Krzysztof A.

Wieczorek

Logika dla opornych
Wszystko co powinniście wiedzieć o logice, ale nie uważaliście na zajęciach

Ilustracje: Barbara Wieczorek

copyright © 2002 by Krzysztof A. Wieczorek

1

WSTĘP
Celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki. Książek takich jest już wystarczająco dużo, więc osoba głębiej zainteresowana tym przedmiotem na pewno nie będzie miała kłopotu ze znalezieniem czegoś odpowiedniego dla siebie. Niniejsza pozycja przeznaczona jest przede wszystkim dla tych, którzy pobieżnie zetknąwszy się z logiką, na przykład jako z przedmiotem wykładanym podczas krótkiego kursu na wyższej uczelni, z przerażeniem stwierdzili, że nic z tego nie rozumieją. Przyświeca mi cel pokazania takim osobom, że wbrew pozorom logika wcale nie jest taka trudna, jak by się to mogło początkowo wydawać, a jej nauka nie musi przypominać drogi przez mękę. Większość tradycyjnych podręczników logiki najeżona jest technicznymi terminami, sucho brzmiącymi definicjami i twierdzeniami oraz skomplikowanymi wzorami. Brakuje im natomiast przykładów ilustrujących zawarty materiał teoretyczny i wyjaśniających bardziej złożone zagadnienia w sposób zrozumiały dla osób uważających się za „humanistów”, a nie „ścisłowców”. Sytuacja ta sprawia, że po zapoznaniu się z treścią takiego podręcznika lub po wysłuchaniu wykładu opracowanego na jego podstawie, adept logiki ma trudności z rozwiązaniem nawet bardzo prostych zdań umieszczanych na końcach rozdziałów lub w specjalnych zbiorach ćwiczeń z logiki. Taki stan rzeczy przyprawia o mdłości i ból głowy zarówno wielu wykładowców logiki zrozpaczonych rzekomą całkowitą niezdolnością do poprawnego myślenia okazywaną przez ich studentów, jak i tych ostatnich, zmuszonych do zaliczenia przedmiotu, z którego niemal nic nie rozumieją. Doświadczenie zdobyte przeze mnie podczas lat nauczania logiki na różnych kierunkach uniwersyteckich wskazuje jednakże, iż najczęściej nieumiejętność rozwiązywania zadań z logiki nie jest wynikiem jakichkolwiek braków umysłowych studentów ani nawet ich lenistwa, ale po prostu przerażeniem wywoływanym przez gąszcz niezrozumiałych dla nich wzorów, twierdzeń i definicji. Panika ta widoczna jest szczególnie u osób obdarzonych bardziej humanistycznym typem umysłowości, alergicznie reagujących na wszystko, co kojarzy im się z matematyką. Można oczywiście ubolewać nad tym, że tak wielu młodych ludzi nie chce pokonać w sobie uprzedzeń do logiki i zmuszać ich „dla ich dobra” do przyswajania tej wiedzy w tradycyjnej formie. Czy ma to jednak większy sens? Da się oczywiście sprawić, że uczeń poświęci tydzień czasu przed egzaminem (często wspomagając się przy tym różnego rodzaju chemicznymi „środkami dopingującymi”) na pamięciowe wykucie kilkudziesięciu twierdzeń i

2

praw, a następnie nauczy się ich mechanicznego stosowania. Nie zmieni to jednak faktu, iż student taki w dalszym ciągu nie będzie rozumiał istoty tego, co robi, ani jaki jest właściwie cel wykonywanych przez niego operacji. Żyjemy obecnie w czasach, w których liczy się przede wszystkim szybkość i skuteczność działania. Większość ludzi nie ma czasu na zgłębiane teoretycznych podstaw jakiejś dziedziny – interesują ich przede wszystkim praktyczne umiejętności, sposób w jaki teoria przejawia się w praktyce. Przykładowo użytkownik komputera nie musi znać zasad jego budowy ani języków pisania programów. Wystarczy mu, że potrafi kopiować pliki na dyskietkę, włączyć kilka ulubionych programów, wie, co zrobić, gdy komputer się zawiesi, a w razie większych komplikacji ma telefon do kogoś, kto zna się na tym lepiej. Również ucząc się obsługi potrzebnych programów, przeciętny człowiek nie musi korzystać ze specjalistycznych książek dla informatyków wyjaśniających wszelkie możliwe szczegóły techniczne. Wystarczy, że sięgnie on do popularnego podręcznika z serii „dla opornych”. Książki takie wiele spraw znacznie upraszczają, wiele trudnych problemów pomijają, ograniczając się do tego, co najważniejsze. Jeżeli jednak coś można ułatwić, przedstawić w sposób zrozumiały, nawet kosztem pewnej trywializacji, to dlaczego tego nie zrobić? Nie wszystko co ważne, musi być od razu trudne i opisane technicznym językiem. Z podobnym nastawieniem pisana jest niniejsza książka. Wiele spraw jest w niej uproszczonych. Starałem się posługiwać zrozumiałym językiem, unikając gdzie tylko się da technicznego żargonu. Może to sprawić, że przedstawiona w ten sposób logika wyda się komuś nadmiernie spłycona. Być może jest tak faktycznie, jednak, podkreślam to raz jeszcze, celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki, ale przede wszystkim pomoc w opanowaniu tego przedmiotu dla tych, którym wydaje się on niemal całkowicie niezrozumiały. Gdy stwierdzą oni, że logika nie jest wcale tak trudna, jak im się to początkowo wydawało, sięgną oni być może po podręcznik głębiej traktujący temat. Jednocześnie książka ta może stać się zachętą do zainteresowania się logiką przez osoby, które nigdy się z tym przedmiotem nie zetknęły. Korzystając z zawartych tu przykładów, czytając odpowiedzi na pytania zwykle zadawane przez początkujących, widząc często popełniane błędy, mogą one przyswoić sobie podstawy logiki samodzielnie, bez pomocy nauczyciela. Semestralny kurs logiki na wielu uniwersyteckich kierunkach trwa zwykle 60 godzin lekcyjnych. Jednakże zdarzają się kursy ograniczone do 30, 15, a nawet 10 godzin. W takim czasie doprawdy trudno jest nauczyć kogoś logiki. Można co najwyżej pokazać zarys tego przedmiotu. Studentom uczestniczącym w takich, z różnych względów skróconych, kursach, 3

niniejsza książka powinna przynieść szczególne korzyści. Może ona im pomóc w zrozumieniu tego, na wyjaśnienie czego nie starczyło czasu na wykładach lub ćwiczeniach, a jednocześnie pokazać, jak należy rozwiązywać zadania spotykane często na egzaminach i kolokwiach.

Jak korzystać z książki?
Celem tego podręcznika jest przede wszystkim wyrobienie u Ciebie, drogi Czytelniku, umiejętności rozwiązywania zadań spotykanych w standardowych podręcznikach do logiki. Najczęściej jednak rozwiązania przykładów wymagają pewnej podstawy teoretycznej. Potrzebna teoria, w formie bardzo okrojonej i uproszczonej, wprowadzana jest zwykle w początkowych partiach każdego rozdziału. Ponieważ, z uwagi na tę skrótowość, nie wszystko w części teoretycznej może wydać Ci się od razu zrozumiałe, proponuję przeczytanie tych paragrafów dwa razy: na początku dla zapoznania się z podstawowymi pojęciami, a następnie po przerobieniu części praktycznej, w celu dokładniejszego zrozumienia i utrwalenia sobie przerobionego materiału. Jestem przekonany, że po takim powtórnym przeczytaniu fragmentów teorii w pełni jasne staną się sprawy, które początkowo wydawały się nie do końca klarowne. W części teoretycznej przedstawiane są tylko konieczne podstawy – tyle, aby można było przystąpić do rozwiązywania pierwszych zadań. Wiele dalszych problemów omawianych jest później – gdy pojawiają się przy okazji praktycznych zadań. Rozwiązując te zadania, zapoznajesz się, niejako mimochodem, z kolejnymi elementami teorii. Niektóre wiadomości teoretyczne zawarte są również w sekcjach „Uwaga na błędy” oraz „Często zadawane pytania”. Zawarte w książce przykłady uszeregowane są w kolejności od najprostszych do coraz trudniejszych. Umiejętności nabyte przy rozwiązywaniu jednych wykorzystywane są często w kolejnych zadaniach. Dobrane są one również w taki sposób, aby każdy z nich wskazywał jakiś inny problem techniczny lub teoretyczny. Jeśli chcesz nauczyć się samodzielnego rozwiązywania zadań, nie powinieneś ograniczać się do śledzenia rozwiązań podanych przeze mnie krok po kroku. Doświadczenie wskazuje, że w takim momencie wydają się one banalnie proste; problemy pojawiają się jednak, gdy podobne rozwiązanie trzeba przedstawić samodzielnie. Dlatego po przerobieniu każdego działu spróbuj przepisać treść przykładów na osobną kartkę, rozwiąż je samodzielne i dopiero wtedy porównaj wynik z podręcznikiem. W wielu wypadkach zobaczysz wtedy, iż nawet w pozornie prostych przykładach bardzo łatwo popełnić błędy. Nie powinno to jednak

4

Nic bowiem tak nie uczy. Objaśnienia mogą się im przydać w sytuacjach. jak zrobienie błędu. W niektórych miejscach tekstu tłustym drukiem wyróżnione zostały pojęcia szczególne istotne w nauce logiki. i mogą od razu przystąpić do ich samodzielnego rozwiązania. dostrzeżenie go i następnie poprawienie. Tak więc – w dłuższej perspektywie – popełnianie błędów w początkowej fazie nauki jest nawet korzystne.powodować u nikogo większego niepokoju. że otrzymały w którymś miejscu nieprawidłowy wynik. Znaczenie tych pojęć powinieneś sobie przyswoić i dobrze zapamiętać. że książka ta składa się przede wszystkim z przykładów. Z uwagi na to. Definicje tych wyrażeń i czasem dotyczące ich wyjaśnienia zawarte są również w znajdującym się na końcu książki słowniczku. 5 . gdyby okazało się. Osoby lepiej znające ten przedmiot nie muszą czytać drobiazgowych omówień poszczególnych ćwiczeń. może ona posłużyć jako swojego rodzaju zbiór zdań z logiki.

lub. wtedy i tylko wtedy. w jakich przyjmuje je logika) 6 . jest budowanie logicznych schematów zdań. alternatywy. jakim ludzie posługują się na co dzień. że na przykład z takich przesłanek jak: Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. Zwroty te noszą w logice nazwy negacji. ŁYK TEORII. Wymienione zwroty są (przynajmniej w takich znaczeniach. koniunkcji. Termin „zdanie” oznacza w logice tylko i wyłącznie zdanie oznajmujące i schematy tylko takich zdań będziemy budować.. jaką należy przećwiczyć rozpoczynając naukę klasycznego rachunku zdań. czyli takich procesów myślowych. ∧ (koniunkcja). iż nie rozumuje poprawne ten. W praktyce może on służyć do sprawdzania poprawności wnioskowań.. jeśli. podczas których na podstawie uznania za prawdziwe jednych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (wniosku). Pierwszą czynnością.Rozdział I KLASYCZNY RACHUNEK ZDAŃ. ∨ (alternatywa). 1. i. implikacji oraz równoważności i będą w schematach zastępowane odpowiednimi symbolami: ~ (negacja). Budowanie takich schematów przyrównać można do przekładu wyrażeń „normalnego” języka.1. na język logiki. to impreza się nie udała oraz Impreza udała się można wywnioskować iż: Na imprezie nie było Zdziśka lub Wacka. kto z przesłanek: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zdziśka oraz Wacek jest w barze dochodzi do konkluzji: Wacek dostał wypłatę. Schematy pokazują nam położenie w zdaniach języka naturalnego zwrotów szczególnie istotnych z punktu widzenia logiki – niektórych z tak zwanych stałych logicznych: nieprawda że. SCHEMATY ZDAŃ. Dzięki znajomości KRZ każdy może się łatwo przekonać. Posługując się metodami KRZ można również stwierdzić. w którym logicy sprawdzają poprawność danego rozumowania. → (implikacja).1.1. Klasyczny rachunek zdań (w skrócie KRZ) jest jednym z najprostszych systemów logiki formalnej. 1. ≡ (równoważność). to.

~ (p ∧ q). koniunkcji. implikacji oraz równoważności określa się w logice nie tylko spójniki. t. [p ≡ (q → r)] ∧ (s → z). Powtórzmy więc jeszcze raz: poprzednik i następnik występują wyłącznie przy implikacji. Litery p. Mianem negacji.. poprzednik to zdanie znajdujące się przez „strzałką” implikacji. q. dlatego nazywamy je spójnikami logicznymi. Zdania wiązane przez spójniki logiczne nazywamy członami tych spójników. Jak łatwo się domyśleć. a następnik – zdanie po niej. które jego części wiążą się ze sobą ściślej. Rola nawiasów stanie się jaśniejsza po przerobieniu kilku zadań praktycznych. a które luźniej. Zdania proste. p ∨ (r → ~ s). natomiast zdania wiązane przez implikację określamy najczęściej mianem poprzednika i następnika implikacji.. Do budowy schematów będziemy też często używali nawiasów. r. Człony równoważności niektórzy nazywają stronami równoważności. ale również całe zdania przy ich pomocy tworzone. łączone przez spójniki logiczne zastępować będziemy w schematach literami: p. które pełnią rolę podobną do znaków przestankowych w piśmie – pokazują jak schemat należy odczytać. r… nazywamy zmiennymi zdaniowymi (ponieważ zastępują zdania języka naturalnego). Na przykład wyrażenie Jeśli Agnieszka zobaczy Ryszarda w tym stanie. alternatywy. to będzie rozczarowana nazywamy 7 . q. itd. s. Przykładowe schematy logiczne zdań mogą wyglądać następująco: p → q.spójnikami łączącymi zdania. Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez studentów jest nazywanie poprzednikiem i następnikiem zdań łączonych przez spójniki inne niż implikacja.

równie dobrze mogą być to ujęte w nawiasy złożone wyrażenia. Niekoniecznie muszą być to jednak zdania proste. p (q ∨ r) ∧. co oznacza. że nie łączy ona dwóch zdań. co oznacza. Prawidłowy jest zatem zapis ~ p.zdaniem implikacyjnym lub po prostu implikacją. W schemacie ~ p negacja odnosi się do prostego zdania p. aby występowały obok siebie dwie zmienne zdaniowe nie oddzielone spójnikiem (np. Podobnie jak w przypadku innych spójników nie musi być to zdanie proste. Większość spójników (poza negacją) to tak zwane spójniki dwuargumentowe. natomiast błędny p ~. Na przykład w schemacie p ∨ q członami alternatywy są zdania proste oznaczane przez p i q. lub dwa spójniki dwuargumentowe (czyli wszystkie oprócz negacji) nie oddzielone zmienną (np. Spójnik negacji zapisujemy zawsze przed wyrażeniem. że łączą one dwa zdania. lecz wiąże się tylko z jednym. jednakże w ~ [(p → q) ∧ r]. natomiast nieprawidłowe: Uwaga na błędy! W prawidłowo zapisanych schematach nie może nigdy zdarzyć się tak. → p q. Tak więc prawidłowe są zapisy: p → q. p → q r). zdanie Ryszard wykazał się dużym sprytem lub po prostu dopisało mu szczęście nazywamy alternatywą. ale może być ujęta w nawias większa całość. Stronami równoważności w kolejnym schemacie są jeszcze dłuższe zdania (ujęte w nawias klamrowy i kwadratowy) {[p ∨ (q → ~ r)] ∧ s} ≡ [t → (w ∧ z)] Wyrażenia łączone przez spójniki dwuargumentowe występują zawsze po obu stronach spójnika. itd. p ∨∧ q) Negacja jest tak zwanym spójnikiem jednoargumentowym. do którego negacja się odnosi. Jednakże członami koniunkcji w wyrażeniu (p → q) ∧ (r ∨ s) są już wzięte w nawiasy zdania złożone: (p → q) oraz (r ∨ s). p ∧ (q ∨ r). neguje ona całe wyrażenie ujęte w nawias kwadratowy. 8 .

9 . które będziemy zastępowali przez zmienne zdaniowe..1.2. Całą resztę badanego wyrażenia stanowić będą łączone przez spójniki zdania proste. schemat ma za zadanie pokazać położenie w zdaniu spójników logicznych. lub. wtedy i tylko wtedy.DO ZAPAMIĘTANIA: Poniższa tabelka pokazuje podstawowe znaczenia spójników logicznych oraz prawidłowy sposób.. że ~p ~ (p ∨ q) Koniunkcja Alternatywa Implikacja Równoważność ∧ ∨ → ≡ i lub jeśli. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Przykładowe zastosowanie w języku naturalnym Negacja ~ nieprawda. w jaki występują one w schematach. to wtedy i tylko wtedy p∧q p∨q p→q p≡q p ∧ (~ q ≡ r) (p → q) ∨ (r ∧ ~ s) (p ∨ q) → ~ r (p ∧ ~ q) ≡ (~ r → ~ s) 1. W zdaniu tym znajdujemy jedno wyrażenie odpowiadające spójnikowi logicznemu – i. Dlatego pisanie schematu dobrze jest rozpocząć od wytropienia w zdaniu zwrotów odpowiadających poszczególnym spójnikom – nieprawda że. jeśli.. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ JĘZYKA NATURALNEGO. to. Symbole tych zmiennych również możemy dla ułatwienia zapisać nad ich odpowiednikami. Dla ułatwienia sobie dalszej pracy symbole spójników można wtedy zapisać nad tymi zwrotami. W tym momencie z łatwością możemy już zapisać właściwy schemat całego zdania: p ∧ q. oraz dwa zdania proste – Zygfryd czyści rewolwer oraz (Zygfryd) obmyśla plan zemsty. i. Przykład: p ∧ q Zygfryd czyści rewolwer i obmyśla plan zemsty.. Jak już wiemy z teorii.

Niektórzy wykładowcy mogą wymagać. W takim wypadku piszemy: p ∧ q. q – Leszek straci. Przykład: p → q Jeśli Marian zostanie prezesem. W przypadku implikacji. jest napisanie. w zadaniach takich jak powyżej. strzałkę piszemy zawsze nad to. q – Zygfryd obmyśla plan zemsty. Uwaga na błędy! Pisząc. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe nie piszemy już wyrażeń. Po nabraniu pewnej wprawy można zrezygnować z pisania symboli spójników i zmiennych zdaniowych nad wyrażeniem. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe. 10 . której składniki „jeśli” oraz „to” znajdują się w różnych miejscach zdania. Jednakże trzeba wtedy zachować szczególną ostrożność w przypadku dłuższych zdań – łatwo jest bowiem „zgubić” jakiś spójnik lub zmienną. Jednakże jeśli zostało już przecież zastąpione symbolem „→”. Często spotykanym błędem. że p oznacza zdanie jeśli Marian zostanie prezesem. aby po napisaniu schematu objaśnić również. p – Zygfryd czyści rewolwer. które zastąpiliśmy spójnikami. którego schemat budujemy. to Leszek straci pracę. Schemat powyższego zdania to oczywiście p→q p – Marian zostanie prezesem.

oraz. W zdaniu tym wyrażenie „przemysłu ciężkiego”. q – Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego. nie jest tak. Czy to jest spójnik logiczny? Wyrażenia odpowiadające spójnikom logicznym mogą występować w różnej postaci. że q oznacza „przemysłu ciężkiego”. itd. Implikacji odpowiadają zwroty jeśli.. a. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI.. to.. a także. Wyrażania „przemysł ciężki” lub „przemysłu ciężkiego” zdaniami oczywiście nie są. lecz. Jeszcze gorzej jest z koniunkcją – może się ona pojawić w postaci m.: i. że q to zmienna zdaniowa. Czy to jest zdanie? Często zdania łączone przez spójniki występują w „skróconej” postaci..1. czy też bądź.. to. gdyby. ewentualnie zawsze i tylko 11 . lub często po prostu samo nie. albo „przemysł ciężki” to duży błąd! Pamiętamy..3. Najmniejszy kłopot jest z równoważnością – wtedy i tylko wtedy. jako albo. Tak więc poprawny schemat zdania wygląda: p∨q p – Wiesław zostanie ministrem kultury. o ile.. to oczywiście skrót zdania „Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego” i w taki sposób należy je traktować.1. że. to. Przykład: Wiesław zostanie ministrem kultury lub przemysłu ciężkiego. Przykładowo spójnik alternatywy standardowo uznawany za odpowiadający słowu lub może się pojawić np. Uwaga na błędy! Napisanie.in. a więc zastępuje ona zdanie. Negacja to nieprawda że.

lecz. nie oraz. p∨q p – Antoni jest ślepy. q – Antoni jest zakochany. Poniższa tabelka pomoże utrwalić sobie znaczenia i symbole poszczególnych spójników logicznych..wtedy. że i lub Inne odpowiedniki nie jest tak. bądź 12 . Przykład: Józef nie przyszedł na zebranie. ~p p – Józef przyszedł na zebranie. że pomimo dwukrotnego pojawienia się słowa „albo” mamy tu do czynienia tylko z jedną alternatywą. albo zakochany. p∧q p – Zygmunt jest filozofem. albo. DO ZAPAMIĘTANIA. Przykład: Albo Antoni jest ślepy. Zwroty te są jednak rzadko spotykane — nie używa ich raczej nikt inny poza matematykami i logikami. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Negacja Koniunkcja Alternatywa ~ ∧ ∨ nieprawda. ale albo.. Zauważmy. a. Przykład: Zygmunt jest filozofem a Grzegorz biznesmenem. Zapis ∨ p ∨ q nie mógłby się pojawić – nie jest on poprawnym wyrażeniem rachunku zdań. że. a także. q – Grzegorz jest biznesmenem.

.. łączy ostatecznie wszystkie jego części. które zdania w sposób naturalny łączą się ze sobą bliżej. Prawidłowy schemat tego zdania to: (p ∨ q) → r Nawiasy pokazują. zawsze i tylko wtedy To nie jest spójnik! Bywa... którego schemat mieliśmy napisać...Implikacja Równoważność → ≡ jeśli. Implikacja pełni w tym schemacie rolę spójnika głównego – łączy ona wyrażenie w nawiasie oraz zmienną r. a więc innego. że w zdaniu pojawi się wyrażenie pozornie odpowiadające któremuś ze spójników logicznych. wtedy i tylko wtedy gdyby.. W takim wypadku należy na ogół skorzystać z nawiasów. ani też jego skrótem. Często w zdaniu występuje więcej niż jeden spójnik. „Stefan” w tym wypadku nie jest zdaniem. tworząc swego rodzaju całość.. to bez trudu zdam egzamin. ale użyte w innym znaczeniu (nie jako spójnik zdaniowy). to byłby to schemat następującego zdania: Przeczytam podręcznik lub jeśli będę chodził na wykłady. Więcej spójników. W zdaniu tym występuje wyrażenie i. niż to. Tak więc Stefan i Krystyna są małżeństwem to zdanie proste i jego schemat to tylko samo p. który ze spójników pełni rolę tak zwanego spójnika głównego. czyli schemat wyglądałby: p ∨ (q → r). W każdym zdaniu złożonym musi być taki spójnik.. 13 . Nawiasy wskazują. to.. Przykład: Stefan i Krystyna są małżeństwem. W takim wypadku oczywiście nie wolno go zastępować symbolem spójnika. że zdania oznaczone zmiennymi p oraz q tworzą pewną całość i dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. który niejako spina całe zdanie. Przykład: Jeżeli przeczytam podręcznik lub będę chodził na wykłady.. to bez trudu zdam egzamin. ale nie łączy ono zdań. Jednocześnie nawiasy pokazują. czyli tego.. Gdyby ktoś potraktował „Stefan” jako skrót zdania.. to... o ile. Gdyby ktoś postawił nawiasy w złym miejscu i głównym spójnikiem uczynił alternatywę. otrzymałby bezsensowne wyrażenie: Stefan jest małżeństwem. to.

to od razu się z nim policzę. 14 .. aby pokazać. Napisanie schematu będącego amfibolią traktowane jest jako błąd. iż negacja jest tu spójnikiem głównym i odnosi się do całej implikacji jeśli dopadnę drania. to od razu się z nim policzę. albo zostanę bezrobotnym. Zauważmy. a więc byłby to schemat zdania jeśli nie dopadnę drania. p → q ∨ r lub p ∧ q → r) noszą nazwę amfibolii. Prawidłowy schemat to: ~ (p → q) Nawiasy są konieczne. jest wieloznaczny (dopuszcza różne możliwości interpretacji).. Wtedy schemat wyglądałby (p → q) ∨ r. że jeśli dopadnę drania. Alternatywa została oddana przy pomocy zwrotu „albo. Schemat tego zdania to: p → (q ∨ r) Treść tego zdania wyraźnie wskazuje. Przykład: Jeżeli skończę studia to albo wyjadę za granicę. Uwaga na błędy! Schemat w którym nawiasy nie wskazują jednoznacznie głównego spójnika. wskazywało by. wypowiadając zdanie Jeżeli skończę studia to wyjadę za granicę lub zostanę bezrobotnym ktoś mógł mieć bowiem na myśli alternatywę: istnieją dwie możliwości (1) wyjazdu za granicę w przypadku ukończenia studiów lub (2) zostania bezrobotnym (w domyśle – w przypadku nie ukończenia studiów). mogłyby powstać wątpliwości.Przykład: Nieprawda. to od razu się z nim policzę. że głównym spójnikiem jest w nim implikacja. Takie wieloznaczne wyrażenia (np. jaki spójnik pełni rolę głównego. Pozostawienie schematu bez nawiasów: ~ p → q. że gdyby zostało użyte słowo „lub”.albo”. że negacja odnosi się tylko do prostego zdania p (głównym spójnikiem stałaby się wtedy implikacja).

Wyszłoby wtedy coś w rodzaju: „jeżeli jeśli spotkam Wojtka to nie będzie zbyt późno. gdzie należy postawić nawias. a więc schemat p → q ∧ r należy domyślnie potraktować. W schemacie takim musimy jednak przy pomocy nawiasów określić. to o ile nie będzie zbyt późno. nie będziemy ich tu wprowadzać. to skoczymy na małe piwo”. jednakże intuicyjnie oczywista zasada dotycząca negacji. to skoczymy na małe piwo. co się wydarzy. tak jakby wyglądał on p → (q ∧ r). mówiąca że jeśli nie ma nawiasów. czy też p → (~ q → r). która z implikacji stanowi główny spójnik zdania – czy schemat ma wyglądać: (p → ~ q) → r. Jeśli ktoś nie jest o tym przekonany. Jedynym wyjątkiem jest stosowana dotąd bez wyjaśnienia. niech spróbuje wypowiedzieć zdanie oparte na schemacie (p → ~ q) → r. przed którą się znajduje. jeśli „spotkam Wojtka”. wstawiając odpowiednie zdania proste za zmienne. Na przykład w wyrażeniu ~ p ∨ q zanegowane jest tylko zdanie p. którego schemat piszemy. że ten właśnie schemat jest właściwy. Przykład: Jeżeli spotkam Wojtka. skoczymy na małe piwo”. nie dla wszystkich może od razu być jasne. Tak więc mamy do czynienia z implikacją prowadzącą od zdania prostego do kolejnej implikacji. W powyższym zdaniu mamy dwie implikacje (oddane przez „jeżeli” oraz „o ile”). nawet gdy zdanie. że zasięg implikacji jest większy od zasięgu koniunkcji. czyli prawidłowy jest schemat: p → (~ q → r) To. na pewno nie jest amfibolią. to negacja odnosi się tylko do zmiennej.UWAGA! Autorzy niektórych podręczników wprowadzają różne konwencje pozwalające pomijać nawiasy. 15 . Gdzie dać ten nawias? Czasami mogą powstać wątpliwości. choć nie byłoby to błędem. a więc poprzednikiem głównej implikacji jest zdanie proste. Aby ten problem rozwiązać przyjrzyjmy się bliżej naszemu zdaniu – mówi ono. Natomiast następnikiem sformułowanego w tym zdaniu warunku jest pewna implikacja „o ile nie będzie zbyt późno. łączące trzy zdania (w tym jedno zanegowane): p → ~ q → r. Ponieważ jednak nie wszyscy takie konwencje stosują. Zasady te stwierdzają na przykład. nie ma zatem potrzeby zapisywania schematu w formie: ~ (p) ∨ q.

Natomiast pominięcie nawiasu okrągłego: ~ [p ∧ q → r] sprawiłoby. albo za rok będą nowe wybory. Czasem w zdaniu musi występować większa ilość nawiasów. z implikacją jako głównym spójnikiem. Napisanie schematu pierwszego członu koniunkcji nie powinno sprawić nikomu większych 16 . Poprawny schemat tego zdania to: ~ [(p ∧ q) → r] Nawias kwadratowy wskazuje. że wyrażenie w nawiasie kwadratowym stałoby się amfibolią. że negacja odnosi się do całego zdania złożonego i pełni rolę spójnika głównego. to znajdę dobrze płatną pracę. Przykład: Jeżeli wybory wygra lewica to znów wzrosną podatki i spadnie tempo rozwoju gospodarczego. Wskazują one niejako hierarchię wyrażeń. że negacja odnosiłaby się jedynie do wyrażenia (p ∧ q). Przykład: Nie jest prawdą. Natomiast nawias okrągły pokazuje. musiałoby brzmieć wtedy: Jeżeli nie ukończę studiów i prestiżowego kursu językowego.Więcej nawiasów. iż zdania p oraz q dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. Uwaga na błędy! Pominięcie w powyższym przykładzie nawiasu kwadratowego: ~ (p ∧ q) → r sprawiłoby. ale jeśli wygra prawica lub tak zwana centroprawica. że jeśli skończę studia i prestiżowy kurs językowy to znajdę dobrze płatną pracę. to powstanie bardzo słaby rząd i albo będziemy przez cztery lata świadkami gorszących skandali. zdanie. Schemat tego zdania to: [p → (q ∧ r)] ∧ {(s ∨ t) → [ u ∧ (w ∨ z)]} Głównym spójnikiem zdania jest koniunkcja oddana przy pomocy słowa „ale”.

Następnik przed poprzednikiem? Czasami. r – przełożymy nasze spotkanie. napisał schemat części w nawiasie klamrowym w sposób: {[(s ∨ t) → u ] ∧ (w ∨ z)}. jest to jednak ewidentnie następnik implikacji. na przykład ze względów stylistycznych. Gdy się to stanie. wzięte razem. To samo zdanie – ta sama zmienna. q – Populski będzie obiecywał gruszki na wierzbie. Zarówno u. to przyjdzie. Przykład: Jeśli Tadeusz zdąży na autobus. Czasem pewne zdanie proste pojawia się w kilkakrotnie w różnych miejscach zdania złożonego. a po drugie z alternatywą w ∨ z. stanowi osobną całość. niezależną od warunku s ∨ t. Gdyby ktoś. błędnie. w zdaniu języka naturalnego mającego postać implikacji następnik występuje przed poprzednikiem implikacji. następnikiem głównej implikacji. natomiast alternatywa w ∨ z. Przy pisaniu schematu należy tę kolejność odwrócić. 17 . jak i (w ∨ z) są więc. to po pierwsze będziemy mieli do czynienia z sytuacją opisaną przez zdanie u. Większej uwagi wymaga schemat wyrażenia ujętego w nawias klamrowy. wskazywało by to. Przykład: Populski przegra wybory. (p → q) ∨ (~ p → r) p – Tadeusz zdąży na autobus. że następnikiem implikacji jest tylko zdanie u. Głównym spójnikiem tej części jest implikacja – zdanie to mówi bowiem. Prawidłowy schemat zatem wygląda następująco: (p ∧ ~ q) → r p – Populski będzie uczciwy wobec konkurentów. Analizowane zdanie stwierdza jednak coś innego. to przełożymy nasze spotkanie. q – Tadeusz przyjdzie. lub gdyby nie zdążył na autobus.trudności. r – Populski przegra wybory. W takich wypadkach należy wszędzie to zdanie zastąpić tę samą zmienną. Wprawdzie w zdaniu tym Populski przegra wybory pojawia się na samym początku. jeśli będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. co się wydarzy jeśli nastąpi warunek ujęty symbolicznie jako s ∨ t.

ale nie jest błędem rozpoczęcie schematu na przykład od r. 1. itd. przeformułować zdanie. Schemat w którym nawiasy nie pokazują. Czy w każdym schemacie musi być spójnik główny? Tak. o ile. Przykładowo p ∧ q → r można by odczytać p i jeśli q to 18 . a potem q. q. albo na samym początku zdania. schemat nie musi koniecznie zawierać spójników logicznych. Jeżeli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom.. Jest to co najwyżej mniej eleganckie rozwiązanie. to schemat takiego zdania składa się tylko z jednej zmiennej. który ze spójników jest główny. co znajduje się bezpośrednio po słowie „jeśli” (jeżeli. jak go należy odczytać. Wprawdzie przyjęło się jako pierwszą zmienną obierać p. ponieważ nie wiadomo. t. dodatkową trudność może zrodzić kwestia postawienia strzałki w odpowiednim miejscu nad zdaniem – jeśli ktoś koniecznie chce to zrobić. że poprzednikiem jest każdorazowo to. Można też. Czy pojedynczy symbol zmiennej zdaniowej. jeśli oczywiście schemat nie składa się jedynie z pojedynczej zmiennej. tak aby poprzednik i następnik znalazły się na właściwych miejscach: Jeżeli Populski będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. Następnik natomiast może znajdować się albo po poprzedniku oddzielony słowem „to”.4. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.. to już jest schemat zdania? Tak.? Nie. Warto zapamiętać! Wątpliwości. Czy zmienne w schemacie zdania muszą występować w kolejności p.Ponieważ w implikacji w powyższym przykładzie nie występuje słowo „to”. r. nie jest to konieczne.). jest nieprawidłowy. rozwiać może użyteczna wskazówka. W takim wypadku najlepiej postawić ją po zakończeniu całego zdania lub przed jego rozpoczęciem. przed napisaniem schematu. to przegra wybory. gdy itp. s. gdy „to” nie jest obecne. na przykład samo p.1. co w danym przypadku jest poprzednikiem a co następnikiem.

r (gdyby głównym spójnikiem była koniunkcja) albo też jeśli p i q to r (gdyby głównym spójnikiem miała być implikacja). Co więcej, jeśli mamy do czynienia ze formułą o znacznym stopniu złożoności, swoje spójniki główne muszą posiadać wszystkie ujęte w nawiasy zdania składowe. Na przykład w schemacie {[p → (q ∧ r)] ∨ s} ≡ ~ [(s ∨ t) ∧ z] głównym spójnikiem jest równoważność; Kolejne miejsce w hierarchii spójników zajmują alternatywa (główny spójnik lewej strony równoważności) oraz negacja (główny spójnik prawej strony równoważności). Następnie głównym spójnikiem wyrażenia w kwadratowym nawiasie z lewej strony jest implikacja, a w zanegowanym wyrażeniu w kwadratowym nawiasie z prawej strony – koniunkcja. Pominięcie któregokolwiek z nawiasów uniemożliwiłoby określenie tych spójników.

Czy da się napisać schemat każdego zdania? Tak, jeśli oczywiście jest to zdanie oznajmujące (bo tylko takie interesują nas w logice). Należy jednak pamiętać, że jeśli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom logicznym, to schematem tego zdanie będzie tylko „p”, choćby zdanie było bardzo długie.

Czy błędem jest „uproszczenie” sobie schematu poprzez pominięcie jakiegoś spójnika? Na przykład zapisanie schematu zdania „Jeśli spotkam Wojtka lub Mateusza, to pójdziemy na piwo”, jako p → q, gdzie p zostanie potraktowane jako „spotkam Wojtka lub Mateusza”, zamiast (p ∨ q) → r? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Czasem faktycznie, z różnych względów, pisze się takie uproszczone schematy. Tym niemniej na ogół, gdy w zadaniu należy napisać schemat zdania, rozumiany jest pod tym pojęciem tak zwany schemat główny, czyli zawierający wszystkie spójniki możliwe do wyróżnienia w zdaniu. Tak więc zapisanie schematu uproszczonego może zostać potraktowane jako błąd.

19

1.2. TABELKI ZERO-JEDYNKOWE I ICH ZASTOSOWANIE.
1.2.1. ŁYK TEORII.
Tak zwane tabelki zero-jedynkowe służą do określania prawdziwości lub fałszywości zdań zawierających spójniki logiczne. Prawdę lub fałsz nazywamy wartością logiczną zdania. W notacji logicznej symbol 0 oznacza zdanie fałszywe, natomiast 1 zdanie prawdziwe. Wartość logiczną zdania prostego zapisujemy zwykle pod (lub nad)

odpowiadającą mu zmienną, wartość logiczną zdania złożonego zapisujemy pod głównym spójnikiem tego zdania. Negacja ~ 1 0 p 0 1

Tabelka dla negacji ukazuję dość oczywistą prawidłowość, że negacja zmienia wartość logiczną zdania. Gdy weźmiemy dowolne zdanie fałszywe (oznaczone – 0) i następnie zanegujemy je, to otrzymamy zdanie prawdziwe (oznaczone 1). Na przykład: Gdańsk jest stolicą Polski – fałsz, Gdańsk nie jest stolicą Polski – prawda. Natomiast poprzedzenie negacją zdania prawdziwego czyni z niego zdanie fałszywe. Na przykład: Kraków leży nad Wisłą – prawda, Kraków nie leży nad Wisłą – fałsz.

Koniunkcja p 0 0 1 1 ∧ 0 0 0 1 q 0 1 0 1

20

Tabelka dla koniunkcji pokazuje, że gdy przynajmniej jeden z członów tworzących koniunkcję jest fałszywy, to całe zdanie złożone też jest fałszywe. Aby zdanie było prawdziwe, prawdziwe muszą być oba człony koniunkcji. Przykładowo, gdy ktoś stwierdza: W tym roku byłem w Afryce i Australii, a my skądinąd wiemy, że nie był on ani w Afryce, ani w Australii (oba człony koniunkcji fałszywe – pierwszy rząd w tabeli), to oczywiście całą wypowiedź należy uznać za fałszywą. Podobnie, gdyby okazało się, że wypowiadający zdanie był tylko w jednym z wymienionych miejsc (drugi i trzeci rząd w tabeli – jeden człon koniunkcji prawdziwy, a drugi fałszywy), to cała wypowiedź w dalszym ciągu pozostaje fałszywa. Dopiero w przypadku prawdziwości obu członów koniunkcji (ostatni wiersz tabeli) całe zdanie złożone należy uznać za prawdziwe.

Alternatywa p 0 0 1 1 ∨ 0 1 1 1 q 0 1 0 1

Tabelka dla alternatywy pokazuje, iż jest ona zdaniem fałszywym tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Gdy przynajmniej jeden człon jest zdaniem prawdziwym – prawdziwa jest również cała alternatywa. Gdy w prognozie pogody słyszymy, że będzie padał deszcz lub śnieg, tymczasem następnego dnia nie będzie ani deszczu, ani śniegu (czyli oba człony alternatywy okażą się zdaniami fałszywymi), to całą prognozę należy uznać za fałszywą. Gdy jednak spadnie sam deszcz (pierwszy człon prawdziwy), sam śnieg (drugi człon prawdziwy), lub też i śnieg i deszcz (oba człony alternatywy prawdziwe), zdanie mówiące że będzie padał deszcz lub śnieg okazuje się prawdziwe.

Uwaga na marginesie.
Jeżeli ktoś ma wątpliwości co do ostatniego wiersza tabelki dla alternatywy, to są to wątpliwości całkowicie uzasadnione. Tabelka ta ilustruje bowiem tylko jedno ze znaczeń, w jakim alternatywa jest używana. Znaczenie to można opisać zwrotem przynajmniej jedno z dwojga; czy też jedno lub drugie lub oba naraz – jest to tak zwana alternatywa nierozłączna. W języku potocznym alternatywy używamy też często w znaczeniu dokładnie jedno z dwojga; albo tylko jedno, albo tylko drugie (alternatywa rozłączna). W takim rozumieniu

21

alternatywy w ostatnim wierszu tabelki powinno pojawić się zero. W niektórych systemach logicznych oba znaczenia alternatywy są starannie rozróżniane (jest to szczególne istotne dla prawników) i oddawane przy pomocy różnych symboli (najczęściej ⊥ – dla alternatywy rozłącznej).

Implikacja p 0 0 1 1 → 1 1 0 1 q 0 1 0 1

Z tabelki dla implikacji możemy dowiedzieć się, że zdanie, którego głównym spójnikiem jest jeśli... to może być fałszywe tylko w jednym wypadku, mianowicie, gdy jego poprzednik jest prawdziwy, natomiast następnik fałszywy. Jako przykładem ilustrującym tabelkę dla implikacji posłużymy się zdaniem wypowiedzianym przez ojca do dziecka: Jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer. Gdy następnie dziecko nie zdaje egzaminu i komputera nie dostaje (pierwszy wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji fałszywe) lub gdy zdaje egzamin i dostaje komputer (ostatni wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji prawdziwe), to nie powinno być wątpliwości, że obietnica ojca okazała się prawdziwa. Gdy natomiast dziecko zdaje egzamin, a jednak komputera nie dostaje (trzeci wiersz tabeli – poprzednik implikacji prawdziwy, a następnik fałszywy), należy wówczas uznać, że ojciec skłamał składając swoją obietnicę. Pewne kontrowersje może budzić uznanie za prawdziwego zdania w przypadku, gdy poprzednik implikacji jest fałszywy, natomiast następnik prawdziwy (drugi wiersz tabeli), czyli w naszym przykładzie, gdy dziecko wprawdzie nie zdało egzaminu, a mimo to dostało komputer. Zauważmy jednak, że wbrew pozorom ojciec nie łamie wcale w takim przypadku obietnicy dania komputera po zdanym egzaminie – nie powiedział on bowiem, że jest to jedyny przypadek, gdy dziecko może otrzymać komputer. Powiedzenie, że jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer, nie wyklucza wcale, że dziecko może również dostać komputer z innej okazji, na przykład na urodziny. Powyższe wytłumaczenie drugiego wiersza tabelki dla implikacji może się wydawać nieco naciągane, a jest tak dlatego, że w języku potocznym często wypowiadamy zdania typu jeśli... to rozumiejąc przez nie wtedy i tylko wtedy (którego to zwrotu nikt raczej nie używa).

22

Równoważność p 0 0 1 1 ≡ 1 0 0 1 q 0 1 0 1 Z uwagi na rzadkie występowanie w języku potocznym spójnika wtedy i tylko wtedy trudno jest wskazać przykłady obrazujące prawomocność powyższej tabelki. 23 . Najlepiej więc od razu nauczyć się jej na pamięć. dla utrwalenia. Gdy natomiast strony równoważności posiadają różne wartości logiczne (drugi i trzeci wiersz tabeli). ∧ 0 0 0 1 ∨ 0 1 1 1 tabelki → 1 1 0 1 ≡ 1 0 0 1 dla wszystkich spójników dwuargumentowych przedstawimy w formie skróconej „ściągi”: p q 0 0 0 1 1 0 1 1 Znajomość powyższej tabelki jest konieczna do rozwiązywania zadań z zakresu rachunku zdań. cała równoważność jest fałszywa. obie jej strony muszą być „równoważne” sobie. że aby równoważność była prawdziwa. to znaczy albo obie fałszywe (pierwszy wiersz tabeli).Jak za chwilę zobaczymy. Najłatwiejszym sposobem na zapamiętanie tabelki dla równoważności wydaje się skojarzenie. tabelka dla równoważności różni się od tabelki implikacji tylko tym jednym kontrowersyjnym przypadkiem. albo oba prawdziwe (ostatni wiersz). Wymaga to niestety pewnego wysiłku i czasu. DO ZAPAMIĘTANIA: Obecnie. ale bez tego rozwiązywanie dalszych przykładów będzie niemożliwe.

Przypomnijmy. to cała koniunkcja jest fałszywa.2. że całe zdanie jest fałszywe. p → (q ∧ r) 1 0 10 0 Ostatecznie widzimy. a następnik fałszywy. a więc pod implikacją. Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania p → (q ∧ r) przy założeniu. 24 . którego wartość musimy dopiero obliczyć. z których skorzystaliśmy do obliczeń) W tym momencie możemy już określić wartość logiczną całego zdania. Aby określić wartość implikacji musimy znać wartość jej poprzednika i następnika. natomiast zmienna r – zdanie fałszywe. sprawdzając w tabelce jaką wartość przyjmuje implikacja. gdy tylko znamy wartości logiczne wchodzących w jego skład zdań prostych. że gdy pierwszy człon koniunkcji jest prawdziwy. Dzięki poznanym tabelkom możemy zawsze stwierdzić czy prawdziwe. a dokładniej jej wiersza mówiącego. że wartość logiczna całego zdania złożonego będzie zawsze zobrazowana symbolem 0 lub 1 znajdującym się pod głównym spójnikiem zdania (czyli spójnikiem ostatecznie wiążącym wszystkie elementy zdania).1. Natomiast następnikiem jest tu całe ujęte w nawias wyrażenie (p ∧ q). czy też fałszywe jest zdanie złożone (niezależnie od jego długości). a więc zachodzi sytuacja: p → (q ∧ r) 1 1 0 Wartość logiczną całego zdania reprezentować będzie symbol umieszczony pod głównym spójnikiem schematu. której poprzednik jest prawdziwy.2. Poprzednikiem implikacji jest tu zdanie proste p i jego wartość mamy już podaną. Robimy to korzystając z tabelki dla koniunkcji. że zmienne p i q reprezentują zdanie prawdziwe. ponieważ pod głównym spójnikiem otrzymaliśmy wartość 0. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE TABELEK. Mamy zatem sytuację: p → (q ∧ r) 1 1 00 (symbole podkreślone pokazują wartości. a drugi fałszywy.

ponieważ następnikiem implikacji jest całe wyrażenie ujęte w nawiasie. Oba jej człony stanowią zdania złożone (p → q oraz ~ r). następnik implikacji w powyższym przykładzie). że zdanie wiązane przez spójnik jest złożone (np. Osoba popełniająca taki błąd może myśleć. a więc: p → (q ∧ r) 1 1 100 ŹLE!!! Nie wolno tak jednak postępować w żadnym wypadku. q – 0. a więc koniunkcją. a więc: (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 W tym przypadku głównym spójnikiem jest alternatywa. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 0 (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 10 Gdy znamy wartości logiczne obu członów alternatywy. Przykład: Obliczymy teraz wartość logiczną zdania (p → q) ∨ ~ r. r – 0. a samo q jako jej następnik. że ostateczny wynik należy obliczyć biorąc pod uwagę p jako poprzednik implikacji. możemy obliczyć ostateczny wynik.Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez początkujących jest niedostrzeganie. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 110 25 . których wartości należy obliczyć najpierw. przy założeniach: p – 1. którego wartość znajduje się pod jego głównym spójnikiem. Czynimy to korzystając z tabelki dla alternatywy i biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod implikacją oraz negacją. Korzystamy do tego z tabelek dla implikacji oraz dla negacji. czyli głównymi spójnikami obu członów alternatywy.

~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 0 ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 01 10 Następnie możemy określić wartość implikacji w drugim nawiasie. Pierwszy człon równoważności to bowiem nie sama koniunkcja (p ∧ q). Negacja jest tu głównym spójnikiem (dopiero ona spina koniunkcję w całość). ponieważ nie została obliczona do końca wartość jej lewej strony. q – 0. a więc: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 Głównym spójnikiem jest tu oczywiście równoważność. to odnosi się ona do całego zdania w nawiasie. Aby poznać wartość tej negacji (a zarazem całego zdania. r – 1. Obliczanie wartości jej stron rozpocząć musimy od obliczenia wartości koniunkcji w pierwszym nawiasie oraz negacji zdań prostych w drugim. 26 .Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) przy założeniach: p – 1. a nie tylko do jego pierwszego członu. s – 0. biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod negacją r oraz negacją s (ponieważ poprzednikiem i następnikiem implikacji są zdania złożone ~ r i ~ s): ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 011 10 W tym momencie nie możemy jeszcze przystąpić do określenia wartości logicznej równoważności. ale dopiero negacja tej koniunkcji. musimy więc najpierw obliczyć wartość negacji: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 011 10 1 1 0 0 Dopiero teraz możemy określić wartość całego zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 1 0 0 1 011 10 Uwaga na błędy! Jeśli negacja znajduje się przed nawiasem (jak w lewej stronie równoważności w przykładzie powyżej).

ponieważ negacja jest jego głównym spójnikiem) bierzemy pod uwagę główny spójnik wyrażenia w nawiasie. że zdania reprezentowane przez wszystkie zmienne są prawdziwe. W pierwszym kroku musimy obliczyć wartość negacji zdań prostych: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 01 01 01 1 Teraz możemy obliczyć wartość logiczną równoważności i implikacji w okrągłych nawiasach: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 01 011 1 W kolejnym kroku obliczamy wartości logiczne alternatywy oraz negacji formuły w drugim okrągłym nawiasie: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 0 01 0 011 1 Ponieważ znamy już wartości członów głównej koniunkcji. a więc: ~ (p ∧ q) 1 10 0 a nie: ~ (p ∧ q) 0 10 0 ŹLE!!! DOBRZE Przykład: Obliczymy wartość formuły [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) przy założeniu. możemy określić wartość logiczną całego zdania: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 010 01 0 0 011 1 27 . a zatem: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 1 1 1 1 W schemacie powyższym głównym spójnikiem jest koniunkcja łącząca zdanie w nawiasie kwadratowym z zanegowanym zdaniem w nawiasie okrągłym.

schematy.1.3. Wśród formuł istnieją jednak też takie. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE. jaką wartość przyjmują zdania proste wchodzące w ich skład.3. bez względu na wartość logiczną składających się na nie zdań prostych.3. mogą zajść cztery sytuacje: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 Po obliczeniu wartości wyrażeń w nawiasach. 1. cała implikacja okaże się fałszywa. które dają zawsze taki sam wynik. Jak łatwo zauważyć.2. będących poprzednikiem i następnikiem głównej implikacji otrzymamy: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 101 0 101 1 0 1 1 1 0 0 010 0 1 1 1 011 1 28 . które w każdym przypadku dają ostatecznie zdanie prawdziwe nazywamy tautologiami. implikacja będzie prawdziwa. Przykładowo. które generują zawsze zdania fałszywe – kontrtautologiami. ŁYK TEORII.1. gdy natomiast podstawimy za p i q zdania fałszywe. Przykład: Obliczymy wartości logiczne formuły (p → q) → (~ p ∨ q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. 1. gdy w schemacie p → ~ q za obie zmienne podstawimy zdania prawdziwe. formuły mogą okazywać się ostatecznie schematami zdań prawdziwych lub fałszywych w zależności od tego. Ponieważ mamy dwie zmienne. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE STATUSU FORMUŁ. Schematy.

Jest to więc kontrtautologia. niezależnie jakie zdania podstawimy w miejsce zmiennych. (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) 00 10 0 0 1 0 00 01 0 0 1 1 11 10 0 1 0 0 10 01 0 1 1 1 Badana formuła daje nam wyłącznie zdania fałszywe.Ostateczny wynik w każdym przypadku obliczamy następująco: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 1 101 0 0 1 1 1 101 1 1 0 0 1 010 0 1 1 1 1 011 1 Ponieważ niezależnie od tego jak dobieraliśmy wartości logiczne zmiennych zdaniowych. Przykład: Sprawdzimy wartości logiczne formuły (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. Przykład: Zbadamy obecnie w podobny sposób formułę: (~ p → ~ q) ∨ (p ∧ ~ q) 1 0 1 1 0 1 0 0 10 1 0 0 0 1 0 0 0 01 0 1 1 1 0 1 1 1 10 0 1 1 0 1 1 1 0 01 29 . Ponieważ jest to dość prosty przykład i jego rozwiązanie zapewne nie sprawi nikomu kłopotu. nie będziemy jego analizy przeprowadzać krok po kroku. otrzymaliśmy zawsze zdanie prawdziwe. badany schemat jest tautologią.

30 . jakie zdania podstawialiśmy za zmienne otrzymujemy ostatecznie czasem zdanie prawdziwe. Formuła nie jest więc ani tautologią ani kontrtautologią.W badanej formule w zależności od tego. a czasem fałszywe.

jakie mogą się pojawić przy zastosowaniu tabelek zero-jedynkowych również przy innych okazjach. Skróconej metodzie badania statusu logicznego formuł poświęcimy znaczną ilość czasu. na przykład przy sprawdzaniu poprawności wnioskowań. SKRÓCONA METODA ZEROJEDYNKOWA. W przypadku formuł dłuższych staje się na całkowicie niewydolna – na przykład sprawdzenie statusu logicznego formuły mającej cztery zmienne wymagałoby zbadania szesnastu możliwości.1.4. kontrtautologią. polegająca na sprawdzaniu wszystkich możliwych podstawień zer i jedynek. że chcemy się dowiedzieć. Wiedzę tę uzyskalibyśmy już po rozpatrzeniu jednego 31 .4.1. że formuła na pewno już nie jest tautologią. ŁYK TEORII. Dlatego też do badania formuł wykorzystuje się zwykle tak zwaną skróconą metodę zero-jedynkową (nazywaną też metodą nie wprost). jest jeszcze możliwa do zaakceptowania w przypadku formuł z dwiema lub ewentualnie trzema zmiennymi zdaniowymi. na razie jeszcze przy pomocy „zwykłej” metody polegającej na badaniu wszystkim możliwych podstawień zer i jedynek. 1. Wyobraźmy sobie. czy też ani tym. ani tym) nie jest ani najlepsza. czy dana formuła jest tautologią lub kontrtautologią często już po rozpatrzeniu jednego przypadku. bo przecież tautologia musi za każdym razem wygenerować zdanie prawdziwe. gdyby już w pierwszym przypadku pod głównym spójnikiem badanego schematu pojawiło się zero? Oczywiście wiedzielibyśmy. Co by można było powiedzieć. Ogólna idea metody skróconej. czy formuła jest tautologią. ani jedyna. czy jest ona tautologią. Można sobie wyobrazić ile czasu by to zajęło i jak łatwo można by się było w trakcie tych obliczeń pomylić. Poznana metoda badania formuł. która pozwala na udzielenie odpowiedzi. Przedstawiona powyżej metoda badania statusu logicznego formuły (tego. ponieważ omówimy przy tej okazji różnego rodzaju problemy. Pokazane przykłady miały za zadanie przede wszystkim usprawnienie umiejętności posługiwania się tabelkami zero-jedynkowymi i wyrobienie sobie ogólnej intuicji czym jest tautologia i kontrtautologia.

2. zobaczymy. Polega ona bowiem na poszukiwaniu już w pierwszym podejściu takich podstawień zer i jedynek dla zmiennych zdaniowych. że formuła jest tautologią. Od tego więc zaczniemy: (p → q) → (p ∨ q) 0 Wiemy zatem. Na powyższej obserwacji opiera się właśnie skrócona metoda zero-jedynkowa. Otrzymujemy więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 Uwaga na błędy! Niektórzy początkujący adepci logiki widząc w tabelce. gdzie je postawiliśmy. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE METODY SKRÓCONEJ. więc nie było by potrzeby rozważania kolejnych. aby wykluczyć możliwość. a fałszywa alternatywa w drugim. musielibyśmy znaleźć takie podstawienia zmiennych.4. że może być ona fałszywa tylko w jednym przypadku – mianowicie jej poprzednik musi być prawdziwy. a zera pod wszystkimi „q”. „p” musi być 1. Gdybyśmy chcieli już w pierwszej linijce stwierdzić.przypadku. Przykład: Zbadamy przy pomocy metody skróconej. wpisują jedynki pod wszelkimi możliwymi zmiennymi „p” w formule. że aby implikacja była fałszywa.: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 1 0 ŹLE!!! 32 . że w poszukiwanym przez nas przypadku 0 musiałoby pojawić się pod spójnikiem implikacji. aby pod głównym spójnikiem pojawiło się zero. prawdziwa musiałaby okazać się implikacja w pierwszym nawiasie. Aby więc w naszym przykładzie 0 mogło się pojawić tam. np. że formuła nie jest tautologią. a „q” – 0. Dokładniejszy opis metody skróconej najlepiej przedstawić jest na przykładzie. Gdy spojrzymy teraz do tabelki dla implikacji. Moglibyśmy udzielić w 100% pewnej odpowiedzi – badana formuła nie jest tautologią. czy tautologią jest formuła (p → q) → (p ∨ q). 1. a następnik fałszywy.

a zatem nie jest ona na pewno tautologią. W innych miejscach formuły też wszystko musi się zgadzać. a więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 DOBRZE W pierwszym nawiasie otrzymaliśmy jedynkę przy implikacji. Zmienne „p” i „q” z tabelki należy rozumieć umownie. Jeżeli gdzieś mogła wkraść się jakaś nieprawidłowość. który wariant wybrać. aby jedno zdanie było w jednym miejscu prawdziwe. W naszym konkretnym przypadku poprzednikiem nie jest pojedyncze zdanie p. Wszystko się zgadza. czy wszystko się zgadza.Jest to oczywiście błąd. Ponieważ nie wiemy. gdy jej poprzednik i następnik są fałszywe (te wartości zmiennych przepisaliśmy z drugiego nawiasu). to jedynie w ostatnim kroku – tam gdzie przepisaliśmy wartości zmiennych p i q. Musimy wpisać zera pod obydwiema zmiennymi zdaniowymi: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 00 0 W tym momencie dowiedzieliśmy się. przepisujemy je we wszystkie miejsca. gdzie zmienne p i q występują: (p → q) → (p ∨ q) 0 1 0 0 00 0 Widzimy. jako dowolny poprzednik i następnik implikacji. zostawiamy na razie tę implikację i przechodzimy do drugiego nawiasu. Jako że wartości te muszą być oczywiście takie same w całym wyrażeniu (nie może być tak. W tabelce dla alternatywy widzimy. implikacja taka jest prawdziwa. Sprawdzamy zatem w tabelce. jakie powinny być wartości logiczne zmiennych p i q. Tak więc już w pierwszej linijce pokazaliśmy. że jest ona fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Mamy tu fałszywą alternatywę. że jedynka może się przy nim pojawić w trzech różnych sytuacjach. że wpisaliśmy wartości logiczne we wszystkie możliwe miejsca. ponieważ wcześniej wszędzie wpisywaliśmy wartości logiczne wprost z tabelek. że badana formułą może okazać się schematem zdania fałszywego. ale cała implikacja p → q (i to właśnie cała ta implikacja powinna posiadać wartość 1). czy implikacja może być prawdziwa (tak wyszło w naszym przykładzie). zaś następnikiem nie proste zdanie q. W tabelce dla tego spójnika widzimy. Pozostaje nam jeszcze sprawdzić. 33 . a w drugim fałszywe). ale alternatywa p ∨ q (i to ona musi być fałszywa). Tu zatem nie mamy żadnego wyboru.

czy formuła może stać się schematem zdania fałszywego. My natomiast pokazaliśmy jedynie. Z tabelki widzimy. Z tabelki dla tego spójnika wiemy. czy pod głównym spójnikiem może pojawić się 0. że generuje on tylko i wyłącznie zdania fałszywe. Na razie wiemy tylko i wyłącznie. że nie jest ona tautologią. a zatem. Aby stwierdzić. które wpisaliśmy wcześniej. Nie znaczy to jednak.Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie wykazaliśmy jedynie. musimy teraz jeszcze sprawdzić. czy tautologią jest formuła: (p ∧ q) → (p → q) Jak zawsze w metodzie skróconej zaczynamy od sprawdzenia. Sprawdzenie. czy formuła jest kontrtautologią wymagałoby obecnie posłużenia się metodą skróconą w inny sposób lub zastosowania metody zwykłej. (p ∧ q) → (p → q) 0 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy zero przy implikacji. że taka sytuacja możliwa jest tylko w jednym przypadku – oba człony koniunkcji muszą być prawdziwe: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 0 Skoro znamy już wartości zmiennych p i q przepisujemy je wszędzie. że daje on takie zdanie w przynajmniej jednym przypadku. iż jest ona kontrtautologią. że schemat jest kontrtautologią. W tym 34 . gdzie te zmienne występują: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 Podobnie jak poprzednio. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy skróconej metody. czy wartości. że formuła nie jest tautologią. musielibyśmy mieć pewność. które przepisaliśmy w ostatnim kroku zgadzają się z tymi. że w takim przypadku prawdziwy musi być poprzednik implikacji (a więc koniunkcja w pierwszym nawiasie). a fałszywy następnik (implikacja w drugim nawiasie): (p ∧ q) → (p → q) 0 1 0 W pierwszym nawiasie mamy prawdziwą koniunkcję.

że badany schemat zawsze daje zawsze zdania prawdziwe. co nie ma prawa wystąpić: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 O czym może świadczyć pojawienie się sprzeczności? Aby to zrozumieć. Tautologiczność formuły wykazana została w jednej linijce. że nasze założenie nie daje się utrzymać. jak i następnik są zdaniami prawdziwymi. a następnie 1 przy jej poprzedniku i 0 przy następniku: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Zauważmy teraz. Następnie wyciągaliśmy z tego konsekwencje. ponieważ prowadziłoby to do sprzeczności. udowodniliśmy. Założyliśmy na początku 0 pod głównym spójnikiem całej formuły. jak można to było zrobić inaczej. wpisując 0 pod główną implikacją. nie jest jedynym możliwym. które musiałyby by się pojawić. że wcale nie musimy zaczynać od prawdziwej koniunkcji w pierwszym nawiasie. że badana formuła jest tautologią. wpisując wartości.momencie natykamy się na coś dziwnego. prawdziwy musi być jej poprzednik. Postępując w ten sposób doszliśmy do sprzeczności. A skoro pod głównym spójnikiem nie może być nigdy 0. a to z kolei świadczy. Ale przecież sytuacja taka jest całkowicie niezgodna z tabelkami! Otrzymaliśmy ewidentną sprzeczność – coś. Po prostu zamiast pokazywać. to znaczy że zawsze jest tam 1. Okazuje się otrzymaliśmy fałszywą implikację. dobrze jest prześledzić cały tok rozumowania od samego początku. a fałszywy następnik: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 1 0 0 35 . UWAGA! Sposób. że nie może wygenerować on zdania fałszywego. której zarówno poprzednik. aby założone 0 faktycznie mogło wystąpić. Wynika z tego. Zero pod głównym spójnikiem nie może się pojawić. Rozpoczynamy tak samo. Również w drugim nawiasie mamy bowiem tylko jedną możliwość wpisania kombinacji zer i jedynek. w jaki rozwiązany został powyższy przykład. Zobaczmy. Aby umieszczona tam implikacja była fałszywa.

Czyniąc to wpisujemy tylko to. czy formuła może choć w jednym przypadku wygenerować zdanie fałszywe.Gdy przepiszemy teraz otrzymane wartości zmiennych do pierwszego nawiasu otrzymamy: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Okazuje się. w jaki sprzeczność mogła się ujawnić. Gdy chcemy dowiedzieć się. gdzie pojawi się sprzeczność. tyle że w innym miejscu: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Użyteczna wskazówka: Gdy sprawdzamy. Zaczynamy tak jak poprzednio: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Teraz zauważamy. aby zero pod głównym spójnikiem mogło się pojawić. nie jest istotne. czy schemat jest tautologią. w taki sposób w jaki musiałyby one występować. że tym razem również otrzymujemy sprzeczność. w jakiej kolejności wpisywaliśmy symbole 0 i 1 do formuły. Gdy w jakimś miejscu mamy 36 . Zmienna q okazuje się w jednym miejscu reprezentować zdanie prawdziwe. czy formuła jest tautologią przy pomocy metody skróconej. więc je od razu jednocześnie wpisujemy: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Tym razem również sprzeczność wystąpiła. Taka sytuacja oczywiście nie jest możliwa. aby sprawdzić. zaczynamy od postawienia symbolu 0 pod głównym spójnikiem. choć może nie jest to widoczne na pierwszy rzut oka. Wracając do omawianego przykładu. co wiemy na pewno. przedstawimy go jeszcze raz. w zależności od tego. Często może ona wystąpić w różnych miejscach. a jednocześnie w innym fałszywe. zobaczmy jeszcze inny sposób. że obu nawiasach mamy tylko jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 jedynek. Następnie wpisujemy zgodnie z tabelkami dla odpowiednich spójników symbole 0 i 1. (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Ponieważ dla właściwego posługiwania się skróconą metodą zero-jedynkową ważne jest zrozumienie całego toku rozumowania z nią związanego.

Sprawdzamy. Badane przez logików formuły są na ogół bardziej skomplikowane od omówionych w powyższych przykładach.dwie lub trzy możliwości wpisania symboli. to dzieje się to na ogół tam. 2. Jeżeli sprzeczności nigdzie nie ma. Gdy natomiast w formule pojawi się sprzeczność. czy też nie). wpisując 0 i 1. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Wyciągamy z przyjętego założenia wszelkie konsekwencje. Ogłaszamy wynik według recepty: jest sprzeczność – formuła jest tautologią. 3. a wiec nie jest ona tautologią. Jeszcze raz cała procedura w telegraficznym skrócie: 1. czy w naszej formule nie pojawiła się przypadkiem sprzeczność (czy wszystko jest zgodne z tabelkami. 4. Zakładamy 0 pod głównym spójnikiem. że formuła może okazać się schematem zdania fałszywego (takie założenie na początku przyjęliśmy wpisując 0 pod głównym spójnikiem).3. 1. szukając miejsca. Gdy symbol 0 lub 1 pojawi się pod jaką zmienną zdaniową. tam gdzie istnieje tylko jedna możliwość ich wystąpienia. że nie może ona wygenerować zdania fałszywego (przyjęte na początku założenie nie daje się utrzymać). Na końcu sprawdzamy.4. Pierwsze utrudnienie mogą spowodować obecne w nich negacje. Przykład: (p → q) → (~ q → ~ p) 37 . nie wpisujemy tam chwilowo nic i przechodzimy dalej. przepisujemy go wszędzie tam. gdzie jest tylko jedna możliwość. czy wszystko się zgadza z tabelkami (czy nie ma sprzeczności). oznacza to. gdzie dana zmienna występuje w formule. gdzie w ostatnim kroku przepisaliśmy wartości zmiennych. Jeżeli sprzeczność (niezgodność z tabelkami) ma się gdzieś pojawić. Uwaga na negacje. DO ZAPAMIĘTANIA. to znaczy. nie ma sprzeczności – formuła nie jest tautologią. a zatem jest ona tautologią.

Przykład: Zbadamy. a jej następnik – ~ q. Ważne jest tu jednak poprawne określenie co jest poprzednikiem i następnikiem badanej implikacji. korzystając z tabelki dla negacji. możemy wpisać wartości zdań p i q: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 10 0 01 Po przepisaniu otrzymanych wartości do pierwszego nawiasu otrzymujemy sprzeczność: implikacja o prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku nie może być prawdziwa: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Badana formuła jest zatem tautologią. Aby implikacja była fałszywa. Z tego ostatniego możemy od razu wpisać. jej poprzednik musi być prawdziwy. że prawdziwe musi być q: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0 Przepisujemy otrzymane wartości p i q do drugiego nawiasu: 38 .Rozpoczynamy od postawienia 0 pod głównym spójnikiem i wyciągamy z tego pierwszą konsekwencję: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 0 Jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 mamy w drugim nawiasie. która jest fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 0 0 0 W pierwszym nawiasie mamy tylko jedną możliwość: aby implikacja była fałszywa jej poprzednik – p. a następnik fałszywy. Poprzednikiem jest zdanie złożone ~ q. czy tautologią jest formuła (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) Główny spójnik stanowi tu alternatywa. podobnie następnikiem jest złożone zdanie ~ p i tu również wskazujące jego fałszywość 0 wpisujemy pod negacją: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 1 0 0 Dopiero w tym momencie. musi być prawdziwy. fałszywy. a więc jedynkę wskazującą na jego prawdziwość wpisujemy nad jego głównym spójnikiem – negacją.

to jego negacja musi być fałszywa: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0101 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. W takim razie prawdziwe musi być oczywiście r: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 1 0 0 001 39 . że prawdziwy jest jej poprzednik – czyli p. Skoro jednak samo p jest prawdziwe. to jej poprzednik musi być prawdziwy. a fałszywy następnik – czyli alternatywa w nawiasie. W przypadku fałszywej implikacji w drugim nawiasie kwadratowym możemy wpisać. Formuły z większą ilością nawiasów. Członami koniunkcji w drugim nawiasie są: ~ p oraz q. Aby implikacja była fałszywa. a q prawdziwe – koniunkcja takich zdań (0 i 1) zgodnie z tabelkami musi być fałszywa. Badana formuła nie jest tautologią. Przykład: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] Głównym spójnikiem badanej formuły jest implikacja wiążąca wyrażenia w kwadratowych nawiasach. Negacja p jest fałszywa. W takich dłuższych formułach trzeba szczególną uwagę zwracać na wpisywanie symboli wartości logicznych we właściwe miejsca oraz na dokładne badanie.(p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 1 01 To jeszcze nie koniec zadania. czy ostatecznie wystąpiła sprzeczność. W dłuższych formułach pewne utrudnienia sprawić może wielość nawiasów wskazujących hierarchię spójników. a następnik fałszywy – symbole jedynki i zera wpisujemy więc pod głównymi spójnikami każdego z wyrażeń w kwadratowych nawiasach: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 W przypadku prawdziwej alternatywy w pierwszym nawiasie mamy trzy możliwości. Z tego ostatniego faktu wnioskujemy o fałszywości obu członów alternatywy – q oraz ~ r. więc na razie pomijamy to miejsce. ponieważ nie mamy wpisanej wartości negacji p.

Gdy pozornie utkniemy. kolidują natomiast z wartością alternatywy. że jest to tylko złudzenie i po bliższej analizie znajdujemy odpowiednie wyjście. której są członami. Ostatnie wartości jakie wpisaliśmy. a następnie wartości implikacji w nawiasach okrągłych: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0 001 Teraz musimy sprawdzić. W tym właśnie miejscu tkwi sprzeczność – być może nie całkiem widoczna na pierwszy rzut oka: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0001 Badana formuła jest zatem tautologią. gdzie byłaby tylko jedna możliwość wpisania zer i jedynek. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości obu jej 40 . Przykład: Sprawdzimy. Często jednak okazuje się. czy tautologią jest formuła: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] Po postawieniu zera przy głównej implikacji otrzymujemy jedynkę przy koniunkcji w pierwszym kwadratowym nawiasie oraz zero przy implikacji w drugim nawiasie kwadratowym.Otrzymane wartości zmiennych zdaniowych przepisujemy do wyrażenia w pierwszym kwadratowym nawiasie. to zera przy implikacjach w okrągłych nawiasach. Wartości te zgadzają się wprawdzie z wartościami zdań tworzących te implikacje (nie może być inaczej – przecież na podstawie tych zdań obliczyliśmy wartość implikacji zgodnie z tabelkami). czy wszystko się zgadza. Czasami może się wydawać. Na ich podstawie obliczamy wartość ~ p. że w badanej formule nie ma takiego miejsca.

Ogólnie rzecz biorąc implikacja jest prawdziwa w trzech różnych przypadkach. Uwaga na błędy! Należy koniecznie zauważyć różnicę pomiędzy prawdziwą implikacją z prawdziwym poprzednikiem a prawdziwą implikacją z prawdziwym następnikiem. kiedy prawdziwy jest jej poprzednik – w przypadku tym prawdziwy musi być również następnik implikacji. gdzie zmienne te występują. gdy jest ona prawdziwa. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 0 1 1 1 1 1 0 1 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. Gdy spojrzymy do tabelki dla implikacji. że w każdym miejscu mamy po kilka możliwości wstawiania zer i jedynek. zobaczymy. otrzymujemy ewidentną sprzeczność w koniunkcji q i r: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 10 1 Badana formuła jest więc tautologią. a z fałszywości implikacji o prawdziwości p oraz fałszywości koniunkcji q ∧ r.członów. W dwóch pierwszych nawiasach okrągłych mamy prawdziwe implikacje. jest tylko jeden taki. Jest to jednak tylko pozór. że wśród trzech przypadków. natomiast w drugim są dwie możliwości (0 lub 1): p→q 1 1 1 p→q ? 1 1 Podobna różnica zachodzi pomiędzy prawdziwymi implikacjami z fałszywym następnikiem i poprzednikiem: p→q 0 1 0 p→q 0 1 ? 41 . że my znamy obecnie również wartości poprzedników tych implikacji – są one prawdziwe. Tak więc w rzeczywistości mamy tylko jedną możliwość określenia wartości zmiennych q i r w badanych implikacjach – muszą być one prawdziwe: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 Po przepisaniu wartości q i r w inne miejsca. Wartość p możemy przepisać w miejsca. W pierwszym przypadku istnieje tylko jedna możliwość co do wartości drugiego członu (musi być 1). zauważmy jednak.

a więc prawdziwa jest negowana przez nią formuła w nawiasie. Natomiast z fałszywości alternatywy w nawiasie kwadratowym. czyli negację formuły p → q (bo to stojąca przed nawiasem negacja jest tu głównym spójnikiem) oraz alternatywę w nawiasie kwadratowym: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 0 Skoro fałszywa jest negacja.Zależności te powinny stać się jasne po dokładnym przeanalizowaniu tabelki dla implikacji. Natomiast w przypadku prawdziwej alternatywy z fałszywym pierwszym członem mamy tylko jedną możliwość – drugi człon musi być prawdziwy. Przykład: Zbadamy. Wpisujemy więc 1 pod q i przepisujemy ją tam. to prawdziwa musi być formuła. Skoro natomiast fałszywa jest alternatywa p ∨ r. do której negacja się odnosi. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 0 0 01 0 000 W pierwszym nawiasie mamy do czynienia z prawdziwą implikacją o fałszywym poprzedniku. a zatem nie jest ona tautologią. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 1 0 0 011 0 000 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. 42 . W takim wypadku nic jeszcze nie wiemy o następniku – zgodnie z tabelkami może być on albo fałszywy albo prawdziwy. otrzymujemy fałszywe obydwa człony alternatywy. Wartość zmiennej p przepisujemy tam. którym jest tu alternatywa. to fałszywe są oba jej człony. czy tautologią jest formuła: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] Zaczynając od postawienia zera przy głównym spójniku. wnioskujemy o fałszywości obu jej członów: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 1 0 0 0 0 Znowu mamy fałszywą negację.

i przepisujemy ją. gdy alternatywa jest prawdziwa. na podstawie faktu. zgodnie z tabelkami – cała koniunkcja musi być fałszywa. że zupełnie nie wiadomo. a jeden z jej członów fałszywy – wtedy. otrzymujemy 1 przy koniunkcji w nawiasie klamrowym i 0 przy q. obliczamy wartość zmiennej p – 0. gdy pierwszy jest prawdziwy: p∧q 100 p∧q 001 p∧q 00? p∧q ?00 Gdy utkniemy poważniej. tam gdzie jeszcze q się pojawia. że prawdziwa implikacja z fałszywym następnikiem musi mieć fałszywy poprzednik.Uwaga na błędy! W przypadku prawdziwej alternatywy również nie w każdym przypadku możemy obliczyć wartość drugiego członu na podstawie znajomości wartości jednego członu oraz całej formuły. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 00 1 01 0 0 43 . tam gdzie p występuje w alternatywie p ∨ q. tylko wtedy. Z prawdziwości koniunkcji wnioskujemy o prawdziwości obu jej członów: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 0 1 1 0 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 00 1 1 0 0 W tym momencie. Przykład: Sprawdzimy. Wartość q oczywiście przepisujemy.. czy tautologią jest formuła: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q Po założeniu fałszywości całej formuły.. co robić dalej. Możemy to uczynić jedynie wtedy. Jednakże przyjrzyjmy się bliżej koniunkcji q ∧ r. Jeden z członów tej koniunkcji jest fałszywy – a zatem. zgodnie z tabelkami drugi musi być prawdziwy: p∨q 011 p∨q 110 p∨q 11? p∨q ? 11 Podobnie w przypadku fałszywej koniunkcji możemy obliczyć wartość drugiego członu.

wpisujemy 1 pod zmienną r w formule p ∨ r i przepisujemy tę wartość do koniunkcji q ∧ r. Zauważmy jednak. podobnie jak przepisujemy wartości zmiennych: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 0 44 . Oto przypadki. fałszywości poprzednika implikacji oraz prawdziwości następnika implikacji.Ponieważ prawdziwa alternatywa z fałszywym pierwszym członem musi mieć prawdziwy drugi człon. Możemy więc przepisać wartość tej koniunkcji. Przykład: Sprawdzimy. WARTO ZAPAMIĘTAĆ. nie jest ona tautologią. że znamy wartość koniunkcji p ∧ q w ostatnim nawiasie. czy tautologią jest formuła: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) Pierwsze kroki są oczywiste i wyglądają następująco: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 W tym miejscu mogłoby się wydawać. która to koniunkcja występuje też w jeszcze jednym miejscu. że wszędzie mamy po kilka możliwości wpisania zer i jedynek. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 001 1 011 0 0 Ponieważ przy takich podstawieniach w powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. gdzie można obliczyć wartość zdania złożonego na podstawie tylko jednego z jego członów: p∧q 00 p∨q 11 p→q 0 1 p∧q 0 0 p∨q 11 p→q 1 1 Ogólnie – obliczenie wartości całego zdania złożonego jest możliwe na podstawie: fałszywości jednego z członów koniunkcji. prawdziwości jednego z członów alternatywy.

a zatem badana formuła nie jest tautologią. że nigdzie nie ma jednej możliwości wpisania zer i jedynek? Należy wówczas sprawdzić następujące rzeczy: – czy przepisałem wszystkie wartości zmiennych w inne miejsca. gdy obliczone są wartości zmiennych (przy negacji jest zawsze tylko jedna możliwość). Na podstawie prawdziwości implikacji w nawiasie kwadratowym oraz prawdziwości jej poprzednika możemy obliczyć wartość r – 1. gdy znane są wartości obu ich członów. – czy wpisałem wartości zmiennych. – czy możliwe jest gdzieś wpisanie wartości przy spójniku na podstawie znajomości wartości logicznej jednego z jego członów. gdy obliczone są wartości ich negacji lub wartości negacji. 45 . i przepisać ją: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 0 1 1 1 1 1 0 0 Teraz możemy z łatwością obliczyć wartość p w implikacji r → p (1) i przepisać ją do obu koniunkcji p ∧ q. to jej negacja musi być prawdziwa. Dwie możliwości od samego początku. {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 10 0 1 1 1 11 1 0 100 Przy takich podstawieniach nie ma żadnej sprzeczności. Mamy wtedy fałszywą koniunkcję z prawdziwym jednym członem – a zatem fałszywy musi być jej człon drugi – q. – czy możliwe jest obliczenia wartości członu jakiegoś spójnika na podstawie znajomości wartości drugiego członu oraz całego zdania. gdy „utknę” i wydaje się.Skoro koniunkcja p ∧ q jest fałszywa. gdzie zmienne występują. – czy można gdzieś przepisać wartość całego zdania złożonego. PRAKTYCZNA RADA: Co zrobić. Czasem już na początku mamy dwie możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. – czy wpisałem wartości przy spójnikach dwuargumentowych. na przykład gdy głównym spójnikiem jest równoważność.

czy to. Wartość logiczna zdań r i p jest oczywiście odwrotna do wartości ich negacji: 1 0 1110 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Po przepisaniu wartości zmiennych do lewej strony równoważności otrzymujemy: 1 1 1 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Pozostaje nam jeszcze obliczenie wartości implikacji q → r. ponieważ cała implikacja w kwadratowym nawiasie wyszła nam prawdziwa. Ponieważ jej poprzednik jest prawdziwy. natomiast fałszywy następniki – ~ p. nie stoi w sprzeczności z wartościami obliczonymi wcześniej. a następnik fałszywy. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości jej członów. co jest niemożliwe przy prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 46 .Przykład: [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] Sprawdzenie. Z fałszywości implikacji wiemy. czyli koniunkcja q ∧ ~ r. implikacja ta powinna być fałszywa: 1 1 10 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Teraz musimy sprawdzić. czy powyższa formuła może być schematem zdania fałszywego wymaga rozpatrzenia dwóch możliwości: 1 0 0 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 W przypadku „górnym” zacząć należy od prawej strony. Otrzymujemy tu sprzeczność. co wpisaliśmy na końcu. Fałszywa implikacja q → r jest jednocześnie następnikiem implikacji w nawiasie kwadratowym o poprzedniku p. że prawdziwy musi być jej poprzednik.

niczego jeszcze nie przesądza. gdy okazało się. wyeliminowanie jednego z nich (co dotąd zrobiliśmy). „dolny” przypadek. 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 1 0 1 1 Po obliczeniu wartości negacji zdań r oraz p.Uwaga na błędy! Otrzymanie sprzeczności w jednym z rozpatrywanych przypadków nie stanowi jeszcze dowodu. a następnie koniunkcji q ∧ ~ r. Tu oczywiście rozpoczynamy od lewej strony. a otrzymane wartości zmiennych przepisujemy do strony prawej. Należy pamiętać. czy tautologią jest następująca formuła: [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] Tu również głównym spójnikiem jest równoważność. Przykład: Zbadamy teraz. iż badana formuła jest tautologią. która może dać zdanie fałszywe w dwóch przypadkach: 1 0 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 47 . że sprawdzanie tautologiczności formuły przy pomocy metody skróconej polega na stwierdzeniu niemożliwości wygenerowania przez dany schemat zdania fałszywego. możemy stwierdzić. Ponieważ w badanym przykładzie już na samym początku stwierdziliśmy istnienie dwóch przypadków w których formuła mogłaby okazać się schematem zdania fałszywego. że schemat ten jest tautologią. otrzymujemy sprzeczność z prawej strony równoważności: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 11 10 1 01 Dopiero teraz. Musimy teraz zbadać drugi. że niemożliwe jest wygenerowanie przez badaną formułę zdania fałszywego na żaden z dwóch teoretycznie możliwych sposobów.

że formuła jest tautologią – sprzeczność może pojawić się już wcześniej. że badana formuła jest tautologią: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 0 1 00 1 1 1 1 0 0 10 0 01 48 . czyli r. że przy takim podstawieniu zer i jedynek w badanej formule nie występuje żadna sprzeczność. „dolnej” możliwości nic tu zmieni. że nie musimy znać wartości wszystkich zmiennych. Badanie drugiej. a następnie koniunkcji p ∧ ~ q oraz implikacji p → r na podstawie wartości logicznej ich członów: 1 0 10 0 0 0 11 1 0 1 10 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Okazuje się. więc możemy go zaniechać. Po obliczeniu wartości zmiennych i przepisaniu ich na stronę prawą otrzymamy: 1 0 10 0 0 0 1 0 1 1 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji q. że formuła ta może być schematem zdania fałszywego.W „górnym” przypadku należy rozpocząć od lewej strony. Po przepisaniu wartości r do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim sprzeczność. świadczącą o tym. Przykład: Zbadamy. Czasem nie trzeba wiedzieć wszystkiego. a więc na pewno nie jest tautologią. aby stwierdzić. Pokazaliśmy zatem. czy tautologią jest formuła: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) Po standardowo rozpoczętym sprawdzaniu formuły otrzymujemy: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 0 1 1 1 0 10 0 01 Teraz możemy obliczyć wartość koniunkcji q ∧ s na podstawie fałszywości jednego z jej członów oraz alternatywy p ∨ s na podstawie prawdziwości p: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 00 1 1 1 1 0 10 0 01 W pierwszym kwadratowym nawiasie mamy obecnie prawdziwą implikację z fałszywym następnikiem – a zatem fałszywy musi być również jej poprzednik. Bywa.

49 . Może też zdarzyć się odwrotna sytuacja: sprzeczność nie pojawi się. że formuła może być schematem zdania fałszywego (nie ma w tym żadnej sprzeczności). że sprzeczność pojawiła się. jaka pojawiła się w ostatnim przykładzie. Nie powinno to jednak nikogo szczególnie przestraszyć. czy tautologią jest formuła: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p. Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem. na pewno w badanej formule nie powstanie sprzeczność. W związku z tym możemy pod q wpisać dowolną wartość – cokolwiek bowiem tam wpiszemy. W istocie jest to sytuacja taka sama. gdyby było ono fałszywe. czy tautologią jest bardzo krótka formuła (p ∨ q) → (r ∧ s).. że jakiekolwiek q by nie było. jak i wtedy. niezależnie jakie zdanie podstawilibyśmy za jakąś zmienną. pomimo że nie poznaliśmy wartości zmiennej s. tyle że obecnie wystąpiła już na początku badania formuły i z niejako „większym natężeniem”. sprzeczność ta jest od s niezależna – wystąpiłaby zarówno gdyby zdanie oznaczane przez s było prawdziwe. Przykład: Zbadamy. Czasami może się zdarzyć i tak. (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 0 0 W takiej sytuacji wszędzie mamy po trzy możliwości. Przykład: Zbadamy. wykażemy. niemal natychmiast otrzymujemy: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 1 1 11 0 01 W obecnej sytuacji nie mamy żadnych informacji pozwalających określić wartość zdania oznaczanego przez q..Zauważmy. że w jakimś momencie w badanej formule wszędzie są pod dwie lub nawet trzy możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 111 11 0 01 lub [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 110 11 0 01 Gdy nic już nie wiadomo. choć na początku może wyglądać groźnie. Zauważmy jednak.

Przypomnijmy sobie jednak istotę skróconej metody zero-jedynkowej. Polega ona na poszukiwaniu takich podstawień zer i jedynek, aby formuła dała zdanie fałszywe. Tutaj już na pierwszy rzut oka mamy takich możliwości sporo – wystarczy zatem wybrać dowolną z nich i wpisać, na przykład: (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 10 0 000 W ten sposób pokazujemy, że formuła nie jest tautologią, ponieważ stała się schematem zdania fałszywego. Równie dobrym rozwiązaniem byłoby też na przykład takie: (p ∨ q) → (r ∧ s) 011 0 001

1.4.4. KONTRTAUTOLOGIE.
Jak dotąd stosowaliśmy metodę skróconą do badania, czy formuła jest tautologią. Gdy przy jej pomocy odkrywaliśmy, że formuła tautologią nie jest, nie wiedzieliśmy jeszcze, czy jest ona kontrtautologią, czy też może być schematem zarówno zdań prawdziwych, jak i fałszywych. Teraz zobaczymy, jak sprawdzić przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią. Procedura sprawdzania, czy formuła jest kontrtautologią różni się od sprawdzania tautologiczności jedynie wstępnym założeniem. Jak wiemy, kontrtautologia, to schemat dający wyłącznie zdania fałszywe. Aby zbadać przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią, musimy więc sprawdzić, czy może ona przynajmniej raz wygenerować zdanie prawdziwe. W praktyce wygląda to tak, że stawiamy 1 przy głównym spójniku zdania i znanymi już sposobami wyciągamy z tego wszelkie konsekwencje. Jeśli okaże się na końcu, że otrzymaliśmy sprzeczność, będzie to świadczyło, że formuła nie może być schematem zdania prawdziwego, a zatem jest kontrtautologią. Brak sprzeczności pokaże, że formuła przynajmniej raz może wygenerować zdanie prawdziwe, a więc nie jest kontrtautologią.

Przykład: Zbadamy, czy kontrtautologią jest formuła: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)]. Ponieważ głównym spójnikiem badanego schematu jest negacja, musimy sprawdzić, czy istnieje możliwość, aby przy negacji tej pojawiła się wartość 1.

50

~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 W kolejnych krokach wyciągamy wszelkie konsekwencje z przyjętego założenia. Jeżeli negacja ma być prawdziwa, to całe zdanie, do którego się ona odnosi (czyli alternatywa w kwadratowym nawiasie) musi być fałszywe. Jeśli fałszywa jest alternatywa, to fałszywe muszą być oba jej człony (zdania w nawiasach okrągłych). Otrzymujemy więc: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 0 0 0 1 W tym momencie mamy dwa miejsca, w których istnieje tylko jedna możliwość kombinacji zer i jedynek; nie jest istotne, od którego z nich zaczniemy. Gdy obliczymy najpierw wartość członów alternatywy w pierwszym nawiasie otrzymamy: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 Po przepisaniu wartości zmiennych p i q do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim ewidentną sprzeczność: implikacja z fałszywym poprzednikiem i prawdziwym następnikiem nie może być fałszywa. ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 0 1 Widzimy zatem, że nie jest możliwa sytuacja, aby badana formuła okazała się schematem zdania prawdziwego; jest więc ona na pewno kontrtautologią. Zauważmy na marginesie, że gdybyśmy najpierw obliczyli wartość członów implikacji w drugim nawiasie (gdzie też była tylko jedna możliwość), to otrzymalibyśmy sprzeczność przy alternatywie ~ p ∨ q.

Przykład: Zbadamy czy kontrtatulogią jest formuła {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r). Zaczynamy od postawienia symbolu 1 przy głównym spójniku, którym jest tu koniunkcja pomiędzy nawiasem klamrowym a okrągłym. Z prawdziwości tej koniunkcji wnosimy o prawdziwości obu jej członów, czyli koniunkcji w nawiasie klamrowym i implikacji w okrągłym: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 1 1 Ponieważ prawdziwa jest koniunkcja w nawiasie klamrowym, prawdziwe muszą być oba jej człony: implikacja p → q oraz negacja wyrażenia w nawiasie kwadratowym. Jeżeli

51

prawdziwa jest negacja, to oczywiście fałszywe musi być zdanie, do którego się ona odnosi, czyli implikacja (p ∨ r) → q. Z kolei, jeśli fałszywa jest implikacja, to prawdziwy musi być jej poprzednik, a fałszywy następnik: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 11 1 0 0 1 1 Obliczoną wartość zmiennej q przepisujemy we wszystkie miejsca, gdzie zmienna ta występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 0 11 1 0 0 1 01 Jedyne miejsce, w którym możemy coś wpisać ze stuprocentową pewnością, to pierwszy nawias okrągły. Jeżeli implikacja jest prawdziwa i jednocześnie ma fałszywy następnik, to fałszywy musi być również jej poprzednik. Oznaczamy więc p jako zdanie prawdziwe i przepisujemy tę wartość tam, gdzie jeszcze zdanie to występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 01 0 0 1 01 Obecnie możemy obliczyć wartość r w alternatywie p ∨ r. Jeżeli alternatywa jest prawdziwa, a jeden jej człon jest fałszywy, to prawdziwy musi być człon drugi. Wpisujemy więc 1 przy zmiennej r i przepisujemy tę wartość pod r w implikacji w ostatnim nawiasie: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 011 0 0 1 0 1 1 Ponieważ nigdzie nie występuje tu sprzeczność, pokazaliśmy, że badana formuła może być schematem zdania prawdziwego, a więc nie jest kontrtautologią.

1.4.5. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.
Czy przy pomocy metody skróconej można od razu, „w jednej linijce” stwierdzić status logiczny formuły – zbadać czy jest ona tautologią, kontrtautologią czy też żadną z nich? To zależy jak na to spojrzeć. Badanie czy formuła jest tautologią wymaga innego założenia, niż badanie czy jest kontrtatulogią, więc w zasadzie należy zbadać przynajmniej dwie możliwości. Jednakże, gdy otrzymamy wynik „pozytywny” (to znaczy, że formuła jest tautologią lub jest kontrtautologią), to wiemy od razu, że nie jest ona niczym innym. Gdy natomiast otrzymamy wynik „negatywny”, to wiemy jedynie, że formuła czymś nie jest, dalej nie znając jej dokładnego statusu logicznego. 52

Czy formuła może „nie dać” się sprawdzić, czy jest tautologią lub kontrtautologią przy pomocy metody skróconej? Sprawdzić przy pomocy metody skróconej da się zawsze. Jednakże czasami już na początku może pojawić się kilka możliwości do zbadania (na przykład gdyby ktoś chciał sprawdzić, czy tautologią jest formuła z koniunkcją jako głównym spójnikiem). W takich wypadach metoda skrócona może stać się nieefektywna i wcale nie mniej pracochłonna od metody „zwykłej”.

53

stwierdzamy.1. Zdania. to o zdaniu Jutro będzie padać lub nie będzie padać możemy powiedzieć. czy schemat jest tautologią. Sprawdzenie. że zdanie p musi być jednocześnie prawdziwe i fałszywe. że jest ono prawdą logiczną. to zdanie takie nazywamy prawdą logiczną. Jeśli schemat jakiegoś zdania języka naturalnego jest tautologią. Zdania takie są fałszywe na mocy samych spójników logicznych. Schemat tego zdania. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. Formuła p ∨ ~ p jest tautologią – gdybyśmy chcieli postawić 0 pod jej głównym spójnikiem. Zdanie będące prawdą logiczną jest prawdziwe ze względu na znaczenie tylko i wyłącznie użytych w nim spójników logicznych. CZY ZDANIE JEST PRAWDĄ LOGICZNĄ LUB FAŁSZEM LOGICZNYM. PRAWDA LOGICZNA I ZDANIA WEWNĘTRZNIE SPRZECZNE. a więc otrzymalibyśmy sprzeczność. że 54 .5.1. okazało by się. czy zdanie jest prawdą logiczną jest bardzo proste i wymaga połączenia dwóch umiejętności: zapisywania schematu zdania oraz sprawdzania. ŁYK TEORII. to oczywiście p ∨ ~ p.5. których schematy są kontrtautologiami nazywamy fałszami logicznymi lub zdaniami wewnętrznie sprzecznymi.2. jeśli schemat tautologią nie jest. niezależnie od treści zdań składowych. p∨~p 00 01 Ponieważ schemat zdania okazał się tautologią. Przykład: Zbadamy bardzo proste zdanie: Jutro będzie padać lub nie będzie padać. 1. Łatwo zauważyć. zdanie nie jest również prawdą logiczną. że zdanie to jest prawdą logiczną. Jeżeli schemat badanego zdania okaże się tautologią.5. 1.

na przykład Zdam egzamin lub nie zdam egzaminu. Przykład: Sprawdzimy. zdanie stwierdza coś. że formuła nie może stać się schematem zdania fałszywego. że takie bezwzględnie prawdziwe wyrażenia otrzymamy podstawiając dowolne zdanie za zmienną p w schemacie p ∨ ~ p. Zauważmy.faktycznie zdanie to nie może okazać się fałszywe – cokolwiek stanie się jutro. Sprawdzenie. Jak łatwo się domyślić polega ono na napisaniu schematu zdania. 55 . co na pewno się wydarzy. badane zdanie jest prawdą logiczną. Przykład: Sprawdzimy. czy dane zdanie jest wewnętrznie sprzeczne jest równie proste. niezależnie jaka będzie pogoda. a następnie zbadaniu. to nie jest zakochany. Następnie sprawdzamy. że jeśli Jan jest zakochany. to jest zazdrosny. czy jest on kontrtautologią. q – Jan jest zazdrosny. Nasz prezes jest mądrym człowiekiem lub nie jest on mądrym człowiekiem itp. W związku z tym badanie zdanie jest prawdą logiczną. a zatem jest tautologią. czy prawdą logiczną jest zdanie: O ile jest tak. to przecina szkło lub jeśli nie jest diamentem. czy prawdą logiczną jest zdanie: Jeśli ten kamień jest diamentem. Piszemy schemat zdania pamiętając o zastępowaniu tych samych zdań prostych tymi samymi zmiennymi: (p → q) → (~ q → ~ p) p – Jan jest zakochany. to nie przecina szkła. czy powyższa formuła jest tautologią: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Okazuje się. to jeśli Jan nie jest zazdrosny. (p → q) ∨ (~ p → ~ q) 1 0 0 0 01 0 10 Ponieważ schemat okazał się tautologią.

samo zdanie jest wewnętrznie sprzeczne (jest fałszem logicznym). 56 . ale ja jestem za i jestem przeciw jest wewnętrznie sprzeczne. to nie jestem przeciw.Przykład: Zbadamy czy zdanie Jeżeli jestem za. (p → ~ q) ∧ (p ∧ q) 1 1 01 1 1 1 1 Ponieważ schemat badanego zdania jest kontrtautologią.

W tym celu musimy najpierw zapoznać się z pojęciem wynikania logicznego. gdy nie jest możliwa sytuacja. uzależnione jest tylko i wyłącznie od obecnych w nich stałych logicznych (a więc.1. w przypadku rachunku zdań. a drugie fałszywe (lub. W logice pojęciem wynikania posługujemy się w bardzo ścisłym sensie. Mówimy. bo nie jest możliwe. że nie jest możliwa sytuacja. a pod kreską schemat drugiego: schemat zdania A –––––––––––––– schemat zdania B Następnie sprawdzamy. WYNIKANIE LOGICZNE. I tak na przykład.6. a 0 przy głównym spójniku zdania B i wyciągamy z takich założeń wszelkie konsekwencje – podobnie jak to czyniliśmy 57 . czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. gdy prawdziwe jest pierwsze zdanie. czy jest możliwa sytuacja. w przypadku wynikania logicznego to. aby zdanie A było prawdziwe. W przykładzie powyżej mieliśmy do czynienia z wynikaniem w szerokim sensie. mówiąc o tak zwanym wynikaniu logicznym. że z pewnego zdania A wynika (w szerokim znaczeniu tego słowa) zdanie B. aby zdanie A było prawdziwe. aby pierwsze było prawdziwe. jak kto woli. Schematy te piszemy na ogół w specjalnej formie – schemat pierwszego nad kreską. Posługując się schematami zdań oraz tabelkami zerojedynkowymi można sprawdzać poprawność logiczną prostych wnioskowań. musimy najpierw napisać schematy obu zdań. a B fałszywe. ujmując rzecz inaczej. aby zdanie A było prawdziwe. ze zdania Jan jest starszy od Piotra wynika zdanie Piotr jest młodszy od Jana. To czy z jednego zdania wynika logicznie drugie możemy łatwo sprawdzić przy pomocy metody zero-jedynkowej. 1. od spójników logicznych). to gdy tylko A jest prawdziwe.1. Czyli. ale nie z wynikaniem logicznym.6. to i prawdziwe musi być drugie). a jednocześnie B fałszywe. Aby tego dokonać. podobnie jak sprawdzamy. ŁYK TEORII. Stosunek wynikania uzależniony był tam od znaczenia słów „starszy” i „młodszy. Wpisujemy symbol 1 przy głównym spójniku zdania A. również prawdziwe musi być B. a B fałszywe. w przypadku gdy ze zdania A wynika zdanie B.

to gospodarka nie rozwija się dobrze. że nie jest możliwe aby A było prawdziwe a B fałszywe. Gdy okaże się. 58 . Przykład: Sprawdzimy. sprawdzamy. czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. zakładamy. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. Gdy natomiast wyciągając konsekwencje z przyjętego założenia dojdziemy do sprzeczności. DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie metoda badania czy z jednego zdania wynika zdanie drugie wygląda następująco: – – – – piszemy schematy zdań. a drugie fałszywe. a zatem. będzie to oznaczać. ze zdania A nie wynika logicznie zdanie B. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. że ostatecznie nigdzie nie wystąpi sprzeczność. gdy podatki nie są wysokie. wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje.6. zgodnie z definicją wynikania. że sytuacja gdzie zdanie A jest prawdziwe. jeśli sprzeczności nie ma. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: p≡~q –––––––– q→~p p – gospodarka rozwija się dobrze. czy może ona wystąpić. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. a więc.przy badaniu tautologii i kontrtautologii. a B fałszywe może zaistnieć. ze zdania A nie wynika B. będzie to wskazywać. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B.2. CZY Z JEDNEGO ZDANIA WYNIKA DRUGIE. q – podatki są wysokie. jeżeli otrzymamy sprzeczność. świadczy to. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. 1.

to gospodarka nie rozwija się dobrze. 59 .Uwaga na błędy! Należy bezwzględnie pamiętać o zastępowaniu tych samych zdań prostych występujących w różnych miejscach przez te same zmienne. a drugie fałszywe. 1 p≡~q –––––––– q→~p 0 Z fałszywości implikacji możemy określić wartości logiczne zmiennych p oraz q i przenieść je do pierwszego zdania: 11 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Gdy na podstawie prawdziwości q obliczymy wartość prawej strony równoważności otrzymamy ewidentną sprzeczność – prawdziwą równoważność z jednym członem prawdziwym. że sytuacja aby pierwsze zdanie było prawdziwe. Możemy zatem powiedzieć. że ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. gdy podatki nie są wysokie wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. 110 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Widzimy zatem. a drugie fałszywe nie jest możliwa. Sprawdzamy teraz. a drugim fałszywym. czy może zajść sytuacja.

a drugie fałszywe. czy z pierwszego zdania wynika zdanie drugie. Zdarza się. 1 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 0 Z fałszywości implikacji na dole łatwo obliczamy wartości ~ r. iż niektórzy nie zwracają uwagi na tę istotną różnicę i na zasadzie „coś z czegoś wynika” beztrosko dają odpowiedź: zdanie pierwsze wynika z drugiego. to impreza się nie udała. Przykład: Sprawdzimy. czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. czy możliwa jest sytuacja. wynika logicznie zdanie Jeśli impreza się nie udała. oraz p ∨ q. Jest to bardzo duży błąd. Wartości tych zmiennych przenosimy do pierwszego zdania: 0 0 1 0 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 Po obliczeniu wartości koniunkcji p i q oraz negacji r. a nie na odwrót. q i r. że w badanych schematach wszystko się zgadza – nie ma żadnej sprzeczności: 0 0 0 1 10 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 60 . a następnie samych zmiennych p.Uwaga na błędy! W opisany wyżej sposób sprawdzamy zawsze. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) Sprawdzamy teraz. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. to był na niej Zdzisiek lub Wacek. okazuje się.

że formuła jest tautologią. 1. wynika logicznie zdanie Jeśli nie było Zdziśka i nie było Wacka. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. to impreza udała się. tym razem przy pomocy twierdzenia o dedukcji. gdy formuła A → B jest tautologią. Jedno z ważniejszych twierdzeń logicznych. czy jest ona tautologią jest bardzo proste: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) 1 101 0 10 01 Otrzymana sprzeczność świadczy. rozpatrywany już przykład – czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. po czym sprawdzić. to oznacza to.6. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. Przykład: Sprawdzimy. posługując się twierdzeniem o dedukcji. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy twierdzenia o dedukcji czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. Do sprawdzania. Aby. wynikanie nie zachodzi. zgodnie z twierdzeniem o dedukcji. że jak najbardziej możliwa jest sytuacja. gdy podatki nie są wysokie. tak zwane twierdzenie o dedukcji. Stwierdzamy zatem. że w tym wypadku zdanie drugie nie wynika logicznie ze zdania pierwszego. czy tak zbudowana formuła jest tautologią. a więc. jeśli formuła tautologią nie jest. wykorzystać można również pojęcie tautologii. to gospodarka nie rozwija się dobrze. to impreza się nie udała. iż ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie.Brak sprzeczności świadczy.3. sprawdzić czy z jednego zdania wynika drugie. musimy napisać schematy tych zdań. a drugie fałszywe. Jeśli formuła jest tautologią. 61 . głosi bowiem co następuje: ze zdania A wynika logicznie zdanie B wtedy i tylko wtedy. następnie połączyć je spójnikiem implikacji. ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. Formuła powstała z połączenia implikacją schematów zdań wygląda następująco: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) Sprawdzenie.

Po połączeniu implikacją schematów powyższych zdań otrzymujemy formułę: [(p ∧ q) → ~ p] → [(~ p ∧ ~ q) → r] Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem otrzymujemy ostatecznie: [(p ∧ q) → ~ r] → [(~ p ∧ ~ q) → r] 000 1 10 0 101 10 0 0 Brak sprzeczności świadczy. A zatem ze zdania pierwszego nie wynika logicznie zdanie drugie. 62 . że formuła nie jest tautologią.

ŁYK TEORII. że dana reguła jest niededukcyjna (zawodna). w którym pierwsze zdanie pełni rolę jedynej przesłanki. jeszcze o tym nie wiedząc. albo po prostu regułą). Sprawdzenie poprawności wnioskowania rozpoczynamy od napisania schematów wszystkich zdań wchodzących w jego skład.1. poprawność bardzo prostego wnioskowania. Gdy badaliśmy. WNIOSKOWANIA. oraz faktu. Gdy ktoś na podstawie wiary. Mówimy bowiem. 1. wśród reguł wyróżniamy bowiem reguły dedukcyjne (inaczej mówiąc niezawodne) i reguły niededukcyjne (zawodne). a jednocześnie wniosek fałszywy. to jest to właśnie wnioskowanie.7. natomiast w przypadku reguły niededukcyjnej (zawodnej) wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. czy możliwa jest sytuacja. Taki. sprawdzaliśmy jednocześnie. to taka. w której wniosek wynika logicznie z przesłanek. a zatem oparte na niej wnioskowanie jest poprawne.7. to po południu będzie deszcz. Wnioskowanie jest to proces myślowy. Nazwa „reguła” mogłaby sugerować.1. że mamy do czynienia z regułą dedukcyjną (niezawodną). że jest to coś zawsze poprawnego – tak jednak nie jest. a to z kolei świadczy o tym. że oparte na tej regule wnioskowanie jest z logicznego punktu widzenia niepoprawne. Reguła dedukcyjna (niezawodna). 63 . schemat wniosku pod kreską. Schematy przesłanek piszemy nad kreską. świadczy to. Jeśli sytuacja taka może wystąpić (nigdzie nie pojawia się sprzeczność) to znaczy to. Gdy natomiast założenie prawdziwości przesłanek i fałszywości wniosku doprowadzi do sprzeczności. że dziś po południu będzie padać. Badanie dedukcyjności reguły przeprowadzamy sprawdzając. a drugie wniosku. znany już z poprzedniego rozdziału. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). Obecnie zajmiemy się wnioskowaniami z większą ilością przesłanek. iż wnioskowanie jest poprawne. dochodzi do wniosku. iż dziś rano jaskółki nisko latają. Badanie logicznej poprawności wnioskowania wiąże się ściśle z pojęciem wynikania logicznego. iż jeśli jaskółki rano nisko latają. aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. jeśli wniosek wynika logicznie z przesłanek. układ schematów nazywamy regułą wnioskowania (lub regułą inferencji.

We wnioskowaniu tym widzimy dwa zdania stanowiące przesłanki oraz oczywiście zdanie będące wnioskiem. ~ q ––––––––––––– ~p 0 64 . że reguła jest dedukcyjna (niezawodna): wniosek wynika logicznie z przesłanek. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI WNIOSKOWAŃ. a zatem badane wnioskowanie jest poprawne. – jeżeli otrzymamy sprzeczność. że wszystkie przesłanki są prawdziwe. sprawdzamy. Schematy zdań ułożone w formie reguły. czy wniosek wynika z przesłanek. wyglądają następująco: p → (q ∨ r). Przykład: Sprawdzimy poprawność wnioskowania: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. Zatem Wacek nie dostał wypłaty. a więc wnioskowanie jest logicznie niepoprawne. że reguła jest niededukcyjna (zawodna): wniosek nie wynika z przesłanek. „a więc” itp. 1. a wniosek fałszywy. Wniosek poznajemy zwykle po zwrotach typu „zatem”.2. to znak. czy może ona faktycznie wystąpić. na której opiera się powyższe wnioskowanie. czy reguła jest niezawodna. jeśli sprzeczności nie ma. a jednocześnie wniosek fałszywy: 1 1 p → (q ∨ r). zakładamy. czy możliwa jest sytuacja aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. a więc. Wacka nie ma w barze.7. ~ q ––––––––––––– ~p Badając. – wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. świadczy to.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie sprawdzenie poprawności wnioskowania wygląda następująco: – – piszemy schematy zdań w postaci reguły. sprawdzamy.

~ q ––––––––––––– ~p 01 Ponieważ przy takich podstawieniach nie pojawia się nigdzie sprzeczność. Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. ponieważ fałszywe są oba jej człony. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 0 Następnie obliczamy wartości członów alternatywy we wniosku oraz wartość q. Na podstawie tych faktów możemy dać ostateczną odpowiedź. następnie przepisujemy te wartości i wiedząc. aby przesłanki były prawdziwe. na której oparte jest wnioskowanie zaczynamy następująco: 1 1 p → (q ∨ r). Zatem Wacek nie dostał wypłaty lub jest u Zenka. iż badane wnioskowanie nie jest poprawne. Wacka nie ma w barze. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 65 . wpisujemy wartość 1 nad spójnikiem alternatywy. a wniosek fałszywy. że fałszywa musi być alternatywa (q ∨ r). które musimy wykonać przedstawiają się następująco: obliczamy wartości zdań p oraz q na podstawie znajomości wartości ich negacji. Badając regułę. czyli jej wniosek nie wynika z przesłanek. Po bliższym przyjrzeniu się implikacji odkrywamy w niej sprzeczność: 1 1 000 10 p → (q ∨ r). iż prawdziwa implikacja z prawdziwym poprzednikiem musi mieć prawdziwy następnik. Przykład: Zbadamy teraz poprawność wnioskowania będącego modyfikacją rozumowania z poprzedniego przykładu. znając wartość alternatywy oraz jednego z jej członów – q. Powyższa reguła jest zatem zawodna. obliczamy wartość r – 1: 1 1 011 10 p → (q ∨ r).Dalsze kroki. wykazaliśmy że możliwa jest sytuacja. Wartości te przepisujemy do pierwszej przesłanki i stwierdzamy.

UWAGA! Badając dedukcyjność reguł. Teraz łatwo obliczamy wartości p oraz q i przepisujemy je. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––––– r Po założeniu prawdziwości przesłanek oraz fałszywości wniosku. sprzeczności mogą pojawić się w różnych miejscach. q → (p ∨ r). Tak więc to „Tola” jest agentem. Jeśli „Bolek” jest agentem. a badane wnioskowanie poprawne.Pokazaliśmy. Po 66 . aby przesłanki były prawdziwe. to jest nim też „Lolek” lub „Tola”. Powyższa reguła jest zatem niezawodna. a wniosek fałszywy. Jeśli jednak „Tola” nie jest agentem. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 Oczywiście jest to równie dobre rozwiązanie. W trzeciej przesłance mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem stwierdzamy. zaś nie jest nim „Tola”. Na przykład w powyższym przykładzie ostateczny wynik mógł wyglądać następująco: 1 1 010 10 p → (q ∨ r). q → (p ∨ r). Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego wnioskowania: Jeśli „Lolek” jest agentem. to jest nim „Lolek” a nie jest „Bolek”. że tym razem nie jest możliwa sytuacja. że prawdziwy musi być jej następnik – koniunkcja p ∧ ~ q. Reguła na której oparte jest powyższe wnioskowanie wygląda następująco: p → (q ∧ ~ r). podobnie jak przy sprawdzaniu czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. to agentem jest też „Bolek”. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji r. a następnie przepisaniu wszędzie wartości r otrzymujemy: 1 0 1 0 01 p → (q ∧ ~ r).

bierzemy powstałe wyrażenie w nawias i łączymy koniunkcją z wziętą w nawias trzecią przesłanką. której poprzednik stanowią połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. to zrobił to John. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Sprzeczność w pierwszej przesłance pokazuje.obliczeniu wartości koniunkcji w pierwszej przesłance oraz alternatywy w drugiej otrzymujmy: 1 1 00 10 0 1 110 101 1 110 p → (q ∧ ~ r). Praktycznie czynimy to tak. a następnik – wniosek. że reguła jest niezawodna (a zatem oparte na niej wnioskowanie poprawne) gdy tautologią jest implikacja. Ale Mike nie zastrzelił Billa. a wniosek fałszywy. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. następnie bierzemy wszystkie przesłanki w jeden największy nawias i łączymy to wyrażenie z wnioskiem przy pomocy symbolu implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 67 . Do sprawdzenia poprawności wnioskowania można również wykorzystać pojęcie tautologii. ~ q → (p ∨ r). to zrobił to Ted lub Mike. 1. że bierzemy w nawias pierwszą przesłankę. której poprzednik będą stanowić połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. Wnioskowanie jest więc poprawne. aby przesłanki były prawdziwe.3. łączymy ją koniunkcją z wziętą w nawias drugą przesłanką. iż nie jest możliwa sytuacja. Reguła na której opiera się wnioskowanie wygląda następująco: ~ p → q. q → (p ∨ r). Przykład: Zbadamy przy pomocy twierdzenia o dedukcji następujące wnioskowanie: Jeżeli to nie Ted zastrzelił Billa. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. ~ r –––––––––––––––––––––– p Aby móc skorzystać z twierdzenia o dedukcji musimy zbudować implikację.7. Jeśli zaś John nie zastrzelił Billa. w podobny sposób. a następnik – wniosek. Zatem to Ted zastrzelił Billa. jak to czyniliśmy przy okazji sprawdzania. Twierdzenie o dedukcji mówi bowiem.

albo że formuła jest (lub nie jest) dedukcyjna. Można badać dedukcyjność reguły korzystając z pojęcia tautologii. aby dobrze zlokalizować główny spójnik poprzednika implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 1 0 0 Ponieważ mamy prawdziwą koniunkcję. ale wtedy musimy najpierw zbudować odpowiednią formułę. gdzie zmienne te jeszcze występują: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 0 0 110 0 0 W pierwszym nawiasie mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem możemy obliczyć wartość q – 1. z czego wnioskujemy o prawdziwości implikacji ~ p → q oraz ~ q → (p ∨ r). Znowu mamy prawdziwą koniunkcję. z czego wnioskujemy. Po przepisaniu jej oraz obliczeniu wartości ~ q i alternatywy p ∨ r otrzymujemy: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 01 1 00 0 110 0 0 Przy takim podstawieniu symboli 0 i 1 w badanej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Ważne jest. Formuła nie jest więc tautologią. trzeba to robić bardzo uważnie. czyli ciąg formuł.Następnie sprawdzamy. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie badaliśmy niezawodność (dedukcyjność) reguły korzystając z pojęcia tautologii. Nie wolno jednak mylić pojęć i mówić na przykład. czy formuła ta jest tautologią. że reguła na której opiera się wnioskowanie jest zawodna. Dedukcyjna (niezawodna) może być (lub nie być) reguła. Wartości p i r możemy przepisać tam. a samo wnioskowanie niepoprawne. Podkreślmy więc: Tautologią może być (lub nie być) pojedyncza formuła. to prawdziwe muszę być oba jej człony – koniunkcja w nawiasie klamrowym oraz ~ r. 68 . że reguła jest (bądź nie jest) tautologią. Ponieważ w powyższym schemacie mamy bardzo dużo nawiasów.

sprawdzamy czy wniosek wynika logicznie z przesłanek. Czym różni się sprawdzenie poprawności wnioskowania. dziesięć. czy z jednego zdania wynika drugie zdanie jest po prostu sprawdzeniem poprawności wnioskowania mającego tylko jedną przesłankę. od sprawdzenia. sześćdziesiąt itd. Wnioskowania mogą mieć różną ilość przesłanek: jedną. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.1. a więc czy z jednego zdania wynika drugie zdanie.. lub logicznie niepoprawne. lub przykładowo zapisany na papierze.. po prostu sprawdzamy.. czy wniosek z niej wynika. Wnioskowanie może być logicznie poprawne – wtedy gdy między przesłankami a wnioskiem zachodzi stosunek wynikania. Gdy mamy wnioskowanie z tylko jedną przesłanką. Mówiąc jeszcze inaczej: sprawdzenie. Czym wnioskowanie różni się od wynikania? Wnioskowanie to pewien proces myślowy zachodzący w głowie rozumującej osoby.. 69 . czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie? Praktycznie niczym się nie różni. dwie.4... gdy stosunek taki nie zachodzi. Sprawdzając czy wnioskowanie jest poprawne. trzy. Wynikanie natomiast to związek mogący zachodzić pomiędzy przesłankami i wnioskiem.7.

p ∨ ~ (r → s). bądź też jako alternatywa p ∨ (q → r). Można powiedzieć. Na gruncie rachunku zdań amfiboliami są wyrażenia. natomiast nie są formułami tego rachunku wyrażenia: p ~ q. Np. Fałsz logiczny – (zdanie wewnętrznie sprzeczne) – zdanie. Reguła dedukcyjna – (reguła niezawodna) – reguła w której niemożliwe jest. r – pojadę na wakacje). Kontrtautologia – formuła będąca schematem wyłącznie zdań fałszywych. dopuszczające kilka możliwości interpretacji. Prawda logiczna – zdanie. Oparte na takiej regule wnioskowanie jest logicznie poprawne (dedukcyjne). natomiast wniosek schematem zdania fałszywego. w których nie jest jednoznacznie określony spójnik główny. Np. Mówiąc „schemat zdania” rozumiemy przez to na ogół domyślnie schemat główny. reguła inferencji) ciąg formuł wśród których wyróżnione są przesłanki i wniosek. którego schematem jest tautologia. Możemy również powiedzieć. Formułami klasycznego rachunku zdań są np.SŁOWNICZEK.: p. Formuła – według ścisłej definicji formuła jest to wyrażenie zawierające zmienne. p ≡ ∨ q. W języku naturalnym amfibolią jest na przykład zdanie: Oskarżony zakopał łup wraz z teściową. iż formułą danego rachunku logicznego nazywamy każde poprawnie zbudowane wyrażenie tego rachunku. Schemat główny zdania – jest to schemat zawierający wszystkie spójniki logiczne dające się wyodrębnić w zdaniu (najdłuższy możliwy schemat danego zdania). w przypadku zdania Jeżeli nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni to nie pojadę na wakacje. → (p ∧ q). 70 . q – nie pojadę na wakacje) nie jest jego schematem głównym. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. q – obleję sesję na uczelni. ~ q. (p ∧ q) ≡ ~ r. p ∨ q → r może być rozumiane jako implikacja (p ∨ q) → r. Amfibolia – wyrażenie wieloznaczne. że reguła jest schematem całego wnioskowania. Reguła – (reguła wnioskowania. tak jak formuła jest schematem pojedynczego zdania. (p – zarobię wystarczająco dużo. formuła p → q (p – nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni. Schemat główny tego zdania wygląda następująco: (~ p ∨ q) → ~ r. którego schematem jest kontrtautologia.

za który można podstawić zdanie. Zmienna zdaniowa – symbol.Spójnik główny – spójnik niejako wiążący w całość całą formułę. która nie jest w stanie stać się schematem zdania fałszywego. że..wtedy i tylko wtedy w znaczeniu ściśle zdefiniowanym w tabelkach zerojedynkowych. W formule (p ∨ q) → r spójnikiem głównym jest implikacja.. q. Zdanie proste – zdanie w którym nie występuje żaden spójnik logiczny. Spójnik logiczny – spójnikami logicznymi są wyrażenia nieprawda.. tautologia jest to formuła. Wartość logiczna zdania – prawdziwość lub fałszywość zdania. i. itd. 71 . W klasycznym rachunku zdań zmienne zdaniowe symbolizowane są na ogół przez litery p. w formule p ∨ (q → r) – alternatywa..to. Do stałych logicznych KRZ zaliczamy spójniki logiczne. Tautologia – formuła będąca schematem wyłącznie prawdziwych zdań. Stała logiczna – stałe logiczne wraz ze zmiennymi i znakami interpunkcyjnymi (nawiasami) składają się na język danego rachunku logicznego. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji).. Zdanie – mówiąc „zdanie” rozumiemy przez to w logice „zdanie w sensie logicznym”. natomiast w ~ [(p ∨ q) → r] negacja. s. r. jakie zdania podstawialibyśmy za obecne w niej zmienne. Zdaniami w sensie logicznym są tylko zdania oznajmujące. Innymi słowy. Wnioskowanie – proces myślowy. jeśli. W każdej formule musi być taki spójnik i może być on tylko jeden. niezależnie od tego.. lub.

jak się wydaje. Prawda jest taka. że nie jest możliwe.n. ich schematami będą reprezentujące zdania proste pojedyncze zmienne zdaniowe. na której wnioskowanie to jest oparte. gdyż nic nie stoi na przeszkodzie. a wniosek fałszywy. Zamiast rachunku zdań należało tu bowiem wykorzystać system nazywany sylogistyką (teorią sylogizmów) lub czasem rachunkiem nazw. a więc wniosek. Nie jest to jednak dobry wniosek. Każdy pies jest ssakiem. że jest to rozumowanie poprawne. q –––– r Reguła ta nie jest oczywiście dedukcyjna. Ponieważ ani przesłanki. Opisany w poprzednim rozdziale klasyczny rachunek zdań nie jest niestety narzędziem nadającym się do analizy wszelkich rozumowań. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. q –––– r 0 Jaki morał wynika z powyższego przykładu? Ktoś mógłby powiedzieć. wynika z przesłanek. ani wniosek nie zawierają w sobie spójników logicznych.e przez greckiego filozofa Arystotelesa.Rozdział II SYLOGISTYKA. rozważmy następujące rozumowanie: Każdy jamnik jest psem. którzy choć w zarysach przypominają sobie pojęcie wynikania logicznego łatwo zauważą. aby przesłanki były prawdziwe. wygląda zatem następująco: p. Aby się o tym przekonać. Reguła. że logika jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem – rozumowanie w sposób oczywisty poprawne okazało się na gruncie logiki błędnym. Na marginesie dodajmy. aby zaszła sytuacja: 1 1 p. że do analizy powyższego przykładu użyliśmy niewłaściwego narzędzia. WSTĘP. Spróbujmy jednak zbadać powyższe rozumowanie na gruncie rachunku zdań. 72 . że sylogistyka jest najstarszym systemem logicznym – opracowana została w IV w p. Nawet dla osoby nie znającej logiki powinno być oczywiste. Ci.

na przykład każdy pies jest ssakiem. . są. Podobnie jak to było w przypadku rachunku zdań. – „o”. Nikt nie ma wątpliwości. że nazwami są takie wyrażenia jak pies... niektóre. Na gruncie sylogistyki rolę stałych logicznych pełnią nie spójniki zdaniowe.. w miejscach wykropkowanych znajdować się powinny nazwy. poznanie teorii sylogizmów rozpoczniemy od nauki zapisywania schematów zdań. niektóre. SCHEMATY ZDAŃ... Trzeba jednak koniecznie zaznaczyć. niektóre.. pilny student uniwersytetu.1.. oznaczany jest symbolem litery „a”. ale cztery następujące zwroty: każde.. nie są. ssak. Z tego właśnie powodu... nie są. niektórzy politycy nie są złodziejami itp..2. – „i”.. żaden student nie jest analfabetą.1. że nazwa wcale nie musi składać się tylko z jednego rzeczownika – nazwami są również na przykład takie wyrażenia jak duży pies. żaden. czy też złodziej poszukiwany listem gończym w całym kraju. Przyjęło się... nie jest. Sporządzanie schematów zdań polegać będzie na wyszukiwaniu tych zwrotów i zastępowaniu ich odpowiednimi symbolami. 73 ...... ŁYK TEORII.1. czy złodziej. niektóre.. 2..... – litery„e”. Łatwo zauważyć. są.... nie jest. własności czy też procesy dziejące się w czasie. żadne.. że zwrot każde.. jest.... sylogistyka nazywana jest rachunkiem nazw. jest. student... W tym miejscu konieczne jest małe wyjaśnienie odnośnie nazw. że aby przy użyciu takich zwrotów powstały sensowne wyrażenia.. że elementami łączonymi przez stałe logiczne są tu nazwy. Nazwy nie muszą też odnosić się jedynie do obiektów fizycznych – mogą one wskazywać również „byty” bardziej abstrakcyjne – na przykład uczucia.

nie mówiąc jednakże równocześnie (wbrew temu. co się potocznie przyjmuje). S i P – niektóre S są P (lub: istnieją S będące P). Zbiór wszystkich desygnatów nazwy to zakres (lub inaczej: denotacja) nazwy. Zdania tych czterech typów nazywamy zdaniami kategorycznymi. a nie tylko niektóre. Zmienne odpowiadające nazwom w schematach sylogistycznych przyjęło się oznaczać przy pomocy dużych liter S oraz P – symbole te pochodzą one od łacińskich nazw subiectum – podmiot. a każda z nich może łączyć tylko dwie nazwy. żelazne zdrowie. Tak więc na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. zdania typu niektóre S są P oraz niektóre S nie są P nazywamy zdaniami szczegółowymi – bo mówią one tylko o niektórych S. Obiekty wskazywane przez nazwy określamy mianem desygnatów danej nazwy. znaczenie zdań szczegółowych. Zdanie niektóre S są P stwierdza tu tylko tyle. natomiast żadne S nie jest P oraz niektóre S nie są P zdaniami przeczącymi. Ponieważ w sylogistyce mamy tylko cztery stałe logiczne. iż istnieją 74 . nieco inne od potocznego. w systemie tym istnieje możliwość napisania jedynie czterech rodzajów schematów: S a P – oznaczający zdanie każde S jest P. oraz praedicatum – orzecznik. strach przed sprawdzianem. że istnieją obiekty S będące jednocześnie P. jakie przyjmują one w sylogistyce. wyprawa w kosmos lub zapalenie wyrostka robaczkowego. Zdania kategoryczne typu każde S jest P oraz żadne S nie jest P nazywamy zdaniami ogólnymi – ponieważ stwierdzają one pewien fakt dotyczących wszystkich obiektów objętych nazwą S. egzamin z logiki. Oto tabelka systematyzująca powyższe wiadomości. Zdania kategoryczne: schemat SaP SeP SiP SoP każde S jest P żadne S nie jest P niektóre S są P (istnieją S będące P) niektóre S nie są P (istnieją S nie będące P) Zdanie nazwa zdania zdanie ogólno-twierdzące zdanie ogólno-przeczące zdanie szczegółowo-twierdzące zdanie szczegółowo-przeczące Należy zwrócić uwagę na specjalne. oraz S o P – niektóre S nie są P (lub: istnieją S nie będące P). S e P – żadne S nie jest P. Dodatkowo zdania każde S jest P i niektóre S są P określamy jako zdania twierdzące.Nazwami są więc wyrażenia takie jak wielka miłość. Zwroty niektóre oznaczają tu bowiem przynajmniej niektóre. Problematyka nazw dokładniej zostanie omówiona w rozdziale IV.

w znaczeniu że istnieją obiekty S nie będące jednocześnie P. iż istnieją ludzie nie będący ptakami. czy są również obiekty S będące P. PRAKTYKA: ZAPISYWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ. a nie że wśród wszystkich istniejących psów tylko część z nich jest ssakami. ale że istnieją pewne S (być może nawet wszystkie) będące P. a za P – ssak. Tak więc na przykład na gruncie sylogistyki za prawdziwe uznać należy zdanie S i P. Stwierdza ono bowiem niektóre psy są ssakami w znaczeniu. choć. Stwierdza ono że niektóre S nie są P. Schemat tego zdania to oczywiście: S a P. gdy za S podstawimy nazwę pies. P – ptak. tu również kryć się mogą pewne utrudnienia. nie przesądzając jednak. Schemat tego zdania to: SoP S – polityk. jak się za chwilę okaże. P – złodziej. że tylko niektóre S są P. gdzie poszczególne zmienne oznaczają nazwy: S – szpak. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy szpak jest ptakiem.też obiekty S nie będące P.2. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy politycy nie są złodziejami. Jest tak faktycznie. że istnieją psy będące jednocześnie ssakami.1. Zdania niektóre S są P nie należy więc rozumieć. Ponieważ w sylogistyce mamy do czynienia jedynie z czterema możliwymi typami zdań. pisanie schematów wydaje się niezwykle proste. W związku z tym za prawdziwe należy uznać zdanie niektórzy ludzie nie są ptakami jako stwierdzające. Podobna sytuacja zachodzi w przypadku zdania szczegółowo-przeczącego. 75 . 2.

że są to w istocie zdania kategoryczne odkrywamy dopiero po pewnym namyśle i odpowiedniej zmianie ich formy (choć oczywiście nie treści). Wydaje się oczywiste. S – student.3. że mamy do czynienia ze zdaniem szczegółowo-twierdzącym. 2. Teoria mówi. a nie złodzieje. gdy trzeba będzie określić. a nie politycy. a więc np. S oznacza nazwę polityk. Większość problemów mogących pojawić się przy pisaniu schematów zdań na gruncie sylogistyki wynika z faktu. co oznacza zmienna P. Problem może pojawić się jednak. brzmią one na ogół trochę (lub nawet całkiem) inaczej – a to. P – człowiek pilny. (lub w liczbie pojedynczej pilny) jest nazwą? Otóż sam przymiotnik pilny nazwą jeszcze nie jest. Ze względów stylistycznych. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. a więc jego schemat powinien wyglądać S i P. każde [nazwa] jest [nazwa] czy też niektóre [nazwa] nie są [nazwa] itd. a więc np. natomiast P złodziej. Czy to jest nazwa? Często problemem może być ustalenie nazwy odpowiadającej zmiennej S lub P. iż w języku potocznym mało zdań ma formę dokładnie odpowiadającą któremuś ze schematów zdań kategorycznych. 76 . Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci są pilni.1.Uwaga na błędy! Pisząc co oznaczają poszczególne zmienne nazwowe. że P musi odpowiadać jakaś nazwa – czy jednak wyrażenie pilni. jednakże w kontekście rozważanego zdania pełni on rolę skrótu wyrażenia człowiek pilny lub osoba pilna – i tak właśnie należy go potraktować. Tak więc ostateczne rozwiązanie zadania to: S i P. podajemy nazwy w liczbie pojedynczej.

który przeczytał wszystkie książki. że nie można mu ufać. wiedział. kto choć trochę poznał Józefa. ponieważ przeczenie już zostało oddane przy pomocy stałej „e” oznaczającej żaden nie jest. który przeczytał wszystkie książki lub ewentualnie ktoś. tylko nieco inaczej sformułowane. Prawidłowa odpowiedź jest taka. P – człowiek. Wtedy jednak również otrzymalibyśmy po podstawieniu nazw do schematu dość absurdalnie brzmiące wyrażenie – żaden uczony nie jest każdą książką lub coś podobnego. który przeczytał wszystkie książki – a więc wyrażenie dokładnie odpowiadające treścią zdaniu z przykładu. którego schemat mieliśmy napisać. Inną przychodzącą na myśl. choć również błędną. możliwością jest uznanie za P nazwy książka lub każda książka. Pierwszą narzucającą się możliwością jest uznanie za termin P wyrażenia przeczytanie wszystkich książek – jako nazwy pewnego procesu. kto przeczytał wszystkie książki. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy. a więc jego schemat powinien wyglądać S e P. Mamy tu oczywiście do czynienia ze zdaniem ogólno-przeczącym. Po podstawieniu tego terminu do schematu S e P otrzymamy bowiem zdanie żaden uczony nie jest człowiekiem. Jest to błąd. że zmienna P oznacza w przypadku badanego zdania nazwę – człowiek. W takim jednak wypadku po podstawieniu tej nazwy do schematu S e P otrzymalibyśmy wyrażenie żaden uczony nie jest przeczytaniem wszystkich książek – co nie jest oczywiście zdaniem. który nie przeczytał wszystkich książek. wyrażenie przeczytał wszystkie książki nazwą na pewno nie jest. 77 . Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SeP S – uczony. Podobnie jednak jak w poprzednim przykładzie trudność może tu sprawić określenie nazwy odpowiadającej zmiennej P – jak łatwo bowiem zauważyć. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie można łatwo popełnić pomyłkę uznając za P zdanie przeczące: człowiek.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Żaden uczony nie przeczytał wszystkich książek.

że nie można ufać Józefowi. a więc jego schemat będzie wyglądał: S a P. P – ktoś. również stałe logiczne występują czasem pod zmienioną postacią. Zmiennej P odpowiada nazwa – ktoś kto lubi zwierzęta (pamiętamy.Oczywiste jest. Tak więc nazwa S to po prostu człowiek. że owi niektórzy. Czy to jest stała logiczna? Nie tylko odpowiadające zmiennym S oraz P nazwy mogą przybierać różnorodne formy. Na pewno nie jest to Józef – co łatwo sprawdzić. Problem może tu jednak również sprawić określenie znaczenia zmiennej S. próbując podstawić tę nazwę do schematu każde S jest P. Tak więc mamy ostateczne rozwiązanie: SaP S – ktoś. kto wiedział. że S oznacza każdy. kto choć trochę poznał Józefa. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy nie lubią zwierząt. choć nie stwierdza tego wprost. P – ktoś. Ostateczne rozwiązanie: SoP S – człowiek. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie błędem byłoby napisanie. Jest to oczywiście zdanie szczegółowo-przeczące. a więc o schemacie S o P. Jednakże treść zdania jasno wskazuje. Co jednak będą oznaczały zmienne S i P? Doświadczenie z poprzednich przykładów podpowiada. które zostaje oddane przez stałą „o” w zdaniu niczego więcej już nie ma. S w powyższym przykładzie oznacza nazwę – ktoś. iż mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym. które można by za S podstawić – poza zwrotem o lubieniu zwierząt oraz wyrażeniem niektórzy. że nie zostało już oddane przy pomocy stałej „o”). kto choć trochę poznał Józefa. Co jest jednak odpowiednikiem S? W badanym zdaniu nie widać żadnego wyrażenia. to ludzie. że P oznacza termin ktoś. o których ono mówi. Słowo każdy zostało już bowiem oddane w symbolu „a”. choć trochę poznał Józefa. kto wiedział. kto lubi zwierzęta. że nie można ufać Józefowi. 78 .

to odpowiednik zwrotu żaden: SeP S – człowiek. ani niektóry (nawet w innej formie). kto twierdzi. jednakże zapewne każdy znający to powiedzenie uzna. Tak więc schemat zdania wygląda następująco: 79 . że widział UFO. jednakże oczywiste jest. odnoszącym się domyślnie do wszystkich ludzi. jednakże można się go domyślić z treści zdania. kto czegoś nie lubi. że mamy do czynienia ze zdaniem ogólnym. e. Uwaga na błędy! Niektórzy mogą początkowo błędnie sądzić. Że nie są to dobre odpowiedzi łatwo się przekonać wstawiając te terminy za S w schemacie S e P. kto myli się lub kłamie. że widział UFO. czy też każdy. że ktokolwiek to odpowiednik zwrotu wszyscy. temu Pan Bóg daje. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Kto rano wstaje. P – ktoś. Wprawdzie w zdaniu tym nie występuje wprost żadne z wyrażeń odpowiadających stałym a. Czy jest tam jakaś stała logiczna? Czasem wyrażenie odpowiadające którejś ze stałych logicznych może być w ogóle nieobecne (nie ma go nawet w innej formie). P – ktoś. W tym wypadku nikt. Wprawdzie w powyższym zdaniu nie ma wyrażenia każdy.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Ktokolwiek twierdzi. o. że zmiennej S odpowiada nazwa nikt lub ktoś. i. żaden. gdy inni go krytykują. a więc mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym: SaP S – ktoś. kto lubi. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nikt nie lubi gdy inni go krytykują. myli się lub kłamie.

że zdanie nieprawda. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy polityk wierzy w to. Co zrobić z negacją? Zdarza się czasem. Nie są one zresztą konieczne. że mamy do czynienia z wyrażeniem. co mówi. że powyższe wyrażenie stanowi negację zdania S a P.SaP S – ktoś. że zdanie nie każdy polityk wierzy w to. Przy użyciu symboliki logicznej można by to zapisać ~ (S a P) ≡ S o P. 80 . Wracając do naszego przykładu możemy zatem powiedzieć. P – ktoś. Teoretycznie więc jego schemat można by zapisać ~ (S a P) – i faktycznie czasami się tak robi. już bez negacji. kto rano wstaje. DO ZAPAMIĘTANIA: Oto jak można oddać negacje wszystkich zdań kategorycznych: ~ (S a P) ≡ S o P ~ (S e P) ≡ S i P ~ (S i P) ≡ S e P ~ (S o P) ≡ S a P Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie jest prawdą. ponieważ negację każdego ze zdań kategorycznych można oddać przy pomocy równoważnego mu innego zdania. co mówi równoważne jest zdaniu niektórzy politycy nie wierzą w to. co mówią. Szczególne często negacja występuje przy zdaniach ogólnotwierdzących. Jednakże w tradycyjnie ujętej sylogistyce negacje nie występują. Na pierwszy rzut oka widać. Tak więc jego schemat zapisać można: SoP S – polityk. co mówi. które stanowi negację któregoś ze zdań kategorycznych. można więc je oddać przy pomocy schematu: SeP S – uczony. że niektórzy uczeni są nieomylni. Po chwili zastanowienia każdy przyzna. Zdanie to stanowi negację zdania szczegółowo-twierdzącego (czyli ~ (S i P)). komu Pan Bóg daje. P – osoba nieomylna. która wierzy w to. że każde S jest P mówi dokładnie to samo co niektóre S nie są P. P – osoba.

co się świeci i podstawili je do schematu S o P (lub ~ (S a P) ). Przykładowo wszystko okazało się słuszne. P – zły ptak. Jak widać nie jest to raczej to. lub też że nie jest prawdą. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Zły to ptak. jakie są słuszne. otrzymalibyśmy zdanie stwierdzające. Czy jednak możemy uznać. że niektóre rodzaje złota nie świecą się. że S odpowiada nazwie zły ptak. Aby sprawę wyjaśnić zostawmy na chwilę negację i przyjrzyjmy się ogólnie zdaniom o formie wszystko A. a odpowiadająca P – na początku. uczyniłem w swoim życiu. jest zły. a P – ptak kalający własne gniazdo. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – ptak kalający własne gniazdo. która nazwa odpowiada zmiennej S. a nie. a która P. że to każde B jest A. że powiedzenie to ma charakter zdania ogólnego o schemacie S a P. Co jednak jest tu terminem S. stwierdza. Podobnie jak w przypadku zdania kto rano wstaje. ale odwrotnie. co w życiu uczyniłem. Oczywiste wydaje się. co się świeci. jak by się to mogło wydawać na pierwszy rzut oka? W takim wypadku otrzymalibyśmy stwierdzenie. a gdzie P? Czasem trudność przy pisaniu schematu sprawić może określenie. że każde A jest B. iż każde złoto się świeci. jaką w życiu zrobiłem.Gdzie S. co własne gniazdo kala. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie wszystko złoto. co B – nie mówią one bynajmniej. temu Pan Bóg daje można się domyślać. a P jako coś. że każdy zły ptak kala własne gniazdo. że powyższe powiedzenie stanowi negację zdania o schemacie S a P. o co chodzi w rozważanym przysłowiu. a co P? Gdybyśmy określili S jak złoto. że wszystkie rzeczy. jednakże nazwa odpowiadająca zmiennej S została w nim umieszczona na końcu. a więc ma ono formę S o P. Tak więc faktycznie mamy do czynienia ze zdaniem o schemacie S a P. Tymczasem w znanym powiedzeniu chodzi raczej o coś przeciwnego – że to każdy ptak kalający własne gniazdo. 81 . okazała się słuszna. że każda rzecz.

. Tak więc nasuwa się schemat S a P. Znaczy to po prostu.Tak więc zdanie nie wszystko złoto. P – złoto... 82 . nie są złotem. co się świeci stwierdza coś w rodzaju nie jest prawdą. a nie tylko o niektórych).. że pierwsze z nich jest fałszywe. P – kobieta. abyśmy prawidłowo określili nazwy przyporządkowane zmiennym S oraz P. są. to każda matka jest kobietą. czyli niektóre rzeczy świecące się. co się świeci. a drugie prawdziwe. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. co to oznacza. a za P – matka otrzymalibyśmy zdanie każda kobieta jest matką. Co znaczy „tylko”? Jako zdania kategoryczne można potraktować również wyrażenia ze zwrotem tylko. Jest to faktycznie właściwy schemat – ważne jest jednak. należy sobie wyobrazić. a więc ni mniej ni więcej. Intuicja podpowiada. Nie jest to na pewno zdanie równoważne stwierdzeniu tylko kobiety są matkami – widać to już na pierwszy rzut oka chociażby dlatego. tylko właśnie każda matka jest kobietą. że tylko kobiety są matkami.. Ostateczna odpowiedź to: SoP S – coś. iż wśród matek mamy tylko i wyłącznie kobiety. Gdyby za S podstawić nazwę kobieta. że w powyższym przypadku mamy do czynienia ze zdaniem twierdzącym (nie ma w nim przeczenia) oraz ogólnym (stwierdza coś o wszystkich obiektach pewnego typu. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – matka. Aby to dobrze zrozumieć. choć na pierwszy rzut oka zwrot ten nie odpowiada żadnej z poznanych stałych logicznych. że każda rzecz święcąca się jest złotem. Wyrażenie równoważne zdaniu z naszego przykładu.

Na gruncie sylogistyki można pisać tylko schematy zdań kategorycznych. 83 . P = A. gdzie S – osoba zarozumiała. Czy na gruncie sylogistyki da się napisać schemat każdego zdania? Nie. a więc zawierających zwroty: każdy jest. niektóre są i niektóre nie są (lub zwroty im równoważne). a następnie zanegowaniu go zgodnie z zasadami opisanymi wyżej w punkcie co zrobić z negacją?. napisanie jego schematu jest niemożliwe. Drugi sposób na otrzymanie prawidłowego schematu rozważanego zdania polega na zbudowaniu najpierw schematu zdania tylko artyści są zarozumiali. CZĘSTO ZADAWANIE PYTANIA. Do powyższego rozwiązania dojść można na dwa sposoby. którym jest S o P.4. co oznacza zdanie mówiące że nie tylko artyści są zarozumiali. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie tylko artyści są zarozumiali. znajdujemy zdanie równoważne negacji S a P. Gdy zdanie nie zawiera takiego zwrotu. a P – artysta. gdzie S = B. Schemat zdania tylko artyści są zarozumiali to S a P. Jeden polega na wyobrażeniu sobie. iż wśród osób zarozumiałych są też inni ludzi oprócz artystów. Schemat tego zdania to: SoP S – osoba zarozumiała. Po chwili zastanowienia każdy powinien zobaczyć. że opisuje ono fakt. żaden nie jest.DO ZAPAMIĘTANIA: Zdania typu tylko A są B zawsze możemy przedstawić przy pomocy schematu S a P. a więc inaczej mówiąc – niektóre osoby zarozumiałe nie są artystami. P – artysta. 2. Ponieważ ostatecznie musimy napisać schemat negacji tego stwierdzenia.1.

Dodatkowym warunkiem. choć takie rozwiązanie jest bardzo mocno ugruntowane w tradycji. zapisane w znanej z rachunku zdań formie reguły. 2. Przykładowy sylogizm może wyglądać następująco: Każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny. jaki musi spełniać każdy sylogizm jest ilość nazw obecnych w owych trzech zdaniach – zawsze są to trzy nazwy. Sylogizm zawsze musi składać się z trzech zdań kategorycznych: dwóch przesłanek i wniosku. Natomiast trzecia nazwa – ta. aby symbole S oraz P zarezerwować dla nazw obecnych w konkluzji wnioskowania. Tak więc oprócz zmiennych S oraz P w schematach zdań składających się na sylogizm wykorzystać trzeba jeszcze trzeci symbol – zwykle jest to M. które nazwy oznaczymy jaką zmienną.2. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW METODĄ DIAGRAMÓW VENNA. Tradycyjnie nazwę oznaczoną przez S nazywamy terminem mniejszym sylogizmu. Dlatego też oznaczenie nazw innymi symbolami choć nie jest błędem. Schematy powyższych zdań. Jeżeli zachodzi potrzeba wykorzystania kolejnego symbolu na oznaczenie nowej nazwy (patrz niżej). nazwę oznaczoną P – terminem większym. Zatem niektórzy wychowawcy nie są szczęśliwi. a która jest za to zawsze w obu przesłankach – oznaczana jest symbolem M.2. natomiast nazwę M – 84 . to pewien ściśle określony rodzaj wnioskowania. sprawia wrażenie mało eleganckiego. przyjmują następującą postać: PaM SoM ––––– SoP W sylogizmie ważne jest. Przyjęte jest. ŁYK TEORII. używana jest zwykle litera M. której nie ma w konkluzji. 2. Niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni.1.Czy nazwy koniecznie musimy oznaczać zmiennymi S oraz P? Nie jest to konieczne. Co to jest sylogizm? Sylogizm.

w której obok M występuje S. jeśli przesłanki są prawdziwe. w przypadku niezawodnej reguły. Sprawdzanie poprawności sylogizmu. aby przesłanki były prawdziwe. gdy na mocy znaczenia stałych logicznych nie jest możliwa sytuacja. Znajomość powyższej terminologii nie jest może najważniejsza dla rozwiązywania zadań z zakresów sylogizmów. Reguła jest niezawodna. kto skojarzy je z popularnymi i ogólnie znanymi oznaczeniami odzieży. że przesłanka. zgodnie z którymi S oznacza rozmiar mały. Sprawdzenie poprawności sylogizmu. która obok nazwy oznaczanej M zawiera również termin P. natomiast M – średni. Kończąc rozważania na temat tradycyjnej terminologii dodajmy. dobrze jest je znać. to prawdziwy musi być również i wniosek. Przesłanka każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny jest przesłanką większą. natomiast wniosek fałszywy. natomiast ta. lub. gdy wniosek wynika logicznie z przesłanek. 85 . Jak pamiętamy z rachunku zdań wnioskowanie jest poprawne. nazywana jest przesłanką większą sylogizmu. to zatem nic innego jak sprawdzenie poprawności wnioskowania. a to z kolei ma miejsce. Sylogizm to rodzaj wnioskowania. ujmując to samo innymi słowy. ponieważ jednak jest to nazewnictwo stosowane w wielu podręcznikach logiki. gdy niezawodna jest reguła (czyli schemat całego wnioskowania). W przykładzie z początku tego paragrafu nazwa wychowawca stanowi zatem termin mniejszy. nazywana jest przesłanką mniejszą. natomiast niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni przesłanką mniejszą. na której wnioskowanie jest oparte. natomiast człowiek tolerancyjny termin średni.terminem średnim. Zapamiętanie określeń poszczególnych terminów nie powinno zresztą sprawić trudności nikomu. nazwa człowiek szczęśliwy termin większy.

Przedstawimy obecnie najpopularniejszy sposób sprawdzania poprawności sylogizmów: metodę diagramów Venna. że niektóre S są P stwierdza. iż muszą istnieć jakieś obiekty w części wspólnej S oraz P. S P + SoP Zdanie niektóre S nie są P informuje. Znaki „+” oraz „–” w częściach tych kół informują. dlatego nic do nich nie wpisujemy. że w danym obszarze na pewno coś się znajduje lub też. że na pewno niczego tam nie ma. 86 . a jednocześnie nie należące do P. Symbolizuje to znak „+” w tej części rysunku.Na gruncie rachunku zdań niezawodność reguł badaliśmy przy pomocy tabelek zerojedynkowych oddających znaczenie spójników logicznych. Oto. iż na pewno istnieją obiekty należące do zbioru S. konieczna jest tu odmienna metoda. jak na diagramach Venna przedstawić można poszczególne zdania kategoryczne: S P + S iP Zdanie mówiące. a więc zakresy tych nazw. W diagramach Venna (nazywanych tak od nazwiska ich pomysłodawcy Johna Venna) koła symbolizują zbiory obiektów określanych przez poszczególne nazwy. Ponieważ w teorii sylogizmów mamy stałe logiczne inne niż spójniki zdaniowe. Stąd znak „+” w części S znajdującej się poza zbiorem P. Diagramy Venna. Na temat pozostałych obszarów diagramu zdanie S i P niczego nie mówi. Odnośnie pozostałych obszarów diagramu zdanie S o P nie niesie żadnych informacji.

W praktyce. że cokolwiek możemy określić nazwą S. że jakiekolwiek S faktycznie istnieje – stwierdza jedynie. przy rozwiązywaniu zadań związanych z sylogizmami.S P – SeP Zdanie żadne S nie są P stwierdza. będziemy czasem korzystali z założenia. Zdanie to nie niesie jednak żadnej „pozytywnej” informacji. że zdanie typu S e P nie informuje o istnieniu jakichkolwiek obiektów będących desygnatami nazw S lub P (może ono mówić na przykład żaden krasnoludek nie jest jednorożcem) – dlatego też niczego nie wpisujemy w pozostałe obszary diagramu. Dlatego też do sprawdzania poprawności 87 . że nie istnieją żadne obiekty należące jednocześnie do zbiorów S i P. S P – SaP Zdanie każde S jest P informuje. Zauważmy. że obiekty będące desygnatami danej nazwy na pewno istnieją. co dane zdanie wprost stwierdza. jakie mogą z niego dodatkowo wynikać przy pewnych założeniach. Diagramy dla trzech nazw. że jeżeli coś jest S (o ile w ogóle istnieje) to jest również P. będziemy wpisywali do diagramu tylko to. Nie ma w związku z tym żadnych obiektów S nie będących jednocześnie P – stąd minus w lewej części diagramu. Uwaga na marginesie. Powyżej przedstawione zostały diagramy Venna dla dwóch terminów. pomijając informacje. Dlatego też nie stawiamy znaku „+” w części środkowej. Obecnie jednak. podpada również pod nazwę P. aby zbytnio nie zaciemniać obrazu. Jednakże w każdym sylogizmie występują trzy nazwy. Fakt ten uwidoczniony jest przez znak „–” w części wspólnej tych zbiorów.

Rozpatrzmy najpierw zdanie S i P. natomiast w przypadku zdania S e P pusty musi pozostać obszar wspólny tych zbiorów. Zdanie S i P nie informuje jednak. że w danym obszarze na pewno jakieś elementy się znajdują. Stwierdza ono. W związku z tym. o którym na razie nic nie wiemy. Tutaj prostsza jest sprawa dla zdań ogólnych – ich rysunki stanowią zwykłe rozszerzenie diagramów sporządzanych dla dwóch nazw. Zależy to od terminu M. Pytajniki te informują.sylogizmów potrzebna jest umiejętność zaznaczania poszczególnych zdań kategorycznych na diagramach złożonych z trzech kół. 88 . Na rysunku obrazującym zależności między trzema nazwami obszar ten składa się z dwóch części. musimy postawić znaki „–” w obu tych kawałkach: S – – SaP P M S – – P SeP M Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku zdań szczegółowych. należy opatrzyć je znakami zapytania. ale nie wiadomo w której jego części. może w drugiej. Gdy mamy do czynienia ze zdaniem S a P to pusty musi być cały obszar zbioru S leżący poza P. Ponieważ teraz obszary te składają się z dwóch części. że istnieją pewne obiekty w części wspólnej zbiorów S oraz P. wpisując symbole „+” w odpowiednich częściach. a może w obydwu. w której z tych części coś się znajduje – może w jednej.

jak znajomość tabelek zero-jedynkowych była nieodzowna do badania prawidłowości wnioskowań na gruncie KRZ. że na pewno istnieją jakieś elementy w części zbioru S znajdującej się poza zbiorem P. że wiemy w której jego części. czy może obydwu. że w danym obszarze. – Plusy są „niepewne” – gdy wiemy. DO ZAPAMIĘTANIA: Z powyższych rysunków warto zapamiętać następujące fakty. to nie oznacza to jeszcze. to pusta musi być każdy jego część. ale nie określa. coś się znajduje.S +? +? P S iP M Z podobną sytuacją spotykamy się w przypadku zdania S o P. Informuje nas ono. S +? +? SoP P M Znajomość przedstawionych wyżej sposobów zaznaczania zdań kategorycznych na diagramach konieczna jest do sprawdzania poprawności sylogizmów w takim samym stopniu. że gdy jakiś obszar ma być pusty. – Zdania ogólne (S a P oraz S e P) dają nam zawsze minusy na diagramach. natomiast zdania szczegółowe (S i P oraz S o P) – plusy. drugim. 89 . – Minusy są zawsze „pewne” (bez znaków zapytania) – wynika to z tego. w którym fragmencie tego obszaru – w jednym.

że nie jest możliwa sytuacja. Sylogizm (jak każde wnioskowanie) jest bowiem wtedy poprawny. W drugim kroku sprawdzamy. to nie znaczy to jeszcze. to wiemy na pewno. Badanie poprawności sylogizmów przy pomocy diagramów Venna składa się z dwóch kroków. czyli sylogizm jest poprawny. a więc że wniosek wynika z przesłanek. 90 . Zdania będącego wnioskiem sylogizmu nie wpisujemy już jednak do diagramu. aby przesłanki były prawdziwe. co by w diagramie musiało się znajdować. Musimy jedynie wyobrazić sobie. że danym mieszkaniu ktoś jest. 2. czy nasz diagram spełnia te warunki. a wniosek fałszywy. Uwaga na marginesie. gdy jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. że w jakimś mieszkaniu nikogo nie ma. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość wniosku. ani w pokoju („pewne” minusy w każdej części). gdy natomiast wiemy. gdy będziemy rozwiązywać zadania związane z sylogizmami. W praktyce. a następnie sprawdzić. a wniosek fałszywy.2. pomimo prawdziwości przesłanek). aby był on prawdziwy. W takich wypadkach plus ten będzie „pewny”. W takim przypadku zawsze możliwe jest stworzenie tak zwanego kontrprzykładu – diagramu ilustrującego sytuację.2. że wiemy. że prawdziwość konkluzji jest na wykonanym rysunku zagwarantowana. jakie niosą ze sobą przesłanki. Obecnie możemy przystąpić do sprawdzania poprawności sylogizmów. informacje zawarte w jednym zdaniu będą nam często jednoznacznie wskazywać. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. będzie to znak. że wniosek nie wynika z przesłanek (bo może być on fałszywy. w której przesłanki są prawdziwe.„Pewność” minusów i „niepewność” plusów na diagramach zilustrować można następującą analogią: gdy wiemy. przy badaniu sylogizmów musimy mieć w pamięci pojęcie wynikania logicznego. będzie to oznaczało. w którym jego pomieszczeniu. a więc sylogizm nie jest logicznie poprawny. Oprócz umiejętności zaznaczania na diagramie poszczególnych typów zdań. Jeśli okaże się. Jeśli natomiast wypełnienie diagramu według przesłanek nie da nam pewności co do prawdziwości wniosku. że nikogo nie ma ani w kuchni. W pierwszym z nich wpisujemy do diagramu wszystkie informacje. w którym miejscu należy wpisać znak „+” wynikający z drugiego zdania.

M – pies. że pusty musi być obszar zbioru S leżący poza M. Napisanie schematów przesłanek i wniosku nie powinno sprawić nikomu najmniejszej trudności. czy wypełniony na podstawie przesłanek diagram gwarantuje nam. Reguła. to wniosek naszego sylogizmu powinien mieć postać S P. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu przedstawionego we wstępie do tego rozdziału: Każdy jamnik jest psem. jeśli nie mamy pewności co do prawdziwości wniosku. P – ssak. Pierwsza przesłanka stwierdza. – Patrzymy na rysunek i sprawdzamy. – Jeżeli rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji. że jeśli chcemy być w zgodzie z tradycją. który termin należy oznaczyć jaką zmienną: S – jamnik. oznacza to. że pusty musi być obszar zbioru M leżący poza P. Każdy pies jest ssakiem. oznacza to. – Rysujemy diagram składający się z trzech kół symbolizujących trzy nazwy występujące w sylogizmie. o których informują przesłanki sylogizmu. że sylogizm jest poprawny. natomiast druga. Pamiętać musimy jedynie.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie procedura sprawdzania poprawności sylogizmów będzie wyglądała następująco: – Piszemy schematy zdań wchodzących w skład sylogizmu. – Wpisujemy do diagramu plusy i minusy. na której opiera się badany sylogizm. Po wpisaniu w odpowiednie miejsca minusów otrzymujemy następujący diagram: 91 . Zatem każdy jamnik jest ssakiem. że sylogizm jest niepoprawny. jest następująca: SaM MaP ––––– SaP Teraz możemy narysować diagram i wpisać do niego to. Tak więc zacząć możemy od określenia. że prawdziwe będzie zdanie stanowiące wniosek sylogizmu. co mówią przesłanki.

P – człowiek szczęśliwy.S – – – – M P – Do diagramu tego nie wpisujemy tego. że wniosek wynika z przesłanek (musi być prawdziwy. co mówi wniosek sylogizmu. 92 . natomiast na diagramie w miejscu tym będzie znak „+?”. iż w danym obszarze coś się musi znajdować. na których opiera się powyższy sylogizm to: SaM MoP ––––– SoP S – milioner. Na wypełnionym diagramie w obu częściach tego obszaru znajduję się minusy. gwarantuje nam jego prawdziwość. a zatem badany sylogizm jest poprawny. Konkluzja naszego sylogizmu ma postać S a P. 2. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. a jedynie patrzymy. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. Poniższy przykłada ilustruje tę sytuację: Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty.3. M – człowiek bogaty.2. że jest on faktycznie pusty. Schematy. a więc mamy stuprocentową gwarancję. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. jeśli tylko prawdziwe są przesłanki). pusty musi być obszar zbioru S leżący poza zbiorem P. a więc aby była ona prawdziwa. Jest to znak. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Czasami może zdarzyć się sytuacja. że wniosek sylogizmu stwierdza. czy wykonany na podstawie przesłanek rysunek.

natomiast w drugiej „+?”. że sylogizm jest niepoprawny. że jakieś elementy mogą tam być.Po wpisaniu do diagramu informacji. potrzebujemy stuprocentowej gwarancji prawdziwości konkluzji. Widać na nim. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. że coś się w badanym obszarze znajduje? Oczywiście. S – – – – + M Rysunek ten stanowi graficzny kontrprzykład do badanej reguły. Jak widać na rysunku w jednej części tego obszaru mamy znak „–” (na pewno więc nic tam nie ma). aby przesłanki były prawdziwe natomiast wniosek fałszywy. że nie. P P 93 . Ponieważ w badanym przykładzie pewności takiej nie mamy. że coś powinno znajdować się w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. Natomiast do tego. Czy taki plus ze znakiem zapytania daje nam gwarancję. świadczy to o tym. W przypadku reguły niezawodnej takie wypełnienie diagramu nie było by możliwe. Wniosek sylogizmu ma postać S o P. że bez popadania w jakąkolwiek sprzeczność można wpisać do diagramu plusy i minusy w taki sposób. otrzymujemy następującą sytuację: S – – +? – +? M Teraz pozostaje nam sprawdzenie. Symbol ten wskazuje. ale nie jest to pewne. aby sylogizm uznać za poprawny. a więc stwierdza. jakie niosą ze sobą przesłanki. O niepoprawności powyższego sylogizmu przekonuje diagram wypełniony w następujący sposób.

w którą jego część. Uwaga na marginesie: Do każdej zawodnej reguły na gruncie sylogistyki można zbudować kontrprzykład korzystając jedynie z nazw kot. S – kot. pies. że nie pozostawi to żadnych wątpliwości. ssak. iż czasem zajdzie potrzeba oznaczenia dwóch zmiennych tą samą nazwą (np. jamnik. natomiast wniosek: niektóre jamniki nie są psami (fałsz). W praktyce często sprawa sama się wyjaśnia i miejsce wpisania symbolu „+” staje się oczywiste i jednoznaczne. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. Przesłanki powiedzą wtedy. Można oczywiście też budować kontrprzykłady z innymi nazwami. P – mędrzec. P – kot). P – pies. M – ssak.: S – jamnik. M – fanatyk jednej idei. W takim przypadku trzeba jednak wiedzieć. Reguła na której oparty jest powyższy sylogizm jest następująca: PeM SiM ––––– SoP S – uczony. Kiedy znak „+” może być pewny? Zdania szczegółowe każą nam wpisywać do pewnego obszaru diagramu znaki „+”. P oraz M nazwy w taki sposób. nie precyzując jednak dokładnie. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami.Kontrprzykład ukazujący zawodność reguły można też zbudować podstawiając do niej za zmienne S. że każdy jamnik jest ssakiem oraz niektóre ssaki nie są psami (prawda). Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. W powyższym przykładzie może być to np. 94 . iż przesłanki są prawdziwe. a wniosek fałszywy.

Na diagramie w obszarze tym (w jego dolnej części) znajduje się znak „+”. a więc zdania S o P. a więc mamy pewność. W takim wypadku „+” wpisujemy oczywiście bez znaku zapytania – mamy bowiem pewność.Pierwsza przesłanka stwierdza. a druga „–”. że zgodnie z jedną przesłanką w jakieś miejsce należy wpisać znak „+”. 95 . S P – + – – M Obecnie musimy sprawdzić. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość wniosku sylogizmu. Często zdarza się sytuacja. że pusty musi obszar wspólny zbiorów P oraz M: S P – – – M Zgodnie z drugą przesłanką coś musi znajdować się we wspólnej części zbiorów S oraz M. że nie jest on pusty. a zgodnie z drugą „–”. Badany sylogizm jest zatem poprawny. Aby zdanie to było prawdziwe. Gdy jedna przesłanka mówi „+”. jak należy postąpić w takim przypadku. Poniższy przykład pokazuje. Ponieważ jednak w jednym z nich mamy już wpisany znak „–” na wpisanie „+” pozostaje nam tylko jedno miejsce. coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. że musi być on w tym właśnie miejscu. Teoretycznie obszar ten składa się z dwóch fragmentów.

Jednakże w jednej części tego obszaru mamy już wpisany znak „+”. że coś musi się znajdować we wspólnym obszarze zbiorów S oraz M. który z „niepewnych” plusów.Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. chociaż nie określa w której części tego obszaru (w jednej. diagram wygląda więc następująco: 96 . to drugi z plusów staje się „pewny” i należy zlikwidować stojący przy nim znak zapytania. W takiej sytuacji należy zauważyć. że wcale nie jest konieczne. co oznacza. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. Jednocześnie modyfikacji ulec musi drugi z „+” wpisany na mocy pierwszej przesłanki. Po wpisaniu informacji z obu przesłanek. drugiej. Każdy nacjonalista jest ograniczony. Ponieważ „–” wynikający z drugiej przesłanki jest „pewny”. aby tam był. a przesłanka S i M stwierdza. że o obszarze wspólnym zbiorów S oraz M coś musi się znajdować. że pusty musi być obszar zbioru M leżąca poza P. Mamy więc: S P +? +? – M Druga przesłanka mówi. Ponieważ „skasowaniu” uległ pierwszy z nich. o których informowała pierwsza przesłanka jest tym „właściwym”. Reguła na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: SiM MaP ––––– SiP Pierwsza przesłanka stwierdza. że symbol „+” opatrzony jest znakiem zapytania. czy obydwu). Po prostu informacje z drugiej przesłanki pokazały nam. jemu należy przyznać pierwszeństwo i wpisać go w sporny obszar.

czy wypełniony według przesłanek diagram gwarantuje prawdziwość konkluzji. czy taki rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji sylogizmu. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. przedstawia się następująco: SiM MaP ––––– SaP 97 . najlepiej jest po prostu zaczynać wypełnianie diagramu od tej przesłanki. W związku z tym badany sylogizm jest poprawny. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. Gdybyśmy tak postąpili w powyższym przykładzie. na której oparty jest badany sylogizm. a więc konkluzja ta jest prawdziwa. niezależnie. Widać. WARTO ZAPAMIĘTAĆ: Aby uniknąć kłopotliwego wymazywania symboli w diagramie i zastępowania ich innymi.S P + – – – M Pozostaje nam teraz sprawdzić. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. mogą powstać wątpliwości co do interpretacji miejsc. że we wspólnym obszarze zbiorów S oraz P faktycznie coś się na pewno znajduje. czyli zdania S i P. Reguła. w których nie ma żadnego znaku. czy drugie w sylogizmie. rozpoczynając od przesłanki M a P. że niczego w nim nie ma! Przy sprawdzaniu. czy jest ono pierwsze. która daje nam „pewne” informacje (a więc zdania typu „a” bądź „e”. przy wpisywaniu przesłanki S i M mielibyśmy już tylko jedną możliwość wpisania znaku „+” Puste miejsce nie oznacza.

że niczego tam być nie może. Wypełnianie diagramu dobrze jest zacząć od wpisania informacji niesionych przez drugą przesłankę – a więc minusów w obszarze zbioru M leżącym poza zbiorem P. Na rysunku w jednej części tego obszaru mamy minus (a więc tam faktycznie na pewno niczego tam nie ma). na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: S P + + – – – M 98 .S – wykładowca. a jedynie. że nie posiadamy żadnych informacji odnośnie tego obszaru. że część zbioru S leżąca poza zbiorem P jest na pewno pusta. kto dużo zarabia. że w danej części nie wstawiliśmy żadnego symbolu. nie oznacza jednak. Graficzny kontrprzykład do reguły. gdzie należy wpisać plus w części wspólnej S oraz M. Tak więc wypełniony w ten sposób diagram nie gwarantuje nam wcale. co nakazuje nam pierwsza przesłanka. P – ktoś. Diagram wygląda zatem następująco: S P + – – – M Czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji sylogizmu? Konkluzja ta ma postać S a P. M – dobry fachowiec. W związku z tym sylogizm należy uznać za niepoprawny. natomiast w części drugiej nie znajdujemy żadnego znaku. że nic nie może się znajdować w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. Gdy tak postąpimy. a więc stwierdza. To. nie będziemy mieli wątpliwości.

Otrzymamy wtedy przesłanki: niektóre psy są jamnikami. czyli taka. że za różne zmienne wolno podstawiać te same nazwy). P – jamnik. że nie istnieje ani jeden oznaczany przez nią obiekt.Inny kontrprzykład uzyskać można podstawiając za zmienne nazwy: S – pies. że terminy oznaczane symbolami S. że na podstawie przesłanek sylogizmu otrzymaliśmy taki rysunek: S – – – – P – M Spójrzmy teraz na obszary odpowiadające zbiorom S oraz P. która nie posiada ani jednego desygnatu. Załóżmy na przykład. że wykorzystane w sylogizmie nazwy na pewno nie są puste? Oczywiście taki. to mówiąc najprościej taka. Nazwa pusta. Jak dotąd nie powiedzieliśmy jeszcze o jednej ważnej sprawie związanej ze sprawdzaniem poprawności sylogizmów. człowiek o wzroście 3 m. z których w trzech są znaki „–” świadczące o tym. że z całą pewnością coś musi się znajdować w czwartej części każdego z tych obszarów. Fakt ten niesie ze sobą istotną konsekwencję jeśli chodzi o wypełnianie diagramów Venna. A zatem w części te możemy. P oraz M nie są tak zwanymi nazwami „pustymi”. Otóż zawsze należy przyjąć milczące założenie. obecny król polski itp. W sylogizmach takich nazw nie wolno nam stosować. każdy jamnik jest jamnikiem (prawda) oraz wniosek: każdy pies jest jamnikiem (fałsz). Nazwami pustymi są więc na przykład: jednorożec. że nic w nich nie ma. a nawet powinniśmy wpisać znaki „+”: 99 . Każdy z tych obszarów składa się z czterech części. Jaki można stąd wyciągnąć wniosek w połączeniu z faktem. Nazwy nie mogą być puste. M – jamnik (pamiętamy.

aby właściwie ocenić poprawność sylogizmu. a konkretnie o niepustości nazwy P. Po wpisaniu do diagramu informacji z przesłanek mamy rysunek: S – – – P – M Zanim przystąpimy do sprawdzenia. Reguła na której opiera się powyższy sylogizm wygląda następująco: PaM MaS ––––– SiP S – kręgowiec. P – pies. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. jakieś elementy muszą znajdować się w czwartej części tego zbioru: – 100 . Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. Ponieważ w trzech częściach zbioru skupiajacego obiekty określane przez P nic na pewno nie ma. M – ssak. jednak czasami jest ono konieczne. powinniśmy jeszcze skorzystać z założenia o niepustości nazw użytych w sylogizmie. Każdy ssak jest kręgowcem. Zatem niektóre kręgowce są psami.S – – + – – P + – M Założenie o niepustości terminów nie jest wykorzystywane zbyt często.

Sylogizm ten jest zatem poprawny. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Żaden ptak nie jest ssakiem. Aby tę poprawność wykazać. Diagram wypełniony według przesłanek wygląda następująco: – 101 . Czy ten sylogizm jest na pewno poprawny? Czasem wynik sprawdzenia poprawności sylogizmu może wydać się dość dziwny lub nawet ewidentnie sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem. że coś znajduje się w części wspólnej zbiorów S oraz P. Niektórzy ludzie są ptakami. Na rysunku widzimy. P – ssak. Gdybyśmy tego nie uczynili. musieliśmy jednak skorzystać z założenia o niepustości terminu P. że w obszarze tym znajduje się plus. a więc wniosek ten jest na pewno prawdziwy. Zatem niektórzy ludzie nie są ssakami. Sylogizm powyższy opiera się na następującej regule: MeP SiM ––––– SoP S – człowiek. M – ptak.S – + – – P – M Konkluzja badanego sylogizmu stwierdza. wynik sprawdzania poprawności sylogizmu byłby nieprawidłowy.

Niejako odwrotność poprzedniego przykładu stanowić może rozumowanie prowadzące do wniosku w sposób oczywisty prawdziwego. Tak określona poprawność nazywana jest poprawnością formalną – i jest to ten rodzaj poprawności. 102 + M . mówiącą. że badany sylogizm jest formalnie (logicznie) poprawny. iż niektóre S nie są P. Odpowiedź taka może jednak budzić pewne opory: jak można uznać za poprawne wnioskowanie. czyli. co w konsekwencji doprowadziło do otrzymania fałszywego wniosku. że jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. że coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. Został popełniony w nim błąd polegający na przyjęciu fałszywej przesłanki. diagram ten gwarantuje nam prawdziwość wniosku stwierdzającego. Sylogizm powyższy jest poprawny pod tym względem. jaka interesuje logików. Tak więc sylogizm powyższy należy uznać za poprawny. Jednakże badane wnioskowanie nie jest tak całkiem bez zarzutu. możemy uzupełnić dodając. które doprowadziło do jawnie fałszywego wniosku? Oto krótkie wyjaśnienie tego problemu. Błąd taki nazywany jest błędem materialnym. Tak więc odpowiedź do powyższego zadania. iż jest on jednak niepoprawny materialnie. Prawdziwość wniosku to jeszcze nie wszystko.S P – – Jak widać.

ponieważ pomimo prawdziwości przesłanek i wniosku. że w części wspólnej S oraz P coś się na pewno znajduje. Zatem niektóre psy mają czarną sierść. Tak więc badany sylogizm jest niepoprawny.Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. że wszystko są to zdania prawdziwe. a nie zachodzących pomiędzy nimi związków logicznych. Powyższy sylogizm na pierwszy rzut oka mógłby się wydać poprawny: zarówno przesłanki jak i wniosek są na pewno zdaniami prawdziwymi. Sylogizm ten jest niepoprawny. Niektóre ssaki mają czarną sierść. czyli tego. jest pewnego rodzaju zbiegiem okoliczności. Czy jednak wnioskowanie to jest na pewno prawidłowe? Reguła na której się ono opiera i wypełniony na jej podstawie diagram wyglądają następująco: SaM MiP ––––– SiP S – +? +? – P – M Powyższy rysunek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. To. Graficzny kontrprzykład stanowi następujący rysunek: S – – + – P – M 103 .

SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW PRZY POMOCY METODY 5 REGUŁ. ponieważ ostatecznie i tak zawsze musimy wpisać wszystko co wiemy z obu przesłanek.4. ŁYK TEORII. Jeżeli tak. że ani jeden desygnat nazwy S nie jest desygnatem nazwy P.2. M – pies. Zdanie żadne S nie jest P informuje nas. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. to nazwa ta jest właśnie terminem rozłożonym w tym zdaniu. Zanim przedstawimy reguły poprawnego sylogizmu.3. Czy kolejność wpisywania do diagramu przesłanek jest dowolna? Tak. a zatem to właśnie S jest w nim terminem rozłożonym. P – pudel. która daje nam „pewne” informacje odnośnie znaków „–” w diagramie. konieczne będzie wprowadzanie nowego pojęcia – mianowicie tak zwanego terminu rozłożonego w zdaniu kategorycznym. 2.1. w jaki można badać poprawność sylogizmu. jeśli nie spełnia on choć jednego warunku – świadczy to o jego niepoprawności. ani też żaden desygnat P nie jest desygnatem S – a więc 104 . Dobrze jest jednak zaczynać od przesłanki będącej zdaniem ogólnym („a” lub „e”). Metoda diagramów Venna nie jest jedynym sposobem.Kontrprzykład wykazujący zawodność powyższej reguły uzyskać można również podstawiając za zmienne następujące nazwy: S – jamnik. 2. jeżeli zdanie udziela nam informacji o całym zakresie jakieś nazwy (czyli o jej wszystkich desygnatach). 2.3. Sprawdzenie poprawności sylogizmu będzie polegało na zbadaniu. Otóż. należy go uznać za poprawny. Obecnie przedstawimy metodę opartą na pięciu regułach jakie spełniać musi każdy prawidłowy sylogizm. W zdaniu każde S jest P mowa jest o wszystkich S. czy spełnia on wszystkie warunki sformułowane w owych regułach.

które są twierdzące (S a P oraz S i P). Przynajmniej jedna przesłanka musi być zdaniem twierdzącym. 4. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. a które szczegółowe (S i P oraz S o P). a które przeczące (S e P oraz S o P).stwierdza fakt dotyczący całych zakresów obu tych nazw. Zdanie niektóre S nie są P stwierdza. a więc rozłożony jest tu termin P. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. W zdaniu S e P rozłożone są zatem oba terminy. to i wniosek musi być twierdzący. a także to. 105 . W skrócie: S a P – rozłożony termin S S e P – rozłożone obydwa terminy – S oraz P S i P – żaden termin nie jest rozłożony S o P – rozłożony termin P. to musi być i rozłożony w przesłance. Jeśli jakiś termin ma być rozłożony we wniosku. 2. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. sylogizm należy odrzucić jako błędny. które zdania są ogólne (S a P oraz S e P). że M nazywany jest terminem średnim sylogizmu. 5. Do sprawdzania sylogizmów metodą pięciu reguł trzeba też pamiętać. 3. w przeciwnym wypadku jest on poprawny. Termin średni musi być przynajmniej w jednej przesłance rozłożony. że niektórych desygnatów nazwy S nie ma w całym zakresie nazwy P. DO ZAPAMIĘTANIA: A oto pięć reguł jakie musi spełniać poprawny sylogizm: 1. Sprawdzenie poprawności sylogizmu według powyższych reguł jest bardzo proste: jeżeli choć jeden z wymienionych w nich warunków został złamany. W zdaniu niektóre S są P mowa jest o tylko niektórych S. które są „niektórymi” P – w zdaniu tym żaden z terminów nie jest więc rozłożony.

3 warunek jest spełniony – pierwsza przesłanka i wniosek są zdaniami przeczącymi. 106 . ponieważ druga przesłanka jest zdaniem twierdzącym. SiM MaP ––––– SiP 1 warunek jest spełniony – termin M jest rozłożony w drugiej przesłance.2. 5 warunek jest spełniony. sylogizm należy uznać za poprawny. 3 warunek nie ma zastosowania do badanego przykładu. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei.2. Jako że jedna przesłanka jest zdaniem przeczącym. a równocześnie jest on rozłożony w pierwszej przesłance. Zbadamy przy pomocy omawianej metody kilka sylogizmów sprawdzonych już poprzez diagramy Venna. co powinno nastąpić. złamanie czwartej reguły jest w przypadku powyższego sylogizmu niemożliwe. ponieważ mówi on. 2 warunek jest spełniony.3. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu badanego już wyżej przy pomocy diagramów Venna: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. 4 warunek nie ma zastosowania do badanego sylogizmu. Każdy nacjonalista jest ograniczony. PRAKTYKA: ZASTOSOWANI METODY 5 REGUŁ. Nie będziemy przy tym przytaczać całej treści przesłanek i wniosku. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. 2 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące. a jedynie odpowiednią regułę. ponieważ termin M jest rozłożony w pierwszej przesłance. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. a więc nie mógł zostać złamany. Przykład: Zbadamy poprawność innego rozpatrywanego już sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. Reguła na której opiera się ten sylogizm przedstawia się następująco: PeM SiM ––––– SoP 1 warunek jest spełniony. gdyby obie przesłanki były twierdzące. Ponieważ żaden z warunków nie został złamany. We wniosku rozłożony jest termin P.

sylogizm jest poprawny. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. Ponieważ żaden warunek nie został złamany. sylogizm należy uznać za niepoprawny. nie sprawdzając dalszych warunków. Dla porządku tylko dodajmy. W powyższym sylogizmie złamana została jednakże piąta reguła – termin S pomimo tego. że nie ma on bezpośredniego zastosowania). 3 i 4 są spełnione (przy czym warunek 3 dzięki temu. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. Przykład: Na koniec sprawdzimy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. że jest rozłożony we wniosku. 5 warunek nie ma zastosowania. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. SaM MoP ––––– SoP W powyższym sylogizmie złamana została już pierwsza reguła – termin średni nie jest rozłożony w żadnej przesłance. nie jest rozłożony w przesłance. W związku z powyższym możemy już w tym momencie odrzucić sylogizm jako błędny. że pozostałe reguły nie zostały złamane. 2. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. 107 . SiM MaP ––––– SaP Warunki 1. Przykład: Zbadamy poprawność kolejnego rozpatrywanego wcześniej sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami.4 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące i wniosek także. Ponieważ jeden z warunków nie został spełniony. ponieważ w badanym sylogizmie żaden termin nie jest rozłożony we wniosku.

na podstawie wartości innego zdania. niektóre S są P oraz niektóre S nie są P) wykorzystuje się też czasem w tak zwanych wnioskowaniach bezpośrednich – rozumowaniach. wiedząc.5). ŁYK TEORII.4.1.2. jaka jest wartość logiczna pewnego zdania. Każda z tych zależności ma swoją nazwę. Poprawność tego rodzaju wnioskowań badać można przy pomocy tak zwanego kwadratu logicznego (omówionego w niniejszym paragrafie) oraz innych praw logiki tradycyjnej (przedstawionych w paragrafie 2. na podstawie której wyciąga się pewną konkluzję. żadne S nie jest P. Omawiane w poprzednich paragrafach sylogizmy to wnioskowania mające zawsze dwie przesłanki. Jednakże zdania kategoryczne (każde S jest P. Zależności w kwadracie logicznym przedstawiane są przy pomocy linii.4. która zostanie podana przy odpowiedniej linii. w których występuje tylko jedna przesłanka. że prawdziwe jest również zdanie SiP. Kwadrat logiczny wygląda następująco: SaP podporządkowanie przeciwieństwo SeP podporządkowanie sprzeczność SiP podprzeciwieństwo SoP 108 . że prawdziwe jest zdanie SaP możemy z całkowitą pewnością stwierdzić. KWADRAT LOGICZNY. Kwadrat logiczny pokazuje związki logiczne zachodzące pomiędzy zdaniami kategorycznymi. Przykładowo. natomiast fałszywe SeP oraz SoP. Znajomość tych zależności pozwala stwierdzić. 2.

że prawa kwadratu logicznego obowiązują jedynie dla nazw niepustych. Możemy też powiedzieć. że gdy prawdziwe jest zdanie „górne”. Nie mogą być to wyrażenia typu: żonaty kawaler.Zależności kwadratu logicznego – podporządkowanie. to prawdziwe jest też niektóre kury są ptakami (lub lepiej: istnieją kury będące ptakami). należy pamiętać o specyficznym rozumieniu zdań SiP oraz SoP. przeciwieństwo. któremu jest podporządkowane. to prawdziwe jest też niektóre krowy nie są ptakami (lub lepiej: istnieją krowy nie będący ptakami). że terminy S oraz P muszą mieć jakieś desygnaty. niebieski krasnoludek itp. to SeP jest fałszywe). Pozioma linia na górze pomiędzy SaP oraz SeP to przeciwieństwo. to prawdziwe jest też „dolne”. Polega ono na tym. podprzeciwieństwo i sprzeczność. postawiony przed danym zdaniem. które. że zdanie „dolne” wynika ze zdania. ponumerujemy. Symbolicznie: 1) SaP → SiP. Oznacza to. gdy prawdziwe jest zdanie każda kura jest ptakiem. Zależność ta polega na tym. Czyli. Gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. gdy jedno jest prawdziwe. że wymienione zdania nie mogą być zarazem prawdziwe. Należy również nadmienić. Aby prawa kwadratu logicznego miały sens. Znak negacji w tych wzorach. że SeP) odczytamy – prawdziwość zdania SaP implikuje fałszywość SeP (jeśli SaP jest prawdziwe. wzór: SaP → ~ (SeP) (jeśli SaP to nieprawda. Natomiast niektóre S nie są P – istnieje (przynajmniej jedno) S nie będące P. 4) SeP → ~ (SaP) 109 . że zdanie to jest fałszywe. 2) SeP → SoP Na przykład. to drugie musi być fałszywe. Pionowe linie reprezentują to podporządkowanie. będzie wskazywał. przedstawimy w postaci odpowiednich wzorów. Przeciwieństwo. Podporządkowanie. dla wygody w dalszych rozważaniach. Zdanie niektóre S są P oznacza w tym rozumieniu istnieje (przynajmniej jedno) S będące P. Symbolicznie: 3) SaP → ~ (SeP). Przykładowo.

gdy jedno jest fałszywe. to drugie prawdziwe. że zdania te się dopełniają. Sprzeczność. a gdy jedno fałszywe. to drugie musi być prawdziwe. Symbolicznie: 5) ~ (SiP) → SoP 6) ~ (SoP) → SiP Przykładowo.Na przykład gdy prawdziwe jest zdanie każda papuga jest ptakiem to fałszywe musi być żadna papuga nie jest ptakiem. gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. Mówiąc inaczej. Linie skośne. łącząca zdania SiP oraz SoP. Zdania przeciwne mogą być jednak jednocześnie fałszywe. W przypadku zdań przeciwnych możemy też powiedzieć. gdy fałszywe jest zdanie niektóre kanarki są niedźwiedziami. Zdania podprzeciwne mogą być jednak jednocześnie prawdziwe. Podprzeciwieństwo. Natomiast. Zdania podprzeciwne nie mogą być zarazem fałszywe. ani fałszywe. to drugie fałszywe. Pozioma linia na dole. to fałszywe musi być każda krowa jest ptakiem. mają one zawsze różną wartość logiczną. to prawdziwe musi być niektóre żaby są płazami (lub lepiej: istnieją żaby będące płazami). Symbolicznie: 7) SaP → ~ (SoP) 8) ~ (SaP) → SoP 9) SoP → ~ (SaP) 10) ~ (SoP) → SaP 11) SeP → ~ (SiP) 12) ~ (SeP) → SiP 13) SiP → ~ (SeP) 110 . reprezentują sprzeczność. łączące zdanie SaP z SoP oraz SeP z SiP. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie niektóre żaby nie są płazami. to podprzeciwieństwo. że zdania te się wykluczają. że zdania te nie mogą być zarazem ani prawdziwe. Przykładowo fałszywe jest zarówno zdanie każda krowa jest czarna oraz żadna krowa nie jest czarna. to prawdziwe jest niektóre kanarki nie są niedźwiedziami (lub lepiej: istnieją kanarki nie będące niedźwiedziami). gdy jedno prawdziwe. Czyli. przykładowo: niektórzy Polacy są katolikami i niektórzy Polacy nie są katolikami. Sprzeczność oznacza. W przypadku zdań podprzeciwnych możemy też powiedzieć.

Poniższy rysunek może pomóc w zapamiętaniu wzorów kwadratu logicznego: 2. Wzór 7) stanowi. Wzór 3) stwierdza. jeśli prawdziwe jest zdanie każdy słoń jest ssakiem. to fałszywe musi być niektóre słonie nie są ssakami. Zadania związane z kwadratem logicznym polegają zwykle na tym. czyli SiP – niektóre strusie są ptakami (lub lepiej: istnieją strusie będące ptakami). musimy sprawdzić. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie każdy słoń żyje w Afryce. że prawdziwe musi być również zdania podporządkowane SaP.4. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych mających ten sam podmiot i orzecznik? Aby rozwiązać to zadanie.14) ~ (SiP) → SeP Przykładowo. należy określić wartość logiczną pozostałych zdań. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE KWADRATU LOGICZNEGO. co wynika z prawdziwości zdania typu SaP. że na podstawie prawdziwości lub fałszywości podanego zdania kategorycznego. a więc.2. w praktyce. Podobne przykłady łatwo podać również w odniesieniu do pozostałych wzorów. to prawdziwe musi być niektóre słonie nie żyją w Afryce (wzory 7 i 8). że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SeP. poszukać wzorów rozpoczynających się od SaP. 111 . czyli SoP – niektóre strusie nie są ptakami. w których występują te same terminy S oraz P. a więc SeP – żaden struś nie jest ptakiem. że fałszywe musi być zdanie przeciwne do SaP. Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Każdy struś jest ptakiem. Wzór 1) mówi.

że prawdziwe są zdania SoP i SeP. Nie mamy więcej wzorów zaczynających się od ~ (SiP). które mówią. Znajdujemy tylko jeden taki wzór – 8). mają one różne wartości logiczne. że prawdziwe musi być zdanie SoP – niektórzy goście nie dotrwali do końca imprezy (lub lepiej: istnieją goście. Wzór 2) stwierdza coś. a które fałszywe. którzy nie dotrwali do końca imprezy). Możemy co najwyżej stwierdzić. że fałszywe jest SaP. Szukamy więc. że prawdziwe musi być zdanie sprzeczne z SiP. co wynika z fałszywości zdania SaP. Widzimy więc. że. czyli niektórzy politycy nie są uczciwi. czyli: niektórzy politycy są uczciwi oraz żaden polityk nie jest uczciwy. Szukamy wzorów. Musimy więc sprawdzić. które jest jednak prawdziwe. Jednakże mamy kolejne dane: dowiedzieliśmy się przed chwilą. Natomiast wzory 4) i 9) dają nam nową informację: fałszywe jest zdanie SaP – każdy gość dotrwał do końca imprezy. czyli SeP – żaden z gości nie dotrwał do końca imprezy. czy z tych faktów nie da się jeszcze czegoś wywnioskować. czy może czegoś więcej dowiemy się na podstawie informacji o prawdziwości SoP.Przykład: Fałszywe jest zdanie: Niektórzy goście dotrwali do końca imprezy. które zaczynają się od ~ (SaP). ponieważ są to zdania sprzeczne. Wzór 9) stwierdza to. Wzór 14) stwierdza natomiast. Przykład: Fałszywe jest zdanie: Każdy polityk jest uczciwy. czyli tych. co już wiemy – że prawdziwe jest SoP. Więcej z fałszywości zdania SaP nie da się wywnioskować. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tymi samymi terminami S oraz P? Szukamy wzorów. tego z kwadratu logicznego się nie dowiemy. Sprawdzimy wartość logiczną pozostałych zdań kategorycznych o tym samym podmiocie i orzeczniku. że na podstawie kwadratu logicznego nie jesteśmy zatem w stanie w żaden sposób określić wartości logicznej zdań SiP oraz SeP. Zgodnie ze wzorem 5) widzimy. które mówią. co już wiemy. 112 . A zatem możemy stwierdzić. że prawdziwe jest zdanie SoP. co wynika z fałszywości zdania SiP.

Najwięcej jesteśmy w stanie powiedzieć na podstawie informacji o prawdziwości zdań ogólnych. DO ZAPAMIĘTANIA: Znając wartość logiczną jakiegokolwiek zdania kategorycznego. nic nie możemy powiedzieć. co możemy powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tym samym podmiotem i orzecznikiem. Poniżej omówimy pozostałe. to nie-człowiek zapiszemy S’. Możemy wtedy zawsze określić wartości wszystkich pozostałych zdań.5. itp. Nazwy te będziemy oznaczać przy pomocy znaku „prim”. Sprawdzimy. Zależności kwadratu logicznego nie są jedynymi prawami wnioskowania bezpośredniego. czyli SiP oraz SeP. że odwrotną wartość posiada zdanie sprzeczne z badanym zdaniem. 2. W przedstawionych niżej prawach występować będą często tak zwane nazwy negatywne typu nie-student. nie-pies. niewydra. Najmniej możemy wywnioskować z prawdziwości zdań szczegółowych (SiP oraz SoP) oraz fałszywości zdań ogólnych (SaP i SeP) – jedynie to. 2. Przykładowo.Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Niektórzy złodzieje nie są politykami. Wzór 9) stwierdza.5. że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SoP. czyli SaP i SeP oraz fałszywości szczegółowych SiP oraz SoP. Zbiór desygnatów (denotację) 113 .1. ŁYK TEORII. Znajdujemy tylko jeden wzór zaczynający się od SoP. jesteśmy w stanie określić prawdziwość lub fałszywość przynajmniej jednego zdania o tym samym podmiocie i orzeczniku – zdanie sprzeczne z badanym zawsze będzie miało inną wartość. O pozostałych zdaniach. czyli SaP – każdy złodziej jest politykiem. INNE PRAWA WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. jeśli przez S oznaczymy nazwę człowiek.

ze zdania żadna krowa nie jest strusiem. Na przykład. że żaden struś nie jest krową. W naszych rozważaniach nie będziemy zwykle precyzować. to to samo. samochody. 1) SeP → PeS 2) SiP → PiS 3) SaP → PiS Zdanie SoP nie podlega konwersji. a twierdzące – twierdzącym). 114 . zdanie niektóre przedmioty mające dwa końce są kijami. które wydaje się bardziej właściwe w danym kontekście.). a ze zdania każdy kij ma dwa końce. nie mogą być to też tak zwane nazwy uniwersalne – czyli obejmujące swym zakresem wszystkie przedmioty. Przy rozwiązywaniu niektórych zadań istotna będzie czasami znajomość oczywistego faktu. książki. przykładowo. jeśli S to nazwa książka. chomiki. to denotacją S’ będzie zbiór wszystkich obiektów nie będących książkami. podobnie jak prawa kwadratu logicznego. Czyli. A zatem (S’)’ ≡ S Przedstawione poniżej prawa wnioskowania bezpośredniego obowiązują. telefony itp. dla jednej osoby nie-pies może oznaczać tylko zwierzęta nie będące psami (czyli bobry. Zakres nazwy negatywnej można rozumieć na dwa sposoby. natomiast dla kogoś innego wszystkie obiekty nie będące psami. iż dwa przeczenia się znoszą. Przykładowo nie-nie-ptak. Konwersja. ze zdania niektórzy ministrowie są przestępcami – niektórzy przestępcy są ministrami.nazwy S’ stanowić będzie zbiór dopełniający się ze zbiorem desygnatów S. foki itp. co po prostu ptak. Poniższe wzory pokazują. możemy na mocy konwersji wywnioskować. które mając jakieś desygnaty. a więc oprócz zwierząt również np. Przykładowo. Dodatkowo. Konwersja polega na zmianie miejsc podmiotu i orzecznika zdania bez zmiany jego jakości (czyli zdanie przeczące ma zostać przeczącym. przyjmując domyślnie takie. jedynie dla nazw niepustych. dzięcioły. jaki rodzaj zdania wtedy otrzymujemy. czyli takich. o jakie znaczenie nam chodzi.

zdanie każda mrówka jest nie-słoniem.Obwersja. a ze zdania niektóre torbacze nie są kangurami wynika niektóre nie-kangury są torbaczami (k. z. ze zdania niektórzy posłowie są idiotami. 115 . ze zdania żadna mrówka nie jest słoniem. a z przeczącego twierdzące. z.). cz.). a ze zdania niektórzy bogacze nie są skąpcami. ze zdania każdy tygrys jest drapieżnikiem. Kontrapozycja częściowa: 8) SaP → P’eS 9) SeP → P’iS 10) SoP → P’iS Kontrapozycja zupełna: 11) SaP → P’aS’ 12) SeP → P’oS’ 13) SoP → P’oS’ Przykładowo. ze zdania żaden wieloryb nie jest rybą wynika niektóre nie-ryby są wielorybami (k. wynika.) oraz niektóre nie-ryby nie są nie-wielorybami (k. na mocy obwersji zdanie żaden tygrys nie jest nie-drapieżnikiem. Kontrapozycja. Mówimy o kontrapozycji częściowej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie tego drugiego) oraz zupełnej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie obu). zdanie niektórzy bogacze są nie-skąpcami. zdanie niektórzy posłowie nie są nie-idiotami. Obwersja polega na dodaniu negacji do orzecznika zdania z jednoczesną zmianą (tylko) jego jakości. Tak więc ze zdania twierdzącego otrzymujemy przeczące. 4) SaP → SeP’ 5) SeP → SaP’ 6) SiP → SoP’ 7) SoP → SiP’ Przykładowo. ze zdania każdy śledź jest rybą wynika zdanie żadna nie-ryba nie jest śledziem (kontrapozycja częściowa) oraz każda nie-ryba jest nie-śledziem (kontrapozycja zupełna). cz.) oraz niektóre nie-kangury nie są nie-torbaczami (k. Kontrapozycji nie podlega zdanie SiP.

Przykład: Zobaczymy.Inwersja. Natomiast ze zdania żaden indyk nie jest żółwiem. Każdy demokrata jest nie-faszystą (obwersja.2. możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Żaden faszysta nie jest demokratą (konwersja. cz. 2. Prawa konwersji. Niektórzy nie-faszyści nie są nie-demokratami (kontrapozycja zupełna. Niektórzy nie-demokraci nie są nie-faszystami (inwersja zupełna. wzór 17). Inwersja częściowa: 14) SaP → S’oP 15) SeP → S’iP Inwersja zupełna: 16) SaP → S’iP’ 17) SeP → S’oP’ Przykładowo. co wynika.) oraz niektóre nie-żółwie nie są nie-indykami. podobnie jak kontrapozycja. ze zdania: Żaden demokrata nie jest faszystą. co wynika z danego zdania kategorycznego. wynika zdanie niektóre nie-indyki są żółwiami (i. może być częściowa lub zupełna. Inwersja. Niektórzy nie-faszyści są demokratami (kontrapozycja częściowa. Ponieważ nasze zdanie ma postać SeP. ze zdania każda mysz jest gryzoniem wynika zdanie niektóre nie-myszy nie są gryzoniami (inwersja częściowa) oraz niektóre nie-myszy są nie-gryzoniami (inwersja zupełna). PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE PRAW WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. wzór 12). wzór 9). obwersji. wzór 1). wzór 5). na mocy poznanych praw. Niektórzy nie-demokraci są faszystami (inwersja częściowa. kontrapozycji i inwersji wykorzystujemy do sprawdzania. 116 . Podlegają jej tylko zdania ogólne.5. wzór 15).

wzór 11). Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami nie są dyskretne (inwersja częściowa. wzór 8). przy dokonywaniu niektórych operacji należy pamiętać o prawie znoszenia się podwójnego przeczenia. obwersji itd. Żadna dobra kochanka nie jest kimś niedyskretnym (obwersja. Niektóre nie-wróble są nie-ptakami (9). Wynikają z niego następujące zdania: Żaden wróbel nie jest nie-ptakiem (1). Niektóre nie-wróble nie są ptakami (12 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). W takich przypadkach. ze zdania: Każda dobra kochanka jest dyskretna. występują nazwy negatywne. wzór 3).Przykład: Sprawdzimy. Nasze zdanie ma postać S’eP. na mocy poznanych praw. wzór 14). a więc: (S’)’ ≡ S. wzór 16). Czasem już w zdaniu. 117 . Każda osoba niedyskretna jest niedobrą kochanką (kontrapozycja zupełna. że możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Niektóre osoby dyskretne są dobrymi kochankami (konwersja. Nasze zdanie ma postać SaP. Niektóre ptaki są wróblami (15 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). Niektóre ptaki nie są nie-wróblami (17 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). Każdy nie-ptak jest nie-wróblem (5). Przykład: Sprawdzimy. Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami są niedyskretne (inwersja zupełna. Widzimy więc. które poddajemy konwersji. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Żaden nie-ptak nie jest wróblem. Żadna osoba nie będąca dyskretną nie jest dobrą kochanką (kontrapozycja częściowa. co wynika. wzór 4).

człowiek o wzroście 3 m. Nasze zdanie ma postać SiP’. jednorożec. Błąd formalny – błąd polegający na tym. Przesłanka większa – przesłanka zawierająca termin większy sylogizmu. Nazwa pusta – nazwa nie posiadająca ani jednego desygnatu. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. Wynikają z niego następujące zdania: Niektóre nie-kanarki są ptakami (2). Niektóre ptaki nie są kanarkami (6 po zastosowaniu prawa: (P)’ ≡ P). Przesłanka mniejsza – przesłanka zawierająca termin mniejszy sylogizmu. żonaty kawaler itp. Termin mniejszy sylogizmu – nazwa występująca jako podmiot we wniosku sylogizmu. że wniosek rozumowania nie wynika logicznie z przesłanek. SŁOWNICZEK. Błąd materialny – błąd polegający na użyciu we wnioskowaniu przynajmniej jednej fałszywej przesłanki. Na przykład centaur.Przykład: Sprawdzimy. Termin mniejszy oznacza się zwykle symbolem S. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Niektóre ptaki są niekanarkami. 118 .

w S e P zarówno S jak i P. za to obecna w obu jego przesłankach. Termin średni oznacza się zwykle symbolem M. Termin średni sylogizmu – nazwa nie występująca we wniosku sylogizmu. w S o P – jedynie P.Termin rozłożony – nazwa. Termin większy oznacza się zwykle symbolem P. 119 . żadne S nie jest P. o której całym zakresie (wszystkich desygnatach) jest mowa w zdaniu kategorycznym. Termin większy sylogizmu – nazwa występująca jako orzecznik sylogizmu. niektóre S są P. niektóre S nie są P. Zdanie kategoryczne – zdanie mające jedną z następujących postaci (gdzie S i P reprezentują nazwy): każde S jest P. W zdaniu S a P rozłożone jest S. W zdaniu S i P żaden termin nie jest rozłożony.

Rozdział III
KLASYCZNY RACHUNEK PREDYKATÓW.
Wstęp.
W niniejszym rozdziale omówiony zostanie kolejny system logiczny, który może służyć do analizy rozumowań – klasyczny rachunek predykatów (KRP), nazywany również klasycznym rachunkiem kwantyfikatorów (KRK). System ten, będąc bardziej złożonym od rachunku zdań czy sylogistyki, nadaje się do analizy takich rozumowań, wobec których tamte systemy są bezradne. Szerokie pole zastosowania rachunku predykatów okupione zostaje jednakże poważną wadą – system ten jest o wiele bardziej skomplikowany od dotychczas poznanych. Sprawne posługiwanie się nim wymaga znacznej wiedzy i uważane jest czasem za wyższy stopień wtajemniczenia logicznego. W obecnym rozdziale rachunek predykatów przedstawiony zostanie w postaci możliwie najprostszej, jednakże, nawet mimo tego, jego opanowanie będzie wymagało większego wysiłku, niż to było konieczne w przypadku poprzednich systemów. Zrozumienie rachunku predykatów wymaga w miarę sprawnego posługiwania się rachunkiem zdań. Przede wszystkim konieczna jest dobra znajomość spójników logicznych oraz tabelek zero-jedynkowych.

3.1. SCHEMATY ZDAŃ.
3.1.1. ŁYK TEORII. Poznawanie rachunku predykatów rozpoczniemy,

tradycyjnie, od tłumaczenia zdań języka naturalnego na język tego systemu. Schematy zdań na gruncie rachunku predykatów przypominać będą w pewnym stopniu schematy zapisywane w ramach rachunku zdań. Podobieństwo to wynika z obecności w języku rachunku predykatów spójników logicznych – negacji, koniunkcji, alternatywy, implikacji i równoważności. Znaczenia tych spójników oraz reprezentujące je symbole (~, ∧, ∨, →, ≡) są tu dokładnie takie same jak w rachunku zdań. W rachunku predykatów mamy jednak również nowe elementy – predykaty oraz kwantyfikatory. Do pisania schematów będziemy też wykorzystywali tak zwane zmienne indywiduowe, które będą oznaczały dowolne obiekty (indywidua). Predykaty pełnią w KRP rolę analogiczną do zmiennych zdaniowych w KRZ. To właśnie one, w połączeniu ze zmiennymi indywiduowymi, są tu najprostszymi wyrażeniami, z

120

których, za pomocą spójników, możemy budować dłuższe zdania. Predykaty symbolizować będziemy przy pomocy dużych liter, np.: P, Q, R, S itd., po których, w nawiasie, będą znajdowały się zmienne indywiduowe, reprezentowane przez małe litery x, y, z itd. Tak więc najprostszymi poprawnymi wyrażeniami na gruncie rachunku predykatów są takie zapisy jak np.: P(x), czy R(x,y). Pierwsze z nich odczytujemy jako P od x, a drugie jako R od x, y. Wyrażenia złożone otrzymujemy poprzez użycie spójników logicznych. Schemat P(x) ∧ ~ Q (x) odczytamy jako P od x i nieprawda, że Q od x. Natomiast R(x,y) → (P(x) ∨ P(y)) – jako
jeśli R od x,y to P od x lub P od y.

Predykaty są wyrażeniami opisującymi własności lub relacje. Własność to nic innego, jak pewna cecha posiadana przez jakiś obiekt. Własnością jest, na przykład, „bycie inteligentnym” (cecha jakiegoś człowieka), „bycie parzystą” (cecha liczby), „bycie smacznym”, „bycie drogim” itp. itd. Umówmy się, że predykat opisujący jaką cechę oznaczać będziemy zwykle, dla wygody, przy pomocy pierwszej litery tej cechy. I tak, na przykład, fakt, że jakiś obiekt posiada cechę bycia mężczyzną, oznaczymy M(x), bycia bogatym – B(x), bycia zarozumiałym – Z(x) itp. Gdy w jakimś złożonym wyrażeniu pojawią się dwie własności zaczynające się na tę samą literę, to oczywiście jedną z nich będziemy musieli oznaczyć inaczej. Relacje to pewne związki łączące kilka obiektów. Nas będą przede wszystkim interesowały tak zwane relacje dwuargumentowe, będące związkami występującymi pomiędzy dwoma obiektami. Relacją taką jest na przykład „lubienie” (jedna osoba lubi drugą osobę), „bycie wyższym” (ktoś lub coś jest wyższe od kogoś lub czegoś), „okradzenie” (ktoś okradł kogoś) itp. Predykaty oznaczające takie relacje będziemy zapisywali odpowiednio: L(x,y), W(x,y), O(x,y). Relacjami z większą ilością argumentów nie będziemy się zajmować. Dla porządku podajmy jednak przykłady relacji łączących trzy obiekty. Może być to na przykład „relacja znajdowania się pomiędzy” (P(x,y,z) – obiekt x znajduje się pomiędzy obiektem y a obiektem z), czy też relacja „zdradzania z kimś” (Z(x,y,z) – osoba x zdradza osobę y z osobą z).
Uwaga na marginesie.
Ściśle rzecz biorąc własności też są relacjami – tak zwanymi relacjami jednoargumentowymi. Jednakże, dla większej jasności, w dalszych rozważaniach termin „relacja” zarezerwujemy dla relacji dwuargumentowych, natomiast relacje jednoargumentowe będziemy nazywali „własnościami”.

Kwantyfikatory to wyrażenia określające ilość przedmiotów, o których jest mowa. Z kwantyfikatorami zetknęliśmy się już w sylogistyce, choć tam nie wspominaliśmy, że tak je właśnie nazywamy. W rachunku predykatów będziemy mieli do czynienia z dwoma kwantyfikatorami. Pierwszy z nich odpowiada wyrażeniu dla każdego i jest najczęściej oznaczany symbolem ∀. Kwantyfikator ten bywa nazywany „dużym kwantyfikatorem” lub „kwantyfikatorem ogólnym”. Drugi z kwantyfikatorów odpowiada wyrażeniu niektóre, w znaczeniu istnieje przynajmniej jedno takie. Kwantyfikator ten, oznaczany symbolem ∃, nazywany jest „małym kwantyfikatorem”, „kwantyfikatorem szczegółowym” lub „kwantyfikatorem egzystencjalnym”.

121

DO ZAPAMIĘTANIA:

Osoby znające język angielski mogą łatwo zapamiętać znaczenie kwantyfikatorów. Kwantyfikator ogólny to odwrócona litera „A” od angielskiego słowa All – czyli wszystkie, natomiast kwantyfikator szczegółowy, to odwrócone „E” od słowa Exists – istnieje. W schematach zdań, po kwantyfikatorach będą znajdowały się (bez nawiasów, a więc inaczej niż przy predykatach) symbole zmiennych, do których dany kwantyfikator się odnosi, na przykład ∀x oznacza dla każdego x, natomiast ∃y – istnieje takie y lub niektóre y Zapis taki jak ∃x P(x) – odczytamy jako istnieje takie x, że P(x) lub (mniej formalnie) istnieje x mające własność P, niektóre x mają własność P itp. Kwantyfikatory, inaczej niż predykaty, mogą występować obok siebie nie połączone żadnymi spójnikami. Zapis ∀x∃y R(x,y) odczytamy dla każdego x istnieje y, takie że R od x, y lub dla każdego x istnieje takie y, że x i y są w relacji R. Kwantyfikatory możemy poprzedzać spójnikiem negacji. Przykładowo, wyrażenie ~ ∃x P(x) odczytamy – nie istnieje takie x, że P od x (nie istnieje x mające własność P, żadne x nie ma własności P), natomiast ∃x ~∀y R(x,y) – istnieje x, takie że nie dla każdego y, R (x,y) (istnieje takie x, że nie dla każdego y, x jest do niego w relacji R, istnieje takie x, które nie do wszystkich y jest w relacji R).
DO ZAPAMIĘTANIA:

Przedstawmy w skrócie symbole konieczne przy pisaniu schematów zdań na gruncie rachunku predykatów Spójniki zdaniowe: ~, ∧, ∨, →, ≡ Zmienne indywiduowe: x, y, z... itd. Symbole predykatów: P, Q, R, S... itd. Symbole kwantyfikatorów:
∀ – oznaczający dla każdego (tak zwany „duży kwantyfikator” lub „kwantyfikator ogólny”) ∃ – oznaczający istnieje lub niektóre (tak zwany „mały kwantyfikator”, „kwantyfikator szczegółowy” lub „kwantyfikator egzystencjalny”)

Należy pamiętać, że predykaty występować będą zawsze razem z, ujętymi w nawiasach, zmiennymi np.: P(x) – zapis oznaczający, że x ma własność P,

122

R(x,y) – zapis oznaczający, że x i y są ze sobą w relacji R, Kwantyfikatory w praktyce występować będą razem ze zmiennymi nazwowymi, np.: ∀x, ∃y... itp. Przy pisaniu schematów będziemy w rachunku predykatów korzystali również z nawiasów, które, podobnie jak w rachunku zdań, pełnią pomocniczą role, pokazując co się z czym łączy i likwidując możliwe wieloznaczności. Do pisania schematów może przydać się jeszcze jedna istotna informacja. Dotyczy ona pojęcia tak zwanej zmiennej związanej przez kwantyfikator oraz zmiennej wolnej (niezwiązanej). Każdy kwantyfikator „wiąże” zmienną, która się przy nim znajduje – np. kwantyfikator ∃x wiąże zmienną x, a ∀y – zmienną y. Kwantyfikatory wiążą jednak nie wszystkie danego typu, ale tylko te, które znajdują się w ich zasięgu – czyli w nawiasie otwartym bezpośrednio po kwantyfikatorze lub, w przypadku braku nawiasu, w wyrażeniu najbliższym kwantyfikatorowi. Najłatwiej wyjaśnić to na przykładzie: w schemacie
∀x (P(x) → Q(x))

związane są zmienne x w całej formule, natomiast w schemacie

∀x P(x) → Q(x) jedynie zmienna znajdująca się przy predykacie P (zmienna przy Q jest w

takim razie zmienną wolną). W schemacie ∃x(P(x) ∧ Q(x,y)) → ∀z R(z,x) zmienna x jest związana przy predykacie P oraz Q, natomiast wolna przy R; zmienna y jest wolna (nie ma w ogóle wiążącego jej kwantyfikatora); zmienna z jest związana (przez kwantyfikator ∀) Pojęcie zmiennej wolnej i związanej będzie dla nas istotne, gdyż w prawidłowo zapisanych schematach zdań języka naturalnego nie mogą występować zmienne wolne (mówiąc inaczej wszystkie zmienne muszą być związane jakimś kwantyfikatorem). Z faktu tego wynika istotny wniosek – każdy schemat będzie musiał zaczynać się jakimś (przynajmniej jednym) kwantyfikatorem, który będzie wiązał występujące dalej zmienne. Żadna zmienna nie będzie mogła się pojawić, zanim nie wystąpi wiążący ją kwantyfikator. Jeśli w schemacie nie ma zmiennych wolnych, to można go zawsze tak odczytać, aby nie wypowiadać słów iks, igrek, zet itp., których przecież w zdaniach języka naturalnego nie używamy. Przykładowo, gdy przyjmiemy, że predykat F oznacza własność bycia filozofem, to schematy ∃x F(x) oraz ∀x F(x) możemy wprawdzie odczytać kolejno: istnieje x będący
filozofem, oraz dla każdego x, x jest filozofem, ale o wiele zgrabniej jest powiedzieć istnieją filozofowie (niektórzy są filozofami) oraz każdy jest filozofem. Zabieg „pozbycia” się

zmiennych nie jest możliwy, gdy są one wolne; schemat F(x) musimy odczytać: x jest

123

tak aby otrzymać schemat danego zdania. Pisząc schemat zdania należy pamiętać. Przystępując do budowania schematów zdań w ramach rachunku predykatów. To. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy złodzieje są politykami. Zdanie zaczyna się od zwrotu niektórzy. W rachunku predykatów mogą istnieć bowiem formuły (m.in. najgłębiej wnikający w strukturę zdania. W zdaniu tym jest mowa o dwóch własnościach – byciu złodziejem oraz byciu politykiem. w związku z 124 . jak i politykami (posiadają obie te cechy jednocześnie). jakie w naszym zdaniu występują własności i/lub relacje i zastąpić je odpowiednimi symbolami predykatów. przynajmniej z punktu widzenia logiki. że ma to być zawsze tak zwany schemat główny. Uwaga na marginesie. 3. że zmiennych takich w ogóle nie może być w formułach rachunku predykatów. predykaty i kwantyfikatory. Rozpoczniemy od budowania bardzo prostych schematów zdań. Ostatecznie musimy połączyć wszystko w całość przy pomocy spójników i nawiasów. że istnieją obiekty. taki w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia spójniki. jakie kwantyfikatory będą nam w schemacie potrzebne. że w schematach zdań języka naturalnego nie może być zmiennych wolnych. To ostatnie wyrażenie nie jest na pewno. te. a jedynie tak zwaną „formą zdaniową”. Następnie powinniśmy się zastanowić. które są zarówno złodziejami. w których występują jedynie własności. czyli możliwie najdłuższy. a więc od tego symbolu powinien rozpocząć się nasz schemat. Nasze zdanie stwierdza. które zawierają zmienne wolne) nie będące schematami żadnego zdania języka naturalnego. zdaniem języka naturalnego.filozofem. nie oznacza.2 PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ NA GRUNCIE KRP. oznaczymy je odpowiednio literami Z i P.1. musimy sobie przede wszystkim uświadomić. będącego odpowiednikiem kwantyfikatora ∃.

która sprawdza się w zdecydowanej większości (choć nie wszystkich!) przypadków. Każdy rasista jest ograniczony. że jeśli ktoś jest rasistą. a więc prawidłowy schemat powinien wyglądać: ∀x (R(x) → O(x)) WARTO ZAPAMIĘTAĆ.. Ostateczny schemat przedstawia się następująco: ∃x (Z(x) ∧ P(x)) Nawias w powyższym schemacie jest konieczny.. że kwantyfikator wiąże zmienną x znajdującą się zarówno przy predykacie Z. Na ogół jest to implikacja lub ewentualnie alternatywa. to jest on ograniczony.. Jest to po prostu użyteczna obserwacja. ∨ . ∧ ..) lub ∀x (. Mamy tu też słowo każdy.) ∃x (. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy rasista jest ograniczony. czyli wyrażenie mówiące: każdy jest rasistą i jest ograniczony (każdy jest ograniczonym rasistą) – a więc na pewno nie zdanie.. tak jak w poprzednim przykładzie. jak i przy P.. 125 . aby pokazać.. → . stwierdza. będące odpowiednikiem kwantyfikatora ogólnego. Pewnym problemem dla początkujących może być znalezienie odpowiedniego spójnika łączącego predykaty R oraz Q. Gdybyśmy jednak wstawili tu koniunkcję. otrzymalibyśmy schemat ∀x (R(x) ∧ O(x)).. aby w formule wiązanej przez kwantyfikator ∀ głównym spójnikiem była koniunkcja. Koniunkcja występuje natomiast zwykle jako główny spójnik formuł wiązanych przez kwantyfikator ∃. W powyższym zdaniu mowa jest o dwóch własnościach – bycia rasistą i bycia ograniczonym.. którego schemat mamy napisać. Czyli: ∀x (..czym potrzebny nam będzie jeszcze spójnik koniunkcji. W schematach zdań języka naturalnego rzadko się zdarza. Nasze zdanie.) Powyższe stwierdzenia nie stanowią jednak w żadnym razie jakichkolwiek praw logicznych...

Kłopot sprawić może wybór odpowiedniego kwantyfikatora. Mamy więc: ~ ∀x (L(x) → A(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie są pilni. Dyskusje budzić może. lepiej. Tak więc schemat powinien zacząć się od zwrotu: ~ ∀x. Zdanie stwierdza. A zatem: ∃x (S(x) ∧ ~ P(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Żaden dziennikarz nie jest obiektywny. Czy schemat zacząć należy zatem wyrażeniem ∀x. który posiadałby cechę bycia obiektywnym.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie każdy logik jest abstynentem. Ta druga jest jednak zanegowana. w sposób bardziej 126 . napisać możemy dwa równie dobre schematy: ∀x (D(x) → ~ O(x)). W powyższym zdaniu występują własności bycia logikiem oraz bycia abstynentem. jednak poprzedzony słowem nie. Jako spójnika łączącego predykaty należy użyć implikacji (wykorzystanie koniunkcji dałoby schemat zdania: Nie każdy jest logikiem i abstynentem). oraz ~ ∃x (D(x) ∧ O(x)) Oba te schematy są logicznie równoważne. czy też ~ ∃x? Obie odpowiedzi na to pytanie są dobre! Otóż. że nie istnieje taki dziennikarz. że są osoby posiadające własność bycia studentem i jednocześnie nie posiadające własności bycia pilnym. Jest też odpowiednik kwantyfikatora dla każdego. mówią one dokładnie to samo. że nie jest obiektywny. który z nich uznać należy za bardziej pierwotny. Z innego punktu widzenia można jednak również powiedzieć. w przypadku powyższego zdania. W powyższym zdaniu mamy na pewno do czynienia z własnością bycia dziennikarzem oraz bycia obiektywnym. iż zdanie stwierdza. Czemu odpowiadać może słowo żaden w rozważanej wypowiedzi? Z jednej strony jest to „negatywny” sposób powiedzenia czegoś o wszystkich dziennikarzach – o każdym dziennikarzu zdanie stwierdza. W zdaniu mowa jest o własnościach bycia studentem i bycia pilnym.

. jako w równym stopniu właściwy. że zdanie typu żaden. że są one logicznie równoważne. że w przypadku dłuższych zdań istnieje wiele możliwości zbudowania poprawnych schematów. to trudno uznać.. Inni dopuszczają jednak również drugi schemat.. Najlepiej kierować się wskazówką. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że są to te same zdania. że schemat powinien w sposób najbardziej intuicyjny odzwierciedlać strukturę danego zdania. że zdania Nie każdy logik jest abstynentem oraz Niektórzy logicy nie są abstynentami (literalne odczytanie drugiego schematu) są logicznie równoważne i wyrażają tę samą treść (opisują ten sam fakt). a więc jego schemat powinien zaczynać się od kwantyfikatora ∀. które schematy należy uznać za poprawne. 127 . oddający strukturę rozpatrywanego zdania. nie wykluczające innych poprawnych odpowiedzi. Często zdarza się tak. szczególnie w zakresie stosowania nawiasów i ustawienia kwantyfikatorów. nie wszyscy) logików nie uznałoby tego schematu za właściwy. Uwaga na błędy! Nie zawsze. W tym jednak przypadku wielu (choć również. W wielu podobnych przypadkach nie ma zgody. na podstawie tego.3.naturalny. Wielu logików twierdzi. jest zdaniem ogólnym (więcej na ten temat w rozdziale o sylogizmach). Obecnie zajmiemy się bardziej złożonymi schematami. Jeśli zdanie zaczyna się od zwrotu nie każdy.1.. Przykładowo do schematu zdania w przykładzie Nie każdy logik jest abstynentem można utworzyć równoważny mu schemat: ∃x (L(x) ∧ ~ A(x)). Na omówienie wszystkich tych możliwości i związanych z nimi niuansów nie starczyłoby tu miejsca – wspomniana zostanie tylko część z nich. jeśli zdanie zaczyna się od niektóre. to schemat powinien zacząć się od ~ ∀. nie jest. Pomimo. a które nie. to schemat rozpoczynamy od ∃. tak jak w przypadku powyższego przykładu. dwa schematy można uznać za równie dobre. 3. Dlatego podane niżej rozwiązania należy traktować w niektórych przypadkach jako przykładowe. Dopuszczalne są różne możliwości.

że głównym spójnikiem jest tu implikacja. że nie każdy kto posiada dwie pierwsze. aby wyraźnie było widoczne. Jeśli chodzi o zastosowanie nawiasów w złożonych formułach. Oczywiście w formule może znajdować się więcej predykatów niż jeden lub dwa. to nie moglibyśmy rozbić tego określenia na cechy bycia dobrym i bycia rewolwerowcem. ma tę własność.Więcej predykatów. w jakiej umieszczone zostały człony koniunkcji. to w rachunku predykatów obowiązują wszystkie zasady znane z rachunku zdań. że jej człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności i nie zmienia to w niczym sensu wyrażenia. gdyż wypaczyło by 128 . Schemat będzie wyglądał zatem następująco: ~ ∀x [(M(x) ∧ Z(x)) → A(x)] W powyższym schemacie koniunkcja M(x) ∧ Z(x) znajduje się w nawiasie. że dwa określenia (tak jak znany i muzyk w poprzednim przykładzie) odnoszące się do pewnego obiektu dają się rozłożyć na dwie osobne cechy. W zdaniu powyższym mamy do czynienia z trzema własnościami – byciem muzykiem. czyli. jeśli posiada własność M oraz Z. Przykładowo. w jej rozumieniu przyjętym w logice. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy znany muzyk jest artystą. Kolejność ta jest jednak całkowicie bez znaczenia. mówiąc bardziej formalnie. Tak więc równie dobry byłby schemat: ~ ∀x [(Z(x) ∧ M(x)) → A(x)] Uwaga na błędy! Nie zawsze jest tak. Koniunkcja. Wątpliwości może budzić. to posiada też własność A. byciem znanym oraz byciem artystą. posiada również trzecią. że ktoś jest „dobrym rewolwerowcem”. czyli cechy bycia muzykiem i bycia znanym. w którym znalazłoby się stwierdzenie. nie każdy x. gdybyśmy mieli do czynienia ze zdaniem. Zdanie stwierdza. czy prawidłowa jest kolejność.

to sens zdania. że tylko kobiety są matkami. z uwagi na przemienność koniunkcji. Zdanie to składa się jednak z dwóch części połączonych słowem ale. Wymienione cechy tworzą całość – jej rozbicie zmieniłoby znaczenie jednej z nich – bycia dobrym. a zatem zaczynające się od kwantyfikatora ogólnego – ∀. Problem stanowić może określenie kwantyfikatora i układu własności w formule. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Wszystkie inteligentne kobiety mają powodzenie. że. oznacza. druga szczegółowym. Jeśli jednak napisalibyśmy schemat: ∀x (K(x) → M(x)) to otrzymalibyśmy fałszywe zdanie Każda kobieta jest matką. ale niektóre z kobiet mających powodzenie nie są inteligentne. bycia osobą inteligentną i posiadania powodzenia. Co znaczy „tylko”? Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. Zawsze będą istniały przypadki graniczne i dyskusyjne. Nasze zdanie stwierdza natomiast coś odwrotnego: to. kiedy wymienione w zdaniu cechy można i należy rozłożyć. a kiedy jest to niemożliwe. czy też trzeba tę własność traktować jako nierozkładalną całość. W schemacie może oczywiście występować więcej niż jeden kwantyfikator. Trudno na przykład ustalić. Nie istnieje żadna metoda pozwalająca jednoznacznie stwierdzić. W zdaniu powyższym widzimy trzy własności: bycia kobietą. że zdania typu Tylko S są P określiliśmy wtedy jako ogólnotwierdzące. czy własność bycia „małym słoniem” możemy rozbić na dwie osobne własności – bycia słoniem i bycia małym. równie poprawne byłyby schematy. W zdaniu tym mamy oczywiście dwie własności: bycia matką i bycia kobietą. Z podobną trudnością spotkaliśmy się już przy pisaniu schematów na gruncie sylogistyki. że każda matka jest kobietą. A zatem schemat powinien wyglądać: ∀x (M(x) → K(x)) 129 . ∀x[(K(x) ∧ I(x)) → P(x)] ∧ ∃x[(K(x) ∧ P(x)) ∧ ~ I(x)] Pamiętać należy. czyli odpowiednikiem koniunkcji. Więcej kwantyfikatorów. Być może niektórzy pamiętają. w których człony koniunkcji znalazłyby się w odwrotnej kolejności. Każda z tych części zaczyna się innym kwantyfikatorem – pierwsza ogólnym.

Co znaczy „tylko niektórzy”? Rozpatrywane powyżej zdania typu Tylko A są B należy koniecznie odróżnić od zdań Tylko niektóre A są B. podobną np. którzy cechy takiej nie posiadają. którzy posiadają cechę U (uczą się systematycznie). opisującymi własności. między innymi dlatego. Czyli ∀x (B(x) → (A)). Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko niektórzy studenci uczą się systematycznie. Po nabraniu pewnej wprawy. w których mieliśmy do czynienia jedynie z predykatami jednoargumentowymi. lub ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ~ ∀x (S(x) → U(x)) Pojawiają się relacje. Początkowo zapisywanie takich schematów może wydawać się niezmiernie skomplikowane. że istnieją studenci. to zatem: ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ∃x (S(x) ∧ ~ U(x)). sprawdzającej się zawsze metody. ale są również tacy. 130 . zapisywanie schematów zdań w języku predykatów może stać się ciekawą rozrywką intelektualną. że nie ma na to jakiejś jednej. do rozwiązywania krzyżówek. Dotąd rozpatrywaliśmy bardzo proste zdania. Dwa równoprawne schematy powyższego zdania. Schematy zdań typu Tylko A są B rozpoczynamy od kwantyfikatora ogólnego a następnie piszemy implikację zamieniając kolejność A i B. Przerobienie kilku przykładów powinno jednak wiele wyjaśnić. Lub inaczej: istnieją studenci mający cechę U. Więcej kłopotów sprawić mogą zdania w których obecne będą predykaty oznaczające relacje.DO ZAPAMIĘTANIA. lecz jednocześnie nie wszyscy cechę tę posiadają. Zwrot tylko niektórzy w powyższym zdaniu oznacza.

gdy zdanie rozpoczyna się kwantyfikatorem ogólnym. Zdanie mówi o każdym obiekcie będącym studentem. który ma własność bycia studentem. to spójnikiem tym będzie zapewne implikacja. a więc nasz schemat będziemy musieli zacząć od ∀x. która zachodzi pomiędzy studentem i przedmiotem – relacją lubienia (x lubi y). Mamy więc: ∀x S(x) →. Obok nich mamy tu jeszcze do czynienia z relacją. po którym. Teraz powyższe zdanie możemy zapisać przy pomocy symboli: ∃x [S(x) ∧ ∃y (P(y) ∧ L(x. predykatu będą L. W rozpatrywanym zdaniu występuje również. Relację tę oznaczymy przy pomocy nawiasie. którego schemat piszemy.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci lubią niektóre przedmioty. mówi. Zgodnie z opisaną wcześniej nieformalną zasadą. dwukrotnie. Po predykacie musi nastąpić jakiś spójnik.y). a więc ∀x S(x). się w znajdowały dwie zmienne. czyli dla każdego x. jeśli jest on studentem (lub prościej dla każdego studenta). Zdanie zaczyna się od zwrotu odpowiadającego kwantyfikatorowi ogólnemu. Zdanie. że ów „każdy 131 . Przystępując do pisania schematu powyższego zdania dobrze jest spróbować na początku wypowiedzieć je przy pomocy wyrażeń używanych w języku predykatów.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy student przeczytał jakąś książkę. który jest przedmiotem i pomiędzy tymi obiektami zachodzi relacja lubienia. W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem (S) i bycia książką (K) oraz o relacji przeczytania (P) zachodzącej pomiędzy studentem a książką. czyli L(x. zwrot odpowiadający kwantyfikatorowi szczegółowemu (niektóre). Zdanie to mogłoby wyglądać na przykład następująco: Istnieje pewien obiekt (oznaczmy go x). W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem oraz bycia przedmiotem (oznaczymy je literami S i P). istnieje też inny „obiekt” (oznaczmy go y).

czyli dokładnie to. Aby można było użyć predykatu P(x. Należy jeszcze oczywiście pamiętać o nawiasach. S i L. aby sprawdzić. że każdy student przeczytał jakąś książkę. że dla każdego x. którą on przeczytał. czyli dla każdego studenta istnieje jakaś książka.y) musimy najpierw umieścić w schemacie kwantyfikator wiążący zmienną y. gdyż występuje w nim zmienna y. Oczywiście ten „istniejący x” to wykładowca. oraz z relacją lubienia. czyli dla każdego studenta istnieje jakiś y. czyli każdy student przeczytał y.y))] Po napisaniu schematu dobrze jest go sobie „odczytać”. Teraz musimy dopisać. Oznaczymy je kolejno predykatami W. otrzymalibyśmy ∀x (S(x) → P(x. Mówiąc proście: dla każdego studenta istnieje książką. które ma reprezentować. dzięki którym będziemy wiedzieli. po każdym kwantyfikatorze otwieramy nawias i zamykamy go na końcu schematu – dzięki temu wszystkie zmienne pozostaną związane: ∀x [S(x) → ∃y (K(y) ∧ P(x. w prawidłowo napisanych schematach zdań języka naturalnego. żeby napisać czym jest ten y: ∀x S(x) → ∃y K(y) – dla każdego studenta istnieje y będący książką. W powyższym zdaniu mamy do czynienia w własnościami bycia wykładowcą i bycia studentem.y)). o naszym x możemy powiedzieć. Teraz aż się prosi. Czyli. Aby było to widoczne. Teraz musimy jedynie dodać. istnieje jakiś y. zmienne wolne (nie związane) nie mogą występować). co miałaby oznaczać i która. czyli ∃x W(x). że jest to książka. czyli zachodzi jeszcze pomiędzy studentem i książką relacja P: ∀x S(x) → ∃y K(y) ∧ P(x. Ponieważ w dalszej części zdania mowa jest o jakiejś książce.y). Nie możemy jednak na razie wstawić predykatu oznaczającego relację przeczytania – P(x. Mamy więc ∀x S(x) → ∃y. oprócz posiadania własności W. nie jest związana żadnym kwantyfikatorem (a jak powiedzieliśmy. który jest książką i ten x (student) przeczytał y (książkę). że ów wykładowca lubi wszystkich studentów. o której nie wiemy. czy faktycznie oddaje on treść zdania. Zdanie zaczyna się ewidentnie od kwantyfikatora szczegółowego ∃x.student” przeczytał jakąś książkę. co ważniejsze. Gdybyśmy wstawili teraz predykat oznaczający relację przeczytania. którą ten student przeczytał. że kwantyfikatory wiążą wszystkie „swoje” zmienne. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy wykładowcy lubią wszystkich studentów. Nasz schemat mówi. jeśli jest on studentem.y). że dla 132 . będzie to zapewne kwantyfikator szczegółowy.

jakiś obiekt może być w pewnej relacji do siebie samego. Początek schematu będzie na pewno wyglądał ∃x S(x). że obiekty te są w rzeczywistości jednym i tym samym. W powyższym zdaniu występują predykaty takie same jak w poprzednim przykładzie. jeśli ma on cechę W. W zdaniu powyższym jest mowa o relacji znokautowania (Z(x.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie lubią żadnego wykładowcy. że ów obiekt posiadający cechę S nie lubi żadnego obiektu o cesze W.y) – x znokautował y). to pomiędzy x i y zachodzi relacja lubienia. taki że posiada cechę W i jednocześnie pomiędzy x i y zachodzi relacja L. Problem sprawić może ustalenie. mówiąc inaczej. Schemat zdania. to zatem: ∃x (B(x) ∧ Z(x. Można też powiedzieć. że dla każdego obiektu. jak oddać w schemacie stwierdzenie. że nie istnieje obiekt y.x)) 133 . Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Pewien bokser znokautował siebie samego.każdego obiektu y. ∃x [W(x) ∧ ∀y(S(y) → L(x. że pewien obiekt posiadający własność bycia bokserem.y))] ∃x [S(x) ∧ ∀y (W(y) → ~ L(x. jak w jednym z pierwszych omawianych przykładów. jeśli ten y posiada własność S. Dwa równoprawne schematy naszego zdania to: ∃x [S(x) ∧ ~ ∃y (W(y) ∧ L(x. Podobnie. to może się zdarzyć. Pamiętamy oczywiście o nawiasach. to pomiędzy x i y nie zachodzi L. Można stwierdzić. jest w tej relacji do siebie samego. Stwierdza ono jednakże. słowo żaden możemy oddać na dwa równoważne sobie sposoby.y))] Czy można być w relacji do siebie samego? Pomimo że relacje (dwuczłonowe) z natury łączą dwa obiekty.

Druga cecha. taki. jest już jednak wprost wypowiedziana. Na pierwszy rzut oka wydaje się. podobnie jak w poprzednim przykładzie. Czy jednak w powyższym zdaniu faktycznie jest mowa o dowolnych obiektach x i y? Słowa każdy i kogoś wyraźnie wskazują. która nie jest w zdaniu wprost wypowiedziana. W takim wypadku schemat mógłby wyglądać: ∀x∃y K(x. A zatem dwa możliwe schematy tego zdania to: ∃x [C(x) ∧ ~ ∃y (G(y) ∧ R(x. jeśli obiekt ten jest człowiekiem. która nie jest wprost wypowiedziana. Zdanie Każdy kogoś kocha należy traktować jako skrót zdania Każdy człowiek kocha jakiegoś człowieka. Mamy więc tu do czynienia z cechą bycia człowiekiem. Relację czytania oznaczymy przez R. W powyższym zdaniu.y))] 134 . ale tylko i wyłącznie o ludzi.y))] Przykład: Napiszemy schemat zdania: Są tacy.y))] ∃x [C(x) ∧ ∀y (G(y) → ~ R(x. i ten pierwszy kocha tego drugiego. że żadna gazeta nie jest przez pewnych ludzi czytana. że w zdaniu powyższym występuje jedynie relacja kochania. który też jest człowiekiem. mamy „ukrytą” cechę bycia człowiekiem. istnieje obiekt y. A zatem: ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. ponieważ predykat C oznacza już bycie człowiekiem. istnieje inny obiekt. bycia gazetą. którzy nie czytają żadnych gazet.y) – dla każdego obiektu x. że x kocha y. nie ma w nim mowy natomiast o żadnej własności. Czasem faktycznie dopuszczalne jest napisanie takiego „skróconego” schematu. Fakt. W wersji bardziej pomocnej do przełożenia na język rachunku predykatów można powiedzieć: Dla każdego obiektu.Czy jest tu jakaś własność? Czasem przy pisaniu schematu musimy uwzględnić własność. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy kogoś kocha. oddać można na dwa sposoby. że nie chodzi tu o wszelkie możliwe do pomyślenia obiekty.

.. że partia wspierana jest tylko przez frustratów. Jak pamiętamy. zmiennej x. ale to. A więc właściwy schemat naszego zdania to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(y. bycia frustratem oraz relację bycia wspieranym przez kogoś (x jest wspierany przez y). że to student korzysta z podręcznika. Prawidłowy schemat to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(x.I znowu „tylko”. musimy napisał K(y.y))]. Schemat: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(x. To. a co y? Czasami musimy zwrócić baczną uwagę na właściwą kolejność zmiennych x i y przy predykacie oznaczającym relację. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre partie wspierane są tylko przez frustratów. że każdy kto ją wspiera. Gdybyśmy napisali schemat następująco: ∃x [P(x) ∧ ∀y (F(y) → W(x. zwrot tylko możemy oddać przy pomocy kwantyfikatora ogólnego. że istnieją podręczniki. Bardzo podobnie postępujemy pisząc schematy takich zdań. Schemat oczywiście rozpoczniemy od zwrotu: ∃x P(x). S i K oznaczające własności bycia podręcznikiem i studentem oraz relację korzystania z czegoś. W zdaniu powyższym musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia partią. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Istnieją podręczniki.x))] 135 . gdy były w nich obecne jedynie własności.y) → F(y))] Co jest x. a bycia podręcznikiem. ponieważ po jego odczytaniu otrzymalibyśmy zdanie mówiące. Ponieważ własność bycia studentem przypisaliśmy zmiennej y.x). w których występują również relacje. Jednakże trzeba uważać w jakiej kolejności nastąpią człony implikacji w formule związanej przez ten kwantyfikator. Zdaniami ze zwrotem tylko zajmowaliśmy się już. to otrzymalibyśmy schemat zdania mówiącego. Przyjmujemy predykaty P.y))] nie jest jednak prawidłowy. ten jest frustratem (jeśli ją wspiera to jest frustratem). Nie jest to więc dokładnie schemat naszego zdania. z których korzystają wszyscy studenci. że wspiera ją każdy frustrat. że niektóre partie wspierane są przez wszystkich frustratów (każdy frustrat wspiera taką partię). nie oznacza. to aby oddać prawidłowo fakt. a nie na odwrót. A zatem w schemacie musimy zamienić kolejność predykatów F i W. które korzystają ze wszystkich studentów.

to nie kupuje danej książki. których nikt przy zdrowych zmysłach nie kupuje. W schematach może pojawić się większa ilość kwantyfikatorów i predykatów. kto jest filozofem. drugi sposób. to stwierdzenie. A zatem: ∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x.W wielu przypadkach to. kto miałby cechę bycia przy zdrowych zmysłach i jednocześnie pozostawał w relacji kupowania do wymienionej wcześniej książki. albo jako relację bycia lubianym – x jest lubiany przez y.x))] (L oznacza relację lubienia) ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(x. w jakiej kolejności powinny znaleźć się zmienne x i y w relacji. W schemacie powyższego zdania musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia programem i bycia widzem oraz relację lubienia. uzależnione jest od tego. Dalej dowiadujemy się. Zdanie zaczyna się stwierdzeniem.y)) ∧ ~ ∃z (Z(z) ∧ R(z. że każdy. w jaki sposób określimy naszą relację. Ten ostatni fakt możemy oddać na dwa sposoby. że ów filozof pisze książki. czyli istnieje coś. że istnieje ktoś. Relację tę jednak możemy zinterpretować albo jako relację lubienia – x lubi y.y))]} 136 . co jest książką i ten filozof pozostaje do książki w relacji napisania. że nie ma nikogo. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy filozofowie piszą niektóre książki.y))] (L oznacza relację bycia lubianym) Dłuższe schematy. kolejno: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(y. Następna informacja. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre programy lubią wszyscy widzowie. jeśli jest przy zdrowych zmysłach. to powiedzenie. W zależności od tej interpretacji prawidłowe byłyby schematy.

a kiedy musimy cechę bycia takim obiektem w schemacie umieścić? Przykładowo. napisania obu wersji schematów. a kiedy nie. to musimy sprawdzić. że w pewnej relacji pozostaje ktoś przy zdrowych zmysłach oraz książka. że zmienne reprezentują jeden określony typ obiektów i nie podkreślać tego dodatkowo w schemacie. że nie zawsze do końca wiadomo. w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia predykaty i spójniki.y)) ∧ ∀z (Z(z) → ~ R(z. jednakże tworząc schemat. należy zwykle pisać tak zwany schemat główny. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Kiedy możemy przyjąć domyślnie. jakie odpowiedzi uznaje on za poprawne. 3. aby wszystkie zmienne były związane prze kwantyfikatory) oraz o tym. Przykładowo.1. aby przy własnościach i relacjach umieszczać właściwe zmienne. że zmienne reprezentują tylko ludzi i napisać: ∀x∃y K(x.4. Niektórzy mogą wymagać.y)? Na powyższe pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. kiedy pisząc schemat zdania „Każdy kogoś kocha”. na przykład napisanie schematu zdania: „Nie każdy znany muzyk jest artystą” jako ~ ∀x (Z(x)) → A(x)) gdzie Z oznaczałby własność bycia znanym muzykiem? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu.∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. gdy mamy na końcu napisać. Czy błędem byłoby zapisanie schematu zdania w którym nie wszystkie własności lub relacje byłyby potraktowane osobno. 137 . możliwie najgłębiej wnikający w strukturę zdania. kiedy w zdaniu mamy do czynienia z dwiema osobnymi własnościami. Rozwiązując tego typu przykłady najlepiej spytać wykładowcy.y))].y))]} Przy tego rodzaju dłuższych schematach należy zwracać szczególną uwagę na nawiasy (pamiętamy. jakimi zmiennymi wcześniej oznaczyliśmy obiekty mające wymienione własności. powinniśmy uwzględnić w nich własność bycia człowiekiem i napisać ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. na przykład. Jednakże faktem jest. a kiedy możemy przyjąć.

.. wersji. konkretne obiekty.. gdzie „a” oznacza Zenka. w schemacie obecne są również zmienne. gdy zdanie mówi o takich właśnie. z którego składa się język rachunku predykatów. d. jednoznacznie określonych. obiektach. W niektórych wypadkach wygodnie jest wzbogacić go o kilka dodatkowych elementów. Zenka.. dodamy dwa rodzaje elementów: tak zwane stałe indywiduowe. a S reprezentuje relacje starszeństwa. które czasem mogą ułatwić zapisywanie schematów zdań. oraz szczególny predykat oznaczający relację identyczności dwóch obiektów. Przykładowo zdanie Zenek jest starszy od Wacka możemy zapisać jako S (a. będziemy mogli również korzystać ze znaku „≠”.z. Symbol identyczności przydaje się. schematy. na przykład Tylko jeden student oblał egzamin.b). Stanowić on będzie skrót wyrażenia nieprawda. Jeśli komuś pisanie schematów z wykorzystaniem stałych oraz. że stałe nie mogą być wiązane przez kwantyfikatory. Stała może reprezentować np. znaku „=” wyda się zbyt zagmatwane. Nie jest on konieczny do zrozumienia dalszej części.itd. najbardziej ubogiej.c. Mikołaja Kopernika. ŁYK TEORII.. ∃a lub ∀b. b. W związku z powyższym.b. czy też Przynajmniej dwóch posłów przyłapano na oszustwie. stwierdzającego nieidentyczność. tak stałe indywiduowe (a. a wykładowca nie wymaga od niego opanowania tej sztuki. Statuę Wolności. mowa jest o pewnej określonej liczbie przedmiotów posiadających daną własność lub będących do czegoś w relacji. Nie wolno pisać np. DODATEK: STAŁE INDYWIDUOWE I ZNAK „=” 3. Zasadniczą różnicę pomiędzy zmiennymi a stałymi stanowi to. może ten rozdział pominąć. Kubusia Puchatka.2.y.3. dotyczącej tautologii i reguł. Jak postępować w takich przypadkach pokażą przykłady poniżej. „b” – Wacka. które będziemy oznaczać małymi literami: a. itp. Gdy wprowadzimy znak równości. choć oczywiście mogą – gdy oprócz stałych.1. Jak dotąd omawialiśmy rachunek predykatów w podstawowej. Obecnie do słownika. nie muszą rozpoczynać się od kwantyfikatora.. że obiekty są identyczne.) oznaczają określone.2. c. czyli znany wszystkim z matematyki znak „=”. gdy w zdaniu.. 138 . w szczególności. którego schemat piszemy.) oznaczały dowolne obiekty. w których występują stałe indywiduowe. Stałe wykorzystujemy w schematach. czyli x ≠ y ≡ ~ (x = y) Tak jak zmienne indywiduowe (x.

3.2.2. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ Z WYKORZYSTANIEM STAŁYCH INDYWIDUOWYCH I SYMBOLU IDENTYCZNOŚCI.

Rozpoczniemy od zapisywania schematów zdań, w których wykorzystamy stałe indywiduowe.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kocha Karolinę, ale Karolina nie kocha
Mieczysława.

Zdanie

powyższe

stwierdza,

że

pomiędzy

dwoma

konkretnymi

obiektami

(Mieczysławem i Karoliną) zachodzi relacja kochania w jedną stronę, natomiast nie zachodzi ona w drugą. Oznaczając Mieczysława przez „a”, a Karolinę przez „b”, otrzymujemy schemat: K(a,b) ∧ ~ K(b,a)

W schematach ze stałymi indywiduowymi mogą też pojawić się zmienne, a wraz z nimi kwantyfikatory.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kupił
sobie jakiś samochód.

Zdanie powyższe stwierdza, że istnieje pewna rzecz, mająca własność bycia samochodem i

Mieczysław (oznaczony za pomocą stałej „a”) pozostaje do tej rzeczy w relacji kupienia.
∃x (S(x) ∧ K(a,x))

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich bogatych mężczyzn. Powyższe zdanie stwierdza, że Karolina pozostaje w relacji lubienia do każdego, kto posiada dwie cechy – bycia mężczyzną i bycia bogatym. Mówiąc inaczej, jeśli ktoś posiada 139

wymienione własności, to Karolina pozostaje do niego w relacji lubienia. Oznaczając Karolinę przy pomocy stałej „a”, mamy schemat:
∀x [(M(x) ∧ B(x)) → L(a,x)]

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich, którzy lubią Mieczysława. Zdanie to stwierdza, że Karolina (którą oznaczymy przez „a”) pozostaje w relacji lubienia do wszystkich, którzy pozostają w tej samej relacji do Mieczysława (oznaczonego przez „b”). Mówiąc inaczej – dla każdego obiektu, jeśli obiekt ten znajduje się w relacji L do „b”, to „a” znajduje się do niego w L. Przyjmując domyślnie, że obiektami, o których jest mowa, są ludzie, mamy schemat:
∀x (L(x,b) → L(a,x))

Gdybyśmy chcieli wyraźnie zaznaczyć w schemacie, że w zdaniu chodzi o ludzi, otrzymalibyśmy schemat:
∀x [(C(x) ∧ L(x,b)) → L(a,x)]

Teraz zajmiemy się schematami zdań, w których będziemy musieli wykorzystać symbol identyczności.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden student zdał. Powyższe zdanie możemy rozbić na dwie części. Po pierwsze, mówi ono, że istnieje ktoś kto jest studentem i zdał, a po drugie, że nie ma innej osoby, która by miała te własności. Schemat pierwszej części jest oczywisty: ∃x (S(x) ∧ Z(x)). Część drugą można oddać na dwa sposoby. Można stwierdzić, że nie istnieje taki obiekt y, który byłby różny od x i posiadał te same własności lub też, że każdy obiekt, który te własności posiada, to właśnie x. A zatem: ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠x] lub ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x] Tak więc ostatecznie schemat naszego zdania może przedstawiać się następująco:
∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠ x]} lub ∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x]}

140

Przykład:

Zapiszemy schemat zdania: Przynajmniej dwóch pasażerów było trzeźwych. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieją na pewno dwa różne obiekty, które posiadają dwie cechy jednocześnie – bycia pasażerem i bycia trzeźwym. Można zatem powiedzieć, że istnieje jeden obiekt mający wymienione cechy, istnieje też drugi mający te cechy, przy czym obiekty te nie są ze sobą identyczne. A zatem:
∃x {(P(x) ∧ T(x)) ∧ ∃y [(P(y) ∧ T(y)) ∧ x ≠ y]}

Uwaga na marginesie.

W powyższym schemacie jedyny spójnik, to koniunkcja, której człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności. W związku z powyższym, dozwolone są inne warianty schematu; możemy z tego powodu również zrezygnować z niektórych nawiasów, zostawiając jedynie te, które wskazują na zasięg kwantyfikatorów. Na przykład:
∃x {P(x) ∧ T(x) ∧ ∃y [P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y]} Możemy również rozpocząć schemat dwoma kwantyfikatorami, po których, w jednym nawiasie umieścimy (w dowolnej kolejności) wszystkie człony koniunkcji: ∃x ∃y (P(x) ∧ T(x) ∧ P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y) Tego typu uproszczenia można oczywiście stosować, ale lepiej tego nie robić jeśli nie ma się pewności, że jest to dozwolone.

Oczywiście stałe indywiduowe i symbol identyczności mogą występować jednocześnie w tym samym schemacie.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Nie tylko Zenek dotrwał do końca imprezy. Powyższe zdanie stwierdza, że po pierwsze, Zenek (którego oznaczymy przez „a”) posiada własność D (dotrwał do końca imprezy) i, po drugie jest jeszcze jakiś inny obiekt, różny od Zenka, który posiada wymienioną własność. A zatem otrzymujemy schemat: D(a) ∧ ∃x (D(x) ∧ x ≠ a)

141

Uwaga na błędy!

Często się zdarza, że ktoś, pisząc schemat powyższego zdania, zapomina o jego pierwszej części. Jednakże schemat: ∃x (D(x) ∧ x ≠ a) nie byłby prawidłowy. Byłby to schemat zdania mówiącego, że jakaś osoba różna od Zenka dotrwała do końca imprezy, bez zaznaczenia, że Zenek również wykazał się taką umiejętnością.
Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden świadek rozpoznał „Marmoladę”. Oznaczmy przez Ś własność bycia świadkiem, przez R relacje rozpoznania, a przez stałą „a” obiekt zwany „Marmoladą”. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieje pewien obiekt, mający własność Ś, który znajduje się w relacji R do obiektu a, i nie ma jednocześnie nikogo innego (czyli obiektu różnego od x) mającego Ś i będącego w R do „a”. A zatem:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ~ ∃y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) ∧ y ≠ x]}

Powyższe zdanie można również przedstawić:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ∀y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) → y = x]}

3.3. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE.
3.3.1. ŁYK TEORII. W rachunku zdań mieliśmy do czynienia z prostą metodą zero-jedynkową, która pozwalała na szybkie, w zasadzie mechaniczne, stwierdzenie, czy dany schemat jest tautologią bądź kontrtautologią. W przypadku rachunku predykatów, niestety, nie ma takiej metody. Wykazanie tautologiczności lub kontrtautologiczności formuły

wymaga dość zaawansowanych technik, wykraczających poza ramy niniejszego opracowania. O wiele prostsze jest zadanie odwrotne – udowadnianie, że dana formuła nie jest tautologią, lub nie jest kontrtautologią. I tylko tym – wykazywaniem, czym dany schemat nie jest, będziemy się dalej zajmować.

142

P(x) ≡ x jest studentem〉. w których możemy rozpatrywać formułę ∃x P(x). Strukturę oznaczać będziemy przy pomocy podkreślonej litery U. do świata drzew. odpowiadające obecnym w formułach KRP predykatom będziemy oznaczać przy pomocy takich samych liter jak predykaty. Strukturę. 143 . będziemy mieli do czynienia ze zdaniem prawdziwym – oczywiście istnieją drzewa mające dwieście lat. jaką własność podstawimy za predykat P. Przykładowo struktury. w której formuła rachunku predykatów jest prawdziwa. możemy zapisać następująco: U1 = 〈U = zbiór ludzi. to na przykład: U3 = 〈U = zbiór ludzi. Elementy struktury umieszczać będziemy w nawiasach 〈 〉. tak zwanego uniwersum.Zanim przejdziemy do tautologii i kontrtautologii musimy uświadomić sobie od czego zależy prawdziwość formuły rachunku predykatów. że dla formuły ∃x P(x). Tak więc możemy powiedzieć. P(x) ≡ x jest studentem〉 U4 = 〈U = zbiór drzew. Rozpatrzmy bardzo prosty schemat: ∃x P(x). natomiast strukturę. Prawdziwość naszej formuły zależy zatem od dziedziny. A zatem możemy powiedzieć. Na przykład podkreślone R będzie oznaczało konkretną relację w konkretnej strukturze. w której formułę tę będziemy rozpatrywać. na przykład. to otrzymamy zdanie fałszywe – żaden człowiek nie ma bowiem dwustu lat. natomiast w U4 – fałszywe. Jeśli jednak schemat odniesiemy. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 U2 = 〈U = zbiór drzew. Obecne w strukturze własności i relacje. w którym ją umieścimy. W U3 nasza formuła reprezentować będzie zdanie prawdziwe. że prawdziwość formuły rachunku predykatów zależy od struktury. o których była mowa wyżej. Układ złożony ze zbioru stanowiącego uniwersum (oznaczanego zwykle literą U) oraz dowolnej ilości własności i relacji będziemy określać mianem struktury. oraz od interpretacji predykatu w tym świecie. w której jest fałszywa – kontrmodelem. stanowiącą odpowiednik abstrakcyjnie pojętego predykatu R w formule. przede wszystkim od tego. Czy jest to schemat zdania prawdziwego czy fałszywego? To oczywiście zależy. Jeśli nasze rozważania ograniczymy do świata ludzi. jednakże podkreślonych. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 Inne struktury. natomiast U1 i U4 – kontrmodele. U2 oraz U3 stanowią modele. nazywamy modelem tej formuły. Podstawmy zatem za P własność bycia w wieku 200 lat (P(x) – x ma 200 lat).

Skoro tautologia musi być prawdziwa w każdej strukturze. Mówiąc krótko. metody Przykład: Wykażemy. Otóż stwierdza ona. w której formuła ta byłaby fałszywa. w której jest ona fałszywa. trzeba pokazać strukturę. Formalnie: U1 = 〈U = zbiór ludzi. to aby udowodnić. ma również własność Q. Jest to formuła fałszywa w każdej strukturze Mówiąc inaczej. Wykazanie. W ten sposób wykażemy. w jakiej formułę interpretujemy. że każdy obiekt. aby wykazać.3. która jest prawdziwa w każdej strukturze. który ma własność P. iż tautologia KRP to formuła. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE. możemy powiedzieć. Najpierw zbudujemy kontrmodel formuły. 3. że formuła nie jest kontrtautologią. aby w jakimś zbiorze nie było to prawdą. że formuła tautologią nie jest. Aby zbudować odpowiednią strukturę.2. sprawdzającej się zawsze. w której jest ona prawdziwa (zbudować model formuły). Nie ma bowiem na to jakiejś jednej. tautologia nie ma kontrmodelu. nie istnieje struktura. która jest zawsze prawdziwa. w której formuła będąca kontrtautologią byłaby prawdziwa. w której jest ona fałszywa (zbudować kontrmodel dla tej formuły). musimy więc dobrać własności P i Q w taki sposób. Jak pamiętamy z rachunku zdań. ŻE FORMUŁA NIE JEST TAUTOLOGIĄ LUB KONTRTAUTOLOGIĄ.Przejdźmy teraz do zdefiniowania pojęcia tautologii w rachunku predykatów. Analogicznie. teoretycznie jest bardzo proste. Aby zbudować kontrmodel. wystarczy wskazać strukturę. W praktyce trudność może czasem sprawić wymyślenie odpowiedniej struktury. iż w przypadku tautologii nie istnieje struktura. zacząć musimy od odczytania tego. tautologia. kontrtautologia nie ma modelu. a więc strukturę. że nie jest ona tautologią. Skoro w rachunku predykatów prawdziwość formuły zależy od struktury. że formuła ∀x (P(x) → Q(x)) nie jest tautologią ani kontrtatologią. co mówi nasza formuła. Q(x) ≡ x jest matką〉 144 . Podobnie określić możemy kontratutologię. że dana formuła nie jest tautologią. P(x) ≡ x jest kobietą. Weźmy przykładowo zbiór ludzi jako uniwersum i własność bycia kobietą jako odpowiednik predykatu P oraz bycia matką jako odpowiednik Q. Patrząc na to samo z drugiej strony możemy powiedzieć również. to formuła.

oznacza to. Skoro zbudowaliśmy dla formuły kontrmodel i model.x) Formuła powyższa stwierdza. ponieważ umieszczona w tej strukturze formuła głosiłaby. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 W strukturze U2. Struktura U3 stanowiłaby wtedy kontrmodel. Przykład: Wykażemy. W powyższym przykładzie możemy to łatwo uczynić zamieniając własności miejscami.y) ≡ x jest starszy od y〉 W U1 formuła reprezentowałaby fałszywe zdanie – Każdy człowiek jest starszy do siebie samego. jeśli człowiek ten jest kobietą. że każdy obiekt jest w pewnej relacji do samego siebie.W strukturze U1. To. natomiast U4 byłaby modelem. aby otrzymać zdanie prawdziwe. iż każda liczba podzielna przez 4. jaki model i kontrmodel zostanie stworzony. który jest posłem. Jako model dla formuły wybierzemy strukturę U2 = 〈U = zbiór liczb. co jest oczywiście zdaniem prawdziwym. R(x. co jest oczywiście zdaniem fałszywym. Q(x) ≡ x jest parzyste〉. U1 jest zatem kontrmodelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)) Aby zbudować model. R(x. że każda matka jest kobietą. gdyż umieszczona w niej formuła stwierdzałaby. oraz U4 = 〈U = zbiór liczb. że tautologią ani kontrtautologią nie jest formuła: ∀x R(x. że dla każdego człowieka. czyli: U2 = 〈U = zbiór ludzi. zależy tylko od wyobraźni budowniczego. nasza formuła stwierdza. P(x) ≡ x jest matką. nasza formuła stwierdza. P(x) ≡ x jest podzielne przez 4. że nie jest ona tautologią ani kontrtautologią. że każdy polityk. czyli w skrócie każda kobieta jest matką. to jest również matką. musimy dobrać własności P i Q tak. P(x) ≡ x jest posłem. Jako kontrmodel dla naszej formuły posłużyć może struktura U1 = 〈U = zbiór ludzi.y) ≡ x jest równe y〉 145 . Q(x) ≡ x jest uczciwy〉. jest uczciwy. jest liczbą parzystą. U2 jest zatem modelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)). Podane wyżej rozwiązanie jest oczywiście jednym z nieskończonej ilości właściwych odpowiedzi. Ktoś mógłby przykładowo zbudować takie struktury: U3 = 〈U = zbiór polityków.

wykazaliśmy. 3. to ta druga również kocha pierwszą. Model stanowić może struktura. wykazaliśmy. Prawdą jest bowiem. R(x. Za kontrmodel dla powyższej formuły może posłużyć struktura złożona ze zbioru ludzi i relacji kochania. jaka może powstać przy wykazywaniu. jeśli jeden człowiek jest w tym samym wieku co drugi. co y〉 Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. Nie jest bowiem tak.y) ≡ x kocha y〉 U2 = 〈U = zbiór ludzi. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. formuła jest prawdziwa. że nie jest tautologią. otrzymujemy zdanie prawdziwe – Każda liczba jest równa sobie samej. to zachodzi również w drugą. jeśli jedna osoba kocha drugą. Przykład: Wykażemy. że dla każdej pary ludzi.3. wiąże się z prawidłową oceną.3. ani kontrtautologią. co mówi zdanie powstałe ze schematu przy zaproponowanej interpretacji predykatów i zmiennych. ani kontrtautologią formuła: ∀x∀y (R(x. że schemat nie jest tautologią. czy w strukturze.y) → R(y.Umieszczając schemat w powyższej strukturze. którą zbudowaliśmy. jeśli R zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę. Aby nie popełnić przy tym błędu. co faktycznie zbudowaliśmy – model czy kontrmodel.y) ≡ x jest w tym samym wieku. to drugi jest w relacji R do pierwszego. 146 . że zawsze. Największa trudność. kluczowa jest umiejętność właściwego odczytywania schematów w danej strukturze – stwierdzania. Innymi słowy: dla dowolnych dwóch obiektów. A zatem mamy: U1 = 〈U = zbiór ludzi. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. w której w zbiorze ludzi określimy relację bycia w tym samym wieku. czy fałszywa. a więc to. to ten drugi jest w tym samym wieku co pierwszy. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. R(x. jeżeli jeden jest w relacji R do drugiego.x)) Powyższy schemat stwierdza. że dla każdych dwóch obiektów.

W dotychczasowych przykładach. że dla każdego obiektu jest tak. 147 . Trzeba jednak zauważyć. a za R relację bycia czyjąś córką. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. że w U2 formuła ∀x∀y (R(x. Kontrmodel możemy zbudować podstawiając za R relację bycia żoną. że wyrażenie w nawiasie nie mówi.x)) jest fałszywa. Zdanie prawdziwe możemy z formuły tej otrzymać podstawiając w zbiorze ludzi za P własność bycia kobietą. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x[P(x) → ∃yR(x. W takich przypadkach do określenia. to istnieje jakiś obiekt. Taka zależność zachodzi właśnie w przypadku relacji bycia w tym samym wieku. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. U2 = 〈U = zbiór ludzi. że ten pierwszy jest w relacji R do tego drugiego. Może się jednak zdarzyć. czy formuła reprezentuje w danej strukturze zdania prawdziwe. Przykład: Wykażemy. że wszyscy ludzi są w tym samym wieku”.y)] Powyższy schemat stwierdza. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. od których zaczynała się formuła. to są i w drugą. że jeśli posiada on własność P.Uwaga na błędy! Ktoś mógłby błędnie sądzić. dla których budowaliśmy modele i kontrmodele.y) ≡ x jest córką y〉 W U1 z naszej formuły powstaje prawdziwe zdanie: Każda kobieta jest czyjąś córką. wykazaliśmy. a więc U1 jest dla tej formuły modelem. U1 = 〈U = zbiór ludzi. kwantyfikatory. że formuła powstanie w wyniku powiązania jej części spójnikami logicznymi. ale że jeśli są w relacji w jedną stronę. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. konieczna jest znajomość tabelek zero-jedynkowych dla tych spójników. miały zasięg do samego jej końca. że wszyscy są w danej relacji.y) → R(y.y) ≡ x jest żoną y〉 W U2 otrzymujemy z naszej formuły zdanie fałszywe: Każda kobieta jest czyjąś żoną. wszystkie formuły. ponieważ „nie jest prawdą. czy fałszywe. były ostatecznie związane kwantyfikatorami.

drugi. aby prawdziwy był poprzednik implikacji. a za Q bycia studentem. czy kontrmodelem. Pierwszy. że każdy człowiek jest kobietą). Aby otrzymać z tego zdanie fałszywe. W strukturze: U1 = 〈U = zbiór ludzi. to każdy człowiek jest mężczyzną lub każdy człowiek jest kobietą. zgodnie z tabelkami zerojedynkowymi. Przy zaproponowanej interpretacji predykatów. Teraz musimy zbudować model dla naszej formuły. Ponieważ cała formuła ma postać implikacji. gdy poprzednik będzie fałszywy. musimy tak dobrać własności. której każdy człon jest fałszywy. cała alternatywa jest fałszywa. Poprzednik mówi. to również. Tworzymy więc strukturę: U2 = 〈U = zbiór ludzi. że jej głównym spójnikiem jest implikacja. że każdy obiekt ma własność P lub Q. Z powyższej obserwacji można wysnuć bardzo pomocny wniosek: gdy sprawimy. że każdy obiekt ma własność P lub każdy ma własność Q. gdyż ma ono postać implikacji. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi może być ona prawdziwa na trzy sposoby. Następnik jest fałszywy. Fałszem jest zdanie: Jeśli każdy człowiek jest mężczyzną lub kobietą. że każdy obiekt ma własność P lub Q. jaką wartość logiczną miałby w takiej strukturze następnik implikacji. a następnik fałszywy. Na początek zajmiemy się poszukiwaniem kontrmodelu. czy pewna struktura jest jej modelem. w zbiorze ludzi każdy człowiek ma własność bycia mężczyzną lub bycia kobietą. Ponieważ formuła ma postać implikacji. P(x) ≡ x jest nauczycielem. to bez względu na następnik. gdy oba będą zdaniami fałszywymi. że każdy człowiek jest mężczyzną) i fałszem jest również drugi jej człon (bo nie jest prawdą. cała formuła stanie się schematem zdania prawdziwego. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 formuła ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)) jest zatem fałszywa. jak i następnik implikacji będą zdaniami prawdziwymi. Skoro oba człony alternatywy są fałszywe. gdy zarówno poprzednik. a następnik prawdziwy. P(x) ≡ x jest mężczyzną. Przykładowo. Będzie to miało ogromne znaczenie dla określenia. to każdy obiekt ma P lub każdy obiekt ma Q. W powyższej formule należy koniecznie zauważyć. Q(x) ≡ x jest studentem〉 148 .Przykład: Wykażemy. Jest to zdanie fałszywe. i trzeci. której poprzednik jest prawdziwy. a fałszywy jej następnik. ani kontrtautologią formuła: ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)). fałszem jest pierwszy człon alternatywy (bo nie jest prawdą. że nie jest tautologią. Następnik ten mówi. to. Poprzednik naszej implikacji mówi. możemy na przykład w zbiorze ludzi wstawić za P własność bycia nauczycielem. Zobaczmy. to aby uzyskać z niej zdanie fałszywe. że fałszywy będzie poprzednik implikacji. Badany schemat możemy odczytać: Jeśli każdy obiekt ma przynajmniej jedną z dwóch własności: P lub Q. gdyż jest on alternatywą.

Oczywiście wcale nie musimy budować w przypadku formuły będącej implikację modelu w powyższy sposób. uzależniona jest od tego. Jeśli jest to kwantyfikator ∃ (np. Umieszczona w nim. Jeśli natomiast zdanie składa się z części powiązanych ostatecznie którymś ze spójników logicznych (np. czy faktycznie istnieje dany obiekt. to odpowiedź. ani kontrtautologią. to wartość logiczna zdania zależy od tego. czy zdanie jest prawdziwe. czy fałszywe. nie jest ona tautologią. to każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem. ma fałszywy poprzednik (każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem) i fałszywy następnik (każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem). Możemy spróbować stworzyć taki. otrzymamy w takiej strukturze zdanie prawdziwe. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla naszej formuły. czy też takim. że. byłyby zdaniami prawdziwymi. Na mocy tabelek zero-jedynkowych implikacja z fałszywym poprzednikiem jest bowiem zawsze prawdziwa. Jednakże nie zawsze jest to proste (na przykład w powyższym przykładzie). w którym rola ta przypada spójnikowi logicznemu. daje zdanie Jeśli każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem. bez względu na wartość logiczną następnika. ∀x (P(x) → Q(x))). czy mamy do czynienia ze zdaniem. DO ZAPAMIĘTANIA. to prawdziwość lub fałszywość takiego zdania oceniamy korzystając z tabelek zero-jedynkowych. ∀xP(x) → ∃x Q(x)). w którym główną rolę pełni kwantyfikator. 149 . Jeśli wszystko związane jest kwantyfikatorem ∀ (np. Niezwykle istotne jest odróżnienie. mając postać implikacji. to jest to zdanie prawdziwe. jak i jej następnik. czy dana zależność zachodzi w stosunku do wszystkich obiektów. w którym zarówno poprzednik implikacji. Przystąpienie do budowy modelu dla takiej formuły od próby uczynienia fałszywym poprzednika implikacji ułatwia nam pracę w ten sposób.U2 stanowi model dla naszej formuły. ∃x (P(x) ∨ Q(x))). Ponieważ zdanie to.

to istnieje ktoś taki. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Jest to zdanie fałszywe. że uniwersum dla modelu stanowić będzie zbiór ludzi. że dla każdego obiektu istnieje jakiś obiekt.3. w której poprzednik implikacji stanie się zdaniem prawdziwym. a następnik fałszywym. U2 stanowi zatem model dla naszej formuły. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x∃y R(x. to istnieje ktoś. taki że ten pierwszy jest dzieckiem drugiego. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla badanej formuły. najłatwiej będzie zbudować w taki sposób. Mamy zatem kontrmodel: U1 = 〈U = zbiór ludzi.y) ≡ x jest mężem y〉 W U2 z naszej formuły otrzymamy zdanie: Jeśli każdy jest czyimś mężem. Zaczniemy od poszukiwania kontrmodelu. a dla 150 . Czyli. a następnik fałszywy. Oczywiście jest to fałsz. podobnie jak w poprzednim przykładzie.y) → ∃y∀x R(x. Może być na przykład tak.y) Powyższa formuła ma postać implikacji. aby uczynić fałszywym poprzednik naszej implikacji. taki że wszystkie inne są do niego w relacji. bo jego poprzednik jest prawdziwy. 3. że wszyscy ludzie są jego dziećmi. Ponieważ poprzednik i następnik implikacji są tu fałszywe. Mówiąc po prostu. nie jest ona tautologią. że wszyscy są jego mężem. że każdy jest czyimś dzieckiem. Możemy to zrobić wstawiając na przykład za R relację bycia mężem. Dla każdego człowieka istnieje jakiś człowiek. taki że ten pierwszy jest w relacji do drugiego.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Model w powyższym przypadku. istnieje człowiek taki. Zobaczmy teraz. Poprzednik stwierdza. Stwierdza on. prawdą jest. dla kogo wszyscy ludzie są jego dziećmi. W zbiorze ludzi (nie tylko aktualnie żyjących!) zależność taka zachodzi w przypadku relacji bycia dzieckiem. a więc takiej struktury. co przy takiej interpretacji będzie mówił następnik naszej implikacji. całe zdanie jest prawdziwe. R(x. R(x. ani kontrtautologią. U2 = 〈U = zbiór ludzi. W strukturze złożonej ze zbioru ludzi i relacji bycia dzieckiem otrzymamy zatem z naszej formuły fałszywe zdanie Jeśli każdy jest czyimś dzieckiem.Przykład: Wykażemy. że istnieje jakiś obiekt. Czy budując model i kontrmodel dla jednej formuły musimy korzystać z takiego samego uniwersum? Nie jest to w żaden sposób konieczne.4.

że formuła jest tautologią? Fakt. że formuła czymś nie jest. to czy oznacza to. Przy pomocy modeli i kontrmodeli możemy udowodnić jedynie rzecz „negatywną” – fakt.1.4. że dana formuła nie jest tautotologią lub kontrtautologią. że formuła jest kontrtautologią wymagałoby rozpatrzenia wszystkich struktur i pokazanie. że formuła jest tautologią lub kontrtautologią? Nie. Wykazanie. 151 . że w każdej z nich jest ona fałszywa. jeśli nie jest możliwe. Rozwiązanie takie nie będzie w niczym gorsze od takiego. ŁYK TEORII. a w związku z tym oparte na niej rozumowanie logicznie poprawne. nie jest to możliwe. że nad poziomą kreską będziemy umieszczać schematy przesłanek.kontrmodelu zbiór liczb. natomiast pod kreską schemat wniosku. w jaki wykazywaliśmy. w którym uniwersum dla modelu i kontrmodelu byłoby takie same. jednak nie stanowi w żaden sposób na to dowodu. może być spowodowany tym. wymagałoby pokazania. Podobnie. Z powodu nieskończonej ilości struktur. Mówimy. Jak pamiętamy z rachunku zdań. a my po prostu źle szukaliśmy. REGUŁY W RACHUNKU PREDYKATÓW. a jednocześnie wniosek schematem zdania fałszywego. że jest ona prawdziwa w każdej strukturze (każda struktura jest jej modelem). aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. że formuła jest tautologią. reguła jest to schemat wnioskowania – układ przynajmniej dwóch schematów. Być może kontrmodel istnieje. W sposób podobny do tego. a poprzednie – przesłanki. 3. że reguła jest dedukcyjna. Reguły będziemy zapisywać w ten sposób. wykazanie.4. Czy budują model lub kontrmodel można wykazać. że formuła jest tautologią. że nie można znaleźć kontrmodelu. w jakich rozpatrywać można każdą formułę. 3. (Zobacz też odpowiedź na następne pytanie). można udowadniać zawodność reguł wnioskowania. Czy jeśli nie mogę znaleźć dla jakiejś formuły kontrmodelu. z których ostatni reprezentuje wniosek rozumowania.

Przykład: Wykażemy. Przykład: Wykażemy. zaś wniosek. iż nie każdy człowiek jest Chińczykiem. że zawodna jest reguła: ∃x P(x). 3.Wykazanie. mówiąc inaczej. fałszywie. jak wykazywanie że formuła nie jest tautologią lub kontrtatologią. możemy. udowadnianie zawodności reguł przebiega tak samo. W ten sposób wykazujemy. aby przesłanki były prawdziwe. w której formuły te będziemy rozpatrywać. Ograniczymy się do. a wniosek – schematem zdania fałszywego.2. P(x) ≡ x jest Chińczykiem〉. iż żaden obiekt jej nie posiada. a wniosek fałszywy. dojść do fałszywego wniosku. zależy od struktury. udowadniania. czy formuły rachunku predykatów reprezentują zdania fałszywe czy prawdziwe. że dana reguła nie jest dedukcyjna (czyli. udowodnienie zawodności reguły polega na znalezieniu takiej struktury. wychodząc z prawdziwych przesłanek. że możliwa jest sytuacja. W praktyce. Zawodność powyższej reguły można wykazać budując strukturę U = 〈U = zbiór ludzi. nie będziemy się tym obecnie zajmować.4. W strukturze tej przesłanka stwierdza prawdziwie. że zawodna jest reguła: ~ ∀x P(x) ———— ∀x ~ P(x) Jedyna przesłanka badanej reguły stwierdza. że nie każdy obiekt posiada własność P. podobnie jak wykazywaniem. że formuła KRP jest tautologią bądź kontrtautologią. że żaden człowiek Chińczykiem nie jest. że dana reguła rachunku predykatów jest dedukcyjna. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE ZAWODNOŚCI REGUŁ. ∃x Q(x) ——————— ∀x (P(x) ∨ Q(x)) 152 . o wiele prostszego. jest zawodna). jest dość skomplikowane i. Ponieważ to. natomiast jej wniosek głosi. w której wszystkie przesłanki staną się schematami zdań prawdziwych. a więc reguła jest zawodna – posługując się nią.

iż do każdego obiektu uniwersum coś pozostaje w R. P(x) ≡ x ma 5 z logiki. o których mówi zdanie zawierające to wyrażenie. Zawodność reguły możemy wykazać budując strukturę: U = 〈U = zbiór studentów. że każdy człowiek jest czyimś dzieckiem. że istnieje obiekt mający własność Q. natomiast wniosek. że każdy człowiek dziecko posiada. Jako przykład struktury. natomiast wniosek. w której przesłanka stanie się zdaniem prawdziwym. lub kocha. Kwantyfikator – wyrażenie określające ilość przedmiotów. Kwantyfikatorami są wyrażenia każdy (oznaczany często symbolem ∀) oraz niektóre (istnieje) (oznaczany ∃). iż każdy obiekt ma przynajmniej jedną z tych własności. R(x.x) Przesłanka powyższej reguły stwierdza. że każdy obiekt uniwersum pozostaje do czegoś w relacji R.Pierwsza przesłanka reguły stwierdza. 153 . fałszem natomiast. a wniosek fałszywym posłużyć może: U1 = 〈U = zbiór ludzi. w której formuła ta jest fałszywa. że zawodna jest reguła: ∀x∃y R(x.y) —————— ∀x∃y R(y. w której formuła ta jest prawdziwa. iż istnieje obiekt mający własność P. Model – modelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. jest wysoki (własności).y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Prawdą jest bowiem. SŁOWNICZEK Kontrmodel – kontrmodelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. druga. Q(x) ≡ x ma 4 z logiki〉 Przykład: Wykażemy. Predykatami są na przykład takie wyrażenia jak jest człowiekiem. jest wyższy od (relacje). Predykat – wyrażenie opisujące własność lub relację.

y. Stałe indywiduowe oznaczamy zwykle literami a. Nie podlegają one kwantyfikacji.. 154 . z.. b. Zmienna indywiduowa – symbol oznaczający dowolny obiekt (indywiduum). c.Stała indywiduowa – symbol oznaczający pewien konkretny obiekt. ∀x. np.. itp. Zmienne indywiduowe oznaczamy zwykle literami: x. ∃y itp. Struktura – układ złożony z pewnego uniwersum (zbioru) oraz dowolnej liczby własności i/lub relacji. Można je wiązać kwantyfikatorami. itd..

czy też kwadratowe koło. śmiech. które w ogóle nie istnieją w żaden sposób. wykład z logiki. czy też rachunek predykatów. jakie pojawiają się w podręcznikach do logiki w związku z powyższą tematyką. sylogistyka. przykładowo. pewnych procesów zachodzących w czasie. jest więc nazwą. Nazwy mogą bowiem odnosić się również. Nazwami są zatem takie złożone wyrażenia jak. Każde z powyższych wyrażeń wskazuje nam pewien przedmiot. a także obiektów. na przykład. niebieski krasnoludek a nawet żonaty kawaler. Drugą istotną sprawą. Obecny rozdział wiąże się z logiką rozumianą szerzej niż tylko jako nauka zajmująca się badaniem poprawności rozumowań. o jakiej należy pamiętać. nazwa nie musi składać się z tylko jednego wyrazu. zależności między nazwami. Zadania. drewniane krzesło z trzema nogami. jakie mogą w definicjach wystąpić. Nazwami są więc na przykład człowiek. jest fakt. niezwykle interesująca książką. gdy mówimy o nazwach. NAZWY I ICH RODZAJE.1. 4. 4. którą przeczytałem w zeszłym tygodniu itp. WSTĘP. Nazwami są więc również takie wyrażenia jak miłość. do uczuć.Rozdział IV NAZWY I DEFINICJE. trójgłowy smok. nie tylko jako obiekty materialne. krzesło. Omówione są w nim kolejno: rodzaje nazw. ŁYK TEORII. że owe „przedmioty” oznaczane przez nazwy musimy rozumieć bardzo szeroko. zły człowiek. są o wiele prostsze od zawartych w poprzednich rozdziałach. Poświęcony jest on problematyce zdecydowanie mniej skomplikowanej niż rachunek zdań.1. Rozważając problematykę nazw musimy pamiętać o dwóch ważnych sprawach. Nazwy są to wyrażenia służące do oznaczania przedmiotów. książka itp. 155 . rodzaje definicji oraz niektóre błędy. Po pierwsze. Dlatego też omówieniu ich rozwiązywania poświecone zostało stosunkowo mało miejsca.1.

Nazwa pusta. Podział ze względu na ilość desygnatów. Nazwami pustymi są więc na przykład takie wyrażenia jak: krasnoludek. natomiast zakres nazwy jest to zbiór jej wszystkich desygnatów (przykładowo zbiór wszystkich książek stanowi zakres nazwy książka). 156 . jest desygnatem nazwy książka). że desygnat jest to obiekt oznaczany przez daną nazwę (na przykład to. 1. Ze względu na ilość desygnatów nazwy podzielić możemy na trzy grupy: a) Nazwy puste. Obecnie różnego rodzaju nazwy przedstawimy w sposób bardziej systematyczny.W obecnym rozdziale posługiwać się będziemy często dwoma pojęciami poznanymi w paragrafach poświęconych sylogizmom: desygnat nazwy oraz zakres (inaczej: denotacja) nazwy. Podzielimy je na cztery różne sposoby. dwustupiętrowy wieżowiec w Warszawie. Przypomnijmy. Zakres (denotację) nazwy A symbolicznie będziemy oznaczać D(A). to nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. uczciwy złodziej itp. co trzymasz teraz przed sobą Czytelniku.

poseł na sejm. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. Są to nazwy mające dokładnie jeden desygnat. jednorożec itp. najdłuższa rzeka w Polsce itp. a także liczba parzysta. mecz piłkarski. własności. nazwy geograficzne. Mieszko I. Tak więc oprócz takich wyrażeń jak: książka. trzynaście. Podział ze względu na sposób istnienia desygnatów. dotknąć. człowiek. zmierzyć itp. W powyższym określeniu nazw konkretnych szczególnie istotny jest zwrot: „lub byłyby takimi. Do grupy tej zaliczamy wszystkie nazwy nie będące konkretnymi. Warszawa. a także nazwy utworzone niejako przez „wskazanie palcem”. na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Do grona nazw abstrakcyjnych zaliczamy również nazwy liczb i figur geometrycznych.. Są to nazwy mające więcej niż jeden desygnat. Adam Mickiewicz. Podział ze względu na sposób wskazywania desygnatów. 2. trójkąt. Giewont. na przykład ten oto człowiek. gdyby istniały. do nazw konkretnych zaliczamy również na przykład wyrażenia: Smok Wawelski. to takimi by właśnie były. b) Nazwy abstrakcyjne. medalista olimpijski itp. przykładowo: książka. a) Nazwy indywidualne. Abstrakcyjnymi są więc takie nazwy jak: miłość. 157 . polityka. hałas. podobieństwo. c) Nazwy ogólne. Nazwami indywidualnymi są na przykład: Adam Mickiewicz. ta książka. Nazwy indywidualne przyporządkowane są danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. Przedmioty oznaczane przez te nazwy wyobrażamy sobie bowiem jako obiekty materialne i gdyby istniały. a) Nazwy konkretne. lub byłyby takimi. A więc nazwy uczuć. uczciwość.b) Nazwy jednostkowe. można je zobaczyć.). Do grona nazwa indywidualnych zaliczamy imiona własne: nazwiska. którą trzymam w ręce itp. procesów itp. człowiek o wzroście 3 m. 3. których desygnaty są przedmiotami materialnymi (zajmują miejsce w przestrzeni. Są to nazwy. nazwy statków itp. uczciwy i inteligentny polityk. gdyby istniały [desygnaty]”. zdarzeń. relacji.

to. nie wiem. że ja osobiście nie wiem. Są to nazwy. Nazwy ostre to na przykład: tautologia KRZ. Przykładowo. że dana nazwa jest nieostra. do której grupy je zaliczyć. minister rządu RP. miasto itp. a więc oddzielić ich desygnaty od przedmiotów nimi nie będących. 4. jak i B. Otóż nazwy generalne w zdaniach podmiotowo-orzecznikowych typu A jest B nadają się zarówno na podmiot. 158 . ciekawa książka. nie powoduje jeszcze. natomiast miasto nad Wisłą jest Krakowem. Podział ze względu na jednoznaczność (ostrość) zakresu. obiektywna granica oddzielająca przedmioty będące ich desygnatami od przedmiotów desygnatami takimi nie będących. widząc idącego ulicą człowieka. Pomiędzy zbiorem pijaków i nie-pijaków nie istnieje ostra i jednoznaczna granica. czy jest on studentem. W przypadku nazw nieostrych nie istnieje jednoznaczna. czy też nie-desygnatów. samochód. Możemy na przykład powiedzieć Kraków (nazwa indywidualna) jest miastem nad Wisłą (nazwa generalna). szczyt w Tatrach.b) Nazwy generalne. gdyby zaszła taka potrzeba. już nie. napój o zawartości alkoholu powyżej 4. jak i na orzecznik. b) Nazwy nieostre.5%. a) Nazwy ostre. Nazwami nieostrymi są na przykład: piękna kobieta. ponieważ. Mówiąc inaczej. iż fakt. a więc mogą wystąpić tak w miejscu zmiennej A. do której grupy należą: desygnatów. Nazwy generalne to na przykład: poeta romantyczny. Inaczej będzie w przypadku nazwy. geniusz. da się obiektywnie i ściśle ustalić. co do których nie będzie się dało w żaden obiektywny sposób stwierdzić. nudny wykładowca. Jednakże nazwa student jest ostra. pornografia. w przypadku których da się jednoznacznie określić ich zakres. Są to nazwy. czy dany osobnik jest jej desygnatem. czy jakiś przedmiot jest czy też nie jest desygnatem danej nazwy. oprócz obiektów na pewno pod daną nazwę podpadających (desygnatów) oraz niewątpliwie niepodpadających (nie-desygnaty) istnieją też i takie. a także naukowiec. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. Nazwy indywidualne i generalne rozróżnić można jeszcze w jeden sposób. które tym przedmiotom przypisujemy. pijak – tu na pewno znajdą się takie osoby. Natomiast nazwy indywidualne nadają się jedynie na podmiot takich zdań. stolica Polski. czy też nie jest. co do których nie bardzo wiadomo. tłum. Uwaga na błędy! Odróżniając nazwy ostre od nieostrych należy pamiętać. na przykład.

c) Wielka miłość. generalna i ostra. że różne odpowiedzi w tego typu zadaniach zostaną uznane za prawidłowe przez różne osoby. a więc obiektem materialnym). może się zdarzyć. PRAKTYKA: KLASYFIKOWANIE NAZW. b) Obecna stolica Polski. konkretna (jest to „obiekt” fizyczny). generalna (nazwa podaje pewną cechę desygnatu) i ostra (istnieje jednoznaczna granica oddzielająca studentów i nie-studentów). na przykład. co nią nie jest). pesymista mógłby powiedzieć. że jest to nazwa jednostkowa (bo istnieje tylko jedna idea Wielkiej Miłości). ile tych desygnatów faktycznie jest. podobnie jak i w związku z innymi nazwami abstrakcyjnymi. od tego. W przypadku nazwy wielka miłość. mogą powstać wątpliwości odnośnie ilości desygnatów. co jest wielką miłością. Nazwa jednostkowa (jest tylko jedna obecna stolica Polski). gdyby chodziło o nazwę Warszawa. niektórzy filozofowie stwierdziliby. Jest to nazwa pusta (przynajmniej w roku 2002 Polska nie ma króla). byłaby to nazwa indywidualna) i ostra. W związku z tym. zaś ktoś jeszcze inny powiedziałby że jest to na pewno nazwa ogólna (bo sam przeżywa kolejną wielką miłość średnio co miesiąc).4. Nazwa ogólna. konkretna (desygnaty nazwy są obiektami fizycznymi). Zadania związane z klasyfikacją nazw są niezwykle proste. konkretna (bo gdyby król istniał.2.1. Polegają one na zaliczeniu danej nazwy do odpowiedniego członu każdego podziału. 159 . że nazwa wielka miłość jest pusta. że logika nie dostarcza jednoznacznego rozwiązania tego typu problemów. generalna (podajemy pewną cechę desygnatu. Kłopot polega na tym. I tak. bo byłby zapewne człowiekiem. abstrakcyjna. generalna i nieostra (nie istnieje ścisła granica oddzielająca to. Jest to nazwa ogólna (istnieje więcej niż jeden student). Przykład: Sklasyfikujemy kilka nazw: a) Student. że gdy desygnaty nazwy nie są obiektami materialnymi i nie można ich fizycznie „zobaczyć” trudno jest czasem powiedzieć. d) Obecny król Polski.

2. W zasadzie jedyne poważne błędy. X ⊂ Y (zbiór X zawiera się w zbiorze Y) – oznacza to. Należy też pamiętać. Na przykład: X – zbiór studentów. Y zbiór osób palących. Na przykład: X – zbiór liczb parzystych. aby wieloznaczności nazwy nie mylić z jej nieostrością. a ogólna w znaczeniu popularnego batonika. to mogą one pozostawać w następujących zależnościach. że każdy element zbioru X jest również elementem zbioru Y. ŁYK TEORII. które to wyrażenie może oznaczać zarówno budowlę. istnieją bowiem elementy wspólne – palący studenci. Y – zbiór liczb podzielnych przez 2. Najczęściej mylone bywają nazwy puste z abstrakcyjnymi. jakie można popełnić przy tego typu zadaniach. Dlatego zrozumieniu tych właśnie pojęć oraz różnic między nimi należy poświęcić szczególną uwagę. oraz elementy należące tylko to Y – osoby palące nie będące studentami. Przykładowo nazwa Mars może być jednostkowa w znaczeniu planety. X # Y (zbiór X krzyżuje się ze zbiorem Y) – oznacza to. X )( Y (zbiór X jest rozłączny ze zbiorem Y) – zbiory X i Y nie mają żadnego wspólnego elementu. Y – zbiór ssaków. 4. pusta w znaczeniu mitologicznego boga wojny.3. Pewną trudność w klasyfikacji nazw sprawić może również fakt. Przed przystąpieniem do klasyfikacji takiej nazwy należy oczywiście najpierw ustalić o jakie znaczenie chodzi nam w danym wypadku. które nie są elementami drugiego zbioru. 4.4. Dowolne dwie nazwy mogą znajdować się względem siebie w różnych zależnościach wynikających z ich zakresów (denotacji). Na przykład: X – zbiór ludzi. że niektóre nazwy są ze swej natury wieloznaczne. jednostkowe z indywidualnymi oraz ogólne z generalnymi. X = Y (zbiór X jest równy zbiorowi Y) – oznacza to. że zbiory X i Y mają jakieś elementy wspólne. Gdy weźmiemy dwa dowolne zbiory X i Y. jak na przykład zamek. ale też elementy znajdujące się tylko w X – studenci niepalący. że zbiory X i Y mają dokładnie te same elementy. W przypadku klasyfikacji nazw trudno mówić o jakichkolwiek większych utrudnieniach lub pułapkach. gdyż wzięta w różnych znaczeniach ta sama nazwa może mieć różne własności.2. Ponieważ zakres nazwy jest to zbiór jej desygnatów. ale nie odwrotnie.1. STOSUNKI MIĘDZY NAZWAMI.1. Na przykład: X – zbiór wielbłądów. 160 . ale oprócz tego każdy ma też takie. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. wynikają z niedokładnego zrozumienia lub zapamiętania charakterystyki różnych rodzajów nazw. do omówienia stosunków zakresowych między nazwami konieczne jest przyswojenie sobie elementarnych wiadomości dotyczących zbiorów. Y– zbiór samochodów. jak i zamek w drzwiach.

: zakres nazwy A jest podrzędny wobec zakresu nazwy B. Na przykład: A – słoń. a więc czy istnieje coś. dla uproszczenia. B – studentka. Uwaga na marginesie. (1) Najpierw oceniamy. D (A) )( D (B) – mówimy. że badane nazwy się wykluczają. to znaczy że jedna nazwa (ta. to znaczy się one wykluczają. że nazwa B jest nadrzędna względem A.Zależności między nazwami to nic innego. lub może. lub. jak kto woli. 4. Na przykład: A – człowiek bogaty. Jeśli tak. musimy szukać dalej – w takiej sytuacji (3) zadajemy sobie pytanie czy może każdy desygnat nazwy A jest desygnatem nazwy B. że nazwy A i B się wykluczają. że nazwy piernik i wiatrak nie są równoważne. B – człowiek inteligentny lub A – blondynka. Ponieważ oczywiście nie ma takiej rzeczy.2. a nie samymi nazwami. Jeśli nie mają. jednak zwykle.2. B – student. D (A) # D (B) – mówimy. a zatem (4) nazwy muszą się krzyżować. czy też zakres nazwy A wyklucza się z zakresem nazwy B. B – ptak lub A – zdolny student. której zakres zawiera się w zakresie drugiej) jest podrzędna względem drugiej. W wielu prostych przypadkach zadania takie można rozwiązać bez uciekania się do jakichkolwiek wyrafinowanych sposobów. jak stosunki zachodzące między ich zakresami. pozostaje nam ostatnia możliwość. czy mają one jakiekolwiek wspólne desygnaty. jeśli mają. każdy desygnat B jest desygnatem A. co zwykle widać już na pierwszy rzut oka. czy w ogóle mają jakiekolwiek wspólne desygnaty. Jeśli nie (a więc nie są równoważne). mówi się po prostu o stosunkach między nazwami. W przypadku niewielkich wątpliwości można spróbować określić zależności między nazwami drogą eliminacji. Jeden z typów zadań związanych ze stosunkami między nazwami polegać może na zbadaniu zależności pomiędzy dwiema podanymi nazwami. Mogą być one następujące: D (A) = D (B) – mówimy wtedy. co byłoby jednocześnie piernikiem i wiatrakiem. Jako że na pierwszy rzut oka widać. Na przykład: A – Wisła. że nazwy A i B się krzyżują (lub że są niezależne). odwrotnie. Przykładowa procedura będzie wtedy wyglądać następująco. Jeśli nie. (2) patrzymy. na początek pytamy więc. B – złodziej. Przykład: Zbadamy zależność między nazwami A – piernik B – wiatrak. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY NAZWAMI. czy nazwy mają takie same zakresy. B – alkohol etylowy. Na przykład: A – dzięcioł. 161 . B – mrówka lub A – człowiek uczciwy. a więc np. możemy zakończyć zadanie odpowiedzią. że nazwa A jest podrzędna względem nazwy B. Pełna ścisłość nakazywałaby mówić o zależnościach między zakresami nazw. że nazwy A i B są równoważne. B – najdłuższa rzeka w Polsce lub A – C2H5OH. D (A) ⊂ D (B) – mówimy wtedy.

że pytając o to.Uwaga na błędy! Należy pamiętać. czy istnieje jakaś cecha łącząca obiekty wskazywane przez badane nazwy. coś będącego zarazem piernikiem i wiatrakiem. Tak więc nazwa karp jest podrzędna względem nazwy ryba (lub ryba nadrzędna względem karp). albo wiatrak w kolorze piernika. czy nazwy mają wspólne desygnaty. nie chodzi nam o to. co byłoby jednocześnie i jednym i drugim. czy może zakres jednej z nazw zawiera się w zakresie drugiej. że nie są to nazwy równoważne. w naszym przykładzie. a więc na przykład czy istnieje piernik zrobiony z mąki wyprodukowanej w wiatraku. 162 . Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – karp. czyli D(A) ⊂ D(B). B – ryba. a więc. czy istnieje coś. ale jakieś desygnaty wspólne posiadają. patrzymy. Pytając o wspólne desygnaty pytamy. Ponieważ widać. Oczywiście każdy karp jest rybą. czy też piernik w kształcie wiatraka.

W niektórych przypadkach. Wprawdzie palec jest częścią dłoni – nie oznacza to jednak. Ponieważ tak nie jest. czy istnieją obiekty będące desygnatami jednej i drugiej nazwy. wynika z tego.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – poseł na sejm. sprawdzamy. jednak tym co je łączy. a nie czy istnieją pewne cechy łączące te nazwy lub ich desygnaty. 4. Diagramy te omawiane były już przy okazji sprawdzania poprawności sylogizmów. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. nie są na pewno wspólne desygnaty. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. B – ograniczony nacjonalista. szczególnie gdy mamy do czynienia z nazwami złożonymi. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – palec B – dłoń. dobrze jest się posłużyć bardziej wyrafinowanym sposobem – metodą diagramów Venna. jak w powyższych przykładach.3. Nazwy palec i dłoń wykluczają się więc wzajemnie. Po odrzuceniu pierwszej i drugiej możliwości. Zależność między dwiema nazwami nie zawsze da się odkryć w tak prosty sposób. czy może jest tak. że nazwy te mają coś wspólnego. Pamiętać należy. że sprawdzając zależności między nazwami pytamy. że badane nazwy muszą się krzyżować. że istnieje taki palec. Badanie zależności między dwiema nawami przy pomocy diagramów Venna rozpoczynamy od narysowania dwóch kół reprezentujących zakresy rozważanych nazw: D (A) D (B) I II III 163 . W pewnym sensie jest to racja.2. podobnie jak rozpatrywane wyżej piernik i wiatrak. który byłby jednocześnie dłonią lub dłoń będąca palcem. Obecnie ich wykorzystanie będzie na pewno o wiele prostsze. że każdy poseł na sejm jest ograniczonym nacjonalistą lub każdy ograniczony nacjonalista posłem.

czy coś się w nich znajduje. czy też są one puste. czy w danych obszarach diagramu znajdują się jakieś elementy odkrywamy odpowiadając na trzy proste pytania: I – czy istnieje A. które jest B? III – czy istnieje B. diagram taki składa się z trzech obszarów. W obszary te będziemy musieli wpisać znaki „+” lub „–” w zależności od tego. możemy otrzymać jeden z następujących rysunków świadczących o zależnościach między badanymi nazwami. że żadna z nazw nie jest nazwą pustą. które nie jest B? II – czy istnieje A. D (A) – + D (B) – A i B równoważne D (A) + – D (B) + A i B wykluczające się D (A) – + D (B) + A podrzędne do B D (A) + + D (B) – A nadrzędne do B D (A) + + D (B) + A i B się krzyżują 164 . które nie jest A? Przy założeniu.Jak widać. To.

czy istnieje coś. W ostatnią część diagramu również wpisujemy zatem „+”.WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Gdyby ktoś miał problemy z zapamiętaniem. B – nie-wydra. która jest psem. że dwa przeczenia się znoszą. D (A) + + D (B) + A . Nazwy puste rzadko bywają wykorzystywane w tego typu zadaniach. Oczywiście istnieje coś takiego – jest to pies. tak więc w środkowym obszarze diagramu wpisujemy znak „+”. a podrzędna ta.nie-wydra Otrzymany rysunek świadczy. Po narysowaniu diagramu. III – czy istnieje nie-wydra. Gdy mamy rysunek ze znakiem „+” z jednej strony. zadajemy trzy pytania: I – czy istnieje nie-pies. Powyższe rysunki ilustrują zależności pomiędzy nazwami przy założeniu. co nie jest psem i jednocześnie nie jest wydrą. W odpowiednim polu diagramu wpisujemy zatem znak „+”. na przykład może być to zając. w którym jedno koło symbolizuje zakres nazwy nie-pies. II – czy istnieje nie-pies. Tak więc. Dla porządku jednak dodajmy. a więc zbiór wszystkich obiektów nie będących psami. W ostatecznej. 165 . a który o podrzędności. natomiast drugie zakres nazwy nie-wydra (zbiór wszystkich nie-wydr). iż nazwy nie-pies i nie-wydra się krzyżują. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-pies. który nie jest nie-wydrą? Pytanie to początkowo wydaje się dość zagmatwane. może to sobie utrwalić przy pomocy prostego skojarzenia. która nie jest nie-psem? Po uproszczeniu tego pytania w taki sam sposób jak w przypadku pytania I otrzymujemy: czy istnieje nie-wydra. korzystając z prawa mówiącego. gdzie mamy „–”. oznacza to. a „–” z drugiej. który jest wydrą? Oczywiście istnieje coś takiego i jest to po prostu wydra. że żadna nazwa nie jest pusta. przy której znajduje się „+”. możemy je jednak znacznie uprościć. który jest nie-wydrą? Mówiąc inaczej. uproszczonej wersji nasze pytanie brzmi zatem: czy istnieje nie-pies. natomiast dwie nazwy puste są sobie zawsze równoważne.nie-pies B . to nadrzędna jest ta nazwa. Oczywiście istnieje bardzo wiele takich rzeczy. który rysunek świadczy o nadrzędności nazwy A względem B. jeśli coś nie jest nie-wydrą. że każda nazwa pusta jest podrzędna względem dowolnej nazwy niepustej. iż jest to po prostu wydrą.

ponieważ jeśli ktoś nie jest ojcem. który nie jest nie-dziadkiem. B – nie-dziadek. III – czy istnieje nie-dziadek.nie-ojciec B . II – czy istnieje nie-ojciec. na przykład mężczyzna nie mający dzieci.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-ojciec. który jest nie-dziadkiem? Taka osoba istnieje. D (A) – + D (B) + A . jak kto woli. nie może w żaden sposób zostać dziadkiem. a więc: czy istnieje nie-ojciec.nie-dziadek Otrzymany rysunek wskazuje. W środkowej części diagramu wpisujemy znak „+”. który jest dziadkiem? Takiej osoby nie ma. W ostatnie pole diagramu wpisujmy „+”. 166 . ale nie mający wnuków. nazwa nie-dziadek jest nadrzędna do nie-ojciec. który jest ojcem? Taka osoba istnieje – jest to mężczyzna mający dzieci. Pytania konieczne do wypełnienia diagramu przestawiają się następująco: I – czy istnieje nie-ojciec. a więc: czy istnieje nie-dziadek. W pierwszej części diagramu wpisujmy zatem znak „–”. który nie jest nie-ojcem. że nazwa nie-ojciec jest podrzędna względem nazwy niedziadek lub.

wykluczającej się i krzyżującej do podanej nazwy A (nazwy równoważnej często nie sposób podać. ale nie na odwrót). oraz niektóre B nie są słoniami. Są bowiem oczywiście słonie żyjące w Afryce. Najprostszym sposobem utworzenia nazwy podrzędnej jest zwykle dodanie do nazwy wyjściowej jakiegoś przymiotnika zawężającego jej zakres – w naszym przypadku może być to na przykład słoń afrykański (każdy słoń afrykański jest słoniem. W przypadku takich zadań nie istnieje ścisła metoda ich rozwiązywania. a także zwierzęta żyjące w Afryce. PRAKTYKA: DOBIERANIE INNYCH NAZW DO NAZWY PODANEJ. nadrzędnej.2. Nazwa nadrzędna do A to posiadająca szerszy zakres niż nazwa A.4. zwykle nie mają też one jednej odpowiedzi – niemal wszystko zależy tu od inwencji rozwiązującego.4. wykluczającą się i krzyżującą w stosunku do nazwy A – słoń. Utworzenie nazwy wykluczającej się z A nie sprawi na pewno żadnego kłopotu – przykładowo może być to mysz. ale żeby również istniały A nie będące B oraz B nie będące A. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. Najtrudniejsze może być początkowo utworzenie nazwy krzyżującej się z podaną. podrzędną. Nazwą spełniającą takie warunki jest na przykład zwierzę żyjące w Afryce. Inny rodzaj zadań związanych z zależnościami pomiędzy nazwami polegać może na poszukiwaniu nazwy podrzędnej. Mamy więc: A – słoń nadrzędna do A – ssak podrzędna do A – słoń afrykański wykluczająca się z A – mysz krzyżująca się z A – zwierzę żyjące w Afryce 167 . w Indiach). która posiada węższy zakres. że niektóre słonie tym są. Nazwę wykluczającą można też zawsze utworzyć przez zaprzeczenie nazwy A – na przykład nie-słoń. ale też takie. ale są też słonie mieszkające gdzie indziej (np. Nazwa podrzędna do A to taka. Musimy znaleźć taką nazwę B. żeby miała wspólne desygnaty z A. że niektóre słonie owym B nie są. W przypadku słonia może więc być to na przykład ssak (każdy słoń jest ssakiem. więc nie będziemy jej szukać w zadaniach). W naszym przypadku musi być to takie B. ale nie na odwrót). nie będące słoniami.

Nazwą o szerszym zakresie do A.▲ WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Istnieje prosty nieformalny sposób pozwalający niemal automatycznie stworzyć nazwę krzyżującą się z dowolną podaną nazwą. a więc do niej nadrzędną będzie na pewno polityk. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. W razie wątpliwości można to sprawdzić przy pomocy diagramów Venna. podrzędną. którą niektóre (ale nie wszystkie!) desygnaty A posiadają. więc cechę tę dodaliśmy do nazwy zwierzę) Otrzymamy zapewne nazwę krzyżującą się z A. 168 . Aby utworzyć nazwę krzyżującą się z A należy: 1) 2) Wziąć nazwę nadrzędną do A. (Na przykład zwierzę do nazwy słoń) Do nazwy tej dodać przymiotnik oznaczający cechę. (Niektóre (choć nie wszystkie) słonie żyją w Afryce. wykluczającą się i krzyżującą z nazwą A – nieuczciwy polityk. Tworząc nazwę podrzędną do A możemy dodać do A jakąś zawężającą cechę – na przykład amerykański nieuczciwy polityk.

a więc na przykład do nieuczciwy polityk. Mamy więc: A – nieuczciwy polityk nadrzędna do A – polityk podrzędna do A – amerykański nieuczciwy polityk wykluczająca się z A – uczciwy polityk krzyżująca się z A – człowiek mający ponad 40 lat 4. Nazwę krzyżującą się spróbujemy utworzyć w sposób podany wyżej. terminu definiującego (tak zwanego definiensa) oraz zwrotu łączącego te dwa terminy – łącznika definicyjnego.3. Otrzymujemy zatem nazwę człowiek mający ponad 40 lat. a nie tylko do samego polityk. urządzenie do pomiaru upływu czasu – terminem definiującym. Jako przykład definicji równościowej może posłużyć wyrażenie: Zegar jest to urządzenie do pomiaru upływu czasu.Uwaga na błędy! Tworząc nazwę podrzędną do A poprzez dodanie przymiotnika zawężającego zakres. Definicja taka składa się z trzech części: terminu definiowanego (tak zwanego definiendum). Weźmiemy więc nazwę nadrzędną do A.3. 4. Innymi nazwami krzyżującymi się utworzonymi w ten sposób mogłyby być: polityk angielski lub człowiek noszący okulary. 169 . Najczęściej spotykane są tak zwane definicje równościowe (nazywane również normalnymi). jaką zapewne niektórzy nieuczciwi politycy posiadają. ŁYK TEORII. W przeciwnym razie dostaniemy zapewne nazwę krzyżującą się zamiast podrzędnej. Definicja to wyrażenie podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa lub zwrotu. na przykład człowiek i dodamy do niej cechę. Jako przykład nazwy wykluczającej się z A posłużyć może uczciwy polityk. na przykład wiek powyżej 40 lat. natomiast zwrot jest to – łącznikiem definicyjnym.1. musimy dodać ten przymiotnik do całej nazwy A. Nazwa zegar jest tu terminem definiowanym. DEFINICJE.

tak jak funkcjonuje ono w danym języku. co dane słowa będą oznaczać w dalszym ciągu tekstu. jaki cel przyświecał autorowi tworzącemu daną definicję. Przykładowo w celu umożliwienia wpisywania do dowodów osobistych w rubryce „wzrost” słów: niski. która ukończyła osiemnasty rok życia. Ogromną ilość definicji sprawozdawczych znaleźć można w dowolnym słowniku języka polskiego. gdy przyjęte w definicji regulującej znaczenie danego terminu staje się powszechne. Zadaniem takiej definicji jest wprowadzenie do języka nowego terminu lub nadanie już istniejącemu nowej treści. średni. na przykład gdy wynalazca nadaje nazwę zbudowanemu przez siebie urządzeniu i określa. Czasem. podobnie jak regulujące. możemy wyróżnić trzy rodzaje definicji: a) Sprawozdawcze (analityczne). Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. Definicja taka stanowi „sprawozdanie” z ogólnie przyjętej treści danego terminu. gdzie A i B są nazwami. Konieczność zastosowania takich definicji występuje najczęściej w prawodawstwie.W skrócie możemy powiedzieć. konieczne stało się podanie definicji regulujących znaczenie tych nieostrych terminów. że definicja normalna przyjmuje postać A = B. Zadaniem definicji regulującej jest precyzacja jakiegoś terminu nieostrego. definicja taka może przekształcić się w sprawozdawczą. Definicje takie występują najczęściej w nauce. ignorującej dotychczasową. co należy pod tą nazwą rozumieć. mogą stać się sprawozdawczymi. Z czasem utworzone w ten sposób definicje konstrukcyjne. Definicje konstrukcyjne występują również na początku różnego rodzaju zbiorów przepisów lub zawieranych umów i określają. znajdująca się poza pojazdem na drodze i nie wykonująca na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami. Tak powstać mogła definicja: Przez wysokiego mężczyznę rozumieć będziemy mężczyznę mierzącego ponad 175 cm wzrostu. b) Regulujące. c) Konstrukcyjne (arbitralne). Ze względu na to. Definicją taką jest również podane wyżej określenie słowa zegar. wysoki. Zadaniem takiej definicji jest wierne oddanie znaczenia terminu definiowanego. Podobny rodowód może posiadać definicja – Człowiek pełnoletni to osoba. lub: Wartość polisy jest to wartość obliczana jako suma wartości jednostek funduszy przypisanych do danego rachunku po zarachowaniu z tytułu składki regularnej oraz dokonaniu stosownych 170 . Na przykład: Pieszy – osoba.

których zadaniem jest wierne oddanie znaczenia definiowanego terminu. Jak już powiedzieliśmy definicja o normalnej (równościowej) budowie składa się z dwóch nazw (definiendum i definiensa) połączonych spójnikiem definicyjnym. to aby można było uznać ją za w pełni poprawną. Każdy inny stosunek zakresowy pomiędzy tymi terminami to błąd definicji. że definicja jest za wąska.odliczeń i potrąceń. Innymi słowy. Definicje regulujące oraz arbitralne (jak już sama nazwa wskazuje) mogą być tworzone w sposób bardziej dowolny i nie podlegają tak ścisłym rygorom jak definicje sprawozdawcze. Ponieważ definicja sprawozdawcza ma na celu ścisłe oddanie znaczenia terminu definiowanego przy pomocy terminu definiującego. Przedstawione niżej warunki odnoszą się zasadniczo do definicji sprawozdawczych. że definicja jest za szeroka. w skrócie: A = B. to mówimy. w poprawnej definicji sprawozdawczej definiendum i definiens powinny być nazwami równoważnymi. 171 . gdzie środki zgromadzone w danym funduszu ustala się jako iloczyn liczby jednostek tego funduszu zarachowanych z tytułu składki regularnej znajdujących się na odpowiednim rachunku oraz wartości jednostki tego funduszu. Gdy definiendum (A) jest podrzędne do definiensa (B). to mówimy. jak tę poprawność zbadać. Błędy te charakteryzujemy następująco: W definicji sprawozdawczej typu A = B: Gdy definiendum (A) jest nadrzędne do definiensa (B). Warunki poprawności definicji sprawozdawczych. Obecnie zajmiemy się warunkami poprawności definicji oraz tym. zakresy tych terminów powinny się pokrywać.

To. 4.2. natomiast ostatni z błędów (wykluczania zakresów) nie występuje prawie nigdy (poza specjalnie w tym celu spreparowanymi przykładami w podręcznikach do logiki). Sprowadza się ono do określenia co stanowi definiendum oraz definiens. a zatem badana definicja jest za szeroka. Sprawdzanie poprawności definicji sprawozdawczych jest niezwykle proste. W praktyce najczęściej występują w definicjach pierwsze dwa błędy (definicja za szeroka lub za wąska). to mówimy. że badana definicja jest za szeroka widać w zasadzie już na pierwszy rzut oka – zbyt szeroko definiuje ona termometr. a następnie zbadania stosunków między nimi.termometr B . który jest przyrządem do mierzenia – tak. to mówimy. natomiast termin definiujący (definiens) – przyrząd to mierzenia.przyrząd do mierzenia Otrzymany rysunek wskazuje. że definicja obarczona jest błędem krzyżowania zakresów. linijka). który nie jest przyrządem do mierzenia – nie. III – czy istnieje przyrząd do mierzenia. Gdy definiendum (A) wyklucza się z definiensem (B). że definicja obarczona jest błędem wykluczania zakresów. W definicji tej termin definiowany (definiendum) stanowi nazwa termometr. Przykład: Sprawdzimy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia.3. D (A) – + D (B) + A . II – czy istnieje termometr. Po narysowaniu diagramu możemy zadać trzy pytania. na które odpowiedzi są oczywiste: I – czy istnieje termometr. że definiendum jest podrzędne względem definiensa. PRAKTYKA: BADANIE POPRAWNOŚCI DEFINICJI SPRAWOZDAWCZYCH. który nie jest termometrem – tak (np.Gdy definiendum (A) krzyżuje się z definiensem (B). 172 .

obcych osobie badającej poprawność definicji. Definiendum (termin definiowany) – termin. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. a więc badana definicja jest za wąska. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. Odpowiedzi na odpowiednio zadane pytania są następujące: I – tak (np. Wypełniony zgodnie z tymi odpowiedziami diagram wskazuje na nadrzędność definiendum względem definiensa. jak sprawdzanie definicji sprawozdawczych. II – tak. SŁOWNICZEK. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę.3. 173 . 4. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Definiens (termin definiujący) – człon definicji wyjaśniający znaczenie terminu definiowanego. Wiedza ta może czasem dotyczyć dziedzin specjalistycznych. termometr okienny). którego znaczenie podaje definicja. III – nie. Jedyny kłopot może tu polegać na konieczności wykorzystania czasem wiedzy pozalogicznej potrzebnej do odpowiedzi na pytanie: czy istnieje pewna rzecz A będąca (lub nie będąca) B. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek.3. Trudno mówić o jakichkolwiek pułapkach przy tak prostych zadaniach.Przykład: Zbadamy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia temperatury ludzkiego ciała.

której desygnaty nie są przedmiotami materialnymi. Na przykład: książka. Na przykład: medalista olimpijski. student. student. Na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. 174 . Nazwa indywidualna – nazwa przyporządkowana danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. egzamin. Na przykład: jest to. Na przykład: nienawiść. Na przykład: wysoki mężczyzna. gdyby istniały. która przysługuje przedmiotowi ze względu na jakieś cechy. Na przykład: poeta romantyczny. Nazwa generalna – nazwa. liczba parzysta. najwyższy szczyt w Tatrach. Nazwa nieostra – nazwa. znaczy tyle co itp. Nazwa konkretna – nazwa. Na przykład: człowiek. tłum. Nazwa pusta – nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. Nazwa ostra – nazwa.Łącznik definicyjny – zwrot łączący definiendum i definiens. Nazwa abstrakcyjna – nazwa. śmiech. miasto nad Wisłą. długie przemówienie. Nazwa jednostkowa – nazwa mające dokładnie jeden desygnat. człowiek o wzroście 3 m. samochód. której desygnaty są przedmiotami materialnymi lub byłyby takimi. Na przykład: Adam Mickiewicz. Kraków. Nazwa ogólna – nazwa mająca więcej niż jeden desygnat. krasnoludek. której zakres da się jednoznacznie określić. której zakresu nie da się jednoznacznie i obiektywnie wyznaczyć. które temu przedmiotowi przypisujemy. Na przykład: jednorożec. ta oto książka.

5. Symbol ten odczytujemy jako „należy” lub „jest elementem”. 5. niestety. każdy z tych zbiorów (również C!) zawiera trzy elementy – a. b}. zbiorze liczb nieparzystych.1. b. a} jest identyczny z wymienionymi wcześniej A i B. Przykładowo zbiór C = {a.d}.1. Zbiór pusty oznaczamy zwykle symbolem ∅ – bez żadnych nawiasów klamrowych. Z lub A. b. ŁYK TEORII. Jednakże. c. oddzielając od siebie przecinkami. który nie zawiera żadnego elementu.Rozdział V ZBIORY. WSTĘP. Ponieważ jednak w XX wieku logika została silnie związana z matematyką. największy nacisk położony zostanie na rozwiązywanie typowych zadań. Fakt. na przykład. B = {c. Obecny rozdział wraz z kolejnym – poświęconym relacjom. Ze zbiorami i relacjami spotkaliśmy się już we wcześniejszych rozdziałach. jak zwykle. a. Na przykład poniższe zbiory A i B są sobie równe (identyczne): A = {a. że jakiś element zostaje. c}. Obecnie pojęcia te zostaną omówione w sposób bardziej ścisły i systematyczny. c. z większą ilością koniecznej to opanowania teorii. Y. b. wymieniony kilkakrotnie. o zbiorze znaczków pocztowych. Również fakt.1. nie zmienia w niczym zbioru. pełnią rolę w pewnym sensie pomocniczą. Jeśli wypisujemy elementy jakiegoś zbioru. Zbiory oznaczamy najczęściej dużymi literami. Omawiane w nich problemy nie dotyczą bezpośrednio logiki w jej tradycyjnym rozumieniu. itd. C. Będzie się to wiązało. oraz c. jako dziedziny zajmującej się badaniem poprawności wnioskowań. Mówimy. W zbiorze nie jest istotna kolejność. na przykład: {a. Zbiór to pewna kolekcja obiektów.. z jakichś powodów. spotykanych w podręcznikach do logiki w częściach poświęconych zbiorom i relacjom. b. zbiorze nudnych książek. to zwykle umieszczamy je w nawiasach klamrowych. a. b. c . takie dziedziny jak teoria zbiorów i relacji uważane są współcześnie za jej pełnoprawne działy. na przykład X. w jakiej elementy zostały przedstawione. W odniesieniu do powyższego przykładu 175 . B. a. D itd. że jakiś obiekt jest elementem pewnego zbioru oznaczamy symbolem: ∈. zbiorze studentów itp. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O ZBIORACH. Szczególnym zbiorem jest tak zwany zbiór pusty.

2. Określając elementy zbiorów trzeba bardzo uważnie przyglądać się nawiasom klamrowym. jednak elementem F jest po prostu „zwykły” obiekt a. zapisujemy przy pomocy znaku: ∉. które są liczbami naturalnymi i są jednocześnie mniejsze od 5.1. Oczywiście zbiory mogą mieć elementy różnego typu: zarówno „zwykłe” przedmioty. a}. ale również inne zbiory. f. że różne od siebie są następujące zbiory: F = {a} oraz G = { {a} }. {a. które z kolei same też są zbiorami. sam będący zbiorem. g. Powiemy. {c}.b} i {e.2. b}. Zbiór X ma trzy elementy. f. Zbiory mogą pozostawać względem siebie w różnych zależnościach. że A i B są równe. 176 . Wypisanie elementów w klamrowych nawiasach nie jest jedyną metodą przedstawienia zbioru. f. lub bardziej formalnie: D = {x: x ∈ N ∧ x < 5} (gdzie N oznacza zbiór liczby naturalnych). że obiekt nie jest elementem zbioru. Elementami jakiegoś zbioru mogą być nie tylko „zwykłe” obiekty. Przykładowo zupełnie różne są zbiory: A = {a. a więc. że dwa zbiory są sobie równe lub że są identyczne. gdyby chciał. że te „pomniejsze” zbiory też mają swoje elementy. c} }. jak i inne zbiory. Zbiór D = {1. b. natomiast E jeden. Wprawdzie obydwa mają po jednym elemencie. b}.możemy więc napisać: a ∈ A. d.2. {e.. „Przepis” taki może być mniej lub bardziej formalny. 4} możemy przedstawić na przykład: D – zbiór liczb naturalnych mniejszych od 5. Identyczność dwóch zbiorów oznaczamy symbolem: =. To. Posługując się znanymi z rachunku zdań i predykatów symbolami. możemy identyczność zbiorów zdefiniować: A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) (To. że x należy do A jest równoważne temu. g. b ∈ A oraz c ∈ A. ŁYK TEORII. powiedzielibyśmy: zbiór takich x. X ma trzy elementy. g} }. c. d. że dla każdego x to. STOSUNKI MIĘDZY ZBIORAMI. Na przykład X = { {a. h} }. To.”. b. b. h}. d.. c} oraz E = { {a. natomiast elementem zbioru G jest zbiór. d} i B = {b. nie ma żadnego wpływu na ilość elementów X.} odczytujemy: „zbiór takich iksów (elementów). c. ponieważ w jego „głównych” nawiasach klamrowych znajdują się trzy obiekty oddzielone przecinkami. że x należy do B) Przykładowo identyczne są zbiory A – zbiór liczb parzystych oraz B – zbiór liczb podzielnych przez 2. Zapis typu {x: . zbiór Y ma cztery elementy: c.. Zbiór A ma trzy elementy. oznacza.. 5. e. Trzeba również koniecznie zdać sobie sprawę. c. 3. na przykład: d ∉ A. Równe są też zbiory A = {a. 5. Mówimy. {d. mógł elementy zbioru wypisać. którego elementem jest a. gdy mają dokładnie te same elementy. Na przykład: Y = { {a. Można to uczynić również podając swego rodzaju „przepis” według którego ktoś. że. Identyczność. w naszym wypadku.

c} i B = {d. b. B = {a. Zbiory się krzyżują gdy mają one pewne elementy wspólne. B – zbiór płazów. b. Oznacza to. B – zbiór drapieżników (istnieją ssaki będące drapieżnikami. jednakże z przyczyn technicznych (brak takiego symbolu w edytorze tekstu) będziemy na oznaczenie krzyżowania używali obecnie znaku: #. c. Zawieranie się zbiorów możemy przedstawić wzorem: A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) Inkluzja zachodzi na przykład pomiędzy zbiorami: A = {a. Symbolicznie: A )( B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∉ B) lub ~ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) Przykładowo. Zbiory A i B są rozłączne. że B ⊆ A. B – zbiór gadów. jeśli A )( B. rozłączne są zbiory A = {a. to również B = A. b}. Krzyżowanie zbiorów oznaczamy najczęściej przy pomocy dwóch zazębiających się nawiasów. Zależności między zbiorami można przedstawić graficznie: A B A B Identyczność (A = B) Inkluzja (A ⊆ B) 177 . to również B )( A. c. nie oznacza. to zachodzi również „w drugą”. ale też ssaki nie będące drapieżnikami oraz drapieżniki nie będące ssakami). Krzyżowanie. Symbolicznie krzyżowanie zbiorów definiujemy: A # B ≡ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ∃x (x ∈ A ∧ x ∉ B) ∧ ∃x (x ∉ A ∧ x ∈ B) Krzyżują się na przykład zbiory: A = {a. Inkluzję oznaczamy symbolem: ⊆. rozłączności oraz krzyżowania się zbiorów są symetryczne. Odnośnie przedstawionych zależności pomiędzy zbiorami dobrze jest zauważyć. których nie ma w drugim. w jakiej wypiszemy pozostające w nich zbiory. że A ⊆ B. to możemy też powiedzieć. b. że A jest podzbiorem B. to również B # A. d} lub A – zbiór krokodyli. Tu fakt. Inaczej ma się sytuacja w przypadku inkluzji. że zbiór A zawiera się w zbiorze B (A pozostaje w stosunku inkluzji do B). gdy nie mają żadnego elementu wspólnego. Mówimy. Jeśli zbiór A zawiera się w zbiorze B. b. d} i B = {a. a jeśli A # B. Jeśli A = B. że stosunki identyczności. Rozłączność. e} lub A – zbiór ssaków. e} lub A – zbiór ssaków. gdy każdy element A jest jednocześnie elementem B (choć niekoniecznie na odwrót).Inkluzja (zawieranie się zbiorów). Rozłączność oznaczamy: )(. ale oprócz nich w każdym zbiorze znajdują się również takie obiekty. że jeśli taka zależność zachodzi „w jedną stronę”. A zatem w przypadku tych stosunków nie jest istotna kolejność.

2. że każdy element B jest również elementem C. Po odrzuceniu dwóch pierwszych możliwości widzimy. Po nabraniu pewnej wprawy. nie jest też tak. B = {2. które są tylko w drugim. a więc A zawiera się w C. zadania tego typu są bardzo łatwe i rozwiązywać je można „od ręki”. że jeden ze zbiorów zawiera się drugim (zachodzi inkluzja). PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ZBIORAMI. to zbiory muszą się krzyżować – jest to ostatnia możliwość. Jeśli nie mają. bez stosowania jakichkolwiek systematycznych metod. 3}. czy badane zbiory mają choć jeden wspólny element. znaczy to. 2.2. że nie są one na pewno identyczne ani rozłączne. Zbiory A i B nie mają żadnego wspólnego elementu. które najłatwiej jest stwierdzić i ewentualnie odrzucić. C = {1. 4. to znaczy. że są one identyczne. po kolei sprawdzając. Na początku można posłużyć się metodą eliminacji. możemy zadać sobie pytanie. czy zbiory mają te same elementy. to odpowiedź na to pytanie musi być twierdząca. że każdy element pierwszego jest elementem drugiego lub każdy element drugiego elementem pierwszego. Jeśli tak nie jest. Przykładowa procedura może wyglądać następująco: 1. czy może jest tak. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku zbiorów A i D – A zawiera się w D. 2. Jeśli nigdzie wcześniej nie popełniliśmy błędu. jeśli nie. które są tylko w jednym i takie. która nam została. czy zachodzi dany stosunek. w jakich zależnościach do innych zbiorów pozostaje B. to znaczy to.2. Zaczynamy od sprawdzenia. że są one rozłączne. to pytamy. Jeśli natomiast zbiory mają jakieś wspólne elementy. więc są one rozłączne.A B A B Rozłączność (A )( B) Krzyżowanie (A # B) 5. aby każdy element jednego był elementem 178 . Najpierw sprawdzamy. 4}. 4}. 3. Jeśli tak. Sprawdzamy wtedy. Następnie przechodzimy do zbadania. szukamy dalej. zaczynając od tych. Jeśli tak jest. Ponieważ stosunek pomiędzy B i A już znamy. Przykład: Sprawdzimy. Zadania związane ze stosunkami między zbiorami polegają zwykle na określeniu zależności pomiędzy kilkoma podanymi zbiorami. W przypadku zbiorów B i D widzimy. D = {1. a zatem B zawiera się w C. zaczynamy od B i C. 3. Dla sprawdzenia. jakie zachodzą stosunki między następującymi zbiorami: A = {4}. w jakich stosunkach do innych zbiorów pozostaje A. czy oprócz elementów wspólnych dla obu zbiorów są też takie. W przypadku A i C zachodzi sytuacja przedstawiona w punkcie 3) – każdy element A jest elementem C.

B – zbiór studentów. A ⊆ C. Faktycznie mają one element wspólny – 2. Tutaj widzimy. A zatem zbiory te muszą się krzyżować. D – zbiór studentów matematyki. W odniesieniu do zbiorów A i C odrzucamy pierwsze trzy możliwości. A )( D lub A # D. zbiory te się krzyżują. jeśli natomiast ograniczymy nasze rozważania do jakiegoś wybranego niewielkiego uniwersytetu. oraz zaoczni studenci matematyki. że jeśli będziemy rozpatrywać wszystkich studentów na całym świecie. Pozostało nam jeszcze określenie stosunku pomiędzy zbiorami C i D. że zbiory te są rozłączne (jeśli żaden student prawa nie studiuje jednocześnie matematyki). ale są też obiekty będące elementami tylko zbioru A (zaoczni studenci prawa) oraz będące elementami tylko C (studenci dzienni innego niż prawo kierunku – np. Pamiętamy. C # D. Albo jest tak. że każdy element D jest elementem C. a więc piszemy: D ⊆ C. Ostateczna odpowiedź. który zbiór zawiera się w którym. D ⊆ C Przykład: Określimy stosunki pomiędzy następującymi zbiorami: A – zbiór studentów prawa. to mogą być one rozłączne. że zbiory te się krzyżują. to zatem: A ⊆ B. ani też jeden z nich nie zawiera się w drugim. Pamiętamy jednak o właściwej kolejności: to C zawiera się B (każdy student dzienny jest studentem) oraz D zawiera się w B (każdy student matematyki jest studentem) a nie na odwrót. A więc zbiór D zawiera się w C. że każdy element A jest elementem B (każdy student prawa jest studentem). to zapewne zbiory te się krzyżują. W przypadku zbiorów C i D zachodzi krzyżowanie – istnieją dzienni studenci matematyki. Zauważmy. jeśli znajdzie się choć jedna osoba studiująca oba te kierunki. D ⊆ B. Faktycznie mają one elementy wspólne: dziennych studentów prawa. ale jest też taki element który jest tylko w B – 3 oraz elementy będące tylko w D – 1 i 4. Jeśli chodzi o zbiór B i C oraz B i D. B ⊆ C. B # D. C ⊆ B. W przypadku zbiorów A i B już na pierwszy rzut oka widać. W przypadku zbiorów A oraz D z powodu braku danych empirycznych trudno dać jednoznaczną odpowiedź.drugiego. co świadczy. Ostateczne rozwiązanie zadania wygląda następująco: A )( B. albo też. C – zbiór studentów dziennych. a więc A zawiera się w B. A # C. to w każdym z tych przypadków zachodzi inkluzja. Na pewno natomiast nie są to zbiory identyczne. a także dzienni studenci innych kierunków. że w przypadku inkluzji istotne jest. 179 . A ⊆ D. filozofii).

b}. b} }. Przykład: Zobaczmy w jakich stosunkach pozostają do siebie zbiory: A = {a. Stosunek należenia (jeśli zachodzi). Jeśli chodzi o zbiory A i E.2. W przypadku A oraz C sprawa jest oczywista: każdy element A jest elementem C. D = {a. jak A. to mają one jeden element wspólny (a). Porównując A oraz D widzimy. 180 . Aby tak było. którego elementy (przynajmniej niektóre) są zbiorami. Pierwsza zależność. Pomiędzy zbiorami może zachodzić jeszcze jeden stosunek. e} }. {a. Może się mianowicie zdarzyć tak. Natomiast A jako całość (czyli zbiór kanarków). b} w zbiorze E. jako całość. ponieważ elementami A są „zwykłe” obiekty a oraz b. Bardzo istotne jest. e. jest zależnością. b. zawierać się w nim lub krzyżować. która występuje niejako obok „zwykłych”. oznacza. Należenie (∈) natomiast. oznacza. d. E = {a.5. b} } Zbiory A i B nie mają wspólnych elementów. czyli zależności A ⊆ B oraz bycia elementem (należenia). to nic innego. a ten zbiór. Równocześnie jednak A sam jest jednym z elementów E. d. {a. że każdy element A jest elementem D. czyli A ∈ B. którego elementami są zbiory ptaków poszczególnych gatunków. Sytuacja taka zachodzi na przykład w stosunku do następujących zbiorów: A – zbiór kanarków. że sam zbiór A. Znaczy to. aby każdy kanarek (elementy A) był jednocześnie zbiorem ptaków jakiegoś gatunku (elementy B). B = { {a. jest jednym z elementów B. b}.3. aby nie mylić zawierania się zbiorów. e}. {c. W przypadku przedstawionych wyżej zbiorów A nie zawiera się w B. Jednocześnie jednak zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru B. C = {a. że każdy element zbioru A jest również elementem zbioru B. jest elementem zbioru B. zbiór B musi szczególnym rodzajem zbioru – takim. b. czyli: A ∈ B. bo nie jest tak. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że pewien zbiór A należąc do zbioru B (będąc elementem B) może jednocześnie być z nim rozłączny. Tak więc A i B są rozłączne. że jeden zbiór sam jest elementem innego zbioru. c. d. omawianych wyżej relacji między zbiorami. których nie ma w drugim (b w zbiorze A oraz d. e i {a. D ma jednak również trzeci element będący zbiorem. inkluzja (⊆). A zatem A zawiera się w D i jednocześnie należy do D. trochę innego typu niż omówione wyżej. a zatem A zawiera się w C. natomiast elementami B są zbiory. B – zbiór. Tak więc zbiory te się krzyżują. ale też każdy z nich ma też takie elementy.

D # E. natomiast elementami D zbiory studentów. A ⊆ D i A ∈ D. którzy zdali logikę na 3 i zbiór studentów. A )( D i A ∈ D. że elementami A są „zwykli” studenci. którzy otrzymali 5 i są pracowici. ale też są tacy. podobnie jak A i C. że nikt nie zdawał logiki dwukrotnie. B # D. zbiór studentów. Zbiory te nie mają wspólnych elementów. analogicznie jak w A i D. Tak więc B i C są rozłączne. Ostateczne rozwiązanie. Ostateczne rozwiązanie: A )( B. będąc jednocześnie leniwymi. którzy zdali logikę na 5. że nie mogą mieć one żadnego wspólnego elementu. B )( C. którzy zdali logikę na 4. że krzyżują się również zbiory C i D. to zatem: A )( B i A ∈ B. natomiast elementami C „zwykłe” obiekty. zachodzą dwa stosunki: rozłączności i należenia. to byłyby to: zbiór studentów. b. C i E oraz D i E. którzy zdali logikę na 2. natomiast w D elementy. którzy zdali logikę na taką samą ocenę. Jednocześnie w B jest element. C – zbiór studentów leniwych. Natomiast w przypadku B i C. A – zbiór studentów. a drugiego zbiory. A # C. którzy zdali logikę na 5. ponieważ elementami B są zbiory. C # E. Zbiory B i D mają jeden wspólny element: zbiór {a. zbiór studentów. W przypadku C i D mamy do czynienia tylko z rozłącznością. Jednocześnie jednak C sam nie jest jednym z elementów D. Zbiory A i D nie mogą mieć żadnego wspólnego elementu z tej prostej przyczyny. A ⊆ C. Zbiór A zatem należy do D. którego elementami są zbiory studentów. b}. którego nie ma D – zbiór {c.Porównując B oraz C już na pierwszy rzut oka widzimy. C # D. 181 . którzy są leniwi i nie dostali 5. Gdybyśmy bowiem wypisali sobie elementy zbioru D. B – zbiór studentów. d. a także i tacy. Zbiory B i D się zatem krzyżują. którzy zdali logikę na 3. Zbiory A i B są rozłączne (oczywiście przy założeniu. Nie powinno nikomu sprawić trudności zauważenie. na przykład „za kolegę”). D – zbiór. którzy zdali logikę na 5. e}. A i D mają więc elementy różnych typów. że są to zbiory rozłączne. gdyż elementami pierwszego są studenci. A i C się krzyżują: na pewno są studenci. Oprócz tego. Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku B i E. Zbiory B i C się krzyżują. A # E i A ∈ E. B # E. których nie ma w B – a. Zadanie: Określimy zależności pomiędzy następującymi zbiorami. zachodzi jednak między nimi jeszcze jeden stosunek: zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru D.

to właśnie różnica A i B. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. Iloczyn zbiorów nazywany bywa również ich przekrojem. które są również w B. Różnica. 182 . Warto zauważyć. Różnicę oznaczamy symbolem kreski poziomej lub skośnej. C )( D. ŁYK TEORII. Suma zbiorów A i B. Obrazowo tworzenie różnicy zbiorów A i B możemy sobie wyobrazić jako wykreślanie ze zbioru A elementów. który reprezentuje ich sumę. które należą do A i jednocześnie nie należą do B. Różnica zbiorów A i B to zbiór utworzony z elementów. Warto zapamiętać.3. czyli: – lub /.1. to ich sumą jest zbiór „większy”. jako wsypywanie elementów dodawanych zbiorów do jednego dużego worka. DZIAŁANIA NA ZBIORACH. w wyniku których powstają nowe zbiory. które należą jednocześnie do A i B. Przykładowo. Na zbiorach można wykonywać różne działania. 5. Iloczyn. to zbiór powstały ze wszystkich elementów A i B. Przykładowo sumą zbiorów mężczyzn i zbioru kobiet jest zbiór wszystkich ludzi.3. Poniżej omówimy najważniejsze z nich. iloczynem zbioru kobiet oraz osób palących jest zbiór palących kobiet. 5. to ich iloczynem jest zbiór pusty. Jeśli natomiast zbiory są rozłączne. Suma. Obrazowo tworzenie sumy zbiorów możemy sobie wyobrazić. Iloczyn zbiorów A i B to po prostu część wspólna tych zbiorów. B )( D i B ∈ D. Sumę zbiorów oznaczamy symbolem ∪. zbiór utworzony z tych elementów. Przykładowo różnicą zbioru mężczyzn oraz osób palący jest zbiór niepalących mężczyzn. Oznaczamy go symbolem ∩. to ich iloczynem jest zbiór „mniejszy”.B # C. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. to co pozostanie.

c) D’ Dopełnienie zbioru to zbiór złożony z tych elementów uniwersum. 2.Warto zapamiętać. ale tylko jednego. 4. a) B ∪ D Suma dwóch zbiorów powstaje przez połączenie ich elementów w jednym zbiorze. B = {2. Dopełnienie oznaczamy symbolem „prim” Warto zapamiętać. ∅’ = U. Przykład: Przyjmiemy uniwersum U = {1. 5}. a dopełnieniem zbioru pustego uniwersum: U’ = ∅. których nie ma w B. to dopełnieniem zbioru ludzi palących jest zbiór ludzi niepalących (a nie zbiór wszystkich istot i przedmiotów niepalących). b) D ∩ B Iloczyn zbiorów to ich część wspólna. natomiast iloczyn dowolnego zbioru i jego dopełnienia to zawsze zbiór pusty (A ∩ A’ = ∅). Dopełnienie. 4}. Przykładowo. 4}. to działanie trochę inne od dotychczas omawianych. 3}. 3. Dopełnienie pewnego zbioru A to zbiór tych obiektów. to wypisujemy go tylko raz. 5}. Dopełnienie. A zatem: D’= {3. 183 .2. Dopełnienie wykonujemy zawsze w odniesieniu do tak zwanego uniwersum. Jeśli jakiś element występuje w obu zbiorach. 2. 2. Warunek ten spełniają: 1 i 4 . 2. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA ZBIORACH. jeśli uniwersum stanowi zbiór ludzi. 3. że jeśli od dowolnego zbioru A odejmujemy jakiś zbiór z A rozłączny. A więc. 3. wynikiem takiego działania jest A. Dotyczy ono bowiem nie dwóch zbiorów. które nie należą do A. Na zbiorach tych wykonamy kilka działań. czyli dziedziny. które nie należą do rozpatrywanego zbioru. a więc B ∪ D = {1. że dopełnieniem uniwersum jest zawsze zbiór pusty. Ponadto suma dowolnego zbioru oraz jego dopełnienia da nam zawsze uniwersum (A ∪ A’ = U). C = {1. A zatem: C – B = {1. d) C – B Różnica C i B to zbiór z tych elementów C. to A pozostaje „nienaruszony”. oraz następujące zbiory: A = {4}. D = {1. D ∩ B = {2}. Obecnie wykonamy kilka przykładowych działań na podanych zbiorach. w której się poruszamy. 5. Zbiory D i B mają tylko jeden wspólny element – 2. 4}. 4}.3.

2} i) D – (C ∪ B) Suma C i B. D – zbiór białych róż. które to działanie musimy wykonać najpierw. Tak więc D – (A ∩ C) = {1. g) C ∩ D’ Dopełnienie zbioru D. 4. które znajdziemy również w C. a potem od tego odjąć zbiór A. Zatem: D – (C ∪ B) = ∅ Przykład: Przyjmując uniwersum U – zbiór wszystkich kwiatów. h) D – (A ∩ C) W tym przypadku musimy najpierw wykonać działanie w nawiasie. 3. że wynik różnicy (podobnie jak odejmowania liczb) zależy od kolejności zbiorów. A więc ostatecznie wykonujemy działanie: D – {4}. a) B ∩ C Część wspólna zbiorów róż oraz kwiatów czerwonych to niewątpliwie zbiór czerwonych róż. pozbywamy się wszystkich elementów. to co innego niż C – B. to zbiór: {1. Gdy odejmiemy go od zbioru D. f) B’ – A W powyższym przykładzie mamy dwa działania. b) B ∪ D 184 . B – zbiór róż. oraz zbiory: A – zbiór tulipanów. Okazuje się. B – C. Najpierw musimy wykonać B’. że postępując w ten sposób. to {3. 4}. A zatem: B’ – A = {1. czyli {4}. otrzymamy zbiór pusty.e) B – C Różnicę B i C tworzymy biorąc zbiór B i „wykreślając” z niego te elementy. a więc: C ∩ D’ = {3}. 5}. 5}. C – zbiór kwiatów czerwonych. Iloczyn A i C to zbiór {4}. Z elementów tych jedynie 3 jest elementem C. Czyli: B – C = ∅. Dopełnienie B to zbiór: {1. zostanie zbiór złożony z 1 i 5. wykonamy na tych zbiorach kilka działań. Zauważmy. 2. Gdy odejmiemy od niego A. 5}.

Wynikiem działania jest więc zbiór białych róż. pozostanie nam zbiór pusty. h) (A ∪ B) – C Suma w nawiasie. e) B’– A B’ to zbiór wszystkich kwiatów nie będących różami. Od takiego zbioru odejmujemy jeszcze zbiór tulipanów. c) A’∩ C Dopełnienie A to zbiór kwiatów nie będących tulipanami. W takim przypadku wynikiem działania jest B – zbiór róż. czego w nim nie ma. oprócz czerwonego. takie nie-czerwone kwiaty odejmiemy. Jeśli od zbioru tulipanów. pozostaną nam jedynie czerwone tulipany. g) B ∪ C Do zbioru róż dodajemy wszelkie czerwone kwiaty. czyli zbioru róż. Iloczyn (czyli część wspólna) zbioru pustego z dowolnym zbiorem. czerwone nie-tulipany. dodajemy zbiór białych róż. f) D – B’ Od zbioru białych róż odejmujemy zbiór kwiatów nie będących różami. mówiąc najkrócej. od zbioru D próbujemy odjąć coś. Część wspólna tego zbioru ze zbiorem kwiatów czerwonych to.Do B. Zostaje nam więc zbiór wszystkich kwiatów za wyjątkiem róż i tulipanów. W takim przypadku D pozostaje „nienaruszony”. Jeśli dodamy do niego zbiór A. Otrzymujemy więc zbiór składający się ze wszystkich róż (bez względu na kolor) oraz pozostałych kwiatów będących jednak tylko czerwonymi. a zatem wynikiem całego działania jest ∅. otrzymamy zbiór róż i tulipanów w innych niż czerwonym kolorze. j) (D – B) ∩ C’ Gdy od zbioru białych róż odejmiemy róże. i) (B – D) ∪ A Wynikiem działania w nawiasie jest zbiór róż. Obrazowo rzecz ujmując. które nie są białe. a więc zbiór w nim już zawarty. k) D ∪ D’ 185 . otrzymamy zbiór składający się z takich nie-białych róż oraz (wszystkich) tulipanów. to też zbiór pusty. d) A – C’ Dopełnienie C to zbiór kwiatów we wszystkich innych kolorach. to zbiór złożony z róż i tulipanów. Jeśli od takiego zbioru odejmiemy kwiaty czerwone.

W miarę dobra znajomość KRZ jest więc konieczna do dalszych rozważań. Fakt. Symbolicznie: 3) x ∈ (A ∩ B) ≡ (x ∈ A ∧ x ∈ B) 186 . PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW TYPU BEZZAŁOŻENIOWEGO. Suma jakiegokolwiek zbioru i jego dopełnienia to zawsze całe uniwersum.4. sumy lub różnicy dwóch zbiorów. a jeśli jest elementem B. to jest też elementem B. Dlatego też powinniśmy zdań sobie sprawę.Do białych róż musimy dodać pozostałe kwiaty. niezależnie od tego. że należy on zarówno do A jak i do B. różnicy i dopełnienia zbiorów. Pierwsze dwa z powyższych wzorów mają postać równości oraz inkluzji pewnych zbiorów. że dowolny x należy do A. ŁYK TEORII.1. że jeśli dowolny obiekt jest elementem A. mówi on. że należy on do B. to również jest on elementem B (dla dowolnego obiektu x. jeśli zachodzi inna. Formalnie: 2) A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) W naszych prawach. Badając teorię zbiorów odnaleźć możemy wyrażenia będące zawsze prawdziwymi. jeśli x należy do A. że dwa zbiory są równe. w tym wypadku. zajmiemy się w kolejnym paragrafie. Przykładem takich wyrażeń mogą być wzory: (A ∪ B) = (B ∪ A). praw rachunku zbiorów posłużyć się możemy metodą wykorzystującą klasyczny rachunek zdań i pojęcie tautologii. czy też dopełnienia jakiegoś zbioru. że jakiś obiekt należy do iloczynu. Do wykrywania omawianych. bezzałożeniowych. Innymi słowy. Trzeci z przestawionych wzorów ma postać implikacji. (A ∩ B) ⊆ A czy też (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. Można zapisać to wzorem: 1) A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) To. jest równoważne temu. które będziemy badali. rozpoczniemy od uświadomienia sobie. do jakich zbiorów się one odnoszą. To. przedstawić możemy przy pomocy stwierdzenia. Obecnie natomiast omówimy wyrażenia mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. 5. a więc. to. że jeśli jakiś obiekt jest elementem zbioru A.4. sumy. Tego typu. zbiór wszystkich kwiatów. 5. że pewien obiekt x jest elementem iloczynu (czyli części wspólnej) zbiorów A i B oznacza. że jeden zbiór zawiera się w drugim. które będziemy badali. stwierdzają one bezwarunkowe zachodzenie pewnego związku. założeniowymi prawami. występują również pojęcia iloczynu. mają postać równości bądź zawierania się zbiorów. oznacza. co oznacza fakt. Takie zawsze prawdziwe wyrażenia nazywamy prawami rachunku zbiorów. Ponieważ wyrażenia. to x należy do B). że pewna zależność zachodzi. to jest on również elementem B. co dokładnie oznaczają te dwie zależności.

a następnie sprawdzeniu. czy otrzymany schemat jest tautologią. iloczyn. sumę.Fakt. zamiast których pojawią się symbole rachunku zdań (implikacja. Wykrycie. koniunkcja. oznacza. że pewien x należy do różnicy zbiorów A i B oznacza.4. Przekształcanie formuły rachunku zbiorów na rachunek zdań polegać będzie na systematycznym stosowaniu poznanych wyżej wzorów. Następnie. że należy on do zbioru A i jednocześnie nie jest prawdą. równoważność. że jakiś obiekt x należy do sumy zbiorów A i B. że należy on do A lub też należy do B. że badane wyrażenie nie jest takim prawem. będzie to oznaczało. to znak. 5. który sobie wybraliśmy. negacja). w zależności od potrzeb. czy dane wyrażenie. że nie jest prawdą. Formalnie: 4) x ∈ (A ∪ B) ≡ (x ∈ A ∨ x ∈ B) To. czy jakieś wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. Skoro bowiem implikacja ma być prawdziwa dla każdego (dowolnego) x. W pierwszym ruchu będziemy zawsze stosowali wzór 1) lub 2). rozpoczniemy od zastosowania wzoru 1). dzięki któremu otrzymamy: ∀x [x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B)] Kwantyfikator na początku formuły. różnicę i dopełnienie zbiorów. Przekształcenia takie będziemy wykonywali krok po kroku. równość. jeśli formuła nie będzie tautologią. Jeśli otrzymana formuła okaże się tautologią. alternatywa. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A – B) ⊆ (A ∪ B) Ponieważ całe wyrażenie ma postać inkluzji. mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. aby móc sprawdzić. że implikacja powinna zachodzić dla każdego obiektu x. aby zamienić inkluzję bądź równość zbiorów na implikację lub równoważność. iż ów x należy do A: 6) x ∈ A’ ≡ ~ (x ∈ A) Znajomość powyższych wzorów 1) – 6) będzie konieczna. możemy w następnych krokach pomijać. będzie polegało na przekształceniu formuły rachunku zbiorów na formułę rachunku zdań. że należy do B. PRAKTYKA: WYKRYWANIE PRAW RACHUNKU ZBIORÓW PRZY POMOCY RACHUNKU ZDAŃ. jest ogólnie obowiązującym prawem. w którym nie będzie symboli oznaczających inkluzję. to w tym również dla naszego konkretnego obiektu x. A zatem możemy zapisać: x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B) 187 . będziemy korzystali ze wzorów 3) – 6). informujący nas.2. aż otrzymamy wyrażenie. Symbolicznie: 5) x ∈ (A – B) ≡ (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) Należenie jakiegokolwiek obiektu x do dopełnienia pewnego zbioru A oznacza po prostu. że wyjściowy wzór jest prawem rachunku zbiorów. Przykład: Sprawdzimy.

Otrzymamy wtedy: (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) Teraz pozostaje nam sprawdzenie. podstawiając na przykład za wyrażenie x ∈ A zmienną p. Można obrazowo powiedzieć. że nasz obiekt x należy do różnicy zbiorów A i B. że formuła KRZ nie może być fałszywa. W odniesieniu do następnika powinniśmy natomiast skorzystać ze wzoru 4). czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A’ ∩ B’) = (A ∪ B)’ W pierwszym kroku musimy zastosować wzór 2) i pozbyć się znaku równości: ∀x [x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’] Po opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’ Teraz możemy przystąpić do dalszych przekształceń. natomiast za x ∈ B zmienną q. Przykład: Sprawdzimy. nie naruszając go jednak. (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) 1 110 0 100 Otrzymana sprzeczność (która mogła komuś również wyjść w poprzedniku implikacji) wskazuje.Teraz możemy przystąpić do kolejnych przekształceń. Na tej podstawie możemy stwierdzić. Otrzymamy wtedy: (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) → (x ∈ A ∨ x ∈ B) Uwaga na błędy! Dokonując przekształceń należy bardzo uważać. musimy tam zatem zastosować wzór 5). czy otrzymana formuła jest tautologią. Po przekształceniu symboli związanych ze zbiorami (poza ∈) na symbole rachunku zdań możemy naszą formułę zmienić całkowicie na schemat KRZ. W każdym nawiasie mamy jednak dwa różne działania: iloczyn i dopełnienie w pierwszym oraz sumę i dopełnienie w drugim. że x „wchodzi w głąb” nawiasu. a zatem jest ona tautologią. zajmujemy się zawsze najpierw działaniem w danym 188 . że nasz x należy do pewnej całości umieszczonej w nawiasie. Poprzednik implikacji stwierdza. Dokonując przekształceń. aby nie zmienić struktury nawiasów. że badane przez nas wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. to po wykonaniu przekształcenia nawias ten musi pozostać. Uczynienie tego skróconą metodą zero-jedynkową nie powinno sprawić nikomu najmniejszych trudności. Jeżeli wzór mówi.

Otrzymamy wzór: (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) Łatwo sprawdzić. to znaczy. W pierwszym członie równoważności działaniem takim jest iloczyn. Otrzymamy wtedy: (~ (x ∈ A) ∧ ~ (x ∈ B)) ≡ ( ~ (x ∈ A ∨ x ∈ B)) Uwaga na błędy! Jeśli w pewnym miejscu mamy znak negacji przed nawiasem (tak jak w prawej części naszej równoważności) to negację taką zostawiamy w tym miejscu. bez nawiasu. Z lewej strony musimy zastosować (dwukrotnie) wzór 6). Dokonując przekształceń pamiętamy o zachowaniu struktury nawiasów. W tym momencie możemy ostatecznie przekształcić naszą formułę na wyrażenie rachunku zdań podstawiając p za x ∈ A oraz q za x ∈ B. skoro x należy do dopełnienia sumy A i B. nasz x należy tam do iloczynu A’ oraz B’. Musimy tam dodać jeden (wynikający ze wzoru 6)) nawias. Nie wolno jej pod żadnym pozorem „wciskać” do środka nawiasu lub robić z niej dwóch negacji. że powyższa formuła jest tautologią (pamiętamy. że w przypadku równoważności musimy rozpatrzyć dwie możliwości): 189 . który wskazuje że całe wyrażenie: x ∈ (A ∪ B) jest nieprawdziwe. dlatego warto dobrze sobie zapamiętać powyższą uwagę. Błędne byłyby następujące przekształcenia prawej strony naszej formuły: (~ x ∈ A ∨ x ∈ B) lub ( ~ x ∈ A ∨ ~ x ∈ B). iż nie jest prawdą.momencie głównym. W związku z tym najpierw zastosujemy tam wzór 3). Dlatego też w pierwszej kolejności zastosujemy tam wzór 6). Doświadczenie wskazuje. że takie błędy są bardzo często popełniane przez studentów. że należy on do tej sumy. Natomiast w drugim członie równoważności głównym działaniem jest dopełnienie. Otrzymujemy: (x ∈ A’ ∧ x ∈ B’) ≡ ( ~ (x ∈ (A ∪ B)) Uwaga na błędy! W omawianym przykładzie szczególnie istotne jest właściwe umieszczenie nawiasów z prawej strony równoważności. „najszerszym” w danej formule. natomiast z prawej wzór 4). x należy do dopełnienia sumy A oraz B. czyli: ~ x ∈ (A ∪ B) Teraz możemy dokonać dalszych przekształceń. Błędne byłoby dodanie samej negacji.

ze wzoru 5): [(x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [(x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B )) ∧ (x ∈ B ∧ ~ (x ∈ C))] Po podstawieniu zmiennej p za x ∈ A. q za x ∈ B oraz r za x ∈ C otrzymamy: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] Po sprawdzeniu formuły skróconą metodą zero-jedynkową okazuje się. badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów.10 110 0 0 010 (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) 10 0 10 0 1 000 Ponieważ otrzymana formuła jest tautologią. Przykład: Sprawdzimy. to iloczyn. a w następniku. więc wykorzystujemy wzór 3). że może ona stać się schematem zdania fałszywego. dwukrotnie. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: [(A ∩ B) – C] ⊆ [(A – B ) ∩ (B – C)] Po zastosowaniu wzoru 1) i opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ [(A ∩ B) – C] → x ∈ [(A – B ) ∩ (B – C)] W poprzedniku implikacji głównym działaniem jest odejmowanie. Otrzymujemy: [x ∈ (A ∩ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [x ∈ (A – B ) ∧ x ∈ (B – C)] Teraz w poprzedniku implikacji musimy jeszcze skorzystać ze wzoru 3). a więc nie jest ona tautologią: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] 11 1 110 0 1 001 0 1 1 10 Skoro otrzymana formuła nie jest tautologią. dlatego najpierw musimy zastosować tam wzór 5). 190 . to badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. W następniku główne działanie.

nie powinny mieć żadnych trudności ze zrozumieniem dalszego ciągu tego rozdziału. że wpisujemy znaki „+” lub „–” jedynie tam. stwierdzających. czy A lub B nie są przypadkiem zbiorami pustymi. że. W przypadku praw mających postać implikacji. gdzie wiemy. że nic tam nie ma. gdy mamy pewność. w które to koła wpisujemy znak „+”. niektóre wiadomości odnośnie diagramów Venna będą się musiały powtarzać. 191 . Osoby. Jedyne. Poniżej przedstawimy sposoby zaznaczania na diagramach przykładowych zależności mogących występować w prawach rachunku zbiorów. które przy okazji przerabiania sylogistyki opanowały posługiwanie się diagramami.5.5. znanymi już z rozdziału o sylogizmach. że na pewno coś jest lub na pewno nic nie ma. Diagramy Venna przybierają kształt kół symbolizujących zbiory. Przedstawiona w poprzednim paragrafie metoda nie nadaje się do sprawdzania wszystkich praw rachunku zbiorów. a wiele zawartych tu informacji i szczegółowych komentarzy wyda im się zbędnymi. Ponieważ jednak zapewne nie wszyscy czytelnicy obecnego rozdziału przerabiali wcześniej teorię sylogizmów. co wiemy na pewno. a następnie rozszerzymy nasze rozważania na diagramy składające się z trzech kół. diagramami Venna. to to. będziemy posługiwać się. A )( B Aby zaznaczyć.1. że w danym obszarze na pewno znajduje się jakiś element lub „–”. W części „boczne” nie wolno nam jednak wpisać „+”. bo nie mamy pewności. to nie ma nic w ich części wspólnej. to występuje również inna zależność. Jeśli w stosunku do jakiegoś obszaru nie mamy żadnych informacji. że jeśli mają miejsce pewne zależności.5 ZAŁOŻENIOWE PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW. Wypełniając diagramy musimy pamiętać. zostawiamy go pustym. że zbiory A i B są rozłączne wpisujemy znak „–” w obszar reprezentujący część wspólną tych zbiorów. 5. skoro A i B mają być rozłączne. gdy wiemy. ŁYK TEORII. Najpierw będziemy nanosić je na diagramy reprezentujące dwa zbiory.

wpisując „–” w obszar A znajdujący się poza B. zaznaczamy wpisując „+” w część diagramu reprezentującą zbiór A – B. że różnica zbiorów A i B nie jest zbiorem pustym. Jedyne. co wiemy na pewno.A B – A )( B ~ (A )( B) lub A ∩ B ≠ ∅ Fakt. A B + ~ (A )( B) A∩ B≠∅ A–B≠∅ Fakt. że nic nie ma w części A leżącej poza B. wbrew pozorom. to fakt. A B A–B≠∅ + A⊆B Fakt. A B A⊆B – A ⊆ B’ 192 . Skoro bowiem A ma się zawierać w B. gdyż nie można wykluczyć. że A jest zbiorem pustym. że zbiory A i B nie są rozłączne lub. W część wspólną. to żadna część A nie może „wystawać” poza B. a więc obszar A leżący poza B. nie możemy wpisać „+”. ich iloczyn nie jest zbiorem pustym. że zbiór A zawiera się w B zaznaczamy. ujmując rzecz inaczej. oznaczamy wpisując znak „+” w część wspólną tych zbiorów.

A#B To. jak rozłączność tych zbiorów. a także na pewno jest coś w części A leżącej poza B oraz części B leżącej poza A. musimy postawić „–” w każdej jego części. oznacza.Jeśli zbiór A zawiera się w dopełnieniu B. że zaznaczając inkluzję oraz rozłączność zbiorów nigdy nie wpisujemy żadnych plusów. A B A ⊆ B’ – Uwaga na błędy! Najczęściej popełnianie błędy przy wypełnianiu diagramów Venna polegają na wpisywaniu znaków „+” tam. A B + + + A#B Teraz kilka przykładowych zależności między zbiorami przedstawimy na diagramach reprezentujących trzy zbiory. gdzie nie możemy ich wpisać z uwagi na to. że cały A znajduje się poza B. a więc. Ponieważ ma on być cały pusty. 193 . że na pewno coś znajduje się w ich części wspólnej. Oznacza to nic innego. że nie można wykluczyć. oznacza to. Stosunki te oddajmy jedynie przy pomocy minusów. to znaczy to. że A „nie wystaje” poza B. że zbiory się krzyżują. Pusta musi być zatem część A leżąca poza B. Dobrze zatem zapamiętać. iż rozpatrywany zbiór jest pusty. Obszar ten składa się teraz jednak z dwóch kawałków. że żadna część A nie może znajdować się w B. A⊆B Jeśli zbiór A zawiera się w B.

dolnym lub górnym kawałku rozważanego półksiężyca. to ten obszar B. że jeden z nich jest pusty. gdzie znak plusa postawić. bez żadnego znaku zapytania. że część ta nie jest pusta. pytajniki muszą pozostać. coś się znajduje. który z „wątpliwych” plusów na pewno nie może wystąpić w danym miejscu. sprawi. Musimy przedstawić fakt. A B +? A’ ∩ B ≠ ∅ +? C Uwaga na marginesie. Już jeden „+” w którymkolwiek. Dopóki jednak nie możemy żadnego z plusów wykluczyć. W związku z powyższym. iż wiemy. że iloczyn A’ oraz B nie będzie pusty. Wtedy drugi plus będziemy wpisywali „na pewno”. że dysponując innymi informacjami. 194 . Niepewność tę wyrazimy dodając znak zapytania przy każdym z plusów. Pytajniki te będą oznaczać. będziemy wiedzieli. jednak całkiem możliwe jest również. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch części.A – – B A⊆ B C A’ ∩ B ≠ ∅ Część wspólna dopełnienia zbioru A oraz zbioru B. że w którymś z rozważanych obszarów (a być może i w obydwu). W praktyce. który znajduje się poza A – prawy półksiężyc zbioru B. ktoś mógłby pomyśleć. nie mamy pewności. gdy będziemy wykorzystywali diagramy do rozwiązywania zadań. że w obie te części musimy wpisać znak „+”. często będzie się zdarzać. Tak jednak nie jest.

Jeśli wiemy. że żadna część tego iloczynu (czyli części wspólnej A i B nie może znajdować się poza C. ale może też być zupełnie inaczej. w której z tych części postawić plus. jest w pokoju. że w jakimś obszarze składającym się z kilku części coś się znajduje. to oczywiście pusta musi być każda z tych części. A B – – – A ∪ B ⊆ C’ C A∩B⊆C To. o którym mowa. oznacza. że w mieszkaniu tym ktoś jest. Musimy więc wpisać minusy we wszystkich częściach zbiorów A oraz B leżących jednocześnie w C. iż suma A i B znajduje się poza C. w którym pomieszczeniu osoba ta się znajduje. łazienka itd. Być może pusta jest kuchnia i łazienka. Jeśli natomiast wiemy tylko.DO ZAPAMIĘTANIA: Minusy są zawsze „pewne”. A ∪ B ⊆ C’ To. że iloczyn A i B zawiera się w C. a człowiek. a zatem żadna część tej sumy nie może znajdować się w C. Sytuację tę można przedstawić bardziej obrazowo. że jeśli pusty jest jakiś obszar składający się z kilku części. Wynika to z tego. Jakiś element znajdować się może w dowolnej z nich. w każdą z nich możemy zatem wpisać minus. to informacja ta nie daje nam pewności. oznacza. Jeśli natomiast dowiadujemy się. że suma zbiorów A i B zawiera się w dopełnieniu C. A – A∩ B⊆ C B C 195 . że na pewno pusty jest pokój. to wiemy. kuchnia. to wcale nie daje nam to pewności. W praktyce daje to tylko jeden minus w „górnej” części iloczynu A i B. że w mieszkaniu składającym się z kilku pomieszczeń nie ma nikogo.

– jeśli rysunek gwarantuje nam prawdziwość następnika. Ponieważ implikacja. to udowodnienie. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. – nie wpisujemy informacji z następnika implikacji. Jednakże powinny one pozwolić na zrozumienie istoty posługiwania się diagramami i umożliwić każdemu samodzielne zaznaczenie nawet takich stosunków pomiędzy zbiorami. że będziemy wpisywali do diagramu to. będzie to świadczyć. jakie mogą pojawić się w zadaniach. że jest ona zawsze prawdziwa. W poprzedniku naszej implikacji mamy dwie zależności. a następnie sprawdzali. 5. że implikacja taka stanowi ogólne prawo.Zobrazowane wyżej zależności pomiędzy zbiorami nie wyczerpują oczywiście wszystkich możliwych przypadków. wyrażenie nie jest prawem. polegać może na wykazaniu niemożliwości zajścia takiej sytuacji. Najpierw zaznaczymy to. będą miały formę implikacji. że implikacja może być fałszywa. że nie jest możliwa sytuacja. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. a zatem implikacja jest zawsze prawdziwa.5. z jakimi się nigdy nie zetknął. co mówi poprzednik implikacji. czy stanowią one prawa rachunku zbiorów. będzie stanowiło to dowód. a więc nie opisuje ona ogólnie obowiązującego prawa. jeśli nie mamy takiej gwarancji (diagram da się wypełnić tak. fałszywa jest tylko w jednym przypadku – gdy jej poprzednik jest prawdziwy a następnik fałszywy. aby poprzednik był prawdziwy i następnik fałszywy. Cała procedura w skrócie: – wpisujemy do diagramu wszystkie informacje z poprzednika implikacji. że jest ona zawsze prawdziwa.2. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE PRAW TEORII ZBIORÓW PRZY POMOCY DIAGRAMÓW VENNA. a jedynie sprawdzamy. będzie polegało na pokazaniu. Jeśli natomiast na diagramie będzie się dało przedstawić fałszywość następnika. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi. W praktyce będzie to wyglądało tak. czy wykonany według poprzednika rysunek daje nam gwarancję ich prawdziwości. że badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. Przykład: Sprawdzimy. oznacza to. Jeśli bowiem wypełnienie diagramu według poprzednika implikacji zagwarantuje nam prawdziwość jej następnika. Wykazanie. przedstawia ona prawo rachunku zbiorów. że zbiór A zawiera się w B (czyli A nie może „wystawać” poza B): 196 . które będziemy obecnie badali pod kątem tego. aby następnik był fałszywy). Wyrażenia.

że A nie może „wystawać” poza C. Po zaznaczeniu na diagramie informacji z obu członów poprzednika otrzymujemy rysunek: 197 . Mamy pewność. Przykład: Sprawdzimy. że zbiór A zawiera się w C. a następnik fałszywy (mówiąc inaczej.A – – B C Teraz dopiszemy jeszcze. że wyrażenie to jest prawem rachunku zbiorów. Widzimy. prawdziwość poprzednika gwarantuje prawdziwość następnika). gdyż w odpowiednim obszarze mamy minusy świadczące. mającym postać implikacji. że B zawiera się w C: A – – – B – C Po zaznaczeniu na diagramie wszystkich informacji zawartych w poprzedniku musimy sprawdzić. nie jest możliwe aby poprzednik był prawdziwy. oznacza to. że faktycznie następnik musi być prawdziwy. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. są to dwa minusy w „górnej” części zbioru A. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: ( A )( B ∧ B )( C ) → A )( C. Skoro w badanym wyrażeniu.

C – zbiór dębów. aby pokazać. A – – + – B C Badane wyrażenie nie jest zatem prawem rachunku zbiorów. Tymczasem w jednej części tego obszaru nie ma żadnego znaku. że badana implikacja nie jest zawsze prawdziwa. natomiast A i C wcale rozłączne nie są. że A )( B oraz B )( C. że da się zaznaczyć na diagramie prawdziwość poprzednika implikacji i jednocześnie fałszywość jej następnika.A – – – B C Rysunek ten nie daje nam jednak gwarancji. Mogą być to przykładowo takie zbiory: A – zbiór drzew liściastych. Poniższy rysunek pokazuje wyraźnie. B i C. musielibyśmy mieć minusy w całym obszarze wspólnym tych zbiorów. Możemy również podać kontrprzykład „materialny” to znaczy wymyślić takie zbiory A. że zbiory A i C są rozłączne. że nic nie stoi na przeszkodzie. że następnik jest prawdziwy. aby coś tam mogło się znajdować. B – zbiór drzew iglastych. Powyższy rysunek stanowi graficzny kontrprzykład. pokazujący. Oznacza to. że badane wyrażenie może być fałszywe. Aby mieć pewność. 198 . Prawdą jest.

w którym z nich jakiś element się znajduje. że drugi z plusów staje się „pewny” i widniejący przy nim pytajnik powinniśmy zlikwidować. Poniżej omówimy kilka przykładów nieco bardziej skomplikowanych. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ∩ A ≠ ∅ ∧ A ∩ C’ = ∅) → B ∩ C ≠ ∅ Pierwszy człon poprzednika implikacji informuje nas.3. po wpisaniu całego poprzednika implikacji. A zatem. Ponieważ jednak znak zapytania świadczy. że coś się musi znajdować w części wspólnej (iloczynie) zbiorów B i A. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że pierwszy jest pusty. to wynika stąd.5. być może w obydwu. a teraz otrzymujemy informacje. A +? +? B C Drugi człon poprzednika implikacji informuje nas. że na pewno nic tam nie ma. Dlatego też możemy wpisać tu jedynie plusy ze znakiem zapytania. ale nie jest to konieczne. że coś w tym obszarze może się znajdować. Skoro bowiem dotąd wiedzieliśmy. ze w jednym z dwóch obszarów coś jest. że pusty musi obszar wspólny A oraz C’. nie wiemy dokładnie. lecz nie mieliśmy pewności w którym.5. diagram będzie się przedstawiał następująco: 199 . że w jednej z tych części znajduje się znak „+?”. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch kawałków. Jeśli jednak jeden ze znaków „+?” zamienimy na minus. Na naszym rysunku są to dwa „górne” kawałki zbioru A. Widzimy. a teraz dowiedzieliśmy. to w takim razie na pewno zapełniony musi być obszar drugi. Czy tam ma być plus czy minus? Przykład: Sprawdzimy. to wynikający stąd minus jest „silniejszy” od plusa ze znakiem zapytania i dlatego właśnie „– ” powinien się tam ostatecznie znaleźć. która znajduje się poza zbiorem C. czyli ta część zbioru A. Oczywiście nie zawsze badane wyrażenia są tak łatwe do zaznaczenia na diagramie jak w dwóch rozważanych dotąd zadaniach. ale może tylko w jednym z nich.

W jednej części tego obszaru znajduje się wprawdzie plus. czy powyższy rysunek gwarantuje nam. czyli żadna część B nie może znajdować się w C. Cały czas mamy jednak do wyboru dwie części tego obszaru i nie wiemy do końca. który daje nam gwarancję. Jeśli A – C ma być niepuste. w którą z nich wpisać „+” . a więc czy na pewno B ∩ C ≠ ∅. czyli „górny” półksiężyc zbioru B. że obszar ten z pewnością nie jest pusty. to coś musi znajdować się w obszarze zbioru A leżącym poza C. Wypełniony według poprzednika implikacji diagram wygląda zatem następująco: A +? +? – – B C Musimy teraz sprawdzić. że zbiór B zawiera się w dopełnieniu C. zbiory te są prostu rozłączne. jednak jest on z 200 . Część wspólna dopełnienia C oraz B to obszar zbioru B leżący poza C. Badane wyrażenie jest zatem prawem rachunku zbiorów. oznacza. że C’ ∩ B ≠ ∅. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Przykład: Sprawdzimy. W jednym kawałku części wspólnej zbiorów B i C mamy plus.A – – + B C Teraz musimy sprawdzić. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ⊆ C’ ∧ A – C ≠ ∅) → C’ ∩ B ≠ ∅ Fakt. W całej części wspólnej B i C musimy zatem wpisać minusy. czy tak wykonany rysunek daje nam gwarancję prawdziwości następnika implikacji. że cały B znajduje się poza C.

W jednym fragmencie wymienionego obszaru minus już się znajduje. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: [A ∪ C ⊆ B ∧ A ⊆ (B ∪ C)’] → B – C = ∅ W powyższym przykładzie pewne trudności sprawić może właściwe zaznaczenie na diagramie informacji z poprzednika implikacji. wygląda następująco: A + – – – B – C Zależności trudniejsze do zaznaczenia na diagramie. że pomimo prawdziwości poprzednika. iż nie mamy gwarancji.pytajnikiem. zatem dodajemy jeszcze dwa: B 201 . Fakt. Nie mamy zatem pewności. A – – – C Z kolei to. Przykład: Sprawdzimy. We wszystkich fragmentach zbiorów A i C leżących poza B musimy więc wpisać minusy. co oznacza. że suma zbiorów A i C zawiera się w B oznacza. Rysunek pokazujący. że następnik badanej implikacji jest prawdziwy. że żadna część A oraz żadna część C nie może znajdować się poza zbiorem B. a więc nie jest ona prawem rachunku zbiorów. że A zawiera się w dopełnieniu sumy B i C znaczy. następnik implikacji może być fałszywy. że jest on tam na pewno. W związku z tym w częściach wspólnych A i C oraz A i B musimy wpisać minusy. że żadna część zbioru A nie może znajdować się w zbiorze B lub C.

jak widać na powyższym rysunku. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (A ∪ B ≠ ∅ ∧ B ∪ C ≠ ∅) → A ∪ C ≠ ∅ Fakt. B + Czasem trzeba zacząć od końca. że nie mamy tam wpisanego żadnego symbolu. w drugiej natomiast nie ma nic. badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. czy mamy pewność. mielibyśmy jedynie wtedy. że coś musi znajdować się w którejkolwiek części obszaru składającego się aż z sześciu części: 202 . aby poprzednik implikacji był prawdziwy. gdyby umieszczony był w nim minus. W jednej części tego obszaru mamy znak „–”. To. oznacza. że nie mamy na temat tej części żadnych informacji.A – – – – – C B Teraz musimy sprawdzić. ze nic tam nie ma. nie oznacza jednak. Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie. Pewność. że obszar zbioru B leżący poza C (czyli B – C) jest pusty. a jedynie. że obszar jest pusty. że nie jest pusta suma zbiorów A i B. a następnik fałszywy. da się wypełnić diagram w ten sposób. aby w wolne miejsce wpisać plus: A – – – – – C Ponieważ. Przykład: Sprawdzimy.

a potem sprawdzimy. Udzielnie jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie przy pomocy powyższego rysunku może wydawać się trudne – w wymienionej części znajduje się wprawdzie sześć plusów. że coś znajduje się w którejkolwiek części sumy zbiorów A oraz C. na którym następnik implikacji byłby fałszywy. czy poprzednik może być wtedy równocześnie prawdziwy. zaczynając od budowy kontrprzykładu. czy mamy pewność. czy da się stworzyć rysunek. czyli: A – – – – – – C B +? B +? +? 203 . W takiej sytuacji możemy spróbować rozwiązać zadanie niejako od drugiej strony. że pusta jest suma zbiorów A i C. Fałszywość następnika naszego wyrażenia oznacza. że niepusta jest również suma B i C otrzymamy rysunek: A +? +? +? +? C Pozostaje nam teraz odpowiedzieć na pytanie. ale wszystkie z pytajnikiem.A +? +? +? +? B +? +? C Gdy dodamy to tego informację. Zobaczmy.

Badane wyrażenie nie jest więc prawem rachunku zbiorów.Czy możemy teraz sprawić. gdy mają one wspólne elementy. Krzyżowanie zbiorów – zbiory A i B się krzyżują (A # B). Rozłączność zbiorów – zbiory A i B są rozłączne (A )( B). które nie należą do drugiego. które nie należą do A. gdy mają dokładnie te same elementy. aby prawdziwe były oba człony poprzednika implikacji? Stanie się tak. B + SŁOWNICZEK: Dopełnienie zbioru – dopełnienie zbioru A to zbiór zawierający te elementy uniwersum. gdy każdy element A jest elementem B. 204 . że można zaznaczyć na diagramie jednocześnie prawdziwość poprzednika implikacji (coś znajduje się zarówno w sumie zbiorów A i B jak i w sumie B i C). gdy wpiszemy znak „+” w jedyne wolne pole: A – – – – – – C Powyższy rysunek pokazuje. gdy nie mając ani jednego wspólnego elementu. Iloczyn zbiorów – iloczyn (przekrój) zbiorów A i B (A ∩ B) to zbiór zawierający elementy należące zarówno do A jak i do B. Inkluzja (zawieranie się zbiorów) – zbiór A zawiera się w zbiorze B (A ⊆ B). Identyczność zbiorów – zbiory A i B są identyczne (A = B). ale równocześnie do każdego z nich należą takie elementy. jak i fałszywość jej następnika (pusta jest suma A i C).

Zbiór pusty oznaczamy symbolem ∅. które nie należą do B. 205 . Suma zbiorów – suma zbiorów A i B (A ∪ B) to zbiór powstały z połączenia elementów A i B. Zbiór pusty – zbiór nie zawierający żadnego elementu.Różnica zbiorów – różnica zbiorów A i B to zbiór zawierający te elementy A.

trzeba przede wszystkim posiadać teoretyczną wiedzę o tych własnościach. 6. Przykładem własności trójczłonowej jest słuchanie rozmowy – osoba x słucha rozmowy osoby y z osobą z. 6.1. Z relacjami zetknęliśmy się już w części poświęconej rachunkowi predykatów. zadania będą stanowiły niewielki procent całości. 206 . Wynika to z faktu. mówiąc relacja – bez dodania do niej żadnego przymiotnika. Aby móc je rozwiązać. Mówiąc „relacja” mamy zwykle na myśli tak zwaną relację dwuczłonową. Relacje jednoczłonowe (odnoszące się do jednego obiektu) nazywamy własnościami – tego typu relacje. Relacja to pewien związek łączący obiekty. iż związane z relacjami zadania polegają zwykle na wykrywaniu pewnych własności podanych relacji. Gdy wiedza ta zostanie zdobyta.1. WSTĘP. rozwiązanie takiego zadania jest zwykle niemal oczywiste. bycie w wieku 25 lat. inne przykłady to bycie żoną – osoba x jest żoną osoby y. lubienie – osoba x lubi osobą y itp. że relacje mogą mieć dowolną ilość członów. Obecnie zostaną one omówione o wiele dokładniej. to na przykład bycie wysokim. Obecny rozdział poświęcony będzie relacjom.Rozdział VI RELACJE. czyli związek łączący dwa obiekty. Taką relacją jest na przykład bycie starszym – pewna osoba x jest starsza od innej osoby y. Dla porządku dodajmy. Będzie to rozdział najbardziej teoretyczny ze wszystkich. ŁYK TEORII. będziemy mieli na myśli zawsze relację dwuczłonową. Relacjami innymi niż dwuczłonowe nie będziemy się jednak zajmować. bycie kobietą itp. CO TO JEST RELACJA.1.

Spotyka się też zapis (x. 〈a. 〈b. Mówiąc po prostu. 〈c. c〉. Zbiór. Do lepszego zrozumienia relacji potrzebne nam będzie pojęcie tak zwanej pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego dwóch zbiorów. którego elementy stanowią pary. c〉} Pojęcia pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego łączy się z teorią relacji w ten sposób. Iloczyn kartezjański to pewne specyficzne działanie na zbiorach. to nic innego. Kwadrat kartezjański jakiegoś zbioru X. że każdą relację możemy przedstawić (przynajmniej teoretycznie) jako zbiór par. to X2 = {〈a. w których na pierwszym miejscu jest element zbioru X.y) lub xRy. b). a na drugim element zbioru Y. ze dwa obiekty x i y są ze sobą w relacji R zapisujemy R(x. to możemy powiedzieć. np. b 〉. 〈b. Iloczyn kartezjański symbolicznie oznaczamy znakiem ×. takich. 〈a. a〉. 1〉. 2〉}. W przypadku pary kolejność elementów ma kluczowe znaczenie. Dokładniej. 〈a. Para uporządkowana. Jeśli zatem X = {a. Elementy par wypisujemy w nawiasach skośnych. 〈b. b〉. Inaczej ma się rzecz w przypadku tak zwanych par uporządkowanych. jeśli X = {a. 〈c. Zwykle fakt. o którym jednak nie było mowy w rozdziale poświęconym zbiorom. w jakiej je wypiszemy. 2}. c}. zwykłych – (a. czyli X × X.y) ∈ R (para x. nie jest zwykłym zbiorem. b. oznaczany symbolicznie X2. b} jest równy zbiorowi Y = {b. Iloczyn kartezjański. jakie można utworzyć z elementów uniwersum. 〈a. czasem. iloczyn kartezjański zbiorów X i Y (czyli X × Y) to zbiór wszystkich par. 〈c. który powstaje w wyniku wykonania takiego działania. jak iloczyn kartezjański zbioru X z sobą samym. 〈c. ale zbiorem. są to zupełnie różne obiekty. Jak pamiętamy z poprzedniego rozdziału. 2 〉. w skrócie zwanych po prostu parami. w zwykłym zbiorze nie jest istotna kolejność elementów. b〉. c〉. Przykładowo. Jeśli relacja określona jest w pewnym uniwersum. I tak para 〈a. a〉. 1〉. a〉. 〈c. b. 〈b. relacja to niektóre (a czasem wszystkie) pary. że relacja ta zawiera się w kwadracie kartezjańskim tego uniwersum (stanowi podzbiór kwadratu kartezjańskiego tego uniwersum). I tak na przykład zbiór X = {a. b〉 nie jest równa parze 〈b. a〉. a}. c}. 207 . natomiast Y = {1.Symbolicznie relacje możemy oznaczać na różne sposoby. 〈b. b〉 lub. 1〉. to iloczyn kartezjański X × Y = {〈a. 2〉. y należy do relacji R).

1〉. nazywaną również przeciwdziedziną oraz pole. 〈Hilary Clinton.3〉}. Lech Wałęsa〉. ŁYK TEORII. dziedzinę prawostronną. Gdybyśmy w uniwersum złożonym z ludzi chcieli utworzyć relację bycia żoną. 〈3.. 2. Bill Clinton〉. że jest to podzbiór kwadratu kartezjańskiego zbioru ludzi. nazywaną czasem po prostu dziedziną. Dziedzinę lewostronną stanowić będzie zawsze zbiór tych obiektów. to zbiór takich przedmiotów. taki że x jest w relacji R do tego y). Symbolicznie możemy to zapisać: DL(R) = {x: ∃y (xRy)} (dziedzina lewostronna relacji R to zbiór takich x..Najlepiej wyjaśnić to na przykładzie. Gdy weźmiemy. które to pary możemy utworzyć z uniwersum. Relacja nasza zawiera się w kwadracie kartezjańskim uniwersum (symbolicznie R ⊆ U2). DZIEDZINY I POLE RELACJI. 4} i określmy w tym zbiorze relację większości.1〉. Relację naszą możemy przedstawić jako następujący zbiór par. Dziedzina lewostronna relacji R. Bardziej formalnie relację tę możemy zapisać tak: xRy ≡ x > y. W praktyce możemy sobie bardzo łatwo uzmysłowić. Weźmy uniwersum złożone z czterech liczb U = {1. wspominaną wcześniej relację większości określoną w zbiorze U = {1. 〈4. to relację tę moglibyśmy przedstawić jako zbiór takich par. Jan Kowalski〉. }. W każdej relacji możemy określić tak zwaną dziedzinę lewostronną. czyli R ⊆ U2. 3. ponieważ należą do niej niektóre z par liczb. itd. dziedzinę prawostronną – DP(R).2〉. jednak nie ulega wątpliwości. które przynajmniej raz znalazły się na pierwszym miejscu w jakiejś parze. wypisując (lub wyobrażając sobie) pary tworzące tę relację.2〉. to po przedstawieniu tej relacji jako zbioru 208 . 4}.2.1. 2. Dziedzinę lewostronną relacji R oznaczamy symbolicznie DL(R).2. natomiast pole – P(R). 3. co jest dziedziną danej relacji. 6. 6. 〈4. Oczywiście wypisanie wszystkich par należących do naszej relacji nie jest praktycznie możliwe.1〉. 〈4. które pozostają w R do jakiegoś (przynajmniej jednego) przedmiotu. w których pierwsza liczba jest większa od drugiej: R = {〈2. 〈3. w stosunku do których istnieje jakiś y. 〈Danuta Wałęsa. gdzie pierwsza osoba jest żoną drugiej osoby: R = {〈Maria Kowalska.

Widać to na przykładzie relacji bycia żoną. Pole relacji to po prostu suma dziedziny lewej i prawej. jednak nie jest to wcale konieczne. 〈3. 3. 〈4. 2. że polem relacji bycia żoną jest zbiór małżeństw. Uwaga na błędy! Za błąd może zostać uznane powiedzenie.1〉. jak łatwo się domyślić. Dziedzina lewostronna będzie każdorazowo zbiorem tych elementów. Symbolicznie: DP(R) = {y: ∃x (xRy)}. którego elementami są małżeństwa. Dziedzina prawostronna (przeciwdziedzina) relacji R to. W przypadku naszej relacji większości DP(R) = {1.1〉. 〈4.3〉}. Natomiast pole relacji bycia żoną musi być zbiorem złożonym z osób. Symbolicznie P(R) = DP(R) ∪ DL(R). 2. Rozwiązywanie takich przykładów nie jest trudne. 209 . natomiast przeciwdziedzinę relacji bycia żoną stanowić będzie (jeśli ograniczymy się do małżeństw heteroseksualnych) zbiór żonatych mężczyzn. że każdą relację możemy. 4}. Zadania związane z dziedzinami i polem relacji polegają na określeniu tych własności dla zadanej relacji.2〉.2. W przypadku relacji bycia żoną dziedzinę lewostronną stanowić będzie zbiór kobiet zamężnych. które przynajmniej raz znalazły się w naszych parach na pierwszym miejscu. a więc nie całe uniwersum. że DL(R) = {2. a nie pojedyncze osoby (ma on w przybliżeniu dwa razy mniej elementów niż zbiór osób pozostających w związkach małżeńskich). zbiorem elementów. łatwo zauważymy. które przynajmniej raz wystąpiły na drugim miejscu.par: R = {〈2. natomiast dziedzina prawostronna. 3}. 4}. Zbiór małżeństw to bowiem zbiór. 〈3. PRAKTYKA: OKREŚLANIE DZIEDZIN I POLA RELACJI. przynajmniej teoretycznie przedstawić jako zbiór par. do których jakiś przedmiot pozostaje w R. gdzie pole to zbiór ludzi pozostających w związkach małżeńskich (będących żoną lub mających żonę). W tym przypadku pole pokryło się z uniwersum. zbiór tych przedmiotów. Po określeniu dziedziny lewej i prawej.2〉. W naszej relacji większości P(R) = {1.1〉. 6. 〈4. 3. jeśli tylko pamiętamy. wyznaczenie pola jest już banalnie proste.2.

Gdybyśmy chcieli przedstawić naszą relację w postaci zbioru par. Karolina〉. to o każdym człowieku można powiedzieć. Oczywiste więc jest. przeciwdziedzinę i pole relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y) określonej w zbiorze wszystkich ludzi (żyjących kiedykolwiek.. A zatem przeciwdziedzina naszej relacji to zbiór wszystkich ludzi. Zenon〉. 〈6. a zatem R = {〈2. gdzie pierwsza liczba będzie dwukrotnością drugiej. 1〉. Dziedzina prawa to zbiór osób. Po wypisaniu kilku przykładowych par.} Widać wyraźnie. czyli uniwersum. 2〉. 〈Karolina.. 〈8. Maria〉. jak i z prawej strony. czyli zbiorowi wszystkich ludzi. każdy więc znajdzie się jako element jakiejś pary z prawej strony. które mają matkę. 〈Zenon. Do naszej relacji należeć będą takie pary złożone z liczb naturalnych. Gdybyśmy chcieli wypisać niektóre z par należących do naszej relacji otrzymalibyśmy R = 〈Jan... że dziedzinę lewostronną naszej relacji stanowić będzie zbiór kobiet mających dzieci. 4〉. że ma on (aktualnie lub kiedyś żyjącą) matkę. natomiast na drugim osoba będąca dzieckiem tej kobiety. widać jasno. Skoro jedna z dziedzin stanowi już całe uniwersum. 〈4. a nie tylko aktualnie). natomiast dziedzina prawa (i jednocześnie pole) to zbiór wszystkich liczb naturalnych. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia przeciwnej płci (xRy ≡ x jest przeciwnej płci niż y). to na pierwszym miejscu byłaby każdorazowo kobieta posiadająca przynajmniej jedno dziecko. 〈Zenon. Ponieważ nasze uniwersum stanowi zbiór wszystkich ludzi kiedykolwiek żyjących. że również pole naszej relacji będzie równe uniwersum. to oczywiste jest. 210 .}. Mieczysław〉. to zbiór liczb parzystych. że dziedzina lewa relacji.Przykład: Określimy dziedzinę. 〈Maria. Maria〉. że każdy człowiek znajdzie się (wielokrotnie) zarówno z lewej strony jakiejś pary. do każdego można bowiem dobrać kogoś przeciwnej płci. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze liczb naturalnych relacji bycia dwukrotnością (xRy ≡ x jest dwukrotnością y). 3〉.

podobnie w stosunku do kogoś mającego np. Gdybyśmy wypisali pary należące do powyższej relacji. jak i na drugim miejscu w pewnej parze.A zatem w tym przypadku dziedzina prawa. 23 lata. 20 lat łatwo dobrać kogoś będącego w tym samym wieku. jak i na drugim. Otóż zawsze możemy to uczynić. Nie są to jednak dobre odpowiedzi – cóż to bowiem są na przykład „ludzie przeciwnej płci”. zakładając że jest to jedyny człowiek na świecie w tym wieku. pozostaje w niej również do samego siebie. wystąpi zarówno na pierwszym. czy jesteśmy w stanie stworzyć parę z kimś mającym przykładowo 108 lat. Każdy jest bowiem w tym samym wieku. jaki dokładnie jest to zbiór? Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia w tym samym wieku (xRy ≡ x jest w tym samym wieku co y). 15 lat. dziedzina lewa naszej relacji równa się dziedzinie prawej. 78 lat itd. w którym jest on sam. Każdy więc. czyli zbiór wszystkich ludzi. równa się dziedzinie lewej. oprócz możliwości bycia w niej w stosunku do innych osób. w przypadku tej relacji bowiem każdy. Wątpliwości może budzić fakt. czy też „ludzie jednej płci”. przynajmniej w tym jednym przypadku. że do człowieka mającego np. Uwaga na błędy! W przypadku powyższej relacji częstymi odpowiedziami na pytanie o którąś z dziedzin są dość dziwacznie brzmiące stwierdzenia na przykład: „ludzie przeciwnej płci”. czyli zbiór wszystkich ludzi. 35 lat. równa się polu relacji i stanowi całe uniwersum. Podobnie jak w poprzednim przykładzie. równa się polu i stanowi całe uniwersum. 211 . „ludzie określonej płci”. łatwo zauważylibyśmy. tworząc parę złożoną z tego człowieka występującego zarówno na pierwszym miejscu.

3. Mówimy. grupując je w związku z istotnymi dla nich pojęciami. Obecnie omówimy najważniejsze z tych własności. w poniższych wzorach wyrażenia ∀x (dla każdego x) powinny przybierać formę ∀x ∈ U (dla każdego x należącego do danego uniwersum). Relacje możemy charakteryzować pod względem pewnych własności. Symbolicznie: R jest przeciwzwrotna ≡ ∀x (~ (xRx)) Przeciwzwrotna jest przykładowo relacja bycia matką w zbiorze ludzi lub relacja mniejszości w zbiorze liczb. Każdy człowiek jest bowiem w takim samym wieku w stosunku do siebie samego. Aby zbytnio wzorów nie komplikować. Relację taką nazywamy czasem niezwrotną. Symbolicznie: R jest zwrotna ≡ ∀x (xRx) Przykładem relacji zwrotnej jest bycie w takim samym wieku (w zbiorze ludzi) lub bycie sobie równą (w zbiorze liczb).6. Zwrotność. ŁYK TEORII. a każda liczba jest równa sobie samej. Relacja może być ani zwrotna. może nie posiadać jej w innym. że relacja jest zwrotna. ale są też i takie. że każdorazowo chodzi nam jedynie o elementy z danego uniwersum. nie będziemy tak jednak pisać. które do siebie samego w niej nie są. WŁASNOŚCI FORMALNE RELACJI. Uwaga na marginesie.3. Dlatego. Relacja jest przeciwzwrotna. Symbolicznie: 212 . że są w uniwersum elementy będące w relacji do siebie samego. ściśle rzecz biorąc.1. 6. Relacja posiadająca daną własność w jednym uniwersum. podobnie ∃x (istnieje takie x) – ∃x ∈ U (istnieje takie x należące do U). gdy żaden element uniwersum nie jest w relacji do siebie samego. Oznacza to. gdy każdy element uniwersum jest w tej relacji do siebie samego. domyślnie przyjmując. Omawiane własności relacji dotyczą zawsze jakiegoś konkretnego uniwersum. ani przeciwzwrotna.

Symbolicznie: R jest asymetryczna ≡ ∀x∀y [xRy → ~ (yRx)] Asymetryczna jest na przykład relacja bycia ojcem – jeśli jedna osoba jest ojcem drugiej. 213 . gdy jest tak. to zachodzi i w drugą (jeśli zachodzi pomiędzy x i y. antysymetria. Symbolicznie: R jest słabo asymetryczna ≡ ∀x∀y [(x ≠ y ∧ xRy) → ~ (yRx)] Relacją słabo asymetryczną jest na przykład relacja „≥” w zbiorze liczb. Odróżnienie „mocnej” asymetrii od słabej jest dla niektórych dość trudne. którzy siebie nie kochają. to druga na pewno nie jest ojcem pierwszej. którzy kochają samych siebie. Gdy weźmiemy bowiem dwie różne od siebie liczby i nasza relacja zachodzi między nimi w jedną stronę. że jeśli zachodzi w jedną stronę. to na pewno nie zachodzi między nimi w drugą. Można sobie tę różnicę zapamiętać w taki praktyczny sposób: przy zwykłej („mocnej”) asymetrii żadne elementy nie mogą być w relacji do siebie samego (relacja taka musi być jednocześnie przeciwzrotna).R nie jest zwrotna ani przeciwzwrotna ≡ ∃x (xRx) ∧ ∃x ~ (xRx) Przykładem takiej relacji może być relacja kochania – są ludzie. Relacja jest asymetryczna (antysymetryczna. że jeśli relacja zachodzi pomiędzy dwoma elementami w jedną stronę. Relacja jest słabo asymetryczna (słabo antysymetryczna) gdy dla wszystkich różnych od siebie elementów uniwersum jest tak. Odnośnie nazewnictwa własności związanych z symetrią w wielu podręcznikach panuje zamieszanie. to nie zachodzi w drugą. że jeśli relacja zachodzi w jedną stronę. Mówimy. co osoba y. to zachodzi też pomiędzy y i x). nasza słaba asymetria występuje natomiast jako słaba. to nie zachodzi w drugą. gdy jest tak. ale również jako „zwykła” (bez żadnego przymiotnika). Symbolicznie: R jest symetryczna ≡ ∀x∀y (xRy → yRx) Symetryczną jest na przykład relacja bycia tej samej płci – jeśli osoba x jest tej samej płci. przeciwsymetryczna). Symetria. że relacja jest symetryczna. a są też i tacy. Uwaga na marginesie. że w jej przypadku niektóre (bądź wszystkie) elementy mogą być w relacji do siebie samego. To co u nas określone zostało jako asymetria w innych nazywane jest przeciwsymetrią lub antysymetrią. natomiast słaba asymetria tym tylko różni się od zwykłej. to również osoba y jest na pewno tej samej płci co osoba x.

czyli x jest w relacji do y lub y do x. Spójność. ani asymetryczna (czasem mówimy wtedy. że relacja zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę i nie zachodzi w drugą. Jeśli jedna osoba jest starsza od drugiej. zachodzi również pomiędzy x i z. w przypadku których zachodzi ona w obie strony. Relacja może być też ani symetryczna. Oznacza to. to na pewno pierwsza jest również starsza od trzeciej. że istnieją takie trzy elementy. że są w uniwersum takie pary. to wcale nie jest konieczne. jeśli zachodząc pomiędzy jakimiś elementami x i y. w jaki sposób autor danego podręcznika bądź zbioru zadań definiuje te własności. a druga od trzeciej. Relacja jest przechodnia. Jeśli osoba x jest znajomym osoby y. Symbolicznie: R jest spójna ≡ ∀x∀y [x ≠ y → (xRy ∨ yRx)] 214 . ale są też takie. Są bowiem takie pary ludzi. Przechodniość. drugi do trzeciego. że jest ona niesymetryczna). aby x był również znajomym z. a osoba y znajomym osoby z. że dana relacja nie jest przechodnia oznacza. gdzie jedna osoba kocha drugą a druga pierwszą. w celu uniknięcia nieporozumień dobrze jest zawsze sprawdzić. Relacja jest spójna. gdzie relacja zachodzi tylko w jedną stronę. Symbolicznie: R jest przechodnia ≡ ∀x∀y∀z [(xRy ∧ yRz) → xRz] Przechodnia jest na przykład relacja bycia starszym.Dlatego też. natomiast pierwszy nie jest w relacji do trzeciego. ale są też i takie. a także elementem y i elementem z. że pierwszy jest w relacji do drugiego. Symbolicznie: R jest nieprzechodnia ≡ ∃x∃y∃z [xRy ∧ yRz ∧ ~ (xRz)] Nieprzechodnia jest relacja bycia znajomym. Fakt. jeśli dla dowolnych dwóch różnych elementów uniwersum zachodzi ona przynajmniej w jedną stronę. Symbolicznie: R nie jest ani symetryczna ani asymetryczna ≡ ∃x∃y [xRy ∧ ~ (yRx)] ∧ ∃x∃y (xRy ∧ yRx) Relacją ani symetryczną ani asymetryczną jest określona w zbiorze ludzi relacja kochania.

Symbolicznie: R jest niespójna ≡ ∃x∃y [x ≠ y ∧ ∼ (xRy) ∧ ∼ (yRx)] Niespójna w zbiorze ludzi jest na przykład relacja bycia żoną – łatwo znaleźć dwie osoby. która z możliwych sytuacji zachodzi w danym przypadku – czy relacja jest zwrotna. Relacja nie jest spójna. czy też ani taka.3. a druga matką trzeciej. takie że ani jedna nie jest żoną drugiej. przechodniością i spójnością każda relacja musi posiadać jakąś własność. 6. to ta pierwsza na pewno nie jest matką trzeciej (jest bowiem jej babcią). Nie jest to też relacja spójna. W związku z każdym wyróżnionym wyżej pojęciem – zwrotnością. to na pewno druga nie jest matką pierwszej – jest to więc relacja asymetryczna. przeciwzwrotna. a więc jest to relacja przeciwzwrotna. symetryczna i przechodnia. W związku z trzema z wymienionymi wyżej własnościami określa się pewien szczególny typ relacji – tak zwaną równoważność. ponieważ nie jest tak. to na pewno jedna będzie większa od drugiej albo druga od pierwszej. czyli nasza relacja jest nieprzechodnia. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej.Spójna jest na przykład relacja mniejszości w zbiorze liczb. że dla dowolnych dwóch różnych osób jedna jest matką drugiej lub druga matką pierwszej. następnie czy jest symetryczna. Trzeba więc po prostu sprawdzić. gdy istnieją w uniwersum dwa różne od siebie elementy. gdy jest ona jednocześnie zwrotna. ani drugi do pierwszego. ani taka. czy też ani symetryczna ani asymetryczna. Zadania związane z własnościami formalnymi relacji polegają najczęściej na określeniu wszystkich własności podanej relacji. że relacja jest równoważnością. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. itd. 215 . asymetryczna (mocno lub słabo). Typu równoważności jest na przykład relacja bycia w tym samym wieku. Oczywiście nikt nie jest swoją własną matką. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y). ani druga żoną pierwszej. Mówimy. Jeśli weźmiemy dwie liczby i będą one różne od siebie. symetrią. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. PRAKTYKA: OKREŚLANIE WŁASNOŚCI FORMALNYCH RELACJI.2.

że nasza relacja jest nieprzechodnia. Pewne wątpliwości może też budzić to. to również x jest w relacji do z. Jeśli jedna osoba jest tej samej płci co druga. możemy również powiedzieć. a więc jest to relacja zwrotna. jaką przyjmiemy. to 216 . to wystarczy znaleźć choć jeden przypadek. Jeśli osoba A jest tej samej płci co B. określonej w zbiorze ludzi. to zawsze będą oni w różnym wieku? Odpowiedź na to pytanie zależy od dokładności. aby móc stwierdzić. Nie jest to relacja spójna. Zajmijmy się teraz przechodniością. że relacja nie jest przechodnia. czy omawiana relacja jest spójna. a y do z. B – 25 lat i C – 20 lat. Oczywiście w większości przypadków bywa tak. a druga od trzeciej. natomiast A do C już nie. Każdy jest tej samej płci co on sam. że ludzie są już w różnym wieku. Gdybyśmy jednak uznali. Ponieważ taki przypadek znaleźliśmy. symetryczna i przechodnia. Ponieważ nasza relacja jest zwrotna.Przykład: Zbadamy własności formalne relacji bycia tej samej płci. to wtedy nasza relacja nie będzie spójna – łatwo będzie znaleźć pary ludzi. widzimy. pomiędzy którymi ona nie zachodzi (a więc nie są oni w różnym wieku). a więc jest to relacja symetryczna. że jeśli różnica pomiędzy dwoma ludźmi jest mniejsza niż rok. Gdy uznamy na przykład. że jeśli x jest w relacji do y. że różnica nawet ułamka sekundy w momencie urodzenia sprawia. to i ta druga jest w różnym wieku od pierwszej). B w relacji do C. a B tej samej co C. Wtedy A będzie w relacji bycia w różnym wieku do B. że jest ona równoważnością. Czy jest tak jednak zawsze? Łatwo wyobrazić sobie na przykład takie trzy osoby: A – mającą 20 lat. ponieważ nie każde dwie różne osoby są tej samej płci. Przykład: Określimy własności formalne relacji bycia w różnym wieku (w zbiorze ludzi). to i ta pierwsza będzie w różnym wieku od trzeciej. Jest to oczywiście relacja przeciwzwrotna (nikt nie jest w różnym wieku od siebie samego) i symetryczna (jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. że jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. Ponieważ relacja jest przechodnia. to są oni w tym samym wieku. kiedy tak nie jest. Z omawianych własności największe problemy może sprawić przechodniość. to również zawsze A jest tej samej płci co C. to ta druga jest tej samej płci co pierwsza. gdy zawsze jest tak. a więc jest to relacja przechodnia. Czy gdy weźmiemy dwóch dowolnych różnych od siebie ludzi.

że muszą występować tam różne obiekty. relacja ta nie jest ani zwrotna. c〉. Wskazywało by to na asymetrię. a drugi do trzeciego. że jedna osoba jest w relacji R do drugiej. jednak jeden z elementów jest w relacji do siebie samego. że nasza relacja nie jest ani symetryczna. natomiast pozostałe nie są. druga do trzeciej. oznacza to. a B bratem C. a pierwsza do trzeciej nie. że jedna osoba jest bratem drugiej. d}.naszą relację moglibyśmy uznać za spójną – zachodziłaby ona pomiędzy dowolnymi różnymi od siebie ludźmi. c〉. Przykład: Zbadamy własności formalne relacji R = {〈a. A zatem mamy do czynienia ze słabą asymetrią. 〈b. b〉. że jeśli A jest bratem B. co w „mocnej” asymetrii jest niemożliwe. Nikt nie jest swoim własnym bratem. d〉. nic tu nie zmienia. Dla elementów różnych od siebie jest tak. a druga bratem pierwszej. że pierwszy jest w relacji do drugiego. c. ale może być też tak. to drugi nie jest w relacji do pierwszego. Jest tu jednak pewna pułapka. Relacja bycia bratem nie jest też oczywiście spójna. To. natomiast pierwszy nie pozostaje w relacji do 217 . b. ponieważ w definicji przechodniości nie ma mowy. ani asymetryczna. to na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze ludzi relacji bycia bratem. że omawiana relacja jest przechodnia – zwykle jest tak. że gdy jeden jest w relacji do drugiego. Ponieważ może być tak. że pierwsza i trzecia osoba są faktycznie tym samym człowiekiem. Relacje w tego typu zadaniach mogą być też podawane jako zbiór par. 〈c. b〉} określonej w uniwersum U = {a. c oraz d). Wyobraźmy sobie dwie osoby A i B będące braćmi. to również A jest bratem C. A zatem mamy sytuację. Wówczas A jest w relacji bycia bratem do B. więc jest to relacja przeciwzrotna. natomiast oczywiście A nie jest swoim własnym bratem. B jest w relacji do A. Ponieważ jeden z elementów uniwersum (b) jest w relacji do samego siebie. Jeśli chodzi o przechodniość. ani przeciwzwrotna. 〈b. że jedna jest bratem drugiej. Udaje się znaleźć takie trzy elementy (są to a. Nasza relacja nie jest więc przechodnia. a druga nie jest bratem pierwszej (bo jest siostrą). 〈a.

Dopełnienie jakiejś relacji to zbiór par. otrzymamy relację bycia ojcem. Symbolicznie działania na relacjach przedstawiamy przy pomocy takich samych znaków. W przypadku relacji możemy wykonywać też pewne specyficzne działania. Ponieważ relacje są zbiorami (zbiorami par).1. Symbolicznie yR-1x ≡ xRy. z którym się dotąd nie spotkaliśmy. różnicę i dopełnienie. Konwers relacji R. gdy x jest rodzicem 218 . Jeśli od relacji bycia rodzicem odejmiemy relację bycia matką. gdy pomiędzy x i y zachodzi R.trzeciego.4. – . lecz nie należą do drugiej. 6. Na przykład dopełnieniem relacji bycia starszym jest relacja bycia w tym samym wieku lub młodszym. Na przykład sumą relacji bycia ojcem i relacji bycia matką jest relacja bycia rodzicem. jest to więc relacja nieprzechodnia. Konwers relacji to działanie.4. Wiemy. że każdą relację możemy przedstawić jako zbiór par. ∩. czyli R-1 to relacja zachodząca pomiędzy elementami y i x wtedy i tylko wtedy. które do tej relacji nie należą. ’. czyli: ∪. konwersem relacji bycia rodzicem. jest relacja bycia dzieckiem (bowiem y jest dzieckiem x wtedy i tylko wtedy. jakie wykonywaliśmy na „zwykłych” zbiorach: sumę. jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. Iloczynem relacji bycia bratem oraz bycia starszym jest relacja bycia starszym bratem. które należą do pierwszej z nich. iloczyn. ani drugi do pierwszego. 6. możemy wykonywać na nich działania. Najpierw jednak zajmiemy się działaniami poznanymi w rozdziale poświęconym zbiorom.\ jest to relacja niespójna. Iloczyn dwóch relacji to zbiór par należących jednocześnie do jednej jak i do drugiej relacji. DZIAŁANIA NA RELACJACH. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. Przykładowo. ŁYK TEORII. z których poznamy tak zwany konwers relacji. Różnica dwóch relacji to zbiór tych par. Konwers relacji R nazywany jest często relacją odwrotną do R i bywa oznaczany symbolicznie R-1 lub Ř. Ponieważ istnieją różne od siebie elementy. Suma dwóch relacji to zbiór par należących do jednej lub do drugiej relacji. jednak jego zrozumienie nie powinno sprawić większych trudności.

xQy ≡ x jest siostrą y. T’ Dopełnienie relacji T to zbiór par.2. S–R Gdy od relacji bycia rodzeństwem odejmiemy relację bycia bratem. xSy ≡ x jest rodzeństwem y.4. gdy x jest w tym samym wieku co y). Przykład: Wykonamy kilka działań na następujących relacjach: xRy ≡ x jest bratem y. Gdy odejmiemy ją od relacji bycia rodzeństwem. Jeden przykład powinien w zupełności wystarczyć.y). xTy ≡ x jest rówieśnikiem y. a zatem jest to relacja bycia w innym wieku (x jest w innym wieku niż y lub: x nie jest rówieśnikiem y). (R ∪ Q)’ W nawiasie mamy sumę relacji bycia bratem i bycia siostrą. czyli relacja bycia rodzeństwem (x jest rodzeństwem y). które do T nie należą. natomiast konwersem relacji bycia młodszym jest relacja bycia starszym. Zadań związanych z działaniami na relacjach nie ma sensu szczegółowo omawiać. otrzymamy relację bycia siostrą (x jest siostrą y). nie dodajemy do S w istocie niczego nowego – wszystkie pary należące do R już się w S znajdują – a zatem wynikiem działania jest S. otrzymamy relację bycia rodzeństwem 219 . R∩T Iloczyn relacji bycia bratem i bycia rówieśnikiem to relacja zawierająca pary należące zarówno do T jaki i R. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA RELACJACH. S∪R Dodając do relacji bycia rodzeństwem relację bycia bratem. relacja bycia w różnym wieku. jak już powiedzieliśmy wyżej. 6. a więc relację bycia rodzeństwem. Konwersem pewnej relacji może być też czasem ta sama relacja – na przykład konwersem relacji bycia w tym samym wieku jest ta sama relacja bycia w tym samym wieku (y jest w tym samy wieku co x wtedy i tylko wtedy. Dopełnienie tej ostatniej relacji to relacja nie-bycia rodzeństwem (x nie jest rodzeństwem y) S – T’ Dopełnienie relacji T to. a zatem relacja bycia bratem rówieśnikiem (bratem bliźniakiem) (x jest bratem bliźniakiem y).

że ktoś jest starszy od kogoś innego.1. które należą wyłącznie do T. 6. ŁYK TEORII. Relacja R zawiera się w relacji T (R ⊆ T). gdy żadna para należąca do R nie należy równocześnie do T. podobnie jak inne zbiory. Zależności te zdefiniowane są tak samo jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. Przykładowo relacja bycia kuzynem.5. gdy istnieją pary należące zarówno do R jak i do T. Ponieważ relacje są zbiorami par. ZALEŻNOŚCI MIĘDZY RELACJAMI. zawiera się w relacji bycia krewnym. ale można też być od kogoś starszym nie będąc jego bratem.2.5. gdy każda para należąca do R należy również do T. Przykładowo relacja bycia starszym krzyżuje się z relacją bycia bratem – może być tak. 220 . ale są też takie. krzyżowania i rozłączności. będąc jednocześnie jego bratem. lub: x jest bliźniaczym rodzeństwem y) Q’ ∩ S Dopełnienie relacji Q. Relacja R krzyżuje się z relacją T (R # T ). pozostawać do siebie w różnych stosunkach: inkluzji. które należą jedynie do R i są takie. 6. mogą one. Relacja R jest rozłączna z relacją T (R )( T). Rozłączne są na przykład relacje bycia starszym i bycia młodszym. oraz być czyimś bratem nie będąc od niego starszym. to relacja nie-bycia siostrą. Cześć wspólna tej relacji z relacją bycia rodzeństwem to oczywiście relacja bycia bratem (x jest bratem y). 6. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI POMIĘDZY RELACJAMI.5. S-1 Relacją odwrotną (czyli zachodzącą między y i x) do relacji bycia rodzeństwem jest ta sama relacja bycia rodzeństwem (y jest rodzeństwem x). Zadania na określanie zależności pomiędzy relacjami są bardzo proste i jeden przykład powinien tu wystarczyć.będącym w tym samym wieku (x jest rodzeństwem y i są w tym samym wieku.

Zadania związane z zależnościami pomiędzy relacjami mogą też polegać na dobieraniu w stosunku do danej relacji R innych relacji: takiej żeby R się w niej zawierała. a także można być czyimś rodzeństwem i nie być od niego młodszym. Relacją taką jest na przykład relacja mieszkania na tej samej ulicy – jeśli x mieszka na tej samej ulicy co y. a zatem S i Q się krzyżują. R ⊆ T. można wymyślać wiele różnych. to na pewno x jest starszy od y (ale nie na odwrót). T – taką że R ⊆ T. xTy ≡ x jest starszy od y. xSy ≡ x jest młodszy od y. że można być od kogoś młodszym i być jednocześnie jego rodzeństwem. a więc relacje R i S są rozłączne (nie ma par należących jednocześnie do nich obu). Oczywiście niemożliwe jest. A zatem. Przykład: Do relacji R mieszkania w tym samym mieście (xRy ≡ x mieszka w tym samym mieście co y). Z podobnych powodów krzyżują się T i Q. xQy ≡ x jest rodzeństwem y. Jeśli x jest matką y. symbolicznie: R )( S. Nie można być jednocześnie czyjąś matką i rodzeństwem. Q: xRy ≡ x jest matką y.Przykład: Określimy zależności pomiędzy następującymi relacjami R. S.3.5. a więc każda para należąca do S musi również należeć do R. żeby ona zawierała się w R. T # Q. aby być jednocześnie czyjąś matką i być od tej osoby młodszym. 6. Z oczywistych powodów rozłączne są również relacje S i T. PRAKTYKA: DOBIERANIE RELACJI BĘDĄCYCH W RÓŻNYCH STOSUNKACH DO PODANEJ. można być od kogoś młodszym i nie być jego rodzeństwem. Rozpatrując relacje S oraz Q należy zauważyć. rozłącznej z R i krzyżującej się z R. równie prawidłowych – wszystko zależy od wyobraźni rozwiązującego. czyli każda para mieszkająca w tym samym 221 . Q – taką że Q )( R oraz P taką że P # R Relacja S ma się zawierać w R. T. Zadania takie nie mają jednej odpowiedzi. a więc R jest rozłączna z Q. S # Q. dobierzemy S – taką że S ⊆ R. Teraz musimy znaleźć relację T. taką żeby R się w niej zawierała. to na pewno x mieszka w tym samym mieście co y. S )( T. R )( Q. a więc relacja R zawiera się w relacji T (każda para należąca do R należy również do T).

Jako relację krzyżującą się z R możemy podać relację bycia bratem – jedna osoba może być bratem drugiej i mieszkać jednocześnie w tym samym mieście co ta druga. a także mieszkać z kimś w tym samym mieście. odpowiedź to: xSy ≡ x mieszka na tej samej ulicy co y. A zatem ostateczna. Relacją taką może być. relacja mieszkania w tym samym kraju. do których jakiś obiekt pozostaje w relacji. xQy ≡ x mieszka w innym mieście niż y. a na drugim element zbioru B. ale można też być czyimś bratem i mieszkać w innym mieście. które pozostają w relacji do jakiegoś obiektu. Pole relacji – suma dziedziny lewostronnej i prawostronnej relacji. jedna z wielu możliwych. 222 . czyli A × A. Dziedzina lewostronna relacji – zbiór tych obiektów. Za przykład relacji Q rozłącznej z R może posłużyć relacja mieszkania w innym mieście. ale nie być jego bratem. xTy ≡ x mieszka w tym samym kraju co y. Dziedzina prawostronna relacji (przeciwdziedzina) – zbiór tych obiektów. SŁOWNICZEK: Iloczyn kartezjański – iloczyn kartezjański zbiorów A i B (A × B) to zbiór wszystkich par.mieście musi również należeć do naszej nowej relacji T. takich w których na pierwszym miejscu jest element zbioru A. Kwadrat kartezjański – kwadrat kartezjański zbioru A to iloczyn kartezjański A z nim samym. na przykład. xPy ≡ x jest bratem y.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful