensa) oraz zwrotu łączącego te dwa terminy – łącznika definicyjnego.3. Jako przykład definicji równościowej może posłużyć wyrażenie: Zegar jest to urządzenie do pomiaru upływu czasu. natomiast zwrot jest to – łącznikiem definicyjnym. a nie tylko do samego polityk.

Zadaniem takiej definicji jest wprowadzenie do języka nowego terminu lub nadanie już istniejącemu nowej treści. Definicją taką jest również podane wyżej określenie słowa zegar. że definicja normalna przyjmuje postać A = B. Zadaniem definicji regulującej jest precyzacja jakiegoś terminu nieostrego. podobnie jak regulujące. tak jak funkcjonuje ono w danym języku. Przykładowo w celu umożliwienia wpisywania do dowodów osobistych w rubryce „wzrost” słów: niski. gdy przyjęte w definicji regulującej znaczenie danego terminu staje się powszechne. Podobny rodowód może posiadać definicja – Człowiek pełnoletni to osoba. Konieczność zastosowania takich definicji występuje najczęściej w prawodawstwie. która ukończyła osiemnasty rok życia. lub: Wartość polisy jest to wartość obliczana jako suma wartości jednostek funduszy przypisanych do danego rachunku po zarachowaniu z tytułu składki regularnej oraz dokonaniu stosownych 170 . Zadaniem takiej definicji jest wierne oddanie znaczenia terminu definiowanego. wysoki. definicja taka może przekształcić się w sprawozdawczą. Z czasem utworzone w ten sposób definicje konstrukcyjne. mogą stać się sprawozdawczymi. znajdująca się poza pojazdem na drodze i nie wykonująca na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami. Czasem. c) Konstrukcyjne (arbitralne). Ogromną ilość definicji sprawozdawczych znaleźć można w dowolnym słowniku języka polskiego. co należy pod tą nazwą rozumieć. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. Na przykład: Pieszy – osoba. Definicje konstrukcyjne występują również na początku różnego rodzaju zbiorów przepisów lub zawieranych umów i określają. b) Regulujące. ignorującej dotychczasową. możemy wyróżnić trzy rodzaje definicji: a) Sprawozdawcze (analityczne). Definicje takie występują najczęściej w nauce. Definicja taka stanowi „sprawozdanie” z ogólnie przyjętej treści danego terminu. gdzie A i B są nazwami. konieczne stało się podanie definicji regulujących znaczenie tych nieostrych terminów. jaki cel przyświecał autorowi tworzącemu daną definicję.W skrócie możemy powiedzieć. Tak powstać mogła definicja: Przez wysokiego mężczyznę rozumieć będziemy mężczyznę mierzącego ponad 175 cm wzrostu. na przykład gdy wynalazca nadaje nazwę zbudowanemu przez siebie urządzeniu i określa. średni. Ze względu na to. co dane słowa będą oznaczać w dalszym ciągu tekstu.

zakresy tych terminów powinny się pokrywać.odliczeń i potrąceń. jak tę poprawność zbadać. których zadaniem jest wierne oddanie znaczenia definiowanego terminu. Każdy inny stosunek zakresowy pomiędzy tymi terminami to błąd definicji. Błędy te charakteryzujemy następująco: W definicji sprawozdawczej typu A = B: Gdy definiendum (A) jest nadrzędne do definiensa (B). że definicja jest za wąska. Ponieważ definicja sprawozdawcza ma na celu ścisłe oddanie znaczenia terminu definiowanego przy pomocy terminu definiującego. że definicja jest za szeroka. Innymi słowy. w skrócie: A = B. to mówimy. Jak już powiedzieliśmy definicja o normalnej (równościowej) budowie składa się z dwóch nazw (definiendum i definiensa) połączonych spójnikiem definicyjnym. Definicje regulujące oraz arbitralne (jak już sama nazwa wskazuje) mogą być tworzone w sposób bardziej dowolny i nie podlegają tak ścisłym rygorom jak definicje sprawozdawcze. w poprawnej definicji sprawozdawczej definiendum i definiens powinny być nazwami równoważnymi. Gdy definiendum (A) jest podrzędne do definiensa (B). Przedstawione niżej warunki odnoszą się zasadniczo do definicji sprawozdawczych. Warunki poprawności definicji sprawozdawczych. Obecnie zajmiemy się warunkami poprawności definicji oraz tym. 171 . to mówimy. gdzie środki zgromadzone w danym funduszu ustala się jako iloczyn liczby jednostek tego funduszu zarachowanych z tytułu składki regularnej znajdujących się na odpowiednim rachunku oraz wartości jednostki tego funduszu. to aby można było uznać ją za w pełni poprawną.

II – czy istnieje termometr. Przykład: Sprawdzimy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia. W definicji tej termin definiowany (definiendum) stanowi nazwa termometr. Sprawdzanie poprawności definicji sprawozdawczych jest niezwykle proste. że badana definicja jest za szeroka widać w zasadzie już na pierwszy rzut oka – zbyt szeroko definiuje ona termometr.3. To. to mówimy.2. III – czy istnieje przyrząd do mierzenia. który nie jest termometrem – tak (np. Gdy definiendum (A) wyklucza się z definiensem (B).przyrząd do mierzenia Otrzymany rysunek wskazuje. natomiast ostatni z błędów (wykluczania zakresów) nie występuje prawie nigdy (poza specjalnie w tym celu spreparowanymi przykładami w podręcznikach do logiki). natomiast termin definiujący (definiens) – przyrząd to mierzenia. że definicja obarczona jest błędem krzyżowania zakresów. że definiendum jest podrzędne względem definiensa. Sprowadza się ono do określenia co stanowi definiendum oraz definiens.termometr B . PRAKTYKA: BADANIE POPRAWNOŚCI DEFINICJI SPRAWOZDAWCZYCH. że definicja obarczona jest błędem wykluczania zakresów. na które odpowiedzi są oczywiste: I – czy istnieje termometr. D (A) – + D (B) + A . Po narysowaniu diagramu możemy zadać trzy pytania. linijka). to mówimy. który nie jest przyrządem do mierzenia – nie. a następnie zbadania stosunków między nimi. W praktyce najczęściej występują w definicjach pierwsze dwa błędy (definicja za szeroka lub za wąska). 172 . a zatem badana definicja jest za szeroka. który jest przyrządem do mierzenia – tak. 4.Gdy definiendum (A) krzyżuje się z definiensem (B).

jak sprawdzanie definicji sprawozdawczych.3. II – tak. 4. Definiendum (termin definiowany) – termin. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. Odpowiedzi na odpowiednio zadane pytania są następujące: I – tak (np. Wiedza ta może czasem dotyczyć dziedzin specjalistycznych. Jedyny kłopot może tu polegać na konieczności wykorzystania czasem wiedzy pozalogicznej potrzebnej do odpowiedzi na pytanie: czy istnieje pewna rzecz A będąca (lub nie będąca) B. Wypełniony zgodnie z tymi odpowiedziami diagram wskazuje na nadrzędność definiendum względem definiensa. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. obcych osobie badającej poprawność definicji. a więc badana definicja jest za wąska.Przykład: Zbadamy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia temperatury ludzkiego ciała. 173 .3. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. termometr okienny). SŁOWNICZEK. III – nie. którego znaczenie podaje definicja. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Trudno mówić o jakichkolwiek pułapkach przy tak prostych zadaniach. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Definiens (termin definiujący) – człon definicji wyjaśniający znaczenie terminu definiowanego.

krasnoludek. liczba parzysta. egzamin.Łącznik definicyjny – zwrot łączący definiendum i definiens. Nazwa pusta – nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. tłum. Na przykład: jednorożec. ta oto książka. Nazwa ogólna – nazwa mająca więcej niż jeden desygnat. śmiech. Nazwa generalna – nazwa. najwyższy szczyt w Tatrach. Nazwa jednostkowa – nazwa mające dokładnie jeden desygnat. Na przykład: medalista olimpijski. Nazwa abstrakcyjna – nazwa. długie przemówienie. której desygnaty nie są przedmiotami materialnymi. człowiek o wzroście 3 m. znaczy tyle co itp. Nazwa ostra – nazwa. Kraków. Na przykład: książka. miasto nad Wisłą. student. Na przykład: Adam Mickiewicz. której desygnaty są przedmiotami materialnymi lub byłyby takimi. Na przykład: nienawiść. 174 . które temu przedmiotowi przypisujemy. samochód. Na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. gdyby istniały. student. Nazwa konkretna – nazwa. Nazwa nieostra – nazwa. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. Na przykład: jest to. Na przykład: poeta romantyczny. której zakresu nie da się jednoznacznie i obiektywnie wyznaczyć. Nazwa indywidualna – nazwa przyporządkowana danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. której zakres da się jednoznacznie określić. Na przykład: wysoki mężczyzna. Na przykład: człowiek. która przysługuje przedmiotowi ze względu na jakieś cechy.

że jakiś element zostaje. W zbiorze nie jest istotna kolejność. b}. a. oraz c. Obecnie pojęcia te zostaną omówione w sposób bardziej ścisły i systematyczny. to zwykle umieszczamy je w nawiasach klamrowych. b. Jednakże. D itd. Ze zbiorami i relacjami spotkaliśmy się już we wcześniejszych rozdziałach. WSTĘP. b. a. Ponieważ jednak w XX wieku logika została silnie związana z matematyką. na przykład X. zbiorze studentów itp. W odniesieniu do powyższego przykładu 175 . PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O ZBIORACH. jako dziedziny zajmującej się badaniem poprawności wnioskowań. a. c . Omawiane w nich problemy nie dotyczą bezpośrednio logiki w jej tradycyjnym rozumieniu. na przykład. Y. c. Z lub A. na przykład: {a. oddzielając od siebie przecinkami. b. c}. B = {c. spotykanych w podręcznikach do logiki w częściach poświęconych zbiorom i relacjom. a} jest identyczny z wymienionymi wcześniej A i B. że jakiś obiekt jest elementem pewnego zbioru oznaczamy symbolem: ∈.1. b. Szczególnym zbiorem jest tak zwany zbiór pusty. 5. Przykładowo zbiór C = {a. Symbol ten odczytujemy jako „należy” lub „jest elementem”.1. z jakichś powodów. C. Zbiór pusty oznaczamy zwykle symbolem ∅ – bez żadnych nawiasów klamrowych. b.Rozdział V ZBIORY. nie zmienia w niczym zbioru.. każdy z tych zbiorów (również C!) zawiera trzy elementy – a. ŁYK TEORII.d}. jak zwykle.1. Fakt. Zbiór to pewna kolekcja obiektów. Będzie się to wiązało. z większą ilością koniecznej to opanowania teorii. Również fakt. który nie zawiera żadnego elementu. B. o zbiorze znaczków pocztowych. zbiorze nudnych książek. niestety. takie dziedziny jak teoria zbiorów i relacji uważane są współcześnie za jej pełnoprawne działy. itd. Jeśli wypisujemy elementy jakiegoś zbioru. w jakiej elementy zostały przedstawione. Na przykład poniższe zbiory A i B są sobie równe (identyczne): A = {a. c. Zbiory oznaczamy najczęściej dużymi literami. największy nacisk położony zostanie na rozwiązywanie typowych zadań. Mówimy. 5. pełnią rolę w pewnym sensie pomocniczą. zbiorze liczb nieparzystych. Obecny rozdział wraz z kolejnym – poświęconym relacjom. wymieniony kilkakrotnie.

b ∈ A oraz c ∈ A. b}. d} i B = {b. Zbiór X ma trzy elementy. natomiast E jeden. b. Powiemy.2. sam będący zbiorem. ale również inne zbiory. a}. Określając elementy zbiorów trzeba bardzo uważnie przyglądać się nawiasom klamrowym. na przykład: d ∉ A..1. nie ma żadnego wpływu na ilość elementów X. gdyby chciał. STOSUNKI MIĘDZY ZBIORAMI. c} oraz E = { {a.. że te „pomniejsze” zbiory też mają swoje elementy. 176 . że dla każdego x to. że x należy do A jest równoważne temu. f. Na przykład: Y = { {a. jak i inne zbiory. Posługując się znanymi z rachunku zdań i predykatów symbolami. e. że obiekt nie jest elementem zbioru. h} }. zapisujemy przy pomocy znaku: ∉. c} }. którego elementem jest a. {e. lub bardziej formalnie: D = {x: x ∈ N ∧ x < 5} (gdzie N oznacza zbiór liczby naturalnych). Trzeba również koniecznie zdać sobie sprawę. że. „Przepis” taki może być mniej lub bardziej formalny. c. Zapis typu {x: . że A i B są równe. {a. To. Można to uczynić również podając swego rodzaju „przepis” według którego ktoś. 2. b. g} }. To. d. {c}. natomiast elementem zbioru G jest zbiór. Zbiór A ma trzy elementy. Identyczność dwóch zbiorów oznaczamy symbolem: =.} odczytujemy: „zbiór takich iksów (elementów). 5.. d.b} i {e. b.”. że x należy do B) Przykładowo identyczne są zbiory A – zbiór liczb parzystych oraz B – zbiór liczb podzielnych przez 2. które są liczbami naturalnymi i są jednocześnie mniejsze od 5.2. 3. 4} możemy przedstawić na przykład: D – zbiór liczb naturalnych mniejszych od 5. powiedzielibyśmy: zbiór takich x. g. Zbiór D = {1. mógł elementy zbioru wypisać. że różne od siebie są następujące zbiory: F = {a} oraz G = { {a} }. c. jednak elementem F jest po prostu „zwykły” obiekt a. 5. X ma trzy elementy. Przykładowo zupełnie różne są zbiory: A = {a. Elementami jakiegoś zbioru mogą być nie tylko „zwykłe” obiekty. ponieważ w jego „głównych” nawiasach klamrowych znajdują się trzy obiekty oddzielone przecinkami. Wypisanie elementów w klamrowych nawiasach nie jest jedyną metodą przedstawienia zbioru. f. które z kolei same też są zbiorami. oznacza. g. b}. w naszym wypadku. możemy identyczność zbiorów zdefiniować: A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) (To. d. ŁYK TEORII. {d. Identyczność. zbiór Y ma cztery elementy: c. Zbiory mogą pozostawać względem siebie w różnych zależnościach. h}. Oczywiście zbiory mogą mieć elementy różnego typu: zarówno „zwykłe” przedmioty. że dwa zbiory są sobie równe lub że są identyczne. f. c. Na przykład X = { {a. Mówimy. Wprawdzie obydwa mają po jednym elemencie. a więc. Równe są też zbiory A = {a.możemy więc napisać: a ∈ A.. gdy mają dokładnie te same elementy.

Inkluzja (zawieranie się zbiorów). jeśli A )( B. Tu fakt. to również B # A. Jeśli A = B. e} lub A – zbiór ssaków. c} i B = {d. Mówimy. Oznacza to. e} lub A – zbiór ssaków. to możemy też powiedzieć. B = {a. ale oprócz nich w każdym zbiorze znajdują się również takie obiekty. b. gdy nie mają żadnego elementu wspólnego. Zawieranie się zbiorów możemy przedstawić wzorem: A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) Inkluzja zachodzi na przykład pomiędzy zbiorami: A = {a. Krzyżowanie. ale też ssaki nie będące drapieżnikami oraz drapieżniki nie będące ssakami). to zachodzi również „w drugą”. jednakże z przyczyn technicznych (brak takiego symbolu w edytorze tekstu) będziemy na oznaczenie krzyżowania używali obecnie znaku: #. Zbiory się krzyżują gdy mają one pewne elementy wspólne. B – zbiór drapieżników (istnieją ssaki będące drapieżnikami. gdy każdy element A jest jednocześnie elementem B (choć niekoniecznie na odwrót). d} i B = {a. b. b}. że A ⊆ B. to również B )( A. A zatem w przypadku tych stosunków nie jest istotna kolejność. że jeśli taka zależność zachodzi „w jedną stronę”. że B ⊆ A. rozłączne są zbiory A = {a. c. których nie ma w drugim. w jakiej wypiszemy pozostające w nich zbiory. Zależności między zbiorami można przedstawić graficznie: A B A B Identyczność (A = B) Inkluzja (A ⊆ B) 177 . a jeśli A # B. że zbiór A zawiera się w zbiorze B (A pozostaje w stosunku inkluzji do B). Krzyżowanie zbiorów oznaczamy najczęściej przy pomocy dwóch zazębiających się nawiasów. że stosunki identyczności. B – zbiór płazów. że A jest podzbiorem B. c. Rozłączność. rozłączności oraz krzyżowania się zbiorów są symetryczne. B – zbiór gadów. Inaczej ma się sytuacja w przypadku inkluzji. Symbolicznie: A )( B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∉ B) lub ~ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) Przykładowo. b. Inkluzję oznaczamy symbolem: ⊆. Zbiory A i B są rozłączne. Jeśli zbiór A zawiera się w zbiorze B. b. d} lub A – zbiór krokodyli. to również B = A. nie oznacza. Rozłączność oznaczamy: )(. Odnośnie przedstawionych zależności pomiędzy zbiorami dobrze jest zauważyć. Symbolicznie krzyżowanie zbiorów definiujemy: A # B ≡ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ∃x (x ∈ A ∧ x ∉ B) ∧ ∃x (x ∉ A ∧ x ∈ B) Krzyżują się na przykład zbiory: A = {a.

że są one identyczne. 4}. która nam została. Zbiory A i B nie mają żadnego wspólnego elementu. w jakich zależnościach do innych zbiorów pozostaje B. że każdy element B jest również elementem C. więc są one rozłączne. Jeśli tak nie jest. Najpierw sprawdzamy. czy badane zbiory mają choć jeden wspólny element. czy zbiory mają te same elementy. 3}. Jeśli tak jest. Po odrzuceniu dwóch pierwszych możliwości widzimy. Po nabraniu pewnej wprawy. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ZBIORAMI. D = {1. Zadania związane ze stosunkami między zbiorami polegają zwykle na określeniu zależności pomiędzy kilkoma podanymi zbiorami. zaczynamy od B i C. Zaczynamy od sprawdzenia. bez stosowania jakichkolwiek systematycznych metod. 4}. to znaczy to. aby każdy element jednego był elementem 178 . Ponieważ stosunek pomiędzy B i A już znamy. czy zachodzi dany stosunek. Jeśli nigdzie wcześniej nie popełniliśmy błędu. to odpowiedź na to pytanie musi być twierdząca. Jeśli tak. to zbiory muszą się krzyżować – jest to ostatnia możliwość. czy może jest tak. C = {1. czy oprócz elementów wspólnych dla obu zbiorów są też takie. W przypadku zbiorów B i D widzimy. możemy zadać sobie pytanie. a więc A zawiera się w C. że każdy element pierwszego jest elementem drugiego lub każdy element drugiego elementem pierwszego. 4. Jeśli natomiast zbiory mają jakieś wspólne elementy. Jeśli nie mają. zaczynając od tych.2. znaczy to. 3. Na początku można posłużyć się metodą eliminacji. Przykład: Sprawdzimy. 3. 2. które są tylko w jednym i takie. to znaczy. że jeden ze zbiorów zawiera się drugim (zachodzi inkluzja). Następnie przechodzimy do zbadania. jeśli nie. Dla sprawdzenia. szukamy dalej. B = {2. po kolei sprawdzając. to pytamy. że są one rozłączne. Sprawdzamy wtedy. że nie są one na pewno identyczne ani rozłączne. W przypadku A i C zachodzi sytuacja przedstawiona w punkcie 3) – każdy element A jest elementem C. Przykładowa procedura może wyglądać następująco: 1.2. 2. zadania tego typu są bardzo łatwe i rozwiązywać je można „od ręki”. jakie zachodzą stosunki między następującymi zbiorami: A = {4}. które najłatwiej jest stwierdzić i ewentualnie odrzucić. 2. a zatem B zawiera się w C.A B A B Rozłączność (A )( B) Krzyżowanie (A # B) 5. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku zbiorów A i D – A zawiera się w D. nie jest też tak. które są tylko w drugim. w jakich stosunkach do innych zbiorów pozostaje A.

że zbiory te się krzyżują. W przypadku zbiorów A oraz D z powodu braku danych empirycznych trudno dać jednoznaczną odpowiedź. ale jest też taki element który jest tylko w B – 3 oraz elementy będące tylko w D – 1 i 4. A )( D lub A # D. Jeśli chodzi o zbiór B i C oraz B i D. jeśli natomiast ograniczymy nasze rozważania do jakiegoś wybranego niewielkiego uniwersytetu. C – zbiór studentów dziennych. a więc A zawiera się w B. że jeśli będziemy rozpatrywać wszystkich studentów na całym świecie. Faktycznie mają one element wspólny – 2. oraz zaoczni studenci matematyki. jeśli znajdzie się choć jedna osoba studiująca oba te kierunki. który zbiór zawiera się w którym. A # C. C ⊆ B. co świadczy. C # D. Ostateczne rozwiązanie zadania wygląda następująco: A )( B. A ⊆ D. że zbiory te są rozłączne (jeśli żaden student prawa nie studiuje jednocześnie matematyki). W przypadku zbiorów C i D zachodzi krzyżowanie – istnieją dzienni studenci matematyki. a więc piszemy: D ⊆ C. Pamiętamy jednak o właściwej kolejności: to C zawiera się B (każdy student dzienny jest studentem) oraz D zawiera się w B (każdy student matematyki jest studentem) a nie na odwrót. ale są też obiekty będące elementami tylko zbioru A (zaoczni studenci prawa) oraz będące elementami tylko C (studenci dzienni innego niż prawo kierunku – np. Ostateczna odpowiedź. że każdy element D jest elementem C. Faktycznie mają one elementy wspólne: dziennych studentów prawa. B ⊆ C.drugiego. W odniesieniu do zbiorów A i C odrzucamy pierwsze trzy możliwości. D ⊆ B. że każdy element A jest elementem B (każdy student prawa jest studentem). 179 . Tutaj widzimy. Pozostało nam jeszcze określenie stosunku pomiędzy zbiorami C i D. Zauważmy. Pamiętamy. to zatem: A ⊆ B. zbiory te się krzyżują. B # D. A ⊆ C. Na pewno natomiast nie są to zbiory identyczne. D – zbiór studentów matematyki. A więc zbiór D zawiera się w C. że w przypadku inkluzji istotne jest. to zapewne zbiory te się krzyżują. to w każdym z tych przypadków zachodzi inkluzja. albo też. A zatem zbiory te muszą się krzyżować. ani też jeden z nich nie zawiera się w drugim. a także dzienni studenci innych kierunków. B – zbiór studentów. Albo jest tak. D ⊆ C Przykład: Określimy stosunki pomiędzy następującymi zbiorami: A – zbiór studentów prawa. to mogą być one rozłączne. W przypadku zbiorów A i B już na pierwszy rzut oka widać. filozofii).

jak A. którego elementami są zbiory ptaków poszczególnych gatunków. a zatem A zawiera się w C. oznacza. jest jednym z elementów B. D ma jednak również trzeci element będący zbiorem. że każdy element zbioru A jest również elementem zbioru B. która występuje niejako obok „zwykłych”. Aby tak było.3. Jednocześnie jednak zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru B. B = { {a. Jeśli chodzi o zbiory A i E. A zatem A zawiera się w D i jednocześnie należy do D. d. W przypadku A oraz C sprawa jest oczywista: każdy element A jest elementem C. {a. b} } Zbiory A i B nie mają wspólnych elementów. D = {a. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. natomiast elementami B są zbiory. Tak więc A i B są rozłączne. W przypadku przedstawionych wyżej zbiorów A nie zawiera się w B. czyli A ∈ B. d. E = {a. 180 . jest zależnością. c. C = {a. których nie ma w drugim (b w zbiorze A oraz d. b}. którego elementy (przynajmniej niektóre) są zbiorami. b} w zbiorze E. że sam zbiór A. Pomiędzy zbiorami może zachodzić jeszcze jeden stosunek. omawianych wyżej relacji między zbiorami. że każdy element A jest elementem D. B – zbiór. to nic innego. oznacza. że pewien zbiór A należąc do zbioru B (będąc elementem B) może jednocześnie być z nim rozłączny. że jeden zbiór sam jest elementem innego zbioru. e. {a. aby nie mylić zawierania się zbiorów. zbiór B musi szczególnym rodzajem zbioru – takim. bo nie jest tak. Stosunek należenia (jeśli zachodzi).5. e}. d. zawierać się w nim lub krzyżować. Sytuacja taka zachodzi na przykład w stosunku do następujących zbiorów: A – zbiór kanarków. b} }. czyli: A ∈ B. Natomiast A jako całość (czyli zbiór kanarków). jako całość. trochę innego typu niż omówione wyżej. Może się mianowicie zdarzyć tak. b. aby każdy kanarek (elementy A) był jednocześnie zbiorem ptaków jakiegoś gatunku (elementy B). Przykład: Zobaczmy w jakich stosunkach pozostają do siebie zbiory: A = {a. Należenie (∈) natomiast. to mają one jeden element wspólny (a). Równocześnie jednak A sam jest jednym z elementów E. Tak więc zbiory te się krzyżują. czyli zależności A ⊆ B oraz bycia elementem (należenia). Pierwsza zależność. ale też każdy z nich ma też takie elementy. e i {a. a ten zbiór. Znaczy to.2. ponieważ elementami A są „zwykłe” obiekty a oraz b. Bardzo istotne jest. e} }. {c. Porównując A oraz D widzimy. b}. b. jest elementem zbioru B. inkluzja (⊆).

A ⊆ D i A ∈ D. C – zbiór studentów leniwych. których nie ma w B – a. B # D. Zbiór A zatem należy do D. Natomiast w przypadku B i C. Ostateczne rozwiązanie. e}. natomiast w D elementy. Zadanie: Określimy zależności pomiędzy następującymi zbiorami. Zbiory B i C się krzyżują. zachodzi jednak między nimi jeszcze jeden stosunek: zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru D.Porównując B oraz C już na pierwszy rzut oka widzimy. a drugiego zbiory. b. C i E oraz D i E. 181 . zachodzą dwa stosunki: rozłączności i należenia. Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku B i E. zbiór studentów. którzy zdali logikę na 2. którzy zdali logikę na 5. Nie powinno nikomu sprawić trudności zauważenie. którzy zdali logikę na 5. C # E. Zbiory A i B są rozłączne (oczywiście przy założeniu. zbiór studentów. Jednocześnie w B jest element. którzy zdali logikę na 4. to byłyby to: zbiór studentów. ponieważ elementami B są zbiory. W przypadku C i D mamy do czynienia tylko z rozłącznością. A – zbiór studentów. podobnie jak A i C. Zbiory B i D się zatem krzyżują. Ostateczne rozwiązanie: A )( B. którzy są leniwi i nie dostali 5. B # E. że są to zbiory rozłączne. Gdybyśmy bowiem wypisali sobie elementy zbioru D. że nikt nie zdawał logiki dwukrotnie. którzy zdali logikę na 5. to zatem: A )( B i A ∈ B. którego elementami są zbiory studentów. na przykład „za kolegę”). którzy otrzymali 5 i są pracowici. którzy zdali logikę na taką samą ocenę. A ⊆ C. A i D mają więc elementy różnych typów. A i C się krzyżują: na pewno są studenci. B )( C. gdyż elementami pierwszego są studenci. A )( D i A ∈ D. A # E i A ∈ E. że krzyżują się również zbiory C i D. b}. d. ale też są tacy. Zbiory te nie mają wspólnych elementów. D – zbiór. D # E. którzy zdali logikę na 3. C # D. będąc jednocześnie leniwymi. B – zbiór studentów. Zbiory A i D nie mogą mieć żadnego wspólnego elementu z tej prostej przyczyny. natomiast elementami D zbiory studentów. natomiast elementami C „zwykłe” obiekty. A # C. którego nie ma D – zbiór {c. a także i tacy. którzy zdali logikę na 3 i zbiór studentów. Oprócz tego. analogicznie jak w A i D. że elementami A są „zwykli” studenci. Tak więc B i C są rozłączne. Jednocześnie jednak C sam nie jest jednym z elementów D. Zbiory B i D mają jeden wspólny element: zbiór {a. że nie mogą mieć one żadnego wspólnego elementu.

Obrazowo tworzenie sumy zbiorów możemy sobie wyobrazić. Iloczyn zbiorów nazywany bywa również ich przekrojem. Obrazowo tworzenie różnicy zbiorów A i B możemy sobie wyobrazić jako wykreślanie ze zbioru A elementów.3. Suma zbiorów A i B. Iloczyn zbiorów A i B to po prostu część wspólna tych zbiorów. to ich iloczynem jest zbiór „mniejszy”. 5. Suma. to zbiór powstały ze wszystkich elementów A i B. 5. Różnica. Na zbiorach można wykonywać różne działania. które należą jednocześnie do A i B. zbiór utworzony z tych elementów. Przykładowo. B )( D i B ∈ D. DZIAŁANIA NA ZBIORACH. Różnica zbiorów A i B to zbiór utworzony z elementów.B # C. C )( D. Warto zapamiętać. które są również w B.3. Iloczyn. to właśnie różnica A i B. Przykładowo różnicą zbioru mężczyzn oraz osób palący jest zbiór niepalących mężczyzn.1. Oznaczamy go symbolem ∩. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. jako wsypywanie elementów dodawanych zbiorów do jednego dużego worka. Poniżej omówimy najważniejsze z nich. ŁYK TEORII. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. to co pozostanie. Przykładowo sumą zbiorów mężczyzn i zbioru kobiet jest zbiór wszystkich ludzi. to ich iloczynem jest zbiór pusty. to ich sumą jest zbiór „większy”. Warto zauważyć. które należą do A i jednocześnie nie należą do B. Różnicę oznaczamy symbolem kreski poziomej lub skośnej. Jeśli natomiast zbiory są rozłączne. iloczynem zbioru kobiet oraz osób palących jest zbiór palących kobiet. w wyniku których powstają nowe zbiory. który reprezentuje ich sumę. czyli: – lub /. Sumę zbiorów oznaczamy symbolem ∪. 182 .

oraz następujące zbiory: A = {4}. 2. to wypisujemy go tylko raz. Ponadto suma dowolnego zbioru oraz jego dopełnienia da nam zawsze uniwersum (A ∪ A’ = U). wynikiem takiego działania jest A. jeśli uniwersum stanowi zbiór ludzi. B = {2. Dopełnienie. 4}. d) C – B Różnica C i B to zbiór z tych elementów C. 3}.3. A zatem: D’= {3. 5}. Warunek ten spełniają: 1 i 4 . 4}. 3. Dotyczy ono bowiem nie dwóch zbiorów. 2. 3. ale tylko jednego. ∅’ = U. A więc. Dopełnienie oznaczamy symbolem „prim” Warto zapamiętać. D ∩ B = {2}. a) B ∪ D Suma dwóch zbiorów powstaje przez połączenie ich elementów w jednym zbiorze. 5. to dopełnieniem zbioru ludzi palących jest zbiór ludzi niepalących (a nie zbiór wszystkich istot i przedmiotów niepalących). a dopełnieniem zbioru pustego uniwersum: U’ = ∅. 2. natomiast iloczyn dowolnego zbioru i jego dopełnienia to zawsze zbiór pusty (A ∩ A’ = ∅). których nie ma w B. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA ZBIORACH. 3. które nie należą do rozpatrywanego zbioru. 183 . Na zbiorach tych wykonamy kilka działań. że jeśli od dowolnego zbioru A odejmujemy jakiś zbiór z A rozłączny. A zatem: C – B = {1. b) D ∩ B Iloczyn zbiorów to ich część wspólna.Warto zapamiętać. to A pozostaje „nienaruszony”. Zbiory D i B mają tylko jeden wspólny element – 2. to działanie trochę inne od dotychczas omawianych. 4}. C = {1. Jeśli jakiś element występuje w obu zbiorach. c) D’ Dopełnienie zbioru to zbiór złożony z tych elementów uniwersum. 2.2. 4. 4}. które nie należą do A. Dopełnienie pewnego zbioru A to zbiór tych obiektów. w której się poruszamy. że dopełnieniem uniwersum jest zawsze zbiór pusty. czyli dziedziny. Przykładowo. 5}. Przykład: Przyjmiemy uniwersum U = {1. a więc B ∪ D = {1. Dopełnienie wykonujemy zawsze w odniesieniu do tak zwanego uniwersum. Dopełnienie. Obecnie wykonamy kilka przykładowych działań na podanych zbiorach. D = {1.

Gdy odejmiemy od niego A. Gdy odejmiemy go od zbioru D. otrzymamy zbiór pusty. które znajdziemy również w C. Okazuje się. Iloczyn A i C to zbiór {4}. B – C. zostanie zbiór złożony z 1 i 5. pozbywamy się wszystkich elementów. że wynik różnicy (podobnie jak odejmowania liczb) zależy od kolejności zbiorów. b) B ∪ D 184 . 5}. a więc: C ∩ D’ = {3}. Z elementów tych jedynie 3 jest elementem C. f) B’ – A W powyższym przykładzie mamy dwa działania. B – zbiór róż. Zatem: D – (C ∪ B) = ∅ Przykład: Przyjmując uniwersum U – zbiór wszystkich kwiatów. że postępując w ten sposób. 2} i) D – (C ∪ B) Suma C i B. Tak więc D – (A ∩ C) = {1.e) B – C Różnicę B i C tworzymy biorąc zbiór B i „wykreślając” z niego te elementy. C – zbiór kwiatów czerwonych. a) B ∩ C Część wspólna zbiorów róż oraz kwiatów czerwonych to niewątpliwie zbiór czerwonych róż. A więc ostatecznie wykonujemy działanie: D – {4}. a potem od tego odjąć zbiór A. h) D – (A ∩ C) W tym przypadku musimy najpierw wykonać działanie w nawiasie. 5}. D – zbiór białych róż. 2. czyli {4}. które to działanie musimy wykonać najpierw. Czyli: B – C = ∅. 4}. oraz zbiory: A – zbiór tulipanów. to {3. wykonamy na tych zbiorach kilka działań. 3. to co innego niż C – B. to zbiór: {1. Zauważmy. Najpierw musimy wykonać B’. g) C ∩ D’ Dopełnienie zbioru D. 4. Dopełnienie B to zbiór: {1. 5}. A zatem: B’ – A = {1.

Do B. czerwone nie-tulipany. Jeśli dodamy do niego zbiór A. c) A’∩ C Dopełnienie A to zbiór kwiatów nie będących tulipanami. i) (B – D) ∪ A Wynikiem działania w nawiasie jest zbiór róż. a więc zbiór w nim już zawarty. otrzymamy zbiór róż i tulipanów w innych niż czerwonym kolorze. otrzymamy zbiór składający się z takich nie-białych róż oraz (wszystkich) tulipanów. e) B’– A B’ to zbiór wszystkich kwiatów nie będących różami. czego w nim nie ma. Iloczyn (czyli część wspólna) zbioru pustego z dowolnym zbiorem. Zostaje nam więc zbiór wszystkich kwiatów za wyjątkiem róż i tulipanów. h) (A ∪ B) – C Suma w nawiasie. d) A – C’ Dopełnienie C to zbiór kwiatów we wszystkich innych kolorach. to zbiór złożony z róż i tulipanów. od zbioru D próbujemy odjąć coś. mówiąc najkrócej. Obrazowo rzecz ujmując. oprócz czerwonego. W takim przypadku D pozostaje „nienaruszony”. takie nie-czerwone kwiaty odejmiemy. Wynikiem działania jest więc zbiór białych róż. pozostaną nam jedynie czerwone tulipany. Od takiego zbioru odejmujemy jeszcze zbiór tulipanów. k) D ∪ D’ 185 . Jeśli od takiego zbioru odejmiemy kwiaty czerwone. które nie są białe. j) (D – B) ∩ C’ Gdy od zbioru białych róż odejmiemy róże. W takim przypadku wynikiem działania jest B – zbiór róż. a zatem wynikiem całego działania jest ∅. pozostanie nam zbiór pusty. Otrzymujemy więc zbiór składający się ze wszystkich róż (bez względu na kolor) oraz pozostałych kwiatów będących jednak tylko czerwonymi. dodajemy zbiór białych róż. to też zbiór pusty. g) B ∪ C Do zbioru róż dodajemy wszelkie czerwone kwiaty. Jeśli od zbioru tulipanów. f) D – B’ Od zbioru białych róż odejmujemy zbiór kwiatów nie będących różami. czyli zbioru róż. Część wspólna tego zbioru ze zbiorem kwiatów czerwonych to.

różnicy i dopełnienia zbiorów. że pewien obiekt x jest elementem iloczynu (czyli części wspólnej) zbiorów A i B oznacza. Takie zawsze prawdziwe wyrażenia nazywamy prawami rachunku zbiorów. zajmiemy się w kolejnym paragrafie. Do wykrywania omawianych. Pierwsze dwa z powyższych wzorów mają postać równości oraz inkluzji pewnych zbiorów. a więc.Do białych róż musimy dodać pozostałe kwiaty. w tym wypadku. mówi on. występują również pojęcia iloczynu. że jeden zbiór zawiera się w drugim. jeśli zachodzi inna. Innymi słowy. oznacza. to również jest on elementem B (dla dowolnego obiektu x. 5. że należy on do B. ŁYK TEORII. To. założeniowymi prawami. Można zapisać to wzorem: 1) A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) To. Badając teorię zbiorów odnaleźć możemy wyrażenia będące zawsze prawdziwymi. Suma jakiegokolwiek zbioru i jego dopełnienia to zawsze całe uniwersum. Ponieważ wyrażenia. bezzałożeniowych. (A ∩ B) ⊆ A czy też (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW TYPU BEZZAŁOŻENIOWEGO. które będziemy badali. a jeśli jest elementem B.4. to x należy do B). Dlatego też powinniśmy zdań sobie sprawę. W miarę dobra znajomość KRZ jest więc konieczna do dalszych rozważań. praw rachunku zbiorów posłużyć się możemy metodą wykorzystującą klasyczny rachunek zdań i pojęcie tautologii. 5. czy też dopełnienia jakiegoś zbioru. co dokładnie oznaczają te dwie zależności. że należy on zarówno do A jak i do B. rozpoczniemy od uświadomienia sobie. Fakt. że jakiś obiekt należy do iloczynu. sumy. że jeśli dowolny obiekt jest elementem A. niezależnie od tego. jest równoważne temu. Obecnie natomiast omówimy wyrażenia mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. że jeśli jakiś obiekt jest elementem zbioru A. że dowolny x należy do A. jeśli x należy do A. Trzeci z przestawionych wzorów ma postać implikacji. które będziemy badali. sumy lub różnicy dwóch zbiorów. zbiór wszystkich kwiatów.4. przedstawić możemy przy pomocy stwierdzenia. co oznacza fakt. to. Tego typu. Formalnie: 2) A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) W naszych prawach. że pewna zależność zachodzi. do jakich zbiorów się one odnoszą. stwierdzają one bezwarunkowe zachodzenie pewnego związku. mają postać równości bądź zawierania się zbiorów. Przykładem takich wyrażeń mogą być wzory: (A ∪ B) = (B ∪ A). że dwa zbiory są równe.1. to jest też elementem B. Symbolicznie: 3) x ∈ (A ∩ B) ≡ (x ∈ A ∧ x ∈ B) 186 . to jest on również elementem B.

mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. że wyjściowy wzór jest prawem rachunku zbiorów. Następnie. Przekształcanie formuły rachunku zbiorów na rachunek zdań polegać będzie na systematycznym stosowaniu poznanych wyżej wzorów. informujący nas. 5. Przekształcenia takie będziemy wykonywali krok po kroku. aby móc sprawdzić. czy otrzymany schemat jest tautologią. W pierwszym ruchu będziemy zawsze stosowali wzór 1) lub 2). że pewien x należy do różnicy zbiorów A i B oznacza. będzie to oznaczało. A zatem możemy zapisać: x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B) 187 . że należy on do zbioru A i jednocześnie nie jest prawdą. że jakiś obiekt x należy do sumy zbiorów A i B. równość. koniunkcja. aż otrzymamy wyrażenie. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A – B) ⊆ (A ∪ B) Ponieważ całe wyrażenie ma postać inkluzji. równoważność. a następnie sprawdzeniu.4. alternatywa. sumę. że należy do B. różnicę i dopełnienie zbiorów. rozpoczniemy od zastosowania wzoru 1). Jeśli otrzymana formuła okaże się tautologią. Symbolicznie: 5) x ∈ (A – B) ≡ (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) Należenie jakiegokolwiek obiektu x do dopełnienia pewnego zbioru A oznacza po prostu. Wykrycie. zamiast których pojawią się symbole rachunku zdań (implikacja. że nie jest prawdą. że należy on do A lub też należy do B. że badane wyrażenie nie jest takim prawem. jeśli formuła nie będzie tautologią. PRAKTYKA: WYKRYWANIE PRAW RACHUNKU ZBIORÓW PRZY POMOCY RACHUNKU ZDAŃ. Przykład: Sprawdzimy. w zależności od potrzeb. dzięki któremu otrzymamy: ∀x [x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B)] Kwantyfikator na początku formuły.Fakt. możemy w następnych krokach pomijać.2. Formalnie: 4) x ∈ (A ∪ B) ≡ (x ∈ A ∨ x ∈ B) To. czy jakieś wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. który sobie wybraliśmy. negacja). iż ów x należy do A: 6) x ∈ A’ ≡ ~ (x ∈ A) Znajomość powyższych wzorów 1) – 6) będzie konieczna. będziemy korzystali ze wzorów 3) – 6). Skoro bowiem implikacja ma być prawdziwa dla każdego (dowolnego) x. będzie polegało na przekształceniu formuły rachunku zbiorów na formułę rachunku zdań. to w tym również dla naszego konkretnego obiektu x. w którym nie będzie symboli oznaczających inkluzję. że implikacja powinna zachodzić dla każdego obiektu x. iloczyn. jest ogólnie obowiązującym prawem. czy dane wyrażenie. oznacza. aby zamienić inkluzję bądź równość zbiorów na implikację lub równoważność. to znak.

aby nie zmienić struktury nawiasów. Otrzymamy wtedy: (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) → (x ∈ A ∨ x ∈ B) Uwaga na błędy! Dokonując przekształceń należy bardzo uważać. Po przekształceniu symboli związanych ze zbiorami (poza ∈) na symbole rachunku zdań możemy naszą formułę zmienić całkowicie na schemat KRZ. Na tej podstawie możemy stwierdzić. czy otrzymana formuła jest tautologią. podstawiając na przykład za wyrażenie x ∈ A zmienną p. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A’ ∩ B’) = (A ∪ B)’ W pierwszym kroku musimy zastosować wzór 2) i pozbyć się znaku równości: ∀x [x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’] Po opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’ Teraz możemy przystąpić do dalszych przekształceń. Dokonując przekształceń. musimy tam zatem zastosować wzór 5). (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) 1 110 0 100 Otrzymana sprzeczność (która mogła komuś również wyjść w poprzedniku implikacji) wskazuje. to po wykonaniu przekształcenia nawias ten musi pozostać. zajmujemy się zawsze najpierw działaniem w danym 188 . Otrzymamy wtedy: (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) Teraz pozostaje nam sprawdzenie. że nasz obiekt x należy do różnicy zbiorów A i B. nie naruszając go jednak. W odniesieniu do następnika powinniśmy natomiast skorzystać ze wzoru 4). Można obrazowo powiedzieć. Uczynienie tego skróconą metodą zero-jedynkową nie powinno sprawić nikomu najmniejszych trudności. natomiast za x ∈ B zmienną q. a zatem jest ona tautologią. że x „wchodzi w głąb” nawiasu. Przykład: Sprawdzimy.Teraz możemy przystąpić do kolejnych przekształceń. że badane przez nas wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. że formuła KRZ nie może być fałszywa. Poprzednik implikacji stwierdza. Jeżeli wzór mówi. W każdym nawiasie mamy jednak dwa różne działania: iloczyn i dopełnienie w pierwszym oraz sumę i dopełnienie w drugim. że nasz x należy do pewnej całości umieszczonej w nawiasie.

Błędne byłoby dodanie samej negacji. W pierwszym członie równoważności działaniem takim jest iloczyn. nasz x należy tam do iloczynu A’ oraz B’.momencie głównym. Natomiast w drugim członie równoważności głównym działaniem jest dopełnienie. że takie błędy są bardzo często popełniane przez studentów. Z lewej strony musimy zastosować (dwukrotnie) wzór 6). Musimy tam dodać jeden (wynikający ze wzoru 6)) nawias. iż nie jest prawdą. skoro x należy do dopełnienia sumy A i B. Otrzymujemy: (x ∈ A’ ∧ x ∈ B’) ≡ ( ~ (x ∈ (A ∪ B)) Uwaga na błędy! W omawianym przykładzie szczególnie istotne jest właściwe umieszczenie nawiasów z prawej strony równoważności. Otrzymamy wzór: (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) Łatwo sprawdzić. że powyższa formuła jest tautologią (pamiętamy. „najszerszym” w danej formule. to znaczy. bez nawiasu. W związku z tym najpierw zastosujemy tam wzór 3). Dokonując przekształceń pamiętamy o zachowaniu struktury nawiasów. że w przypadku równoważności musimy rozpatrzyć dwie możliwości): 189 . Otrzymamy wtedy: (~ (x ∈ A) ∧ ~ (x ∈ B)) ≡ ( ~ (x ∈ A ∨ x ∈ B)) Uwaga na błędy! Jeśli w pewnym miejscu mamy znak negacji przed nawiasem (tak jak w prawej części naszej równoważności) to negację taką zostawiamy w tym miejscu. czyli: ~ x ∈ (A ∪ B) Teraz możemy dokonać dalszych przekształceń. W tym momencie możemy ostatecznie przekształcić naszą formułę na wyrażenie rachunku zdań podstawiając p za x ∈ A oraz q za x ∈ B. który wskazuje że całe wyrażenie: x ∈ (A ∪ B) jest nieprawdziwe. dlatego warto dobrze sobie zapamiętać powyższą uwagę. Doświadczenie wskazuje. że należy on do tej sumy. Nie wolno jej pod żadnym pozorem „wciskać” do środka nawiasu lub robić z niej dwóch negacji. natomiast z prawej wzór 4). Dlatego też w pierwszej kolejności zastosujemy tam wzór 6). x należy do dopełnienia sumy A oraz B. Błędne byłyby następujące przekształcenia prawej strony naszej formuły: (~ x ∈ A ∨ x ∈ B) lub ( ~ x ∈ A ∨ ~ x ∈ B).

czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: [(A ∩ B) – C] ⊆ [(A – B ) ∩ (B – C)] Po zastosowaniu wzoru 1) i opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ [(A ∩ B) – C] → x ∈ [(A – B ) ∩ (B – C)] W poprzedniku implikacji głównym działaniem jest odejmowanie. to iloczyn. W następniku główne działanie. więc wykorzystujemy wzór 3). ze wzoru 5): [(x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [(x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B )) ∧ (x ∈ B ∧ ~ (x ∈ C))] Po podstawieniu zmiennej p za x ∈ A. że może ona stać się schematem zdania fałszywego. q za x ∈ B oraz r za x ∈ C otrzymamy: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] Po sprawdzeniu formuły skróconą metodą zero-jedynkową okazuje się. dwukrotnie. a w następniku. Przykład: Sprawdzimy. badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. dlatego najpierw musimy zastosować tam wzór 5). to badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. 190 . Otrzymujemy: [x ∈ (A ∩ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [x ∈ (A – B ) ∧ x ∈ (B – C)] Teraz w poprzedniku implikacji musimy jeszcze skorzystać ze wzoru 3). a więc nie jest ona tautologią: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] 11 1 110 0 1 001 0 1 1 10 Skoro otrzymana formuła nie jest tautologią.10 110 0 0 010 (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) 10 0 10 0 1 000 Ponieważ otrzymana formuła jest tautologią.

Przedstawiona w poprzednim paragrafie metoda nie nadaje się do sprawdzania wszystkich praw rachunku zbiorów. że wpisujemy znaki „+” lub „–” jedynie tam. czy A lub B nie są przypadkiem zbiorami pustymi. gdy mamy pewność. W przypadku praw mających postać implikacji. będziemy posługiwać się. zostawiamy go pustym. stwierdzających. że jeśli mają miejsce pewne zależności. gdzie wiemy. Poniżej przedstawimy sposoby zaznaczania na diagramach przykładowych zależności mogących występować w prawach rachunku zbiorów. diagramami Venna. A )( B Aby zaznaczyć. W części „boczne” nie wolno nam jednak wpisać „+”. w które to koła wpisujemy znak „+”.5 ZAŁOŻENIOWE PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW. że w danym obszarze na pewno znajduje się jakiś element lub „–”. gdy wiemy. że nic tam nie ma. znanymi już z rozdziału o sylogizmach. Najpierw będziemy nanosić je na diagramy reprezentujące dwa zbiory. ŁYK TEORII. że. 191 . Wypełniając diagramy musimy pamiętać. bo nie mamy pewności. które przy okazji przerabiania sylogistyki opanowały posługiwanie się diagramami. Ponieważ jednak zapewne nie wszyscy czytelnicy obecnego rozdziału przerabiali wcześniej teorię sylogizmów. to nie ma nic w ich części wspólnej. że na pewno coś jest lub na pewno nic nie ma.5. że zbiory A i B są rozłączne wpisujemy znak „–” w obszar reprezentujący część wspólną tych zbiorów.5. nie powinny mieć żadnych trudności ze zrozumieniem dalszego ciągu tego rozdziału. to to. a wiele zawartych tu informacji i szczegółowych komentarzy wyda im się zbędnymi. Diagramy Venna przybierają kształt kół symbolizujących zbiory. niektóre wiadomości odnośnie diagramów Venna będą się musiały powtarzać. to występuje również inna zależność.1. Jedyne. co wiemy na pewno. 5. Osoby. skoro A i B mają być rozłączne. Jeśli w stosunku do jakiegoś obszaru nie mamy żadnych informacji. a następnie rozszerzymy nasze rozważania na diagramy składające się z trzech kół.

to fakt. to żadna część A nie może „wystawać” poza B. a więc obszar A leżący poza B. wbrew pozorom. że zbiór A zawiera się w B zaznaczamy. W część wspólną. Skoro bowiem A ma się zawierać w B. że nic nie ma w części A leżącej poza B. ich iloczyn nie jest zbiorem pustym.A B – A )( B ~ (A )( B) lub A ∩ B ≠ ∅ Fakt. że różnica zbiorów A i B nie jest zbiorem pustym. A B + ~ (A )( B) A∩ B≠∅ A–B≠∅ Fakt. że zbiory A i B nie są rozłączne lub. gdyż nie można wykluczyć. zaznaczamy wpisując „+” w część diagramu reprezentującą zbiór A – B. nie możemy wpisać „+”. że A jest zbiorem pustym. ujmując rzecz inaczej. oznaczamy wpisując znak „+” w część wspólną tych zbiorów. co wiemy na pewno. A B A⊆B – A ⊆ B’ 192 . A B A–B≠∅ + A⊆B Fakt. wpisując „–” w obszar A znajdujący się poza B. Jedyne.

A B + + + A#B Teraz kilka przykładowych zależności między zbiorami przedstawimy na diagramach reprezentujących trzy zbiory. oznacza. to znaczy to. A B A ⊆ B’ – Uwaga na błędy! Najczęściej popełnianie błędy przy wypełnianiu diagramów Venna polegają na wpisywaniu znaków „+” tam. Dobrze zatem zapamiętać. A⊆B Jeśli zbiór A zawiera się w B. jak rozłączność tych zbiorów. że żadna część A nie może znajdować się w B. oznacza to. że cały A znajduje się poza B. gdzie nie możemy ich wpisać z uwagi na to. Ponieważ ma on być cały pusty. że nie można wykluczyć. że zbiory się krzyżują. a więc. 193 . Pusta musi być zatem część A leżąca poza B. musimy postawić „–” w każdej jego części. Oznacza to nic innego. a także na pewno jest coś w części A leżącej poza B oraz części B leżącej poza A. iż rozpatrywany zbiór jest pusty. A#B To. że A „nie wystaje” poza B. że na pewno coś znajduje się w ich części wspólnej. Stosunki te oddajmy jedynie przy pomocy minusów. Obszar ten składa się teraz jednak z dwóch kawałków. że zaznaczając inkluzję oraz rozłączność zbiorów nigdy nie wpisujemy żadnych plusów.Jeśli zbiór A zawiera się w dopełnieniu B.

często będzie się zdarzać. Niepewność tę wyrazimy dodając znak zapytania przy każdym z plusów. Dopóki jednak nie możemy żadnego z plusów wykluczyć. nie mamy pewności. W związku z powyższym. że jeden z nich jest pusty. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch części. że w obie te części musimy wpisać znak „+”. sprawi. W praktyce. bez żadnego znaku zapytania. gdzie znak plusa postawić. że iloczyn A’ oraz B nie będzie pusty. 194 . Pytajniki te będą oznaczać. pytajniki muszą pozostać. który znajduje się poza A – prawy półksiężyc zbioru B.A – – B A⊆ B C A’ ∩ B ≠ ∅ Część wspólna dopełnienia zbioru A oraz zbioru B. dolnym lub górnym kawałku rozważanego półksiężyca. Musimy przedstawić fakt. będziemy wiedzieli. Wtedy drugi plus będziemy wpisywali „na pewno”. który z „wątpliwych” plusów na pewno nie może wystąpić w danym miejscu. gdy będziemy wykorzystywali diagramy do rozwiązywania zadań. A B +? A’ ∩ B ≠ ∅ +? C Uwaga na marginesie. coś się znajduje. że część ta nie jest pusta. to ten obszar B. ktoś mógłby pomyśleć. jednak całkiem możliwe jest również. Tak jednak nie jest. że dysponując innymi informacjami. iż wiemy. Już jeden „+” w którymkolwiek. że w którymś z rozważanych obszarów (a być może i w obydwu).

że żadna część tego iloczynu (czyli części wspólnej A i B nie może znajdować się poza C. ale może też być zupełnie inaczej. Wynika to z tego. Być może pusta jest kuchnia i łazienka. Jeśli natomiast dowiadujemy się. A ∪ B ⊆ C’ To. Musimy więc wpisać minusy we wszystkich częściach zbiorów A oraz B leżących jednocześnie w C. o którym mowa. a zatem żadna część tej sumy nie może znajdować się w C. że w mieszkaniu składającym się z kilku pomieszczeń nie ma nikogo. iż suma A i B znajduje się poza C. w każdą z nich możemy zatem wpisać minus. a człowiek. oznacza. że na pewno pusty jest pokój. że iloczyn A i B zawiera się w C. kuchnia. A – A∩ B⊆ C B C 195 . oznacza. łazienka itd. Sytuację tę można przedstawić bardziej obrazowo. w którym pomieszczeniu osoba ta się znajduje. to informacja ta nie daje nam pewności. to wcale nie daje nam to pewności. A B – – – A ∪ B ⊆ C’ C A∩B⊆C To.DO ZAPAMIĘTANIA: Minusy są zawsze „pewne”. W praktyce daje to tylko jeden minus w „górnej” części iloczynu A i B. to oczywiście pusta musi być każda z tych części. Jeśli wiemy. jest w pokoju. w której z tych części postawić plus. że suma zbiorów A i B zawiera się w dopełnieniu C. że jeśli pusty jest jakiś obszar składający się z kilku części. to wiemy. że w jakimś obszarze składającym się z kilku części coś się znajduje. że w mieszkaniu tym ktoś jest. Jakiś element znajdować się może w dowolnej z nich. Jeśli natomiast wiemy tylko.

polegać może na wykazaniu niemożliwości zajścia takiej sytuacji. Wykazanie. Jeśli natomiast na diagramie będzie się dało przedstawić fałszywość następnika. przedstawia ona prawo rachunku zbiorów. 5.2. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE PRAW TEORII ZBIORÓW PRZY POMOCY DIAGRAMÓW VENNA. będzie stanowiło to dowód. fałszywa jest tylko w jednym przypadku – gdy jej poprzednik jest prawdziwy a następnik fałszywy. czy stanowią one prawa rachunku zbiorów. że jest ona zawsze prawdziwa. a zatem implikacja jest zawsze prawdziwa. W poprzedniku naszej implikacji mamy dwie zależności. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi. oznacza to. że badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. czy wykonany według poprzednika rysunek daje nam gwarancję ich prawdziwości. będą miały formę implikacji. będzie polegało na pokazaniu. to udowodnienie. aby następnik był fałszywy). wyrażenie nie jest prawem. Cała procedura w skrócie: – wpisujemy do diagramu wszystkie informacje z poprzednika implikacji. że nie jest możliwa sytuacja. że będziemy wpisywali do diagramu to. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. a jedynie sprawdzamy. Ponieważ implikacja. a więc nie opisuje ona ogólnie obowiązującego prawa. jeśli nie mamy takiej gwarancji (diagram da się wypełnić tak. Wyrażenia.Zobrazowane wyżej zależności pomiędzy zbiorami nie wyczerpują oczywiście wszystkich możliwych przypadków. aby poprzednik był prawdziwy i następnik fałszywy. z jakimi się nigdy nie zetknął.5. Najpierw zaznaczymy to. że implikacja może być fałszywa. Przykład: Sprawdzimy. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. że jest ona zawsze prawdziwa. że implikacja taka stanowi ogólne prawo. co mówi poprzednik implikacji. – jeśli rysunek gwarantuje nam prawdziwość następnika. że zbiór A zawiera się w B (czyli A nie może „wystawać” poza B): 196 . Jeśli bowiem wypełnienie diagramu według poprzednika implikacji zagwarantuje nam prawdziwość jej następnika. jakie mogą pojawić się w zadaniach. Jednakże powinny one pozwolić na zrozumienie istoty posługiwania się diagramami i umożliwić każdemu samodzielne zaznaczenie nawet takich stosunków pomiędzy zbiorami. które będziemy obecnie badali pod kątem tego. – nie wpisujemy informacji z następnika implikacji. będzie to świadczyć. a następnie sprawdzali. W praktyce będzie to wyglądało tak.

prawdziwość poprzednika gwarantuje prawdziwość następnika). oznacza to. gdyż w odpowiednim obszarze mamy minusy świadczące. Przykład: Sprawdzimy. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: ( A )( B ∧ B )( C ) → A )( C. że zbiór A zawiera się w C. Po zaznaczeniu na diagramie informacji z obu członów poprzednika otrzymujemy rysunek: 197 . są to dwa minusy w „górnej” części zbioru A. Widzimy. że B zawiera się w C: A – – – B – C Po zaznaczeniu na diagramie wszystkich informacji zawartych w poprzedniku musimy sprawdzić.A – – B C Teraz dopiszemy jeszcze. że A nie może „wystawać” poza C. Skoro w badanym wyrażeniu. że faktycznie następnik musi być prawdziwy. a następnik fałszywy (mówiąc inaczej. mającym postać implikacji. nie jest możliwe aby poprzednik był prawdziwy. Mamy pewność. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. że wyrażenie to jest prawem rachunku zbiorów.

że A )( B oraz B )( C. Możemy również podać kontrprzykład „materialny” to znaczy wymyślić takie zbiory A. że następnik jest prawdziwy. natomiast A i C wcale rozłączne nie są. że nic nie stoi na przeszkodzie. że zbiory A i C są rozłączne. Oznacza to. Powyższy rysunek stanowi graficzny kontrprzykład. A – – + – B C Badane wyrażenie nie jest zatem prawem rachunku zbiorów. aby coś tam mogło się znajdować.A – – – B C Rysunek ten nie daje nam jednak gwarancji. Prawdą jest. że da się zaznaczyć na diagramie prawdziwość poprzednika implikacji i jednocześnie fałszywość jej następnika. Poniższy rysunek pokazuje wyraźnie. Aby mieć pewność. że badana implikacja nie jest zawsze prawdziwa. 198 . Tymczasem w jednej części tego obszaru nie ma żadnego znaku. aby pokazać. B i C. C – zbiór dębów. musielibyśmy mieć minusy w całym obszarze wspólnym tych zbiorów. Mogą być to przykładowo takie zbiory: A – zbiór drzew liściastych. że badane wyrażenie może być fałszywe. pokazujący. B – zbiór drzew iglastych.

ze w jednym z dwóch obszarów coś jest.5. Ponieważ jednak znak zapytania świadczy. diagram będzie się przedstawiał następująco: 199 . Ponieważ obszar ten składa się z dwóch kawałków. że coś się musi znajdować w części wspólnej (iloczynie) zbiorów B i A. ale może tylko w jednym z nich. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ∩ A ≠ ∅ ∧ A ∩ C’ = ∅) → B ∩ C ≠ ∅ Pierwszy człon poprzednika implikacji informuje nas. nie wiemy dokładnie. że na pewno nic tam nie ma.3. że pierwszy jest pusty. A +? +? B C Drugi człon poprzednika implikacji informuje nas. a teraz otrzymujemy informacje. Jeśli jednak jeden ze znaków „+?” zamienimy na minus. to wynika stąd. Widzimy. Poniżej omówimy kilka przykładów nieco bardziej skomplikowanych. że drugi z plusów staje się „pewny” i widniejący przy nim pytajnik powinniśmy zlikwidować. Skoro bowiem dotąd wiedzieliśmy. być może w obydwu. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. która znajduje się poza zbiorem C. Czy tam ma być plus czy minus? Przykład: Sprawdzimy. A zatem. po wpisaniu całego poprzednika implikacji.5. w którym z nich jakiś element się znajduje. a teraz dowiedzieliśmy. Na naszym rysunku są to dwa „górne” kawałki zbioru A. że pusty musi obszar wspólny A oraz C’. to wynikający stąd minus jest „silniejszy” od plusa ze znakiem zapytania i dlatego właśnie „– ” powinien się tam ostatecznie znaleźć. ale nie jest to konieczne. to w takim razie na pewno zapełniony musi być obszar drugi. lecz nie mieliśmy pewności w którym. że w jednej z tych części znajduje się znak „+?”. czyli ta część zbioru A. że coś w tym obszarze może się znajdować. Oczywiście nie zawsze badane wyrażenia są tak łatwe do zaznaczenia na diagramie jak w dwóch rozważanych dotąd zadaniach. Dlatego też możemy wpisać tu jedynie plusy ze znakiem zapytania.

W jednym kawałku części wspólnej zbiorów B i C mamy plus. jednak jest on z 200 . czy powyższy rysunek gwarantuje nam. Wypełniony według poprzednika implikacji diagram wygląda zatem następująco: A +? +? – – B C Musimy teraz sprawdzić. W całej części wspólnej B i C musimy zatem wpisać minusy. że cały B znajduje się poza C. Jeśli A – C ma być niepuste. w którą z nich wpisać „+” . czy tak wykonany rysunek daje nam gwarancję prawdziwości następnika implikacji. W jednej części tego obszaru znajduje się wprawdzie plus. oznacza. czyli „górny” półksiężyc zbioru B. to coś musi znajdować się w obszarze zbioru A leżącym poza C. czyli żadna część B nie może znajdować się w C. że zbiór B zawiera się w dopełnieniu C.A – – + B C Teraz musimy sprawdzić. zbiory te są prostu rozłączne. Badane wyrażenie jest zatem prawem rachunku zbiorów. który daje nam gwarancję. Część wspólna dopełnienia C oraz B to obszar zbioru B leżący poza C. a więc czy na pewno B ∩ C ≠ ∅. że obszar ten z pewnością nie jest pusty. że C’ ∩ B ≠ ∅. Cały czas mamy jednak do wyboru dwie części tego obszaru i nie wiemy do końca. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Przykład: Sprawdzimy. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ⊆ C’ ∧ A – C ≠ ∅) → C’ ∩ B ≠ ∅ Fakt.

pytajnikiem. a więc nie jest ona prawem rachunku zbiorów. że suma zbiorów A i C zawiera się w B oznacza. Rysunek pokazujący. że żadna część A oraz żadna część C nie może znajdować się poza zbiorem B. że pomimo prawdziwości poprzednika. że A zawiera się w dopełnieniu sumy B i C znaczy. zatem dodajemy jeszcze dwa: B 201 . We wszystkich fragmentach zbiorów A i C leżących poza B musimy więc wpisać minusy. W jednym fragmencie wymienionego obszaru minus już się znajduje. W związku z tym w częściach wspólnych A i C oraz A i B musimy wpisać minusy. Nie mamy zatem pewności. co oznacza. Przykład: Sprawdzimy. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: [A ∪ C ⊆ B ∧ A ⊆ (B ∪ C)’] → B – C = ∅ W powyższym przykładzie pewne trudności sprawić może właściwe zaznaczenie na diagramie informacji z poprzednika implikacji. że jest on tam na pewno. Fakt. iż nie mamy gwarancji. że żadna część zbioru A nie może znajdować się w zbiorze B lub C. A – – – C Z kolei to. następnik implikacji może być fałszywy. że następnik badanej implikacji jest prawdziwy. wygląda następująco: A + – – – B – C Zależności trudniejsze do zaznaczenia na diagramie.

B + Czasem trzeba zacząć od końca. W jednej części tego obszaru mamy znak „–”. nie oznacza jednak. a jedynie. czy mamy pewność. że obszar jest pusty. To.A – – – – – C B Teraz musimy sprawdzić. że obszar zbioru B leżący poza C (czyli B – C) jest pusty. mielibyśmy jedynie wtedy. aby poprzednik implikacji był prawdziwy. oznacza. ze nic tam nie ma. że nie jest pusta suma zbiorów A i B. Przykład: Sprawdzimy. jak widać na powyższym rysunku. aby w wolne miejsce wpisać plus: A – – – – – C Ponieważ. że nie mamy na temat tej części żadnych informacji. że coś musi znajdować się w którejkolwiek części obszaru składającego się aż z sześciu części: 202 . czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (A ∪ B ≠ ∅ ∧ B ∪ C ≠ ∅) → A ∪ C ≠ ∅ Fakt. w drugiej natomiast nie ma nic. Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie. da się wypełnić diagram w ten sposób. Pewność. gdyby umieszczony był w nim minus. że nie mamy tam wpisanego żadnego symbolu. badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. a następnik fałszywy.

Udzielnie jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie przy pomocy powyższego rysunku może wydawać się trudne – w wymienionej części znajduje się wprawdzie sześć plusów. Zobaczmy. a potem sprawdzimy. czy mamy pewność. że pusta jest suma zbiorów A i C. czy poprzednik może być wtedy równocześnie prawdziwy. że coś znajduje się w którejkolwiek części sumy zbiorów A oraz C. czyli: A – – – – – – C B +? B +? +? 203 . W takiej sytuacji możemy spróbować rozwiązać zadanie niejako od drugiej strony. Fałszywość następnika naszego wyrażenia oznacza. na którym następnik implikacji byłby fałszywy. że niepusta jest również suma B i C otrzymamy rysunek: A +? +? +? +? C Pozostaje nam teraz odpowiedzieć na pytanie. zaczynając od budowy kontrprzykładu. czy da się stworzyć rysunek.A +? +? +? +? B +? +? C Gdy dodamy to tego informację. ale wszystkie z pytajnikiem.

B + SŁOWNICZEK: Dopełnienie zbioru – dopełnienie zbioru A to zbiór zawierający te elementy uniwersum. aby prawdziwe były oba człony poprzednika implikacji? Stanie się tak. ale równocześnie do każdego z nich należą takie elementy. 204 . gdy każdy element A jest elementem B. gdy mają one wspólne elementy. Iloczyn zbiorów – iloczyn (przekrój) zbiorów A i B (A ∩ B) to zbiór zawierający elementy należące zarówno do A jak i do B. Inkluzja (zawieranie się zbiorów) – zbiór A zawiera się w zbiorze B (A ⊆ B). które nie należą do drugiego. że można zaznaczyć na diagramie jednocześnie prawdziwość poprzednika implikacji (coś znajduje się zarówno w sumie zbiorów A i B jak i w sumie B i C). jak i fałszywość jej następnika (pusta jest suma A i C). Rozłączność zbiorów – zbiory A i B są rozłączne (A )( B). gdy wpiszemy znak „+” w jedyne wolne pole: A – – – – – – C Powyższy rysunek pokazuje. Krzyżowanie zbiorów – zbiory A i B się krzyżują (A # B). Badane wyrażenie nie jest więc prawem rachunku zbiorów. Identyczność zbiorów – zbiory A i B są identyczne (A = B). które nie należą do A.Czy możemy teraz sprawić. gdy nie mając ani jednego wspólnego elementu. gdy mają dokładnie te same elementy.

Zbiór pusty – zbiór nie zawierający żadnego elementu. które nie należą do B. Zbiór pusty oznaczamy symbolem ∅.Różnica zbiorów – różnica zbiorów A i B to zbiór zawierający te elementy A. 205 . Suma zbiorów – suma zbiorów A i B (A ∪ B) to zbiór powstały z połączenia elementów A i B.

206 . 6. 6. zadania będą stanowiły niewielki procent całości. ŁYK TEORII. Taką relacją jest na przykład bycie starszym – pewna osoba x jest starsza od innej osoby y. będziemy mieli na myśli zawsze relację dwuczłonową. mówiąc relacja – bez dodania do niej żadnego przymiotnika. Mówiąc „relacja” mamy zwykle na myśli tak zwaną relację dwuczłonową. Gdy wiedza ta zostanie zdobyta. Z relacjami zetknęliśmy się już w części poświęconej rachunkowi predykatów. Obecnie zostaną one omówione o wiele dokładniej. Wynika to z faktu.1. Będzie to rozdział najbardziej teoretyczny ze wszystkich. że relacje mogą mieć dowolną ilość członów. Relacjami innymi niż dwuczłonowe nie będziemy się jednak zajmować.1. WSTĘP. lubienie – osoba x lubi osobą y itp. Przykładem własności trójczłonowej jest słuchanie rozmowy – osoba x słucha rozmowy osoby y z osobą z. iż związane z relacjami zadania polegają zwykle na wykrywaniu pewnych własności podanych relacji. Relacje jednoczłonowe (odnoszące się do jednego obiektu) nazywamy własnościami – tego typu relacje. Aby móc je rozwiązać. Obecny rozdział poświęcony będzie relacjom.Rozdział VI RELACJE. rozwiązanie takiego zadania jest zwykle niemal oczywiste. bycie kobietą itp. CO TO JEST RELACJA. to na przykład bycie wysokim. czyli związek łączący dwa obiekty. Dla porządku dodajmy.1. bycie w wieku 25 lat. Relacja to pewien związek łączący obiekty. inne przykłady to bycie żoną – osoba x jest żoną osoby y. trzeba przede wszystkim posiadać teoretyczną wiedzę o tych własnościach.

y) lub xRy. a}. 〈a. Spotyka się też zapis (x. 2〉}. 〈c. 〈b. y należy do relacji R). a na drugim element zbioru Y. ale zbiorem. Jeśli zatem X = {a.Symbolicznie relacje możemy oznaczać na różne sposoby. Para uporządkowana. c}. 〈a. 〈c. takich. Zwykle fakt. 〈b. Zbiór. relacja to niektóre (a czasem wszystkie) pary. 〈a. natomiast Y = {1. to iloczyn kartezjański X × Y = {〈a. c}. że relacja ta zawiera się w kwadracie kartezjańskim tego uniwersum (stanowi podzbiór kwadratu kartezjańskiego tego uniwersum). I tak na przykład zbiór X = {a. W przypadku pary kolejność elementów ma kluczowe znaczenie. 〈c. I tak para 〈a. a〉. że każdą relację możemy przedstawić (przynajmniej teoretycznie) jako zbiór par. b} jest równy zbiorowi Y = {b. b. w których na pierwszym miejscu jest element zbioru X. jeśli X = {a. Do lepszego zrozumienia relacji potrzebne nam będzie pojęcie tak zwanej pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego dwóch zbiorów. a〉. b〉 lub. 1〉. b. c〉. Kwadrat kartezjański jakiegoś zbioru X. a〉. w jakiej je wypiszemy. iloczyn kartezjański zbiorów X i Y (czyli X × Y) to zbiór wszystkich par. Elementy par wypisujemy w nawiasach skośnych. Iloczyn kartezjański to pewne specyficzne działanie na zbiorach. w zwykłym zbiorze nie jest istotna kolejność elementów. Jeśli relacja określona jest w pewnym uniwersum. zwykłych – (a. o którym jednak nie było mowy w rozdziale poświęconym zbiorom. 2}. oznaczany symbolicznie X2. Dokładniej. Iloczyn kartezjański symbolicznie oznaczamy znakiem ×. Inaczej ma się rzecz w przypadku tak zwanych par uporządkowanych.y) ∈ R (para x. np. 2〉. 〈c. jakie można utworzyć z elementów uniwersum. 1〉. Mówiąc po prostu. 〈b. czyli X × X. b). c〉} Pojęcia pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego łączy się z teorią relacji w ten sposób. 〈a. b 〉. są to zupełnie różne obiekty. czasem. jak iloczyn kartezjański zbioru X z sobą samym. a〉. c〉. b〉. nie jest zwykłym zbiorem. ze dwa obiekty x i y są ze sobą w relacji R zapisujemy R(x. Jak pamiętamy z poprzedniego rozdziału. w skrócie zwanych po prostu parami. 1〉. który powstaje w wyniku wykonania takiego działania. b〉 nie jest równa parze 〈b. 207 . 〈b. Iloczyn kartezjański. Przykładowo. to możemy powiedzieć. którego elementy stanowią pary. to X2 = {〈a. 〈c. 〈b. 2 〉. to nic innego. b〉.

natomiast pole – P(R). Gdy weźmiemy. dziedzinę prawostronną – DP(R). jednak nie ulega wątpliwości. czyli R ⊆ U2..3〉}. Dziedzina lewostronna relacji R. 3. 〈4. taki że x jest w relacji R do tego y). W każdej relacji możemy określić tak zwaną dziedzinę lewostronną. DZIEDZINY I POLE RELACJI.1〉. które pozostają w R do jakiegoś (przynajmniej jednego) przedmiotu. 4} i określmy w tym zbiorze relację większości. 〈3. Dziedzinę lewostronną stanowić będzie zawsze zbiór tych obiektów. 2.2. Bardziej formalnie relację tę możemy zapisać tak: xRy ≡ x > y. że jest to podzbiór kwadratu kartezjańskiego zbioru ludzi. Gdybyśmy w uniwersum złożonym z ludzi chcieli utworzyć relację bycia żoną. 〈4. dziedzinę prawostronną.1〉. wypisując (lub wyobrażając sobie) pary tworzące tę relację. W praktyce możemy sobie bardzo łatwo uzmysłowić..2. 〈4. itd. które przynajmniej raz znalazły się na pierwszym miejscu w jakiejś parze. w których pierwsza liczba jest większa od drugiej: R = {〈2. Oczywiście wypisanie wszystkich par należących do naszej relacji nie jest praktycznie możliwe. Bill Clinton〉. 〈3.1. to po przedstawieniu tej relacji jako zbioru 208 .Najlepiej wyjaśnić to na przykładzie. to zbiór takich przedmiotów. 〈Hilary Clinton. gdzie pierwsza osoba jest żoną drugiej osoby: R = {〈Maria Kowalska. ponieważ należą do niej niektóre z par liczb.2〉. 6.1〉. 3.2〉. wspominaną wcześniej relację większości określoną w zbiorze U = {1. co jest dziedziną danej relacji. ŁYK TEORII. w stosunku do których istnieje jakiś y. Relację naszą możemy przedstawić jako następujący zbiór par. to relację tę moglibyśmy przedstawić jako zbiór takich par. Relacja nasza zawiera się w kwadracie kartezjańskim uniwersum (symbolicznie R ⊆ U2). 6. Jan Kowalski〉. nazywaną również przeciwdziedziną oraz pole. 2. 4}. nazywaną czasem po prostu dziedziną. 〈Danuta Wałęsa. Weźmy uniwersum złożone z czterech liczb U = {1. które to pary możemy utworzyć z uniwersum. Dziedzinę lewostronną relacji R oznaczamy symbolicznie DL(R). Lech Wałęsa〉. Symbolicznie możemy to zapisać: DL(R) = {x: ∃y (xRy)} (dziedzina lewostronna relacji R to zbiór takich x. }.

2. przynajmniej teoretycznie przedstawić jako zbiór par. 2. które przynajmniej raz znalazły się w naszych parach na pierwszym miejscu. jeśli tylko pamiętamy.1〉. 3}. Pole relacji to po prostu suma dziedziny lewej i prawej. Rozwiązywanie takich przykładów nie jest trudne. 〈4. którego elementami są małżeństwa. Po określeniu dziedziny lewej i prawej. Widać to na przykładzie relacji bycia żoną. a nie pojedyncze osoby (ma on w przybliżeniu dwa razy mniej elementów niż zbiór osób pozostających w związkach małżeńskich). które przynajmniej raz wystąpiły na drugim miejscu.1〉. natomiast przeciwdziedzinę relacji bycia żoną stanowić będzie (jeśli ograniczymy się do małżeństw heteroseksualnych) zbiór żonatych mężczyzn. Dziedzina prawostronna (przeciwdziedzina) relacji R to. zbiorem elementów. Zbiór małżeństw to bowiem zbiór. 〈4. 4}.2〉. do których jakiś przedmiot pozostaje w R. 〈3. zbiór tych przedmiotów. W przypadku relacji bycia żoną dziedzinę lewostronną stanowić będzie zbiór kobiet zamężnych. a więc nie całe uniwersum. 6. 3. natomiast dziedzina prawostronna. że każdą relację możemy. gdzie pole to zbiór ludzi pozostających w związkach małżeńskich (będących żoną lub mających żonę). Dziedzina lewostronna będzie każdorazowo zbiorem tych elementów. 2. W przypadku naszej relacji większości DP(R) = {1.1〉. Uwaga na błędy! Za błąd może zostać uznane powiedzenie. 209 . jak łatwo się domyślić. jednak nie jest to wcale konieczne. 3. 〈4. łatwo zauważymy. że polem relacji bycia żoną jest zbiór małżeństw.par: R = {〈2.3〉}. Symbolicznie: DP(R) = {y: ∃x (xRy)}. W tym przypadku pole pokryło się z uniwersum. że DL(R) = {2. wyznaczenie pola jest już banalnie proste. Zadania związane z dziedzinami i polem relacji polegają na określeniu tych własności dla zadanej relacji. W naszej relacji większości P(R) = {1. 4}. 〈3. Symbolicznie P(R) = DP(R) ∪ DL(R).2〉. Natomiast pole relacji bycia żoną musi być zbiorem złożonym z osób.2. PRAKTYKA: OKREŚLANIE DZIEDZIN I POLA RELACJI.

czyli zbiorowi wszystkich ludzi. 〈8. A zatem przeciwdziedzina naszej relacji to zbiór wszystkich ludzi. to na pierwszym miejscu byłaby każdorazowo kobieta posiadająca przynajmniej jedno dziecko. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze liczb naturalnych relacji bycia dwukrotnością (xRy ≡ x jest dwukrotnością y). to zbiór liczb parzystych. Maria〉. czyli uniwersum.. Karolina〉. Gdybyśmy chcieli przedstawić naszą relację w postaci zbioru par. 〈Zenon. Do naszej relacji należeć będą takie pary złożone z liczb naturalnych.Przykład: Określimy dziedzinę. natomiast na drugim osoba będąca dzieckiem tej kobiety. widać jasno. 3〉. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia przeciwnej płci (xRy ≡ x jest przeciwnej płci niż y). że każdy człowiek znajdzie się (wielokrotnie) zarówno z lewej strony jakiejś pary.. 1〉. 〈Karolina. że ma on (aktualnie lub kiedyś żyjącą) matkę. 〈Maria. 〈6. Maria〉. 〈4. które mają matkę. każdy więc znajdzie się jako element jakiejś pary z prawej strony. Dziedzina prawa to zbiór osób. Skoro jedna z dziedzin stanowi już całe uniwersum. 4〉. Po wypisaniu kilku przykładowych par. a nie tylko aktualnie). gdzie pierwsza liczba będzie dwukrotnością drugiej. jak i z prawej strony. natomiast dziedzina prawa (i jednocześnie pole) to zbiór wszystkich liczb naturalnych. to oczywiste jest. Ponieważ nasze uniwersum stanowi zbiór wszystkich ludzi kiedykolwiek żyjących. przeciwdziedzinę i pole relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y) określonej w zbiorze wszystkich ludzi (żyjących kiedykolwiek. Zenon〉.}. Oczywiste więc jest. że również pole naszej relacji będzie równe uniwersum. 〈Zenon.. Mieczysław〉.. 2〉. 210 . do każdego można bowiem dobrać kogoś przeciwnej płci. Gdybyśmy chcieli wypisać niektóre z par należących do naszej relacji otrzymalibyśmy R = 〈Jan. że dziedzina lewa relacji. że dziedzinę lewostronną naszej relacji stanowić będzie zbiór kobiet mających dzieci. a zatem R = {〈2.} Widać wyraźnie. to o każdym człowieku można powiedzieć.

wystąpi zarówno na pierwszym. zakładając że jest to jedyny człowiek na świecie w tym wieku. czy jesteśmy w stanie stworzyć parę z kimś mającym przykładowo 108 lat. Każdy więc. 15 lat. „ludzie określonej płci”. jaki dokładnie jest to zbiór? Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia w tym samym wieku (xRy ≡ x jest w tym samym wieku co y). dziedzina lewa naszej relacji równa się dziedzinie prawej. przynajmniej w tym jednym przypadku. Każdy jest bowiem w tym samym wieku. 35 lat. podobnie w stosunku do kogoś mającego np. czyli zbiór wszystkich ludzi. w którym jest on sam. w przypadku tej relacji bowiem każdy.A zatem w tym przypadku dziedzina prawa. jak i na drugim. Nie są to jednak dobre odpowiedzi – cóż to bowiem są na przykład „ludzie przeciwnej płci”. 20 lat łatwo dobrać kogoś będącego w tym samym wieku. Wątpliwości może budzić fakt. Otóż zawsze możemy to uczynić. równa się dziedzinie lewej. 78 lat itd. czyli zbiór wszystkich ludzi. Podobnie jak w poprzednim przykładzie. Uwaga na błędy! W przypadku powyższej relacji częstymi odpowiedziami na pytanie o którąś z dziedzin są dość dziwacznie brzmiące stwierdzenia na przykład: „ludzie przeciwnej płci”. oprócz możliwości bycia w niej w stosunku do innych osób. 23 lata. 211 . pozostaje w niej również do samego siebie. łatwo zauważylibyśmy. czy też „ludzie jednej płci”. równa się polu relacji i stanowi całe uniwersum. jak i na drugim miejscu w pewnej parze. że do człowieka mającego np. tworząc parę złożoną z tego człowieka występującego zarówno na pierwszym miejscu. Gdybyśmy wypisali pary należące do powyższej relacji. równa się polu i stanowi całe uniwersum.

Oznacza to. ani przeciwzwrotna.6. Dlatego. Symbolicznie: R jest zwrotna ≡ ∀x (xRx) Przykładem relacji zwrotnej jest bycie w takim samym wieku (w zbiorze ludzi) lub bycie sobie równą (w zbiorze liczb). ściśle rzecz biorąc.1. Relacja może być ani zwrotna. Zwrotność. że relacja jest zwrotna. Uwaga na marginesie. gdy żaden element uniwersum nie jest w relacji do siebie samego. nie będziemy tak jednak pisać. grupując je w związku z istotnymi dla nich pojęciami. a każda liczba jest równa sobie samej. Relację taką nazywamy czasem niezwrotną. które do siebie samego w niej nie są. Symbolicznie: R jest przeciwzwrotna ≡ ∀x (~ (xRx)) Przeciwzwrotna jest przykładowo relacja bycia matką w zbiorze ludzi lub relacja mniejszości w zbiorze liczb.3. Relacje możemy charakteryzować pod względem pewnych własności. Relacja jest przeciwzwrotna. w poniższych wzorach wyrażenia ∀x (dla każdego x) powinny przybierać formę ∀x ∈ U (dla każdego x należącego do danego uniwersum). Omawiane własności relacji dotyczą zawsze jakiegoś konkretnego uniwersum. domyślnie przyjmując. Aby zbytnio wzorów nie komplikować.3. ale są też i takie. Symbolicznie: 212 . Każdy człowiek jest bowiem w takim samym wieku w stosunku do siebie samego. Mówimy. Obecnie omówimy najważniejsze z tych własności. może nie posiadać jej w innym. że są w uniwersum elementy będące w relacji do siebie samego. Relacja posiadająca daną własność w jednym uniwersum. podobnie ∃x (istnieje takie x) – ∃x ∈ U (istnieje takie x należące do U). że każdorazowo chodzi nam jedynie o elementy z danego uniwersum. WŁASNOŚCI FORMALNE RELACJI. 6. ŁYK TEORII. gdy każdy element uniwersum jest w tej relacji do siebie samego.

że relacja jest symetryczna. Symbolicznie: R jest symetryczna ≡ ∀x∀y (xRy → yRx) Symetryczną jest na przykład relacja bycia tej samej płci – jeśli osoba x jest tej samej płci. gdy jest tak. Gdy weźmiemy bowiem dwie różne od siebie liczby i nasza relacja zachodzi między nimi w jedną stronę. natomiast słaba asymetria tym tylko różni się od zwykłej. Relacja jest słabo asymetryczna (słabo antysymetryczna) gdy dla wszystkich różnych od siebie elementów uniwersum jest tak. 213 . To co u nas określone zostało jako asymetria w innych nazywane jest przeciwsymetrią lub antysymetrią. Relacja jest asymetryczna (antysymetryczna. że w jej przypadku niektóre (bądź wszystkie) elementy mogą być w relacji do siebie samego.R nie jest zwrotna ani przeciwzwrotna ≡ ∃x (xRx) ∧ ∃x ~ (xRx) Przykładem takiej relacji może być relacja kochania – są ludzie. ale również jako „zwykła” (bez żadnego przymiotnika). Symbolicznie: R jest słabo asymetryczna ≡ ∀x∀y [(x ≠ y ∧ xRy) → ~ (yRx)] Relacją słabo asymetryczną jest na przykład relacja „≥” w zbiorze liczb. gdy jest tak. to zachodzi też pomiędzy y i x). nasza słaba asymetria występuje natomiast jako słaba. co osoba y. Odnośnie nazewnictwa własności związanych z symetrią w wielu podręcznikach panuje zamieszanie. antysymetria. Można sobie tę różnicę zapamiętać w taki praktyczny sposób: przy zwykłej („mocnej”) asymetrii żadne elementy nie mogą być w relacji do siebie samego (relacja taka musi być jednocześnie przeciwzrotna). że jeśli zachodzi w jedną stronę. to również osoba y jest na pewno tej samej płci co osoba x. którzy siebie nie kochają. to zachodzi i w drugą (jeśli zachodzi pomiędzy x i y. że jeśli relacja zachodzi w jedną stronę. to nie zachodzi w drugą. Mówimy. Odróżnienie „mocnej” asymetrii od słabej jest dla niektórych dość trudne. Symetria. przeciwsymetryczna). Symbolicznie: R jest asymetryczna ≡ ∀x∀y [xRy → ~ (yRx)] Asymetryczna jest na przykład relacja bycia ojcem – jeśli jedna osoba jest ojcem drugiej. którzy kochają samych siebie. to druga na pewno nie jest ojcem pierwszej. a są też i tacy. że jeśli relacja zachodzi pomiędzy dwoma elementami w jedną stronę. Uwaga na marginesie. to nie zachodzi w drugą. to na pewno nie zachodzi między nimi w drugą.

gdzie relacja zachodzi tylko w jedną stronę. Są bowiem takie pary ludzi. Symbolicznie: R jest spójna ≡ ∀x∀y [x ≠ y → (xRy ∨ yRx)] 214 . Symbolicznie: R nie jest ani symetryczna ani asymetryczna ≡ ∃x∃y [xRy ∧ ~ (yRx)] ∧ ∃x∃y (xRy ∧ yRx) Relacją ani symetryczną ani asymetryczną jest określona w zbiorze ludzi relacja kochania. ale są też i takie. w przypadku których zachodzi ona w obie strony. że pierwszy jest w relacji do drugiego. czyli x jest w relacji do y lub y do x. a także elementem y i elementem z. że istnieją takie trzy elementy. ale są też takie. a osoba y znajomym osoby z.Dlatego też. Relacja może być też ani symetryczna. a druga od trzeciej. to wcale nie jest konieczne. gdzie jedna osoba kocha drugą a druga pierwszą. Relacja jest spójna. w jaki sposób autor danego podręcznika bądź zbioru zadań definiuje te własności. w celu uniknięcia nieporozumień dobrze jest zawsze sprawdzić. Przechodniość. drugi do trzeciego. Jeśli osoba x jest znajomym osoby y. Spójność. Symbolicznie: R jest przechodnia ≡ ∀x∀y∀z [(xRy ∧ yRz) → xRz] Przechodnia jest na przykład relacja bycia starszym. Fakt. zachodzi również pomiędzy x i z. ani asymetryczna (czasem mówimy wtedy. jeśli zachodząc pomiędzy jakimiś elementami x i y. że jest ona niesymetryczna). to na pewno pierwsza jest również starsza od trzeciej. Oznacza to. że są w uniwersum takie pary. Symbolicznie: R jest nieprzechodnia ≡ ∃x∃y∃z [xRy ∧ yRz ∧ ~ (xRz)] Nieprzechodnia jest relacja bycia znajomym. natomiast pierwszy nie jest w relacji do trzeciego. jeśli dla dowolnych dwóch różnych elementów uniwersum zachodzi ona przynajmniej w jedną stronę. że dana relacja nie jest przechodnia oznacza. aby x był również znajomym z. że relacja zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę i nie zachodzi w drugą. Jeśli jedna osoba jest starsza od drugiej. Relacja jest przechodnia.

czy też ani symetryczna ani asymetryczna. przechodniością i spójnością każda relacja musi posiadać jakąś własność. W związku z każdym wyróżnionym wyżej pojęciem – zwrotnością. Relacja nie jest spójna. Nie jest to też relacja spójna. ponieważ nie jest tak. asymetryczna (mocno lub słabo). przeciwzwrotna. symetrią. a druga matką trzeciej. że relacja jest równoważnością. Trzeba więc po prostu sprawdzić. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. to ta pierwsza na pewno nie jest matką trzeciej (jest bowiem jej babcią). to na pewno jedna będzie większa od drugiej albo druga od pierwszej. Typu równoważności jest na przykład relacja bycia w tym samym wieku. PRAKTYKA: OKREŚLANIE WŁASNOŚCI FORMALNYCH RELACJI. 6. Oczywiście nikt nie jest swoją własną matką. Jeśli weźmiemy dwie liczby i będą one różne od siebie. W związku z trzema z wymienionymi wyżej własnościami określa się pewien szczególny typ relacji – tak zwaną równoważność. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y). symetryczna i przechodnia. czy też ani taka. 215 . że dla dowolnych dwóch różnych osób jedna jest matką drugiej lub druga matką pierwszej. gdy istnieją w uniwersum dwa różne od siebie elementy. itd. Mówimy.3. Zadania związane z własnościami formalnymi relacji polegają najczęściej na określeniu wszystkich własności podanej relacji. ani druga żoną pierwszej.Spójna jest na przykład relacja mniejszości w zbiorze liczb. ani drugi do pierwszego. Symbolicznie: R jest niespójna ≡ ∃x∃y [x ≠ y ∧ ∼ (xRy) ∧ ∼ (yRx)] Niespójna w zbiorze ludzi jest na przykład relacja bycia żoną – łatwo znaleźć dwie osoby. ani taka. gdy jest ona jednocześnie zwrotna. takie że ani jedna nie jest żoną drugiej. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. a więc jest to relacja przeciwzwrotna. następnie czy jest symetryczna. która z możliwych sytuacji zachodzi w danym przypadku – czy relacja jest zwrotna. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej.2. czyli nasza relacja jest nieprzechodnia. to na pewno druga nie jest matką pierwszej – jest to więc relacja asymetryczna.

to również zawsze A jest tej samej płci co C. Z omawianych własności największe problemy może sprawić przechodniość. kiedy tak nie jest. a więc jest to relacja symetryczna. a y do z. jaką przyjmiemy. Jest to oczywiście relacja przeciwzwrotna (nikt nie jest w różnym wieku od siebie samego) i symetryczna (jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. Jeśli jedna osoba jest tej samej płci co druga. a druga od trzeciej. a więc jest to relacja przechodnia. że jeśli x jest w relacji do y. to 216 . pomiędzy którymi ona nie zachodzi (a więc nie są oni w różnym wieku). Ponieważ taki przypadek znaleźliśmy.Przykład: Zbadamy własności formalne relacji bycia tej samej płci. Zajmijmy się teraz przechodniością. to i ta druga jest w różnym wieku od pierwszej). Pewne wątpliwości może też budzić to. Czy gdy weźmiemy dwóch dowolnych różnych od siebie ludzi. ponieważ nie każde dwie różne osoby są tej samej płci. że jeśli różnica pomiędzy dwoma ludźmi jest mniejsza niż rok. Nie jest to relacja spójna. że różnica nawet ułamka sekundy w momencie urodzenia sprawia. że relacja nie jest przechodnia. B w relacji do C. czy omawiana relacja jest spójna. symetryczna i przechodnia. to są oni w tym samym wieku. Wtedy A będzie w relacji bycia w różnym wieku do B. widzimy. to i ta pierwsza będzie w różnym wieku od trzeciej. to również x jest w relacji do z. Czy jest tak jednak zawsze? Łatwo wyobrazić sobie na przykład takie trzy osoby: A – mającą 20 lat. aby móc stwierdzić. że nasza relacja jest nieprzechodnia. Ponieważ relacja jest przechodnia. Ponieważ nasza relacja jest zwrotna. Oczywiście w większości przypadków bywa tak. natomiast A do C już nie. możemy również powiedzieć. Przykład: Określimy własności formalne relacji bycia w różnym wieku (w zbiorze ludzi). to ta druga jest tej samej płci co pierwsza. a B tej samej co C. a więc jest to relacja zwrotna. to zawsze będą oni w różnym wieku? Odpowiedź na to pytanie zależy od dokładności. Każdy jest tej samej płci co on sam. Gdybyśmy jednak uznali. Jeśli osoba A jest tej samej płci co B. Gdy uznamy na przykład. że ludzie są już w różnym wieku. określonej w zbiorze ludzi. to wtedy nasza relacja nie będzie spójna – łatwo będzie znaleźć pary ludzi. że jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. że jest ona równoważnością. gdy zawsze jest tak. to wystarczy znaleźć choć jeden przypadek. B – 25 lat i C – 20 lat.

naszą relację moglibyśmy uznać za spójną – zachodziłaby ona pomiędzy dowolnymi różnymi od siebie ludźmi. a druga bratem pierwszej. c. że muszą występować tam różne obiekty. 〈c. Udaje się znaleźć takie trzy elementy (są to a. a druga nie jest bratem pierwszej (bo jest siostrą). b〉. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze ludzi relacji bycia bratem. więc jest to relacja przeciwzrotna. Nikt nie jest swoim własnym bratem. ponieważ w definicji przechodniości nie ma mowy. Dla elementów różnych od siebie jest tak. 〈a. Wskazywało by to na asymetrię. b〉} określonej w uniwersum U = {a. ani przeciwzwrotna. że jedna osoba jest w relacji R do drugiej. Wyobraźmy sobie dwie osoby A i B będące braćmi. oznacza to. to drugi nie jest w relacji do pierwszego. że gdy jeden jest w relacji do drugiego. natomiast pierwszy nie pozostaje w relacji do 217 . Przykład: Zbadamy własności formalne relacji R = {〈a. Wówczas A jest w relacji bycia bratem do B. Jeśli chodzi o przechodniość. to na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. c〉. Ponieważ może być tak. ale może być też tak. A zatem mamy sytuację. c〉. d}. Nasza relacja nie jest więc przechodnia. że jeśli A jest bratem B. że jedna jest bratem drugiej. Ponieważ jeden z elementów uniwersum (b) jest w relacji do samego siebie. c oraz d). ani asymetryczna. Relacje w tego typu zadaniach mogą być też podawane jako zbiór par. natomiast oczywiście A nie jest swoim własnym bratem. to również A jest bratem C. natomiast pozostałe nie są. że omawiana relacja jest przechodnia – zwykle jest tak. a drugi do trzeciego. b. 〈b. relacja ta nie jest ani zwrotna. jednak jeden z elementów jest w relacji do siebie samego. że pierwszy jest w relacji do drugiego. nic tu nie zmienia. A zatem mamy do czynienia ze słabą asymetrią. B jest w relacji do A. a pierwsza do trzeciej nie. 〈b. że pierwsza i trzecia osoba są faktycznie tym samym człowiekiem. d〉. Relacja bycia bratem nie jest też oczywiście spójna. To. że nasza relacja nie jest ani symetryczna. co w „mocnej” asymetrii jest niemożliwe. a B bratem C. że jedna osoba jest bratem drugiej. druga do trzeciej. Jest tu jednak pewna pułapka.

gdy x jest rodzicem 218 . różnicę i dopełnienie. Najpierw jednak zajmiemy się działaniami poznanymi w rozdziale poświęconym zbiorom. Na przykład dopełnieniem relacji bycia starszym jest relacja bycia w tym samym wieku lub młodszym. jednak jego zrozumienie nie powinno sprawić większych trudności. Konwers relacji to działanie. Iloczynem relacji bycia bratem oraz bycia starszym jest relacja bycia starszym bratem. iloczyn. Suma dwóch relacji to zbiór par należących do jednej lub do drugiej relacji. możemy wykonywać na nich działania. Symbolicznie yR-1x ≡ xRy. Ponieważ istnieją różne od siebie elementy. Na przykład sumą relacji bycia ojcem i relacji bycia matką jest relacja bycia rodzicem.\ jest to relacja niespójna. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. które należą do pierwszej z nich. z którym się dotąd nie spotkaliśmy. jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. czyli R-1 to relacja zachodząca pomiędzy elementami y i x wtedy i tylko wtedy. czyli: ∪. W przypadku relacji możemy wykonywać też pewne specyficzne działania. Ponieważ relacje są zbiorami (zbiorami par). że każdą relację możemy przedstawić jako zbiór par. Jeśli od relacji bycia rodzicem odejmiemy relację bycia matką. Przykładowo. które do tej relacji nie należą. ŁYK TEORII. lecz nie należą do drugiej. Iloczyn dwóch relacji to zbiór par należących jednocześnie do jednej jak i do drugiej relacji. DZIAŁANIA NA RELACJACH. z których poznamy tak zwany konwers relacji. ∩. ’.4. jest to więc relacja nieprzechodnia. – . jest relacja bycia dzieckiem (bowiem y jest dzieckiem x wtedy i tylko wtedy. Dopełnienie jakiejś relacji to zbiór par. 6. Konwers relacji R. Wiemy. ani drugi do pierwszego.4. 6. jakie wykonywaliśmy na „zwykłych” zbiorach: sumę. gdy pomiędzy x i y zachodzi R. Różnica dwóch relacji to zbiór tych par. konwersem relacji bycia rodzicem. Symbolicznie działania na relacjach przedstawiamy przy pomocy takich samych znaków.1. otrzymamy relację bycia ojcem.trzeciego. Konwers relacji R nazywany jest często relacją odwrotną do R i bywa oznaczany symbolicznie R-1 lub Ř.

które do T nie należą. natomiast konwersem relacji bycia młodszym jest relacja bycia starszym. 6. xSy ≡ x jest rodzeństwem y. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA RELACJACH. Dopełnienie tej ostatniej relacji to relacja nie-bycia rodzeństwem (x nie jest rodzeństwem y) S – T’ Dopełnienie relacji T to. Przykład: Wykonamy kilka działań na następujących relacjach: xRy ≡ x jest bratem y. nie dodajemy do S w istocie niczego nowego – wszystkie pary należące do R już się w S znajdują – a zatem wynikiem działania jest S. Zadań związanych z działaniami na relacjach nie ma sensu szczegółowo omawiać. T’ Dopełnienie relacji T to zbiór par. jak już powiedzieliśmy wyżej.2. S∪R Dodając do relacji bycia rodzeństwem relację bycia bratem. xQy ≡ x jest siostrą y. R∩T Iloczyn relacji bycia bratem i bycia rówieśnikiem to relacja zawierająca pary należące zarówno do T jaki i R. a zatem relacja bycia bratem rówieśnikiem (bratem bliźniakiem) (x jest bratem bliźniakiem y). czyli relacja bycia rodzeństwem (x jest rodzeństwem y).y). gdy x jest w tym samym wieku co y). otrzymamy relację bycia rodzeństwem 219 . Gdy odejmiemy ją od relacji bycia rodzeństwem.4. Konwersem pewnej relacji może być też czasem ta sama relacja – na przykład konwersem relacji bycia w tym samym wieku jest ta sama relacja bycia w tym samym wieku (y jest w tym samy wieku co x wtedy i tylko wtedy. (R ∪ Q)’ W nawiasie mamy sumę relacji bycia bratem i bycia siostrą. otrzymamy relację bycia siostrą (x jest siostrą y). S–R Gdy od relacji bycia rodzeństwem odejmiemy relację bycia bratem. Jeden przykład powinien w zupełności wystarczyć. a zatem jest to relacja bycia w innym wieku (x jest w innym wieku niż y lub: x nie jest rówieśnikiem y). relacja bycia w różnym wieku. xTy ≡ x jest rówieśnikiem y. a więc relację bycia rodzeństwem.

Zależności te zdefiniowane są tak samo jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. Rozłączne są na przykład relacje bycia starszym i bycia młodszym. gdy żadna para należąca do R nie należy równocześnie do T. Relacja R jest rozłączna z relacją T (R )( T). to relacja nie-bycia siostrą. będąc jednocześnie jego bratem. Relacja R zawiera się w relacji T (R ⊆ T). 6. gdy każda para należąca do R należy również do T. ale można też być od kogoś starszym nie będąc jego bratem. 6. ale są też takie.5.będącym w tym samym wieku (x jest rodzeństwem y i są w tym samym wieku. ŁYK TEORII. Ponieważ relacje są zbiorami par. krzyżowania i rozłączności. podobnie jak inne zbiory. Przykładowo relacja bycia starszym krzyżuje się z relacją bycia bratem – może być tak. lub: x jest bliźniaczym rodzeństwem y) Q’ ∩ S Dopełnienie relacji Q. że ktoś jest starszy od kogoś innego. Cześć wspólna tej relacji z relacją bycia rodzeństwem to oczywiście relacja bycia bratem (x jest bratem y).5. które należą wyłącznie do T.2. oraz być czyimś bratem nie będąc od niego starszym. pozostawać do siebie w różnych stosunkach: inkluzji.1. gdy istnieją pary należące zarówno do R jak i do T. które należą jedynie do R i są takie. Zadania na określanie zależności pomiędzy relacjami są bardzo proste i jeden przykład powinien tu wystarczyć. Relacja R krzyżuje się z relacją T (R # T ). mogą one. Przykładowo relacja bycia kuzynem.5. ZALEŻNOŚCI MIĘDZY RELACJAMI. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI POMIĘDZY RELACJAMI. zawiera się w relacji bycia krewnym. 6. 220 . S-1 Relacją odwrotną (czyli zachodzącą między y i x) do relacji bycia rodzeństwem jest ta sama relacja bycia rodzeństwem (y jest rodzeństwem x).

T # Q. xTy ≡ x jest starszy od y. S. a zatem S i Q się krzyżują.3. taką żeby R się w niej zawierała. a więc relacja R zawiera się w relacji T (każda para należąca do R należy również do T). a także można być czyimś rodzeństwem i nie być od niego młodszym. że można być od kogoś młodszym i być jednocześnie jego rodzeństwem. można wymyślać wiele różnych. R )( Q. Oczywiście niemożliwe jest. S # Q. to na pewno x jest starszy od y (ale nie na odwrót). PRAKTYKA: DOBIERANIE RELACJI BĘDĄCYCH W RÓŻNYCH STOSUNKACH DO PODANEJ. rozłącznej z R i krzyżującej się z R. równie prawidłowych – wszystko zależy od wyobraźni rozwiązującego. Zadania związane z zależnościami pomiędzy relacjami mogą też polegać na dobieraniu w stosunku do danej relacji R innych relacji: takiej żeby R się w niej zawierała. S )( T. a więc R jest rozłączna z Q. a więc relacje R i S są rozłączne (nie ma par należących jednocześnie do nich obu). Teraz musimy znaleźć relację T. Rozpatrując relacje S oraz Q należy zauważyć. xQy ≡ x jest rodzeństwem y. Z podobnych powodów krzyżują się T i Q.5. to na pewno x mieszka w tym samym mieście co y.Przykład: Określimy zależności pomiędzy następującymi relacjami R. Jeśli x jest matką y. można być od kogoś młodszym i nie być jego rodzeństwem. A zatem. żeby ona zawierała się w R. Z oczywistych powodów rozłączne są również relacje S i T. R ⊆ T. Przykład: Do relacji R mieszkania w tym samym mieście (xRy ≡ x mieszka w tym samym mieście co y). Nie można być jednocześnie czyjąś matką i rodzeństwem. xSy ≡ x jest młodszy od y. czyli każda para mieszkająca w tym samym 221 . 6. Relacją taką jest na przykład relacja mieszkania na tej samej ulicy – jeśli x mieszka na tej samej ulicy co y. Q: xRy ≡ x jest matką y. T – taką że R ⊆ T. Zadania takie nie mają jednej odpowiedzi. aby być jednocześnie czyjąś matką i być od tej osoby młodszym. symbolicznie: R )( S. Q – taką że Q )( R oraz P taką że P # R Relacja S ma się zawierać w R. T. dobierzemy S – taką że S ⊆ R. a więc każda para należąca do S musi również należeć do R.

odpowiedź to: xSy ≡ x mieszka na tej samej ulicy co y. a na drugim element zbioru B. A zatem ostateczna. Kwadrat kartezjański – kwadrat kartezjański zbioru A to iloczyn kartezjański A z nim samym. Dziedzina prawostronna relacji (przeciwdziedzina) – zbiór tych obiektów. na przykład.mieście musi również należeć do naszej nowej relacji T. SŁOWNICZEK: Iloczyn kartezjański – iloczyn kartezjański zbiorów A i B (A × B) to zbiór wszystkich par. xQy ≡ x mieszka w innym mieście niż y. które pozostają w relacji do jakiegoś obiektu. Relacją taką może być. czyli A × A. do których jakiś obiekt pozostaje w relacji. Pole relacji – suma dziedziny lewostronnej i prawostronnej relacji. xTy ≡ x mieszka w tym samym kraju co y. Dziedzina lewostronna relacji – zbiór tych obiektów. ale można też być czyimś bratem i mieszkać w innym mieście. Za przykład relacji Q rozłącznej z R może posłużyć relacja mieszkania w innym mieście. ale nie być jego bratem. takich w których na pierwszym miejscu jest element zbioru A. a także mieszkać z kimś w tym samym mieście. relacja mieszkania w tym samym kraju. Jako relację krzyżującą się z R możemy podać relację bycia bratem – jedna osoba może być bratem drugiej i mieszkać jednocześnie w tym samym mieście co ta druga. xPy ≡ x jest bratem y. jedna z wielu możliwych. 222 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful