Krzysztof A.

Wieczorek

Logika dla opornych
Wszystko co powinniście wiedzieć o logice, ale nie uważaliście na zajęciach

Ilustracje: Barbara Wieczorek

copyright © 2002 by Krzysztof A. Wieczorek

1

WSTĘP
Celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki. Książek takich jest już wystarczająco dużo, więc osoba głębiej zainteresowana tym przedmiotem na pewno nie będzie miała kłopotu ze znalezieniem czegoś odpowiedniego dla siebie. Niniejsza pozycja przeznaczona jest przede wszystkim dla tych, którzy pobieżnie zetknąwszy się z logiką, na przykład jako z przedmiotem wykładanym podczas krótkiego kursu na wyższej uczelni, z przerażeniem stwierdzili, że nic z tego nie rozumieją. Przyświeca mi cel pokazania takim osobom, że wbrew pozorom logika wcale nie jest taka trudna, jak by się to mogło początkowo wydawać, a jej nauka nie musi przypominać drogi przez mękę. Większość tradycyjnych podręczników logiki najeżona jest technicznymi terminami, sucho brzmiącymi definicjami i twierdzeniami oraz skomplikowanymi wzorami. Brakuje im natomiast przykładów ilustrujących zawarty materiał teoretyczny i wyjaśniających bardziej złożone zagadnienia w sposób zrozumiały dla osób uważających się za „humanistów”, a nie „ścisłowców”. Sytuacja ta sprawia, że po zapoznaniu się z treścią takiego podręcznika lub po wysłuchaniu wykładu opracowanego na jego podstawie, adept logiki ma trudności z rozwiązaniem nawet bardzo prostych zdań umieszczanych na końcach rozdziałów lub w specjalnych zbiorach ćwiczeń z logiki. Taki stan rzeczy przyprawia o mdłości i ból głowy zarówno wielu wykładowców logiki zrozpaczonych rzekomą całkowitą niezdolnością do poprawnego myślenia okazywaną przez ich studentów, jak i tych ostatnich, zmuszonych do zaliczenia przedmiotu, z którego niemal nic nie rozumieją. Doświadczenie zdobyte przeze mnie podczas lat nauczania logiki na różnych kierunkach uniwersyteckich wskazuje jednakże, iż najczęściej nieumiejętność rozwiązywania zadań z logiki nie jest wynikiem jakichkolwiek braków umysłowych studentów ani nawet ich lenistwa, ale po prostu przerażeniem wywoływanym przez gąszcz niezrozumiałych dla nich wzorów, twierdzeń i definicji. Panika ta widoczna jest szczególnie u osób obdarzonych bardziej humanistycznym typem umysłowości, alergicznie reagujących na wszystko, co kojarzy im się z matematyką. Można oczywiście ubolewać nad tym, że tak wielu młodych ludzi nie chce pokonać w sobie uprzedzeń do logiki i zmuszać ich „dla ich dobra” do przyswajania tej wiedzy w tradycyjnej formie. Czy ma to jednak większy sens? Da się oczywiście sprawić, że uczeń poświęci tydzień czasu przed egzaminem (często wspomagając się przy tym różnego rodzaju chemicznymi „środkami dopingującymi”) na pamięciowe wykucie kilkudziesięciu twierdzeń i

2

praw, a następnie nauczy się ich mechanicznego stosowania. Nie zmieni to jednak faktu, iż student taki w dalszym ciągu nie będzie rozumiał istoty tego, co robi, ani jaki jest właściwie cel wykonywanych przez niego operacji. Żyjemy obecnie w czasach, w których liczy się przede wszystkim szybkość i skuteczność działania. Większość ludzi nie ma czasu na zgłębiane teoretycznych podstaw jakiejś dziedziny – interesują ich przede wszystkim praktyczne umiejętności, sposób w jaki teoria przejawia się w praktyce. Przykładowo użytkownik komputera nie musi znać zasad jego budowy ani języków pisania programów. Wystarczy mu, że potrafi kopiować pliki na dyskietkę, włączyć kilka ulubionych programów, wie, co zrobić, gdy komputer się zawiesi, a w razie większych komplikacji ma telefon do kogoś, kto zna się na tym lepiej. Również ucząc się obsługi potrzebnych programów, przeciętny człowiek nie musi korzystać ze specjalistycznych książek dla informatyków wyjaśniających wszelkie możliwe szczegóły techniczne. Wystarczy, że sięgnie on do popularnego podręcznika z serii „dla opornych”. Książki takie wiele spraw znacznie upraszczają, wiele trudnych problemów pomijają, ograniczając się do tego, co najważniejsze. Jeżeli jednak coś można ułatwić, przedstawić w sposób zrozumiały, nawet kosztem pewnej trywializacji, to dlaczego tego nie zrobić? Nie wszystko co ważne, musi być od razu trudne i opisane technicznym językiem. Z podobnym nastawieniem pisana jest niniejsza książka. Wiele spraw jest w niej uproszczonych. Starałem się posługiwać zrozumiałym językiem, unikając gdzie tylko się da technicznego żargonu. Może to sprawić, że przedstawiona w ten sposób logika wyda się komuś nadmiernie spłycona. Być może jest tak faktycznie, jednak, podkreślam to raz jeszcze, celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki, ale przede wszystkim pomoc w opanowaniu tego przedmiotu dla tych, którym wydaje się on niemal całkowicie niezrozumiały. Gdy stwierdzą oni, że logika nie jest wcale tak trudna, jak im się to początkowo wydawało, sięgną oni być może po podręcznik głębiej traktujący temat. Jednocześnie książka ta może stać się zachętą do zainteresowania się logiką przez osoby, które nigdy się z tym przedmiotem nie zetknęły. Korzystając z zawartych tu przykładów, czytając odpowiedzi na pytania zwykle zadawane przez początkujących, widząc często popełniane błędy, mogą one przyswoić sobie podstawy logiki samodzielnie, bez pomocy nauczyciela. Semestralny kurs logiki na wielu uniwersyteckich kierunkach trwa zwykle 60 godzin lekcyjnych. Jednakże zdarzają się kursy ograniczone do 30, 15, a nawet 10 godzin. W takim czasie doprawdy trudno jest nauczyć kogoś logiki. Można co najwyżej pokazać zarys tego przedmiotu. Studentom uczestniczącym w takich, z różnych względów skróconych, kursach, 3

niniejsza książka powinna przynieść szczególne korzyści. Może ona im pomóc w zrozumieniu tego, na wyjaśnienie czego nie starczyło czasu na wykładach lub ćwiczeniach, a jednocześnie pokazać, jak należy rozwiązywać zadania spotykane często na egzaminach i kolokwiach.

Jak korzystać z książki?
Celem tego podręcznika jest przede wszystkim wyrobienie u Ciebie, drogi Czytelniku, umiejętności rozwiązywania zadań spotykanych w standardowych podręcznikach do logiki. Najczęściej jednak rozwiązania przykładów wymagają pewnej podstawy teoretycznej. Potrzebna teoria, w formie bardzo okrojonej i uproszczonej, wprowadzana jest zwykle w początkowych partiach każdego rozdziału. Ponieważ, z uwagi na tę skrótowość, nie wszystko w części teoretycznej może wydać Ci się od razu zrozumiałe, proponuję przeczytanie tych paragrafów dwa razy: na początku dla zapoznania się z podstawowymi pojęciami, a następnie po przerobieniu części praktycznej, w celu dokładniejszego zrozumienia i utrwalenia sobie przerobionego materiału. Jestem przekonany, że po takim powtórnym przeczytaniu fragmentów teorii w pełni jasne staną się sprawy, które początkowo wydawały się nie do końca klarowne. W części teoretycznej przedstawiane są tylko konieczne podstawy – tyle, aby można było przystąpić do rozwiązywania pierwszych zadań. Wiele dalszych problemów omawianych jest później – gdy pojawiają się przy okazji praktycznych zadań. Rozwiązując te zadania, zapoznajesz się, niejako mimochodem, z kolejnymi elementami teorii. Niektóre wiadomości teoretyczne zawarte są również w sekcjach „Uwaga na błędy” oraz „Często zadawane pytania”. Zawarte w książce przykłady uszeregowane są w kolejności od najprostszych do coraz trudniejszych. Umiejętności nabyte przy rozwiązywaniu jednych wykorzystywane są często w kolejnych zadaniach. Dobrane są one również w taki sposób, aby każdy z nich wskazywał jakiś inny problem techniczny lub teoretyczny. Jeśli chcesz nauczyć się samodzielnego rozwiązywania zadań, nie powinieneś ograniczać się do śledzenia rozwiązań podanych przeze mnie krok po kroku. Doświadczenie wskazuje, że w takim momencie wydają się one banalnie proste; problemy pojawiają się jednak, gdy podobne rozwiązanie trzeba przedstawić samodzielnie. Dlatego po przerobieniu każdego działu spróbuj przepisać treść przykładów na osobną kartkę, rozwiąż je samodzielne i dopiero wtedy porównaj wynik z podręcznikiem. W wielu wypadkach zobaczysz wtedy, iż nawet w pozornie prostych przykładach bardzo łatwo popełnić błędy. Nie powinno to jednak

4

że otrzymały w którymś miejscu nieprawidłowy wynik. i mogą od razu przystąpić do ich samodzielnego rozwiązania. Objaśnienia mogą się im przydać w sytuacjach. Osoby lepiej znające ten przedmiot nie muszą czytać drobiazgowych omówień poszczególnych ćwiczeń. 5 . W niektórych miejscach tekstu tłustym drukiem wyróżnione zostały pojęcia szczególne istotne w nauce logiki. Z uwagi na to. Nic bowiem tak nie uczy. dostrzeżenie go i następnie poprawienie. Znaczenie tych pojęć powinieneś sobie przyswoić i dobrze zapamiętać. że książka ta składa się przede wszystkim z przykładów.powodować u nikogo większego niepokoju. może ona posłużyć jako swojego rodzaju zbiór zdań z logiki. gdyby okazało się. jak zrobienie błędu. Tak więc – w dłuższej perspektywie – popełnianie błędów w początkowej fazie nauki jest nawet korzystne. Definicje tych wyrażeń i czasem dotyczące ich wyjaśnienia zawarte są również w znajdującym się na końcu książki słowniczku.

1. Zwroty te noszą w logice nazwy negacji. W praktyce może on służyć do sprawdzania poprawności wnioskowań.1. iż nie rozumuje poprawne ten. podczas których na podstawie uznania za prawdziwe jednych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (wniosku). Klasyczny rachunek zdań (w skrócie KRZ) jest jednym z najprostszych systemów logiki formalnej. Dzięki znajomości KRZ każdy może się łatwo przekonać. w którym logicy sprawdzają poprawność danego rozumowania. ∧ (koniunkcja).. w jakich przyjmuje je logika) 6 . jaką należy przećwiczyć rozpoczynając naukę klasycznego rachunku zdań. alternatywy. to. 1. Schematy pokazują nam położenie w zdaniach języka naturalnego zwrotów szczególnie istotnych z punktu widzenia logiki – niektórych z tak zwanych stałych logicznych: nieprawda że. i. Termin „zdanie” oznacza w logice tylko i wyłącznie zdanie oznajmujące i schematy tylko takich zdań będziemy budować. Budowanie takich schematów przyrównać można do przekładu wyrażeń „normalnego” języka. to impreza się nie udała oraz Impreza udała się można wywnioskować iż: Na imprezie nie było Zdziśka lub Wacka. ≡ (równoważność). ŁYK TEORII. lub. → (implikacja). na język logiki. wtedy i tylko wtedy. SCHEMATY ZDAŃ. Wymienione zwroty są (przynajmniej w takich znaczeniach. implikacji oraz równoważności i będą w schematach zastępowane odpowiednimi symbolami: ~ (negacja). jest budowanie logicznych schematów zdań. że na przykład z takich przesłanek jak: Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. jakim ludzie posługują się na co dzień. Posługując się metodami KRZ można również stwierdzić. koniunkcji.1. 1. Pierwszą czynnością. jeśli. czyli takich procesów myślowych.Rozdział I KLASYCZNY RACHUNEK ZDAŃ. ∨ (alternatywa).. kto z przesłanek: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zdziśka oraz Wacek jest w barze dochodzi do konkluzji: Wacek dostał wypłatę.

koniunkcji. q. a które luźniej. Na przykład wyrażenie Jeśli Agnieszka zobaczy Ryszarda w tym stanie. itd. p ∨ (r → ~ s).. Rola nawiasów stanie się jaśniejsza po przerobieniu kilku zadań praktycznych. a następnik – zdanie po niej. Do budowy schematów będziemy też często używali nawiasów. to będzie rozczarowana nazywamy 7 . łączone przez spójniki logiczne zastępować będziemy w schematach literami: p. r… nazywamy zmiennymi zdaniowymi (ponieważ zastępują zdania języka naturalnego). ~ (p ∧ q). Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez studentów jest nazywanie poprzednikiem i następnikiem zdań łączonych przez spójniki inne niż implikacja. q. natomiast zdania wiązane przez implikację określamy najczęściej mianem poprzednika i następnika implikacji. Powtórzmy więc jeszcze raz: poprzednik i następnik występują wyłącznie przy implikacji.spójnikami łączącymi zdania. Jak łatwo się domyśleć. [p ≡ (q → r)] ∧ (s → z). dlatego nazywamy je spójnikami logicznymi. poprzednik to zdanie znajdujące się przez „strzałką” implikacji. s.. alternatywy. Człony równoważności niektórzy nazywają stronami równoważności. Zdania wiązane przez spójniki logiczne nazywamy członami tych spójników. r. Litery p. ale również całe zdania przy ich pomocy tworzone. Mianem negacji. Przykładowe schematy logiczne zdań mogą wyglądać następująco: p → q. Zdania proste. implikacji oraz równoważności określa się w logice nie tylko spójniki. t. które jego części wiążą się ze sobą ściślej. które pełnią rolę podobną do znaków przestankowych w piśmie – pokazują jak schemat należy odczytać.

zdaniem implikacyjnym lub po prostu implikacją. zdanie Ryszard wykazał się dużym sprytem lub po prostu dopisało mu szczęście nazywamy alternatywą. neguje ona całe wyrażenie ujęte w nawias kwadratowy. lub dwa spójniki dwuargumentowe (czyli wszystkie oprócz negacji) nie oddzielone zmienną (np. p ∧ (q ∨ r). Stronami równoważności w kolejnym schemacie są jeszcze dłuższe zdania (ujęte w nawias klamrowy i kwadratowy) {[p ∨ (q → ~ r)] ∧ s} ≡ [t → (w ∧ z)] Wyrażenia łączone przez spójniki dwuargumentowe występują zawsze po obu stronach spójnika. p ∨∧ q) Negacja jest tak zwanym spójnikiem jednoargumentowym. Niekoniecznie muszą być to jednak zdania proste. p (q ∨ r) ∧. → p q. 8 . że nie łączy ona dwóch zdań. jednakże w ~ [(p → q) ∧ r]. co oznacza. Podobnie jak w przypadku innych spójników nie musi być to zdanie proste. aby występowały obok siebie dwie zmienne zdaniowe nie oddzielone spójnikiem (np. W schemacie ~ p negacja odnosi się do prostego zdania p. itd. co oznacza. Prawidłowy jest zatem zapis ~ p. Większość spójników (poza negacją) to tak zwane spójniki dwuargumentowe. Na przykład w schemacie p ∨ q członami alternatywy są zdania proste oznaczane przez p i q. Spójnik negacji zapisujemy zawsze przed wyrażeniem. lecz wiąże się tylko z jednym. ale może być ujęta w nawias większa całość. do którego negacja się odnosi. Jednakże członami koniunkcji w wyrażeniu (p → q) ∧ (r ∨ s) są już wzięte w nawiasy zdania złożone: (p → q) oraz (r ∨ s). że łączą one dwa zdania. natomiast nieprawidłowe: Uwaga na błędy! W prawidłowo zapisanych schematach nie może nigdy zdarzyć się tak. równie dobrze mogą być to ujęte w nawiasy złożone wyrażenia. Tak więc prawidłowe są zapisy: p → q. p → q r). natomiast błędny p ~.

PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ JĘZYKA NATURALNEGO. schemat ma za zadanie pokazać położenie w zdaniu spójników logicznych. wtedy i tylko wtedy. Całą resztę badanego wyrażenia stanowić będą łączone przez spójniki zdania proste. W zdaniu tym znajdujemy jedno wyrażenie odpowiadające spójnikowi logicznemu – i.2. 9 . które będziemy zastępowali przez zmienne zdaniowe. i. Dlatego pisanie schematu dobrze jest rozpocząć od wytropienia w zdaniu zwrotów odpowiadających poszczególnym spójnikom – nieprawda że. że ~p ~ (p ∨ q) Koniunkcja Alternatywa Implikacja Równoważność ∧ ∨ → ≡ i lub jeśli. Symbole tych zmiennych również możemy dla ułatwienia zapisać nad ich odpowiednikami. lub. oraz dwa zdania proste – Zygfryd czyści rewolwer oraz (Zygfryd) obmyśla plan zemsty. w jaki występują one w schematach.. to. Jak już wiemy z teorii.. W tym momencie z łatwością możemy już zapisać właściwy schemat całego zdania: p ∧ q.1. to wtedy i tylko wtedy p∧q p∨q p→q p≡q p ∧ (~ q ≡ r) (p → q) ∨ (r ∧ ~ s) (p ∨ q) → ~ r (p ∧ ~ q) ≡ (~ r → ~ s) 1. Przykład: p ∧ q Zygfryd czyści rewolwer i obmyśla plan zemsty. jeśli. Dla ułatwienia sobie dalszej pracy symbole spójników można wtedy zapisać nad tymi zwrotami.DO ZAPAMIĘTANIA: Poniższa tabelka pokazuje podstawowe znaczenia spójników logicznych oraz prawidłowy sposób.. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Przykładowe zastosowanie w języku naturalnym Negacja ~ nieprawda..

p – Zygfryd czyści rewolwer. strzałkę piszemy zawsze nad to. Schemat powyższego zdania to oczywiście p→q p – Marian zostanie prezesem. w zadaniach takich jak powyżej. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe. Po nabraniu pewnej wprawy można zrezygnować z pisania symboli spójników i zmiennych zdaniowych nad wyrażeniem. Często spotykanym błędem. Jednakże trzeba wtedy zachować szczególną ostrożność w przypadku dłuższych zdań – łatwo jest bowiem „zgubić” jakiś spójnik lub zmienną. q – Zygfryd obmyśla plan zemsty. aby po napisaniu schematu objaśnić również. Jednakże jeśli zostało już przecież zastąpione symbolem „→”. której składniki „jeśli” oraz „to” znajdują się w różnych miejscach zdania. Uwaga na błędy! Pisząc. to Leszek straci pracę.Niektórzy wykładowcy mogą wymagać. q – Leszek straci. W takim wypadku piszemy: p ∧ q. jest napisanie. którego schemat budujemy. W przypadku implikacji. że p oznacza zdanie jeśli Marian zostanie prezesem. Przykład: p → q Jeśli Marian zostanie prezesem. które zastąpiliśmy spójnikami. 10 . co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe nie piszemy już wyrażeń.

Najmniejszy kłopot jest z równoważnością – wtedy i tylko wtedy.. Jeszcze gorzej jest z koniunkcją – może się ona pojawić w postaci m. q – Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego.3. a. Czy to jest spójnik logiczny? Wyrażenia odpowiadające spójnikom logicznym mogą występować w różnej postaci. lecz. a więc zastępuje ona zdanie. że q oznacza „przemysłu ciężkiego”. czy też bądź.. to. W zdaniu tym wyrażenie „przemysłu ciężkiego”. to. nie jest tak.. Wyrażania „przemysł ciężki” lub „przemysłu ciężkiego” zdaniami oczywiście nie są. oraz. Uwaga na błędy! Napisanie. że q to zmienna zdaniowa. Przykład: Wiesław zostanie ministrem kultury lub przemysłu ciężkiego. że. Czy to jest zdanie? Często zdania łączone przez spójniki występują w „skróconej” postaci.. ewentualnie zawsze i tylko 11 . to oczywiście skrót zdania „Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego” i w taki sposób należy je traktować.. albo „przemysł ciężki” to duży błąd! Pamiętamy. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. jako albo.1.: i. Przykładowo spójnik alternatywy standardowo uznawany za odpowiadający słowu lub może się pojawić np.. Implikacji odpowiadają zwroty jeśli. gdyby. lub często po prostu samo nie.1. a także. to.in. itd. Tak więc poprawny schemat zdania wygląda: p∨q p – Wiesław zostanie ministrem kultury. Negacja to nieprawda że. o ile..

albo. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Negacja Koniunkcja Alternatywa ~ ∧ ∨ nieprawda. q – Antoni jest zakochany. nie oraz. Przykład: Albo Antoni jest ślepy. że pomimo dwukrotnego pojawienia się słowa „albo” mamy tu do czynienia tylko z jedną alternatywą. a także.. ~p p – Józef przyszedł na zebranie. Przykład: Józef nie przyszedł na zebranie.wtedy. że. DO ZAPAMIĘTANIA. Zapis ∨ p ∨ q nie mógłby się pojawić – nie jest on poprawnym wyrażeniem rachunku zdań. Zwroty te są jednak rzadko spotykane — nie używa ich raczej nikt inny poza matematykami i logikami. Zauważmy. albo zakochany. że i lub Inne odpowiedniki nie jest tak.. p∧q p – Zygmunt jest filozofem. lecz. Przykład: Zygmunt jest filozofem a Grzegorz biznesmenem. ale albo. a. bądź 12 . q – Grzegorz jest biznesmenem. Poniższa tabelka pomoże utrwalić sobie znaczenia i symbole poszczególnych spójników logicznych. p∨q p – Antoni jest ślepy.

W zdaniu tym występuje wyrażenie i..Implikacja Równoważność → ≡ jeśli. to. że zdania oznaczone zmiennymi p oraz q tworzą pewną całość i dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. Przykład: Stefan i Krystyna są małżeństwem. Przykład: Jeżeli przeczytam podręcznik lub będę chodził na wykłady. tworząc swego rodzaju całość. o ile. łączy ostatecznie wszystkie jego części. 13 . Prawidłowy schemat tego zdania to: (p ∨ q) → r Nawiasy pokazują.. Jednocześnie nawiasy pokazują. którego schemat mieliśmy napisać. który ze spójników pełni rolę tak zwanego spójnika głównego.... to. które zdania w sposób naturalny łączą się ze sobą bliżej. to byłby to schemat następującego zdania: Przeczytam podręcznik lub jeśli będę chodził na wykłady. ale nie łączy ono zdań. W każdym zdaniu złożonym musi być taki spójnik. Implikacja pełni w tym schemacie rolę spójnika głównego – łączy ona wyrażenie w nawiasie oraz zmienną r. W takim wypadku oczywiście nie wolno go zastępować symbolem spójnika.. Więcej spójników. otrzymałby bezsensowne wyrażenie: Stefan jest małżeństwem. zawsze i tylko wtedy To nie jest spójnik! Bywa. Gdyby ktoś postawił nawiasy w złym miejscu i głównym spójnikiem uczynił alternatywę. Nawiasy wskazują. to bez trudu zdam egzamin.. ale użyte w innym znaczeniu (nie jako spójnik zdaniowy). czyli tego.. Tak więc Stefan i Krystyna są małżeństwem to zdanie proste i jego schemat to tylko samo p. a więc innego. Gdyby ktoś potraktował „Stefan” jako skrót zdania. to. to bez trudu zdam egzamin.. W takim wypadku należy na ogół skorzystać z nawiasów..... który niejako spina całe zdanie. niż to. wtedy i tylko wtedy gdyby.. ani też jego skrótem. czyli schemat wyglądałby: p ∨ (q → r). Często w zdaniu występuje więcej niż jeden spójnik. „Stefan” w tym wypadku nie jest zdaniem. że w zdaniu pojawi się wyrażenie pozornie odpowiadające któremuś ze spójników logicznych..

to od razu się z nim policzę. iż negacja jest tu spójnikiem głównym i odnosi się do całej implikacji jeśli dopadnę drania. że negacja odnosi się tylko do prostego zdania p (głównym spójnikiem stałaby się wtedy implikacja). wskazywało by. jaki spójnik pełni rolę głównego. Pozostawienie schematu bez nawiasów: ~ p → q.Przykład: Nieprawda. albo zostanę bezrobotnym. Napisanie schematu będącego amfibolią traktowane jest jako błąd. że gdyby zostało użyte słowo „lub”. Wtedy schemat wyglądałby (p → q) ∨ r. że głównym spójnikiem jest w nim implikacja. to od razu się z nim policzę. 14 . to od razu się z nim policzę. Uwaga na błędy! Schemat w którym nawiasy nie wskazują jednoznacznie głównego spójnika. p → q ∨ r lub p ∧ q → r) noszą nazwę amfibolii. Prawidłowy schemat to: ~ (p → q) Nawiasy są konieczne. mogłyby powstać wątpliwości. a więc byłby to schemat zdania jeśli nie dopadnę drania. wypowiadając zdanie Jeżeli skończę studia to wyjadę za granicę lub zostanę bezrobotnym ktoś mógł mieć bowiem na myśli alternatywę: istnieją dwie możliwości (1) wyjazdu za granicę w przypadku ukończenia studiów lub (2) zostania bezrobotnym (w domyśle – w przypadku nie ukończenia studiów). Schemat tego zdania to: p → (q ∨ r) Treść tego zdania wyraźnie wskazuje. Zauważmy... aby pokazać. Przykład: Jeżeli skończę studia to albo wyjadę za granicę.albo”. Takie wieloznaczne wyrażenia (np. jest wieloznaczny (dopuszcza różne możliwości interpretacji). że jeśli dopadnę drania. Alternatywa została oddana przy pomocy zwrotu „albo.

a więc poprzednikiem głównej implikacji jest zdanie proste. to skoczymy na małe piwo. to skoczymy na małe piwo”. nie będziemy ich tu wprowadzać. nawet gdy zdanie. to o ile nie będzie zbyt późno. co się wydarzy. że zasięg implikacji jest większy od zasięgu koniunkcji. Jedynym wyjątkiem jest stosowana dotąd bez wyjaśnienia. Na przykład w wyrażeniu ~ p ∨ q zanegowane jest tylko zdanie p. Jeśli ktoś nie jest o tym przekonany. jeśli „spotkam Wojtka”. Gdzie dać ten nawias? Czasami mogą powstać wątpliwości. łączące trzy zdania (w tym jedno zanegowane): p → ~ q → r. to negacja odnosi się tylko do zmiennej. która z implikacji stanowi główny spójnik zdania – czy schemat ma wyglądać: (p → ~ q) → r. przed którą się znajduje. niech spróbuje wypowiedzieć zdanie oparte na schemacie (p → ~ q) → r. na pewno nie jest amfibolią. Tak więc mamy do czynienia z implikacją prowadzącą od zdania prostego do kolejnej implikacji. że ten właśnie schemat jest właściwy. nie dla wszystkich może od razu być jasne. a więc schemat p → q ∧ r należy domyślnie potraktować. W powyższym zdaniu mamy dwie implikacje (oddane przez „jeżeli” oraz „o ile”). skoczymy na małe piwo”. mówiąca że jeśli nie ma nawiasów. 15 . czyli prawidłowy jest schemat: p → (~ q → r) To. którego schemat piszemy. gdzie należy postawić nawias. Zasady te stwierdzają na przykład. Aby ten problem rozwiązać przyjrzyjmy się bliżej naszemu zdaniu – mówi ono. czy też p → (~ q → r). jednakże intuicyjnie oczywista zasada dotycząca negacji. Przykład: Jeżeli spotkam Wojtka. Natomiast następnikiem sformułowanego w tym zdaniu warunku jest pewna implikacja „o ile nie będzie zbyt późno.UWAGA! Autorzy niektórych podręczników wprowadzają różne konwencje pozwalające pomijać nawiasy. wstawiając odpowiednie zdania proste za zmienne. W schemacie takim musimy jednak przy pomocy nawiasów określić. nie ma zatem potrzeby zapisywania schematu w formie: ~ (p) ∨ q. choć nie byłoby to błędem. Ponieważ jednak nie wszyscy takie konwencje stosują. tak jakby wyglądał on p → (q ∧ r). Wyszłoby wtedy coś w rodzaju: „jeżeli jeśli spotkam Wojtka to nie będzie zbyt późno.

że negacja odnosi się do całego zdania złożonego i pełni rolę spójnika głównego. że wyrażenie w nawiasie kwadratowym stałoby się amfibolią. albo za rok będą nowe wybory.Więcej nawiasów. z implikacją jako głównym spójnikiem. że negacja odnosiłaby się jedynie do wyrażenia (p ∧ q). Wskazują one niejako hierarchię wyrażeń. Natomiast pominięcie nawiasu okrągłego: ~ [p ∧ q → r] sprawiłoby. Poprawny schemat tego zdania to: ~ [(p ∧ q) → r] Nawias kwadratowy wskazuje. to powstanie bardzo słaby rząd i albo będziemy przez cztery lata świadkami gorszących skandali. zdanie. to znajdę dobrze płatną pracę. Uwaga na błędy! Pominięcie w powyższym przykładzie nawiasu kwadratowego: ~ (p ∧ q) → r sprawiłoby. Napisanie schematu pierwszego członu koniunkcji nie powinno sprawić nikomu większych 16 . Przykład: Nie jest prawdą. że jeśli skończę studia i prestiżowy kurs językowy to znajdę dobrze płatną pracę. iż zdania p oraz q dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. Czasem w zdaniu musi występować większa ilość nawiasów. ale jeśli wygra prawica lub tak zwana centroprawica. Schemat tego zdania to: [p → (q ∧ r)] ∧ {(s ∨ t) → [ u ∧ (w ∨ z)]} Głównym spójnikiem zdania jest koniunkcja oddana przy pomocy słowa „ale”. Przykład: Jeżeli wybory wygra lewica to znów wzrosną podatki i spadnie tempo rozwoju gospodarczego. musiałoby brzmieć wtedy: Jeżeli nie ukończę studiów i prestiżowego kursu językowego. Natomiast nawias okrągły pokazuje.

trudności. napisał schemat części w nawiasie klamrowym w sposób: {[(s ∨ t) → u ] ∧ (w ∨ z)}. w zdaniu języka naturalnego mającego postać implikacji następnik występuje przed poprzednikiem implikacji. jeśli będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. Gdyby ktoś. jak i (w ∨ z) są więc. Przy pisaniu schematu należy tę kolejność odwrócić. Gdy się to stanie. W takich wypadkach należy wszędzie to zdanie zastąpić tę samą zmienną. błędnie. Zarówno u. niezależną od warunku s ∨ t. q – Tadeusz przyjdzie. Prawidłowy schemat zatem wygląda następująco: (p ∧ ~ q) → r p – Populski będzie uczciwy wobec konkurentów. a po drugie z alternatywą w ∨ z. jest to jednak ewidentnie następnik implikacji. Przykład: Populski przegra wybory. Analizowane zdanie stwierdza jednak coś innego. Czasem pewne zdanie proste pojawia się w kilkakrotnie w różnych miejscach zdania złożonego. że następnikiem implikacji jest tylko zdanie u. stanowi osobną całość. to przyjdzie. natomiast alternatywa w ∨ z. To samo zdanie – ta sama zmienna. Następnik przed poprzednikiem? Czasami. q – Populski będzie obiecywał gruszki na wierzbie. 17 . Wprawdzie w zdaniu tym Populski przegra wybory pojawia się na samym początku. to po pierwsze będziemy mieli do czynienia z sytuacją opisaną przez zdanie u. lub gdyby nie zdążył na autobus. wzięte razem. następnikiem głównej implikacji. Głównym spójnikiem tej części jest implikacja – zdanie to mówi bowiem. r – przełożymy nasze spotkanie. (p → q) ∨ (~ p → r) p – Tadeusz zdąży na autobus. Większej uwagi wymaga schemat wyrażenia ujętego w nawias klamrowy. wskazywało by to. to przełożymy nasze spotkanie. co się wydarzy jeśli nastąpi warunek ujęty symbolicznie jako s ∨ t. na przykład ze względów stylistycznych. r – Populski przegra wybory. Przykład: Jeśli Tadeusz zdąży na autobus.

Jest to co najwyżej mniej eleganckie rozwiązanie. albo na samym początku zdania. s.4. dodatkową trudność może zrodzić kwestia postawienia strzałki w odpowiednim miejscu nad zdaniem – jeśli ktoś koniecznie chce to zrobić. to już jest schemat zdania? Tak. ale nie jest błędem rozpoczęcie schematu na przykład od r. 1. Czy zmienne w schemacie zdania muszą występować w kolejności p. Jeżeli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom. gdy „to” nie jest obecne. Warto zapamiętać! Wątpliwości.Ponieważ w implikacji w powyższym przykładzie nie występuje słowo „to”. jak go należy odczytać. Czy pojedynczy symbol zmiennej zdaniowej. W takim wypadku najlepiej postawić ją po zakończeniu całego zdania lub przed jego rozpoczęciem. itd. Można też. jeśli oczywiście schemat nie składa się jedynie z pojedynczej zmiennej. r. Czy w każdym schemacie musi być spójnik główny? Tak. t. Przykładowo p ∧ q → r można by odczytać p i jeśli q to 18 . tak aby poprzednik i następnik znalazły się na właściwych miejscach: Jeżeli Populski będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. na przykład samo p. q. Następnik natomiast może znajdować się albo po poprzedniku oddzielony słowem „to”. Schemat w którym nawiasy nie pokazują.1. gdy itp. to przegra wybory.). że poprzednikiem jest każdorazowo to. co w danym przypadku jest poprzednikiem a co następnikiem. Wprawdzie przyjęło się jako pierwszą zmienną obierać p.. rozwiać może użyteczna wskazówka. to schemat takiego zdania składa się tylko z jednej zmiennej. który ze spójników jest główny. a potem q. jest nieprawidłowy. schemat nie musi koniecznie zawierać spójników logicznych.? Nie. nie jest to konieczne.. ponieważ nie wiadomo. o ile. przeformułować zdanie. co znajduje się bezpośrednio po słowie „jeśli” (jeżeli. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. przed napisaniem schematu.

r (gdyby głównym spójnikiem była koniunkcja) albo też jeśli p i q to r (gdyby głównym spójnikiem miała być implikacja). Co więcej, jeśli mamy do czynienia ze formułą o znacznym stopniu złożoności, swoje spójniki główne muszą posiadać wszystkie ujęte w nawiasy zdania składowe. Na przykład w schemacie {[p → (q ∧ r)] ∨ s} ≡ ~ [(s ∨ t) ∧ z] głównym spójnikiem jest równoważność; Kolejne miejsce w hierarchii spójników zajmują alternatywa (główny spójnik lewej strony równoważności) oraz negacja (główny spójnik prawej strony równoważności). Następnie głównym spójnikiem wyrażenia w kwadratowym nawiasie z lewej strony jest implikacja, a w zanegowanym wyrażeniu w kwadratowym nawiasie z prawej strony – koniunkcja. Pominięcie któregokolwiek z nawiasów uniemożliwiłoby określenie tych spójników.

Czy da się napisać schemat każdego zdania? Tak, jeśli oczywiście jest to zdanie oznajmujące (bo tylko takie interesują nas w logice). Należy jednak pamiętać, że jeśli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom logicznym, to schematem tego zdanie będzie tylko „p”, choćby zdanie było bardzo długie.

Czy błędem jest „uproszczenie” sobie schematu poprzez pominięcie jakiegoś spójnika? Na przykład zapisanie schematu zdania „Jeśli spotkam Wojtka lub Mateusza, to pójdziemy na piwo”, jako p → q, gdzie p zostanie potraktowane jako „spotkam Wojtka lub Mateusza”, zamiast (p ∨ q) → r? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Czasem faktycznie, z różnych względów, pisze się takie uproszczone schematy. Tym niemniej na ogół, gdy w zadaniu należy napisać schemat zdania, rozumiany jest pod tym pojęciem tak zwany schemat główny, czyli zawierający wszystkie spójniki możliwe do wyróżnienia w zdaniu. Tak więc zapisanie schematu uproszczonego może zostać potraktowane jako błąd.

19

1.2. TABELKI ZERO-JEDYNKOWE I ICH ZASTOSOWANIE.
1.2.1. ŁYK TEORII.
Tak zwane tabelki zero-jedynkowe służą do określania prawdziwości lub fałszywości zdań zawierających spójniki logiczne. Prawdę lub fałsz nazywamy wartością logiczną zdania. W notacji logicznej symbol 0 oznacza zdanie fałszywe, natomiast 1 zdanie prawdziwe. Wartość logiczną zdania prostego zapisujemy zwykle pod (lub nad)

odpowiadającą mu zmienną, wartość logiczną zdania złożonego zapisujemy pod głównym spójnikiem tego zdania. Negacja ~ 1 0 p 0 1

Tabelka dla negacji ukazuję dość oczywistą prawidłowość, że negacja zmienia wartość logiczną zdania. Gdy weźmiemy dowolne zdanie fałszywe (oznaczone – 0) i następnie zanegujemy je, to otrzymamy zdanie prawdziwe (oznaczone 1). Na przykład: Gdańsk jest stolicą Polski – fałsz, Gdańsk nie jest stolicą Polski – prawda. Natomiast poprzedzenie negacją zdania prawdziwego czyni z niego zdanie fałszywe. Na przykład: Kraków leży nad Wisłą – prawda, Kraków nie leży nad Wisłą – fałsz.

Koniunkcja p 0 0 1 1 ∧ 0 0 0 1 q 0 1 0 1

20

Tabelka dla koniunkcji pokazuje, że gdy przynajmniej jeden z członów tworzących koniunkcję jest fałszywy, to całe zdanie złożone też jest fałszywe. Aby zdanie było prawdziwe, prawdziwe muszą być oba człony koniunkcji. Przykładowo, gdy ktoś stwierdza: W tym roku byłem w Afryce i Australii, a my skądinąd wiemy, że nie był on ani w Afryce, ani w Australii (oba człony koniunkcji fałszywe – pierwszy rząd w tabeli), to oczywiście całą wypowiedź należy uznać za fałszywą. Podobnie, gdyby okazało się, że wypowiadający zdanie był tylko w jednym z wymienionych miejsc (drugi i trzeci rząd w tabeli – jeden człon koniunkcji prawdziwy, a drugi fałszywy), to cała wypowiedź w dalszym ciągu pozostaje fałszywa. Dopiero w przypadku prawdziwości obu członów koniunkcji (ostatni wiersz tabeli) całe zdanie złożone należy uznać za prawdziwe.

Alternatywa p 0 0 1 1 ∨ 0 1 1 1 q 0 1 0 1

Tabelka dla alternatywy pokazuje, iż jest ona zdaniem fałszywym tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Gdy przynajmniej jeden człon jest zdaniem prawdziwym – prawdziwa jest również cała alternatywa. Gdy w prognozie pogody słyszymy, że będzie padał deszcz lub śnieg, tymczasem następnego dnia nie będzie ani deszczu, ani śniegu (czyli oba człony alternatywy okażą się zdaniami fałszywymi), to całą prognozę należy uznać za fałszywą. Gdy jednak spadnie sam deszcz (pierwszy człon prawdziwy), sam śnieg (drugi człon prawdziwy), lub też i śnieg i deszcz (oba człony alternatywy prawdziwe), zdanie mówiące że będzie padał deszcz lub śnieg okazuje się prawdziwe.

Uwaga na marginesie.
Jeżeli ktoś ma wątpliwości co do ostatniego wiersza tabelki dla alternatywy, to są to wątpliwości całkowicie uzasadnione. Tabelka ta ilustruje bowiem tylko jedno ze znaczeń, w jakim alternatywa jest używana. Znaczenie to można opisać zwrotem przynajmniej jedno z dwojga; czy też jedno lub drugie lub oba naraz – jest to tak zwana alternatywa nierozłączna. W języku potocznym alternatywy używamy też często w znaczeniu dokładnie jedno z dwojga; albo tylko jedno, albo tylko drugie (alternatywa rozłączna). W takim rozumieniu

21

alternatywy w ostatnim wierszu tabelki powinno pojawić się zero. W niektórych systemach logicznych oba znaczenia alternatywy są starannie rozróżniane (jest to szczególne istotne dla prawników) i oddawane przy pomocy różnych symboli (najczęściej ⊥ – dla alternatywy rozłącznej).

Implikacja p 0 0 1 1 → 1 1 0 1 q 0 1 0 1

Z tabelki dla implikacji możemy dowiedzieć się, że zdanie, którego głównym spójnikiem jest jeśli... to może być fałszywe tylko w jednym wypadku, mianowicie, gdy jego poprzednik jest prawdziwy, natomiast następnik fałszywy. Jako przykładem ilustrującym tabelkę dla implikacji posłużymy się zdaniem wypowiedzianym przez ojca do dziecka: Jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer. Gdy następnie dziecko nie zdaje egzaminu i komputera nie dostaje (pierwszy wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji fałszywe) lub gdy zdaje egzamin i dostaje komputer (ostatni wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji prawdziwe), to nie powinno być wątpliwości, że obietnica ojca okazała się prawdziwa. Gdy natomiast dziecko zdaje egzamin, a jednak komputera nie dostaje (trzeci wiersz tabeli – poprzednik implikacji prawdziwy, a następnik fałszywy), należy wówczas uznać, że ojciec skłamał składając swoją obietnicę. Pewne kontrowersje może budzić uznanie za prawdziwego zdania w przypadku, gdy poprzednik implikacji jest fałszywy, natomiast następnik prawdziwy (drugi wiersz tabeli), czyli w naszym przykładzie, gdy dziecko wprawdzie nie zdało egzaminu, a mimo to dostało komputer. Zauważmy jednak, że wbrew pozorom ojciec nie łamie wcale w takim przypadku obietnicy dania komputera po zdanym egzaminie – nie powiedział on bowiem, że jest to jedyny przypadek, gdy dziecko może otrzymać komputer. Powiedzenie, że jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer, nie wyklucza wcale, że dziecko może również dostać komputer z innej okazji, na przykład na urodziny. Powyższe wytłumaczenie drugiego wiersza tabelki dla implikacji może się wydawać nieco naciągane, a jest tak dlatego, że w języku potocznym często wypowiadamy zdania typu jeśli... to rozumiejąc przez nie wtedy i tylko wtedy (którego to zwrotu nikt raczej nie używa).

22

Równoważność p 0 0 1 1 ≡ 1 0 0 1 q 0 1 0 1 Z uwagi na rzadkie występowanie w języku potocznym spójnika wtedy i tylko wtedy trudno jest wskazać przykłady obrazujące prawomocność powyższej tabelki. albo oba prawdziwe (ostatni wiersz). że aby równoważność była prawdziwa. DO ZAPAMIĘTANIA: Obecnie. Wymaga to niestety pewnego wysiłku i czasu. Najlepiej więc od razu nauczyć się jej na pamięć. ∧ 0 0 0 1 ∨ 0 1 1 1 tabelki → 1 1 0 1 ≡ 1 0 0 1 dla wszystkich spójników dwuargumentowych przedstawimy w formie skróconej „ściągi”: p q 0 0 0 1 1 0 1 1 Znajomość powyższej tabelki jest konieczna do rozwiązywania zadań z zakresu rachunku zdań. tabelka dla równoważności różni się od tabelki implikacji tylko tym jednym kontrowersyjnym przypadkiem. to znaczy albo obie fałszywe (pierwszy wiersz tabeli). ale bez tego rozwiązywanie dalszych przykładów będzie niemożliwe. cała równoważność jest fałszywa. Gdy natomiast strony równoważności posiadają różne wartości logiczne (drugi i trzeci wiersz tabeli). 23 . obie jej strony muszą być „równoważne” sobie. dla utrwalenia. Najłatwiejszym sposobem na zapamiętanie tabelki dla równoważności wydaje się skojarzenie.Jak za chwilę zobaczymy.

2. a drugi fałszywy. Robimy to korzystając z tabelki dla koniunkcji. natomiast zmienna r – zdanie fałszywe. a następnik fałszywy. p → (q ∧ r) 1 0 10 0 Ostatecznie widzimy. że zmienne p i q reprezentują zdanie prawdziwe. z których skorzystaliśmy do obliczeń) W tym momencie możemy już określić wartość logiczną całego zdania. ponieważ pod głównym spójnikiem otrzymaliśmy wartość 0. której poprzednik jest prawdziwy. to cała koniunkcja jest fałszywa. że wartość logiczna całego zdania złożonego będzie zawsze zobrazowana symbolem 0 lub 1 znajdującym się pod głównym spójnikiem zdania (czyli spójnikiem ostatecznie wiążącym wszystkie elementy zdania). gdy tylko znamy wartości logiczne wchodzących w jego skład zdań prostych. Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania p → (q ∧ r) przy założeniu. Dzięki poznanym tabelkom możemy zawsze stwierdzić czy prawdziwe. którego wartość musimy dopiero obliczyć.1. że całe zdanie jest fałszywe. Natomiast następnikiem jest tu całe ujęte w nawias wyrażenie (p ∧ q). że gdy pierwszy człon koniunkcji jest prawdziwy. a więc pod implikacją. Aby określić wartość implikacji musimy znać wartość jej poprzednika i następnika. a więc zachodzi sytuacja: p → (q ∧ r) 1 1 0 Wartość logiczną całego zdania reprezentować będzie symbol umieszczony pod głównym spójnikiem schematu. 24 . PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE TABELEK. sprawdzając w tabelce jaką wartość przyjmuje implikacja. czy też fałszywe jest zdanie złożone (niezależnie od jego długości). a dokładniej jej wiersza mówiącego. Przypomnijmy. Mamy zatem sytuację: p → (q ∧ r) 1 1 00 (symbole podkreślone pokazują wartości.2. Poprzednikiem implikacji jest tu zdanie proste p i jego wartość mamy już podaną.

Czynimy to korzystając z tabelki dla alternatywy i biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod implikacją oraz negacją. czyli głównymi spójnikami obu członów alternatywy. a więc koniunkcją. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 0 (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 10 Gdy znamy wartości logiczne obu członów alternatywy. możemy obliczyć ostateczny wynik.Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez początkujących jest niedostrzeganie. ponieważ następnikiem implikacji jest całe wyrażenie ujęte w nawiasie. Osoba popełniająca taki błąd może myśleć. Przykład: Obliczymy teraz wartość logiczną zdania (p → q) ∨ ~ r. a więc: p → (q ∧ r) 1 1 100 ŹLE!!! Nie wolno tak jednak postępować w żadnym wypadku. q – 0. przy założeniach: p – 1. a więc: (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 W tym przypadku głównym spójnikiem jest alternatywa. którego wartość znajduje się pod jego głównym spójnikiem. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 110 25 . a samo q jako jej następnik. których wartości należy obliczyć najpierw. że zdanie wiązane przez spójnik jest złożone (np. r – 0. Oba jej człony stanowią zdania złożone (p → q oraz ~ r). Korzystamy do tego z tabelek dla implikacji oraz dla negacji. że ostateczny wynik należy obliczyć biorąc pod uwagę p jako poprzednik implikacji. następnik implikacji w powyższym przykładzie).

a więc: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 Głównym spójnikiem jest tu oczywiście równoważność. biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod negacją r oraz negacją s (ponieważ poprzednikiem i następnikiem implikacji są zdania złożone ~ r i ~ s): ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 011 10 W tym momencie nie możemy jeszcze przystąpić do określenia wartości logicznej równoważności. ponieważ nie została obliczona do końca wartość jej lewej strony. 26 . to odnosi się ona do całego zdania w nawiasie. r – 1. q – 0. ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 0 ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 01 10 Następnie możemy określić wartość implikacji w drugim nawiasie. Aby poznać wartość tej negacji (a zarazem całego zdania. s – 0. ale dopiero negacja tej koniunkcji. Pierwszy człon równoważności to bowiem nie sama koniunkcja (p ∧ q). Obliczanie wartości jej stron rozpocząć musimy od obliczenia wartości koniunkcji w pierwszym nawiasie oraz negacji zdań prostych w drugim. a nie tylko do jego pierwszego członu.Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) przy założeniach: p – 1. musimy więc najpierw obliczyć wartość negacji: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 011 10 1 1 0 0 Dopiero teraz możemy określić wartość całego zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 1 0 0 1 011 10 Uwaga na błędy! Jeśli negacja znajduje się przed nawiasem (jak w lewej stronie równoważności w przykładzie powyżej). Negacja jest tu głównym spójnikiem (dopiero ona spina koniunkcję w całość).

możemy określić wartość logiczną całego zdania: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 010 01 0 0 011 1 27 . a zatem: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 1 1 1 1 W schemacie powyższym głównym spójnikiem jest koniunkcja łącząca zdanie w nawiasie kwadratowym z zanegowanym zdaniem w nawiasie okrągłym. W pierwszym kroku musimy obliczyć wartość negacji zdań prostych: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 01 01 01 1 Teraz możemy obliczyć wartość logiczną równoważności i implikacji w okrągłych nawiasach: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 01 011 1 W kolejnym kroku obliczamy wartości logiczne alternatywy oraz negacji formuły w drugim okrągłym nawiasie: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 0 01 0 011 1 Ponieważ znamy już wartości członów głównej koniunkcji. że zdania reprezentowane przez wszystkie zmienne są prawdziwe.ponieważ negacja jest jego głównym spójnikiem) bierzemy pod uwagę główny spójnik wyrażenia w nawiasie. a więc: ~ (p ∧ q) 1 10 0 a nie: ~ (p ∧ q) 0 10 0 ŹLE!!! DOBRZE Przykład: Obliczymy wartość formuły [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) przy założeniu.

1. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE STATUSU FORMUŁ. Przykładowo. mogą zajść cztery sytuacje: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 Po obliczeniu wartości wyrażeń w nawiasach. które dają zawsze taki sam wynik. cała implikacja okaże się fałszywa. jaką wartość przyjmują zdania proste wchodzące w ich skład. Jak łatwo zauważyć. które w każdym przypadku dają ostatecznie zdanie prawdziwe nazywamy tautologiami. schematy.3.1. bez względu na wartość logiczną składających się na nie zdań prostych.2.3. które generują zawsze zdania fałszywe – kontrtautologiami. będących poprzednikiem i następnikiem głównej implikacji otrzymamy: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 101 0 101 1 0 1 1 1 0 0 010 0 1 1 1 011 1 28 . TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE. Przykład: Obliczymy wartości logiczne formuły (p → q) → (~ p ∨ q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. gdy w schemacie p → ~ q za obie zmienne podstawimy zdania prawdziwe.3. Ponieważ mamy dwie zmienne. ŁYK TEORII. implikacja będzie prawdziwa. 1. formuły mogą okazywać się ostatecznie schematami zdań prawdziwych lub fałszywych w zależności od tego. 1. gdy natomiast podstawimy za p i q zdania fałszywe. Wśród formuł istnieją jednak też takie. Schematy.

Jest to więc kontrtautologia. Przykład: Zbadamy obecnie w podobny sposób formułę: (~ p → ~ q) ∨ (p ∧ ~ q) 1 0 1 1 0 1 0 0 10 1 0 0 0 1 0 0 0 01 0 1 1 1 0 1 1 1 10 0 1 1 0 1 1 1 0 01 29 . otrzymaliśmy zawsze zdanie prawdziwe. nie będziemy jego analizy przeprowadzać krok po kroku. (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) 00 10 0 0 1 0 00 01 0 0 1 1 11 10 0 1 0 0 10 01 0 1 1 1 Badana formuła daje nam wyłącznie zdania fałszywe. Ponieważ jest to dość prosty przykład i jego rozwiązanie zapewne nie sprawi nikomu kłopotu. niezależnie jakie zdania podstawimy w miejsce zmiennych. badany schemat jest tautologią.Ostateczny wynik w każdym przypadku obliczamy następująco: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 1 101 0 0 1 1 1 101 1 1 0 0 1 010 0 1 1 1 1 011 1 Ponieważ niezależnie od tego jak dobieraliśmy wartości logiczne zmiennych zdaniowych. Przykład: Sprawdzimy wartości logiczne formuły (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe.

a czasem fałszywe. 30 .W badanej formule w zależności od tego. Formuła nie jest więc ani tautologią ani kontrtautologią. jakie zdania podstawialiśmy za zmienne otrzymujemy ostatecznie czasem zdanie prawdziwe.

jakie mogą się pojawić przy zastosowaniu tabelek zero-jedynkowych również przy innych okazjach. ani jedyna. na przykład przy sprawdzaniu poprawności wnioskowań.1. Przedstawiona powyżej metoda badania statusu logicznego formuły (tego. kontrtautologią. SKRÓCONA METODA ZEROJEDYNKOWA. W przypadku formuł dłuższych staje się na całkowicie niewydolna – na przykład sprawdzenie statusu logicznego formuły mającej cztery zmienne wymagałoby zbadania szesnastu możliwości. Ogólna idea metody skróconej. ponieważ omówimy przy tej okazji różnego rodzaju problemy. Poznana metoda badania formuł. ŁYK TEORII. która pozwala na udzielenie odpowiedzi. na razie jeszcze przy pomocy „zwykłej” metody polegającej na badaniu wszystkim możliwych podstawień zer i jedynek. bo przecież tautologia musi za każdym razem wygenerować zdanie prawdziwe. czy jest ona tautologią. Wyobraźmy sobie. czy też ani tym. Wiedzę tę uzyskalibyśmy już po rozpatrzeniu jednego 31 .4. jest jeszcze możliwa do zaakceptowania w przypadku formuł z dwiema lub ewentualnie trzema zmiennymi zdaniowymi.4. Co by można było powiedzieć. 1. czy formuła jest tautologią. gdyby już w pierwszym przypadku pod głównym spójnikiem badanego schematu pojawiło się zero? Oczywiście wiedzielibyśmy. Można sobie wyobrazić ile czasu by to zajęło i jak łatwo można by się było w trakcie tych obliczeń pomylić. Skróconej metodzie badania statusu logicznego formuł poświęcimy znaczną ilość czasu. polegająca na sprawdzaniu wszystkich możliwych podstawień zer i jedynek. ani tym) nie jest ani najlepsza. czy dana formuła jest tautologią lub kontrtautologią często już po rozpatrzeniu jednego przypadku.1. że chcemy się dowiedzieć. że formuła na pewno już nie jest tautologią. Dlatego też do badania formuł wykorzystuje się zwykle tak zwaną skróconą metodę zero-jedynkową (nazywaną też metodą nie wprost). Pokazane przykłady miały za zadanie przede wszystkim usprawnienie umiejętności posługiwania się tabelkami zero-jedynkowymi i wyrobienie sobie ogólnej intuicji czym jest tautologia i kontrtautologia.

Dokładniejszy opis metody skróconej najlepiej przedstawić jest na przykładzie. musielibyśmy znaleźć takie podstawienia zmiennych. Polega ona bowiem na poszukiwaniu już w pierwszym podejściu takich podstawień zer i jedynek dla zmiennych zdaniowych.2. a „q” – 0. np. a następnik fałszywy. że może być ona fałszywa tylko w jednym przypadku – mianowicie jej poprzednik musi być prawdziwy. 1. że formuła jest tautologią.: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 1 0 ŹLE!!! 32 . PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE METODY SKRÓCONEJ. Od tego więc zaczniemy: (p → q) → (p ∨ q) 0 Wiemy zatem. wpisują jedynki pod wszelkimi możliwymi zmiennymi „p” w formule. „p” musi być 1. że formuła nie jest tautologią. Otrzymujemy więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 Uwaga na błędy! Niektórzy początkujący adepci logiki widząc w tabelce. Moglibyśmy udzielić w 100% pewnej odpowiedzi – badana formuła nie jest tautologią. czy tautologią jest formuła (p → q) → (p ∨ q). Aby więc w naszym przykładzie 0 mogło się pojawić tam. Gdybyśmy chcieli już w pierwszej linijce stwierdzić. a zera pod wszystkimi „q”. że aby implikacja była fałszywa. Na powyższej obserwacji opiera się właśnie skrócona metoda zero-jedynkowa. więc nie było by potrzeby rozważania kolejnych. Gdy spojrzymy teraz do tabelki dla implikacji. gdzie je postawiliśmy. aby pod głównym spójnikiem pojawiło się zero.przypadku.4. że w poszukiwanym przez nas przypadku 0 musiałoby pojawić się pod spójnikiem implikacji. prawdziwa musiałaby okazać się implikacja w pierwszym nawiasie. zobaczymy. a fałszywa alternatywa w drugim. aby wykluczyć możliwość. Przykład: Zbadamy przy pomocy metody skróconej.

Sprawdzamy zatem w tabelce. zostawiamy na razie tę implikację i przechodzimy do drugiego nawiasu. jako dowolny poprzednik i następnik implikacji. to jedynie w ostatnim kroku – tam gdzie przepisaliśmy wartości zmiennych p i q. ale alternatywa p ∨ q (i to ona musi być fałszywa). że jedynka może się przy nim pojawić w trzech różnych sytuacjach. Wszystko się zgadza. gdzie zmienne p i q występują: (p → q) → (p ∨ q) 0 1 0 0 00 0 Widzimy. W innych miejscach formuły też wszystko musi się zgadzać. Tu zatem nie mamy żadnego wyboru.Jest to oczywiście błąd. a w drugim fałszywe). przepisujemy je we wszystkie miejsca. ponieważ wcześniej wszędzie wpisywaliśmy wartości logiczne wprost z tabelek. W tabelce dla alternatywy widzimy. W naszym konkretnym przypadku poprzednikiem nie jest pojedyncze zdanie p. gdy jej poprzednik i następnik są fałszywe (te wartości zmiennych przepisaliśmy z drugiego nawiasu). że badana formułą może okazać się schematem zdania fałszywego. 33 . Zmienne „p” i „q” z tabelki należy rozumieć umownie. że jest ona fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. czy wszystko się zgadza. implikacja taka jest prawdziwa. jakie powinny być wartości logiczne zmiennych p i q. ale cała implikacja p → q (i to właśnie cała ta implikacja powinna posiadać wartość 1). Tak więc już w pierwszej linijce pokazaliśmy. Jako że wartości te muszą być oczywiście takie same w całym wyrażeniu (nie może być tak. aby jedno zdanie było w jednym miejscu prawdziwe. Ponieważ nie wiemy. a więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 DOBRZE W pierwszym nawiasie otrzymaliśmy jedynkę przy implikacji. który wariant wybrać. a zatem nie jest ona na pewno tautologią. Musimy wpisać zera pod obydwiema zmiennymi zdaniowymi: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 00 0 W tym momencie dowiedzieliśmy się. W tabelce dla tego spójnika widzimy. zaś następnikiem nie proste zdanie q. że wpisaliśmy wartości logiczne we wszystkie możliwe miejsca. Mamy tu fałszywą alternatywę. czy implikacja może być prawdziwa (tak wyszło w naszym przykładzie). Jeżeli gdzieś mogła wkraść się jakaś nieprawidłowość. Pozostaje nam jeszcze sprawdzić.

że nie jest ona tautologią. że schemat jest kontrtautologią. Nie znaczy to jednak. My natomiast pokazaliśmy jedynie. że w takim przypadku prawdziwy musi być poprzednik implikacji (a więc koniunkcja w pierwszym nawiasie). a fałszywy następnik (implikacja w drugim nawiasie): (p ∧ q) → (p → q) 0 1 0 W pierwszym nawiasie mamy prawdziwą koniunkcję. a zatem.Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie wykazaliśmy jedynie. czy wartości. iż jest ona kontrtautologią. (p ∧ q) → (p → q) 0 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy zero przy implikacji. że daje on takie zdanie w przynajmniej jednym przypadku. musimy teraz jeszcze sprawdzić. Z tabelki widzimy. Sprawdzenie. Na razie wiemy tylko i wyłącznie. czy tautologią jest formuła: (p ∧ q) → (p → q) Jak zawsze w metodzie skróconej zaczynamy od sprawdzenia. które wpisaliśmy wcześniej. Z tabelki dla tego spójnika wiemy. że generuje on tylko i wyłącznie zdania fałszywe. musielibyśmy mieć pewność. gdzie te zmienne występują: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 Podobnie jak poprzednio. Aby stwierdzić. czy formuła jest kontrtautologią wymagałoby obecnie posłużenia się metodą skróconą w inny sposób lub zastosowania metody zwykłej. że formuła nie jest tautologią. które przepisaliśmy w ostatnim kroku zgadzają się z tymi. W tym 34 . czy formuła może stać się schematem zdania fałszywego. że taka sytuacja możliwa jest tylko w jednym przypadku – oba człony koniunkcji muszą być prawdziwe: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 0 Skoro znamy już wartości zmiennych p i q przepisujemy je wszędzie. czy pod głównym spójnikiem może pojawić się 0. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy skróconej metody.

Zero pod głównym spójnikiem nie może się pojawić. co nie ma prawa wystąpić: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 O czym może świadczyć pojawienie się sprzeczności? Aby to zrozumieć. Postępując w ten sposób doszliśmy do sprzeczności. a fałszywy następnik: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 1 0 0 35 . że nie może wygenerować on zdania fałszywego. że wcale nie musimy zaczynać od prawdziwej koniunkcji w pierwszym nawiasie. Po prostu zamiast pokazywać. dobrze jest prześledzić cały tok rozumowania od samego początku.momencie natykamy się na coś dziwnego. że badana formuła jest tautologią. Aby umieszczona tam implikacja była fałszywa. to znaczy że zawsze jest tam 1. Tautologiczność formuły wykazana została w jednej linijce. Rozpoczynamy tak samo. że badany schemat zawsze daje zawsze zdania prawdziwe. Ale przecież sytuacja taka jest całkowicie niezgodna z tabelkami! Otrzymaliśmy ewidentną sprzeczność – coś. Wynika z tego. jak i następnik są zdaniami prawdziwymi. ponieważ prowadziłoby to do sprzeczności. jak można to było zrobić inaczej. Zobaczmy. a następnie 1 przy jej poprzedniku i 0 przy następniku: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Zauważmy teraz. wpisując 0 pod główną implikacją. udowodniliśmy. Założyliśmy na początku 0 pod głównym spójnikiem całej formuły. a to z kolei świadczy. prawdziwy musi być jej poprzednik. Również w drugim nawiasie mamy bowiem tylko jedną możliwość wpisania kombinacji zer i jedynek. w jaki rozwiązany został powyższy przykład. że nasze założenie nie daje się utrzymać. Okazuje się otrzymaliśmy fałszywą implikację. wpisując wartości. Następnie wyciągaliśmy z tego konsekwencje. UWAGA! Sposób. A skoro pod głównym spójnikiem nie może być nigdy 0. aby założone 0 faktycznie mogło wystąpić. które musiałyby by się pojawić. której zarówno poprzednik. nie jest jedynym możliwym.

Gdy w jakimś miejscu mamy 36 . w jaki sprzeczność mogła się ujawnić. aby zero pod głównym spójnikiem mogło się pojawić. Zaczynamy tak jak poprzednio: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Teraz zauważamy. a jednocześnie w innym fałszywe. czy schemat jest tautologią. Gdy chcemy dowiedzieć się. więc je od razu jednocześnie wpisujemy: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Tym razem również sprzeczność wystąpiła. co wiemy na pewno. gdzie pojawi się sprzeczność. w zależności od tego. że obu nawiasach mamy tylko jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 jedynek. Taka sytuacja oczywiście nie jest możliwa.Gdy przepiszemy teraz otrzymane wartości zmiennych do pierwszego nawiasu otrzymamy: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Okazuje się. (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Ponieważ dla właściwego posługiwania się skróconą metodą zero-jedynkową ważne jest zrozumienie całego toku rozumowania z nią związanego. czy formuła może choć w jednym przypadku wygenerować zdanie fałszywe. zaczynamy od postawienia symbolu 0 pod głównym spójnikiem. w jakiej kolejności wpisywaliśmy symbole 0 i 1 do formuły. Zmienna q okazuje się w jednym miejscu reprezentować zdanie prawdziwe. Wracając do omawianego przykładu. w taki sposób w jaki musiałyby one występować. Czyniąc to wpisujemy tylko to. że tym razem również otrzymujemy sprzeczność. Następnie wpisujemy zgodnie z tabelkami dla odpowiednich spójników symbole 0 i 1. przedstawimy go jeszcze raz. nie jest istotne. choć może nie jest to widoczne na pierwszy rzut oka. aby sprawdzić. czy formuła jest tautologią przy pomocy metody skróconej. tyle że w innym miejscu: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Użyteczna wskazówka: Gdy sprawdzamy. zobaczmy jeszcze inny sposób. Często może ona wystąpić w różnych miejscach.

czy też nie). DO ZAPAMIĘTANIA. Gdy symbol 0 lub 1 pojawi się pod jaką zmienną zdaniową. gdzie dana zmienna występuje w formule. gdzie w ostatnim kroku przepisaliśmy wartości zmiennych. to dzieje się to na ogół tam. Jeżeli sprzeczności nigdzie nie ma. Jeszcze raz cała procedura w telegraficznym skrócie: 1. Badane przez logików formuły są na ogół bardziej skomplikowane od omówionych w powyższych przykładach. Sprawdzamy.4. a zatem jest ona tautologią. szukając miejsca. czy w naszej formule nie pojawiła się przypadkiem sprzeczność (czy wszystko jest zgodne z tabelkami. wpisując 0 i 1. oznacza to. Przykład: (p → q) → (~ q → ~ p) 37 . 3. tam gdzie istnieje tylko jedna możliwość ich wystąpienia.dwie lub trzy możliwości wpisania symboli. gdzie jest tylko jedna możliwość. że formuła może okazać się schematem zdania fałszywego (takie założenie na początku przyjęliśmy wpisując 0 pod głównym spójnikiem). 2. Uwaga na negacje. Pierwsze utrudnienie mogą spowodować obecne w nich negacje. że nie może ona wygenerować zdania fałszywego (przyjęte na początku założenie nie daje się utrzymać). Zakładamy 0 pod głównym spójnikiem. 1. nie ma sprzeczności – formuła nie jest tautologią. to znaczy. przepisujemy go wszędzie tam. Na końcu sprawdzamy. Gdy natomiast w formule pojawi się sprzeczność. czy wszystko się zgadza z tabelkami (czy nie ma sprzeczności). Wyciągamy z przyjętego założenia wszelkie konsekwencje.3. Jeżeli sprzeczność (niezgodność z tabelkami) ma się gdzieś pojawić. 4. Ogłaszamy wynik według recepty: jest sprzeczność – formuła jest tautologią. nie wpisujemy tam chwilowo nic i przechodzimy dalej. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. a wiec nie jest ona tautologią.

że prawdziwe musi być q: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0 Przepisujemy otrzymane wartości p i q do drugiego nawiasu: 38 . Ważne jest tu jednak poprawne określenie co jest poprzednikiem i następnikiem badanej implikacji. a więc jedynkę wskazującą na jego prawdziwość wpisujemy nad jego głównym spójnikiem – negacją. podobnie następnikiem jest złożone zdanie ~ p i tu również wskazujące jego fałszywość 0 wpisujemy pod negacją: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 1 0 0 Dopiero w tym momencie. a następnik fałszywy. Z tego ostatniego możemy od razu wpisać.Rozpoczynamy od postawienia 0 pod głównym spójnikiem i wyciągamy z tego pierwszą konsekwencję: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 0 Jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 mamy w drugim nawiasie. Przykład: Zbadamy. która jest fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 0 0 0 W pierwszym nawiasie mamy tylko jedną możliwość: aby implikacja była fałszywa jej poprzednik – p. Aby implikacja była fałszywa. a jej następnik – ~ q. czy tautologią jest formuła (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) Główny spójnik stanowi tu alternatywa. musi być prawdziwy. Poprzednikiem jest zdanie złożone ~ q. fałszywy. jej poprzednik musi być prawdziwy. korzystając z tabelki dla negacji. możemy wpisać wartości zdań p i q: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 10 0 01 Po przepisaniu otrzymanych wartości do pierwszego nawiasu otrzymujemy sprzeczność: implikacja o prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku nie może być prawdziwa: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Badana formuła jest zatem tautologią.

W dłuższych formułach pewne utrudnienia sprawić może wielość nawiasów wskazujących hierarchię spójników. ponieważ nie mamy wpisanej wartości negacji p. Aby implikacja była fałszywa.(p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 1 01 To jeszcze nie koniec zadania. to jej poprzednik musi być prawdziwy. W przypadku fałszywej implikacji w drugim nawiasie kwadratowym możemy wpisać. a q prawdziwe – koniunkcja takich zdań (0 i 1) zgodnie z tabelkami musi być fałszywa. że prawdziwy jest jej poprzednik – czyli p. Członami koniunkcji w drugim nawiasie są: ~ p oraz q. więc na razie pomijamy to miejsce. W takich dłuższych formułach trzeba szczególną uwagę zwracać na wpisywanie symboli wartości logicznych we właściwe miejsca oraz na dokładne badanie. Formuły z większą ilością nawiasów. Badana formuła nie jest tautologią. to jego negacja musi być fałszywa: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0101 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Negacja p jest fałszywa. W takim razie prawdziwe musi być oczywiście r: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 1 0 0 001 39 . a następnik fałszywy – symbole jedynki i zera wpisujemy więc pod głównymi spójnikami każdego z wyrażeń w kwadratowych nawiasach: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 W przypadku prawdziwej alternatywy w pierwszym nawiasie mamy trzy możliwości. Skoro jednak samo p jest prawdziwe. czy ostatecznie wystąpiła sprzeczność. Z tego ostatniego faktu wnioskujemy o fałszywości obu członów alternatywy – q oraz ~ r. Przykład: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] Głównym spójnikiem badanej formuły jest implikacja wiążąca wyrażenia w kwadratowych nawiasach. a fałszywy następnik – czyli alternatywa w nawiasie.

Przykład: Sprawdzimy. Gdy pozornie utkniemy. że jest to tylko złudzenie i po bliższej analizie znajdujemy odpowiednie wyjście. Wartości te zgadzają się wprawdzie z wartościami zdań tworzących te implikacje (nie może być inaczej – przecież na podstawie tych zdań obliczyliśmy wartość implikacji zgodnie z tabelkami). Często jednak okazuje się. a następnie wartości implikacji w nawiasach okrągłych: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0 001 Teraz musimy sprawdzić. gdzie byłaby tylko jedna możliwość wpisania zer i jedynek.Otrzymane wartości zmiennych zdaniowych przepisujemy do wyrażenia w pierwszym kwadratowym nawiasie. to zera przy implikacjach w okrągłych nawiasach. W tym właśnie miejscu tkwi sprzeczność – być może nie całkiem widoczna na pierwszy rzut oka: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0001 Badana formuła jest zatem tautologią. Czasami może się wydawać. której są członami. czy wszystko się zgadza. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości obu jej 40 . Ostatnie wartości jakie wpisaliśmy. kolidują natomiast z wartością alternatywy. że w badanej formule nie ma takiego miejsca. Na ich podstawie obliczamy wartość ~ p. czy tautologią jest formuła: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] Po postawieniu zera przy głównej implikacji otrzymujemy jedynkę przy koniunkcji w pierwszym kwadratowym nawiasie oraz zero przy implikacji w drugim nawiasie kwadratowym.

gdzie zmienne te występują. Wartość p możemy przepisać w miejsca. jest tylko jeden taki. Ogólnie rzecz biorąc implikacja jest prawdziwa w trzech różnych przypadkach. Gdy spojrzymy do tabelki dla implikacji. W dwóch pierwszych nawiasach okrągłych mamy prawdziwe implikacje. natomiast w drugim są dwie możliwości (0 lub 1): p→q 1 1 1 p→q ? 1 1 Podobna różnica zachodzi pomiędzy prawdziwymi implikacjami z fałszywym następnikiem i poprzednikiem: p→q 0 1 0 p→q 0 1 ? 41 . że w każdym miejscu mamy po kilka możliwości wstawiania zer i jedynek. gdy jest ona prawdziwa. otrzymujemy ewidentną sprzeczność w koniunkcji q i r: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 10 1 Badana formuła jest więc tautologią. że my znamy obecnie również wartości poprzedników tych implikacji – są one prawdziwe. Jest to jednak tylko pozór. kiedy prawdziwy jest jej poprzednik – w przypadku tym prawdziwy musi być również następnik implikacji. Tak więc w rzeczywistości mamy tylko jedną możliwość określenia wartości zmiennych q i r w badanych implikacjach – muszą być one prawdziwe: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 Po przepisaniu wartości q i r w inne miejsca. a z fałszywości implikacji o prawdziwości p oraz fałszywości koniunkcji q ∧ r. zobaczymy.członów. zauważmy jednak. że wśród trzech przypadków. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 0 1 1 1 1 1 0 1 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. W pierwszym przypadku istnieje tylko jedna możliwość co do wartości drugiego członu (musi być 1). Uwaga na błędy! Należy koniecznie zauważyć różnicę pomiędzy prawdziwą implikacją z prawdziwym poprzednikiem a prawdziwą implikacją z prawdziwym następnikiem.

Natomiast z fałszywości alternatywy w nawiasie kwadratowym. Wartość zmiennej p przepisujemy tam. Natomiast w przypadku prawdziwej alternatywy z fałszywym pierwszym członem mamy tylko jedną możliwość – drugi człon musi być prawdziwy. a więc prawdziwa jest negowana przez nią formuła w nawiasie. otrzymujemy fałszywe obydwa człony alternatywy. do której negacja się odnosi. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 1 0 0 011 0 000 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Przykład: Zbadamy. czy tautologią jest formuła: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] Zaczynając od postawienia zera przy głównym spójniku. a zatem nie jest ona tautologią. to prawdziwa musi być formuła. wnioskujemy o fałszywości obu jej członów: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 1 0 0 0 0 Znowu mamy fałszywą negację. czyli negację formuły p → q (bo to stojąca przed nawiasem negacja jest tu głównym spójnikiem) oraz alternatywę w nawiasie kwadratowym: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 0 Skoro fałszywa jest negacja.Zależności te powinny stać się jasne po dokładnym przeanalizowaniu tabelki dla implikacji. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 0 0 01 0 000 W pierwszym nawiasie mamy do czynienia z prawdziwą implikacją o fałszywym poprzedniku. W takim wypadku nic jeszcze nie wiemy o następniku – zgodnie z tabelkami może być on albo fałszywy albo prawdziwy. 42 . którym jest tu alternatywa. Wpisujemy więc 1 pod q i przepisujemy ją tam. to fałszywe są oba jej człony. Skoro natomiast fałszywa jest alternatywa p ∨ r.

Z prawdziwości koniunkcji wnioskujemy o prawdziwości obu jej członów: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 0 1 1 0 0 W tym momencie mogłoby się wydawać.. na podstawie faktu. gdy alternatywa jest prawdziwa. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 00 1 01 0 0 43 .Uwaga na błędy! W przypadku prawdziwej alternatywy również nie w każdym przypadku możemy obliczyć wartość drugiego członu na podstawie znajomości wartości jednego członu oraz całej formuły. że prawdziwa implikacja z fałszywym następnikiem musi mieć fałszywy poprzednik. Jednakże przyjrzyjmy się bliżej koniunkcji q ∧ r. czy tautologią jest formuła: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q Po założeniu fałszywości całej formuły. co robić dalej. a jeden z jej członów fałszywy – wtedy. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 00 1 1 0 0 W tym momencie. Możemy to uczynić jedynie wtedy. obliczamy wartość zmiennej p – 0. Wartość q oczywiście przepisujemy. Przykład: Sprawdzimy. zgodnie z tabelkami drugi musi być prawdziwy: p∨q 011 p∨q 110 p∨q 11? p∨q ? 11 Podobnie w przypadku fałszywej koniunkcji możemy obliczyć wartość drugiego członu. tylko wtedy. otrzymujemy 1 przy koniunkcji w nawiasie klamrowym i 0 przy q. i przepisujemy ją. Jeden z członów tej koniunkcji jest fałszywy – a zatem. tam gdzie jeszcze q się pojawia. że zupełnie nie wiadomo. gdy pierwszy jest prawdziwy: p∧q 100 p∧q 001 p∧q 00? p∧q ?00 Gdy utkniemy poważniej. zgodnie z tabelkami – cała koniunkcja musi być fałszywa.. tam gdzie p występuje w alternatywie p ∨ q.

Zauważmy jednak. że wszędzie mamy po kilka możliwości wpisania zer i jedynek. prawdziwości jednego z członów alternatywy. WARTO ZAPAMIĘTAĆ. fałszywości poprzednika implikacji oraz prawdziwości następnika implikacji.Ponieważ prawdziwa alternatywa z fałszywym pierwszym członem musi mieć prawdziwy drugi człon. która to koniunkcja występuje też w jeszcze jednym miejscu. Możemy więc przepisać wartość tej koniunkcji. że znamy wartość koniunkcji p ∧ q w ostatnim nawiasie. czy tautologią jest formuła: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) Pierwsze kroki są oczywiste i wyglądają następująco: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 W tym miejscu mogłoby się wydawać. wpisujemy 1 pod zmienną r w formule p ∨ r i przepisujemy tę wartość do koniunkcji q ∧ r. Oto przypadki. Przykład: Sprawdzimy. nie jest ona tautologią. podobnie jak przepisujemy wartości zmiennych: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 0 44 . {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 001 1 011 0 0 Ponieważ przy takich podstawieniach w powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. gdzie można obliczyć wartość zdania złożonego na podstawie tylko jednego z jego członów: p∧q 00 p∨q 11 p→q 0 1 p∧q 0 0 p∨q 11 p→q 1 1 Ogólnie – obliczenie wartości całego zdania złożonego jest możliwe na podstawie: fałszywości jednego z członów koniunkcji.

Na podstawie prawdziwości implikacji w nawiasie kwadratowym oraz prawdziwości jej poprzednika możemy obliczyć wartość r – 1. że nigdzie nie ma jednej możliwości wpisania zer i jedynek? Należy wówczas sprawdzić następujące rzeczy: – czy przepisałem wszystkie wartości zmiennych w inne miejsca. – czy można gdzieś przepisać wartość całego zdania złożonego. a zatem badana formuła nie jest tautologią. gdy obliczone są wartości zmiennych (przy negacji jest zawsze tylko jedna możliwość).Skoro koniunkcja p ∧ q jest fałszywa. to jej negacja musi być prawdziwa. i przepisać ją: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 0 1 1 1 1 1 0 0 Teraz możemy z łatwością obliczyć wartość p w implikacji r → p (1) i przepisać ją do obu koniunkcji p ∧ q. – czy wpisałem wartości przy spójnikach dwuargumentowych. gdy znane są wartości obu ich członów. gdy „utknę” i wydaje się. Czasem już na początku mamy dwie możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. – czy możliwe jest gdzieś wpisanie wartości przy spójniku na podstawie znajomości wartości logicznej jednego z jego członów. 45 . Mamy wtedy fałszywą koniunkcję z prawdziwym jednym członem – a zatem fałszywy musi być jej człon drugi – q. gdzie zmienne występują. – czy możliwe jest obliczenia wartości członu jakiegoś spójnika na podstawie znajomości wartości drugiego członu oraz całego zdania. na przykład gdy głównym spójnikiem jest równoważność. {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 10 0 1 1 1 11 1 0 100 Przy takich podstawieniach nie ma żadnej sprzeczności. gdy obliczone są wartości ich negacji lub wartości negacji. PRAKTYCZNA RADA: Co zrobić. – czy wpisałem wartości zmiennych. Dwie możliwości od samego początku.

Z fałszywości implikacji wiemy.Przykład: [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] Sprawdzenie. Fałszywa implikacja q → r jest jednocześnie następnikiem implikacji w nawiasie kwadratowym o poprzedniku p. Ponieważ jej poprzednik jest prawdziwy. ponieważ cała implikacja w kwadratowym nawiasie wyszła nam prawdziwa. czy to. Wartość logiczna zdań r i p jest oczywiście odwrotna do wartości ich negacji: 1 0 1110 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Po przepisaniu wartości zmiennych do lewej strony równoważności otrzymujemy: 1 1 1 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Pozostaje nam jeszcze obliczenie wartości implikacji q → r. czy powyższa formuła może być schematem zdania fałszywego wymaga rozpatrzenia dwóch możliwości: 1 0 0 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 W przypadku „górnym” zacząć należy od prawej strony. że prawdziwy musi być jej poprzednik. co wpisaliśmy na końcu. Otrzymujemy tu sprzeczność. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości jej członów. co jest niemożliwe przy prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 46 . a następnik fałszywy. implikacja ta powinna być fałszywa: 1 1 10 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Teraz musimy sprawdzić. czyli koniunkcja q ∧ ~ r. nie stoi w sprzeczności z wartościami obliczonymi wcześniej. natomiast fałszywy następniki – ~ p.

Należy pamiętać. a otrzymane wartości zmiennych przepisujemy do strony prawej. która może dać zdanie fałszywe w dwóch przypadkach: 1 0 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 47 . że sprawdzanie tautologiczności formuły przy pomocy metody skróconej polega na stwierdzeniu niemożliwości wygenerowania przez dany schemat zdania fałszywego. Ponieważ w badanym przykładzie już na samym początku stwierdziliśmy istnienie dwóch przypadków w których formuła mogłaby okazać się schematem zdania fałszywego. Przykład: Zbadamy teraz. „dolny” przypadek. możemy stwierdzić. gdy okazało się. 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 1 0 1 1 Po obliczeniu wartości negacji zdań r oraz p. Musimy teraz zbadać drugi. otrzymujemy sprzeczność z prawej strony równoważności: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 11 10 1 01 Dopiero teraz. iż badana formuła jest tautologią. Tu oczywiście rozpoczynamy od lewej strony. wyeliminowanie jednego z nich (co dotąd zrobiliśmy). a następnie koniunkcji q ∧ ~ r. czy tautologią jest następująca formuła: [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] Tu również głównym spójnikiem jest równoważność. niczego jeszcze nie przesądza. że schemat ten jest tautologią.Uwaga na błędy! Otrzymanie sprzeczności w jednym z rozpatrywanych przypadków nie stanowi jeszcze dowodu. że niemożliwe jest wygenerowanie przez badaną formułę zdania fałszywego na żaden z dwóch teoretycznie możliwych sposobów.

że badana formuła jest tautologią: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 0 1 00 1 1 1 1 0 0 10 0 01 48 . Czasem nie trzeba wiedzieć wszystkiego. Po obliczeniu wartości zmiennych i przepisaniu ich na stronę prawą otrzymamy: 1 0 10 0 0 0 1 0 1 1 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji q. a więc na pewno nie jest tautologią. a następnie koniunkcji p ∧ ~ q oraz implikacji p → r na podstawie wartości logicznej ich członów: 1 0 10 0 0 0 11 1 0 1 10 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Okazuje się. świadczącą o tym. więc możemy go zaniechać. Pokazaliśmy zatem. czy tautologią jest formuła: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) Po standardowo rozpoczętym sprawdzaniu formuły otrzymujemy: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 0 1 1 1 0 10 0 01 Teraz możemy obliczyć wartość koniunkcji q ∧ s na podstawie fałszywości jednego z jej członów oraz alternatywy p ∨ s na podstawie prawdziwości p: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 00 1 1 1 1 0 10 0 01 W pierwszym kwadratowym nawiasie mamy obecnie prawdziwą implikację z fałszywym następnikiem – a zatem fałszywy musi być również jej poprzednik. że formuła jest tautologią – sprzeczność może pojawić się już wcześniej. Po przepisaniu wartości r do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim sprzeczność. aby stwierdzić. „dolnej” możliwości nic tu zmieni. że formuła ta może być schematem zdania fałszywego. że przy takim podstawieniu zer i jedynek w badanej formule nie występuje żadna sprzeczność.W „górnym” przypadku należy rozpocząć od lewej strony. Badanie drugiej. Przykład: Zbadamy. czyli r. że nie musimy znać wartości wszystkich zmiennych. Bywa.

czy tautologią jest bardzo krótka formuła (p ∨ q) → (r ∧ s). czy tautologią jest formuła: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p. że sprzeczność pojawiła się. W związku z tym możemy pod q wpisać dowolną wartość – cokolwiek bowiem tam wpiszemy.. że w jakimś momencie w badanej formule wszędzie są pod dwie lub nawet trzy możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. Nie powinno to jednak nikogo szczególnie przestraszyć. (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 0 0 W takiej sytuacji wszędzie mamy po trzy możliwości. Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem. jaka pojawiła się w ostatnim przykładzie. W istocie jest to sytuacja taka sama.Zauważmy. na pewno w badanej formule nie powstanie sprzeczność.. że formuła może być schematem zdania fałszywego (nie ma w tym żadnej sprzeczności). Czasami może się zdarzyć i tak. gdyby było ono fałszywe. choć na początku może wyglądać groźnie. Zauważmy jednak. Przykład: Zbadamy. sprzeczność ta jest od s niezależna – wystąpiłaby zarówno gdyby zdanie oznaczane przez s było prawdziwe. pomimo że nie poznaliśmy wartości zmiennej s. Może też zdarzyć się odwrotna sytuacja: sprzeczność nie pojawi się. niezależnie jakie zdanie podstawilibyśmy za jakąś zmienną. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 111 11 0 01 lub [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 110 11 0 01 Gdy nic już nie wiadomo. niemal natychmiast otrzymujemy: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 1 1 11 0 01 W obecnej sytuacji nie mamy żadnych informacji pozwalających określić wartość zdania oznaczanego przez q. Przykład: Zbadamy. wykażemy. tyle że obecnie wystąpiła już na początku badania formuły i z niejako „większym natężeniem”. 49 . że jakiekolwiek q by nie było. jak i wtedy.

Przypomnijmy sobie jednak istotę skróconej metody zero-jedynkowej. Polega ona na poszukiwaniu takich podstawień zer i jedynek, aby formuła dała zdanie fałszywe. Tutaj już na pierwszy rzut oka mamy takich możliwości sporo – wystarczy zatem wybrać dowolną z nich i wpisać, na przykład: (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 10 0 000 W ten sposób pokazujemy, że formuła nie jest tautologią, ponieważ stała się schematem zdania fałszywego. Równie dobrym rozwiązaniem byłoby też na przykład takie: (p ∨ q) → (r ∧ s) 011 0 001

1.4.4. KONTRTAUTOLOGIE.
Jak dotąd stosowaliśmy metodę skróconą do badania, czy formuła jest tautologią. Gdy przy jej pomocy odkrywaliśmy, że formuła tautologią nie jest, nie wiedzieliśmy jeszcze, czy jest ona kontrtautologią, czy też może być schematem zarówno zdań prawdziwych, jak i fałszywych. Teraz zobaczymy, jak sprawdzić przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią. Procedura sprawdzania, czy formuła jest kontrtautologią różni się od sprawdzania tautologiczności jedynie wstępnym założeniem. Jak wiemy, kontrtautologia, to schemat dający wyłącznie zdania fałszywe. Aby zbadać przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią, musimy więc sprawdzić, czy może ona przynajmniej raz wygenerować zdanie prawdziwe. W praktyce wygląda to tak, że stawiamy 1 przy głównym spójniku zdania i znanymi już sposobami wyciągamy z tego wszelkie konsekwencje. Jeśli okaże się na końcu, że otrzymaliśmy sprzeczność, będzie to świadczyło, że formuła nie może być schematem zdania prawdziwego, a zatem jest kontrtautologią. Brak sprzeczności pokaże, że formuła przynajmniej raz może wygenerować zdanie prawdziwe, a więc nie jest kontrtautologią.

Przykład: Zbadamy, czy kontrtautologią jest formuła: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)]. Ponieważ głównym spójnikiem badanego schematu jest negacja, musimy sprawdzić, czy istnieje możliwość, aby przy negacji tej pojawiła się wartość 1.

50

~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 W kolejnych krokach wyciągamy wszelkie konsekwencje z przyjętego założenia. Jeżeli negacja ma być prawdziwa, to całe zdanie, do którego się ona odnosi (czyli alternatywa w kwadratowym nawiasie) musi być fałszywe. Jeśli fałszywa jest alternatywa, to fałszywe muszą być oba jej człony (zdania w nawiasach okrągłych). Otrzymujemy więc: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 0 0 0 1 W tym momencie mamy dwa miejsca, w których istnieje tylko jedna możliwość kombinacji zer i jedynek; nie jest istotne, od którego z nich zaczniemy. Gdy obliczymy najpierw wartość członów alternatywy w pierwszym nawiasie otrzymamy: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 Po przepisaniu wartości zmiennych p i q do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim ewidentną sprzeczność: implikacja z fałszywym poprzednikiem i prawdziwym następnikiem nie może być fałszywa. ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 0 1 Widzimy zatem, że nie jest możliwa sytuacja, aby badana formuła okazała się schematem zdania prawdziwego; jest więc ona na pewno kontrtautologią. Zauważmy na marginesie, że gdybyśmy najpierw obliczyli wartość członów implikacji w drugim nawiasie (gdzie też była tylko jedna możliwość), to otrzymalibyśmy sprzeczność przy alternatywie ~ p ∨ q.

Przykład: Zbadamy czy kontrtatulogią jest formuła {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r). Zaczynamy od postawienia symbolu 1 przy głównym spójniku, którym jest tu koniunkcja pomiędzy nawiasem klamrowym a okrągłym. Z prawdziwości tej koniunkcji wnosimy o prawdziwości obu jej członów, czyli koniunkcji w nawiasie klamrowym i implikacji w okrągłym: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 1 1 Ponieważ prawdziwa jest koniunkcja w nawiasie klamrowym, prawdziwe muszą być oba jej człony: implikacja p → q oraz negacja wyrażenia w nawiasie kwadratowym. Jeżeli

51

prawdziwa jest negacja, to oczywiście fałszywe musi być zdanie, do którego się ona odnosi, czyli implikacja (p ∨ r) → q. Z kolei, jeśli fałszywa jest implikacja, to prawdziwy musi być jej poprzednik, a fałszywy następnik: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 11 1 0 0 1 1 Obliczoną wartość zmiennej q przepisujemy we wszystkie miejsca, gdzie zmienna ta występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 0 11 1 0 0 1 01 Jedyne miejsce, w którym możemy coś wpisać ze stuprocentową pewnością, to pierwszy nawias okrągły. Jeżeli implikacja jest prawdziwa i jednocześnie ma fałszywy następnik, to fałszywy musi być również jej poprzednik. Oznaczamy więc p jako zdanie prawdziwe i przepisujemy tę wartość tam, gdzie jeszcze zdanie to występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 01 0 0 1 01 Obecnie możemy obliczyć wartość r w alternatywie p ∨ r. Jeżeli alternatywa jest prawdziwa, a jeden jej człon jest fałszywy, to prawdziwy musi być człon drugi. Wpisujemy więc 1 przy zmiennej r i przepisujemy tę wartość pod r w implikacji w ostatnim nawiasie: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 011 0 0 1 0 1 1 Ponieważ nigdzie nie występuje tu sprzeczność, pokazaliśmy, że badana formuła może być schematem zdania prawdziwego, a więc nie jest kontrtautologią.

1.4.5. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.
Czy przy pomocy metody skróconej można od razu, „w jednej linijce” stwierdzić status logiczny formuły – zbadać czy jest ona tautologią, kontrtautologią czy też żadną z nich? To zależy jak na to spojrzeć. Badanie czy formuła jest tautologią wymaga innego założenia, niż badanie czy jest kontrtatulogią, więc w zasadzie należy zbadać przynajmniej dwie możliwości. Jednakże, gdy otrzymamy wynik „pozytywny” (to znaczy, że formuła jest tautologią lub jest kontrtautologią), to wiemy od razu, że nie jest ona niczym innym. Gdy natomiast otrzymamy wynik „negatywny”, to wiemy jedynie, że formuła czymś nie jest, dalej nie znając jej dokładnego statusu logicznego. 52

Czy formuła może „nie dać” się sprawdzić, czy jest tautologią lub kontrtautologią przy pomocy metody skróconej? Sprawdzić przy pomocy metody skróconej da się zawsze. Jednakże czasami już na początku może pojawić się kilka możliwości do zbadania (na przykład gdyby ktoś chciał sprawdzić, czy tautologią jest formuła z koniunkcją jako głównym spójnikiem). W takich wypadach metoda skrócona może stać się nieefektywna i wcale nie mniej pracochłonna od metody „zwykłej”.

53

że 54 . p∨~p 00 01 Ponieważ schemat zdania okazał się tautologią. że jest ono prawdą logiczną. 1. że zdanie p musi być jednocześnie prawdziwe i fałszywe. których schematy są kontrtautologiami nazywamy fałszami logicznymi lub zdaniami wewnętrznie sprzecznymi. Formuła p ∨ ~ p jest tautologią – gdybyśmy chcieli postawić 0 pod jej głównym spójnikiem. Jeśli schemat jakiegoś zdania języka naturalnego jest tautologią. to oczywiście p ∨ ~ p. Sprawdzenie. Zdania takie są fałszywe na mocy samych spójników logicznych. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. Zdania. ŁYK TEORII.5. okazało by się.1. PRAWDA LOGICZNA I ZDANIA WEWNĘTRZNIE SPRZECZNE.2. 1.5. czy schemat jest tautologią. Zdanie będące prawdą logiczną jest prawdziwe ze względu na znaczenie tylko i wyłącznie użytych w nim spójników logicznych. to zdanie takie nazywamy prawdą logiczną. zdanie nie jest również prawdą logiczną. a więc otrzymalibyśmy sprzeczność.1. że zdanie to jest prawdą logiczną.5. to o zdaniu Jutro będzie padać lub nie będzie padać możemy powiedzieć. Jeżeli schemat badanego zdania okaże się tautologią. Łatwo zauważyć. czy zdanie jest prawdą logiczną jest bardzo proste i wymaga połączenia dwóch umiejętności: zapisywania schematu zdania oraz sprawdzania. jeśli schemat tautologią nie jest. Schemat tego zdania. Przykład: Zbadamy bardzo proste zdanie: Jutro będzie padać lub nie będzie padać. niezależnie od treści zdań składowych. stwierdzamy. CZY ZDANIE JEST PRAWDĄ LOGICZNĄ LUB FAŁSZEM LOGICZNYM.

to przecina szkło lub jeśli nie jest diamentem. co na pewno się wydarzy. a następnie zbadaniu. Zauważmy. niezależnie jaka będzie pogoda. Przykład: Sprawdzimy. q – Jan jest zazdrosny. Nasz prezes jest mądrym człowiekiem lub nie jest on mądrym człowiekiem itp. Przykład: Sprawdzimy. 55 . że takie bezwzględnie prawdziwe wyrażenia otrzymamy podstawiając dowolne zdanie za zmienną p w schemacie p ∨ ~ p. czy dane zdanie jest wewnętrznie sprzeczne jest równie proste. a zatem jest tautologią. Sprawdzenie.faktycznie zdanie to nie może okazać się fałszywe – cokolwiek stanie się jutro. czy powyższa formuła jest tautologią: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Okazuje się. zdanie stwierdza coś. czy prawdą logiczną jest zdanie: O ile jest tak. Piszemy schemat zdania pamiętając o zastępowaniu tych samych zdań prostych tymi samymi zmiennymi: (p → q) → (~ q → ~ p) p – Jan jest zakochany. Jak łatwo się domyślić polega ono na napisaniu schematu zdania. to nie przecina szkła. to nie jest zakochany. czy prawdą logiczną jest zdanie: Jeśli ten kamień jest diamentem. W związku z tym badanie zdanie jest prawdą logiczną. (p → q) ∨ (~ p → ~ q) 1 0 0 0 01 0 10 Ponieważ schemat okazał się tautologią. badane zdanie jest prawdą logiczną. że formuła nie może stać się schematem zdania fałszywego. czy jest on kontrtautologią. to jest zazdrosny. na przykład Zdam egzamin lub nie zdam egzaminu. że jeśli Jan jest zakochany. Następnie sprawdzamy. to jeśli Jan nie jest zazdrosny.

to nie jestem przeciw. 56 . samo zdanie jest wewnętrznie sprzeczne (jest fałszem logicznym). (p → ~ q) ∧ (p ∧ q) 1 1 01 1 1 1 1 Ponieważ schemat badanego zdania jest kontrtautologią. ale ja jestem za i jestem przeciw jest wewnętrznie sprzeczne.Przykład: Zbadamy czy zdanie Jeżeli jestem za.

również prawdziwe musi być B. że nie jest możliwa sytuacja. Schematy te piszemy na ogół w specjalnej formie – schemat pierwszego nad kreską. musimy najpierw napisać schematy obu zdań. WYNIKANIE LOGICZNE. Aby tego dokonać.6. aby zdanie A było prawdziwe. ujmując rzecz inaczej. gdy nie jest możliwa sytuacja. czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. a drugie fałszywe (lub.1. Posługując się schematami zdań oraz tabelkami zerojedynkowymi można sprawdzać poprawność logiczną prostych wnioskowań. Wpisujemy symbol 1 przy głównym spójniku zdania A. a jednocześnie B fałszywe. mówiąc o tak zwanym wynikaniu logicznym. że z pewnego zdania A wynika (w szerokim znaczeniu tego słowa) zdanie B. a 0 przy głównym spójniku zdania B i wyciągamy z takich założeń wszelkie konsekwencje – podobnie jak to czyniliśmy 57 .1. od spójników logicznych).6. w przypadku wynikania logicznego to. a B fałszywe. W tym celu musimy najpierw zapoznać się z pojęciem wynikania logicznego. w przypadku rachunku zdań. a pod kreską schemat drugiego: schemat zdania A –––––––––––––– schemat zdania B Następnie sprawdzamy. to i prawdziwe musi być drugie). To czy z jednego zdania wynika logicznie drugie możemy łatwo sprawdzić przy pomocy metody zero-jedynkowej. Stosunek wynikania uzależniony był tam od znaczenia słów „starszy” i „młodszy. ale nie z wynikaniem logicznym. aby zdanie A było prawdziwe. ŁYK TEORII. 1. aby pierwsze było prawdziwe. gdy prawdziwe jest pierwsze zdanie. to gdy tylko A jest prawdziwe. I tak na przykład. W logice pojęciem wynikania posługujemy się w bardzo ścisłym sensie. jak kto woli. podobnie jak sprawdzamy. a B fałszywe. bo nie jest możliwe. Mówimy. Czyli. W przykładzie powyżej mieliśmy do czynienia z wynikaniem w szerokim sensie. uzależnione jest tylko i wyłącznie od obecnych w nich stałych logicznych (a więc. aby zdanie A było prawdziwe. w przypadku gdy ze zdania A wynika zdanie B. ze zdania Jan jest starszy od Piotra wynika zdanie Piotr jest młodszy od Jana. czy jest możliwa sytuacja.

1. będzie to oznaczać. Gdy natomiast wyciągając konsekwencje z przyjętego założenia dojdziemy do sprzeczności. CZY Z JEDNEGO ZDANIA WYNIKA DRUGIE. zgodnie z definicją wynikania. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. jeśli sprzeczności nie ma. 58 . że nie jest możliwe aby A było prawdziwe a B fałszywe. czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. będzie to wskazywać. zakładamy. czy może ona wystąpić. że ostatecznie nigdzie nie wystąpi sprzeczność. a zatem. wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. ze zdania A nie wynika B. ze zdania A nie wynika logicznie zdanie B. jeżeli otrzymamy sprzeczność. a więc.przy badaniu tautologii i kontrtautologii.2. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. gdy podatki nie są wysokie. q – podatki są wysokie. a drugie fałszywe. Gdy okaże się. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: p≡~q –––––––– q→~p p – gospodarka rozwija się dobrze. DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie metoda badania czy z jednego zdania wynika zdanie drugie wygląda następująco: – – – – piszemy schematy zdań.6. Przykład: Sprawdzimy. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. sprawdzamy. to gospodarka nie rozwija się dobrze. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. że sytuacja gdzie zdanie A jest prawdziwe. a B fałszywe może zaistnieć. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. świadczy to.

a drugie fałszywe. a drugie fałszywe nie jest możliwa. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. 1 p≡~q –––––––– q→~p 0 Z fałszywości implikacji możemy określić wartości logiczne zmiennych p oraz q i przenieść je do pierwszego zdania: 11 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Gdy na podstawie prawdziwości q obliczymy wartość prawej strony równoważności otrzymamy ewidentną sprzeczność – prawdziwą równoważność z jednym członem prawdziwym. gdy podatki nie są wysokie wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. czy może zajść sytuacja. 110 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Widzimy zatem. że sytuacja aby pierwsze zdanie było prawdziwe. 59 . Możemy zatem powiedzieć. Sprawdzamy teraz. to gospodarka nie rozwija się dobrze. że ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. a drugim fałszywym.Uwaga na błędy! Należy bezwzględnie pamiętać o zastępowaniu tych samych zdań prostych występujących w różnych miejscach przez te same zmienne.

to był na niej Zdzisiek lub Wacek. oraz p ∨ q. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) Sprawdzamy teraz. a następnie samych zmiennych p.Uwaga na błędy! W opisany wyżej sposób sprawdzamy zawsze. Jest to bardzo duży błąd. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. a nie na odwrót. wynika logicznie zdanie Jeśli impreza się nie udała. q i r. Przykład: Sprawdzimy. Zdarza się. czy z pierwszego zdania wynika zdanie drugie. Wartości tych zmiennych przenosimy do pierwszego zdania: 0 0 1 0 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 Po obliczeniu wartości koniunkcji p i q oraz negacji r. okazuje się. czy możliwa jest sytuacja. 1 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 0 Z fałszywości implikacji na dole łatwo obliczamy wartości ~ r. iż niektórzy nie zwracają uwagi na tę istotną różnicę i na zasadzie „coś z czegoś wynika” beztrosko dają odpowiedź: zdanie pierwsze wynika z drugiego. że w badanych schematach wszystko się zgadza – nie ma żadnej sprzeczności: 0 0 0 1 10 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 60 . a drugie fałszywe. to impreza się nie udała.

wynikanie nie zachodzi. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. posługując się twierdzeniem o dedukcji. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. wykorzystać można również pojęcie tautologii. tak zwane twierdzenie o dedukcji. następnie połączyć je spójnikiem implikacji. Jeśli formuła jest tautologią. Do sprawdzania. Stwierdzamy zatem. gdy formuła A → B jest tautologią. to oznacza to. gdy podatki nie są wysokie. to impreza udała się. czy jest ona tautologią jest bardzo proste: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) 1 101 0 10 01 Otrzymana sprzeczność świadczy. głosi bowiem co następuje: ze zdania A wynika logicznie zdanie B wtedy i tylko wtedy. ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. że formuła jest tautologią. 1.6. sprawdzić czy z jednego zdania wynika drugie.Brak sprzeczności świadczy. po czym sprawdzić. Przykład: Sprawdzimy. 61 . aby pierwsze zdanie było prawdziwe. jeśli formuła tautologią nie jest. a drugie fałszywe. to gospodarka nie rozwija się dobrze.3. Aby. zgodnie z twierdzeniem o dedukcji. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy twierdzenia o dedukcji czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. musimy napisać schematy tych zdań. iż ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. wynika logicznie zdanie Jeśli nie było Zdziśka i nie było Wacka. że jak najbardziej możliwa jest sytuacja. Jedno z ważniejszych twierdzeń logicznych. że w tym wypadku zdanie drugie nie wynika logicznie ze zdania pierwszego. rozpatrywany już przykład – czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. czy tak zbudowana formuła jest tautologią. tym razem przy pomocy twierdzenia o dedukcji. Formuła powstała z połączenia implikacją schematów zdań wygląda następująco: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) Sprawdzenie. a więc. to impreza się nie udała.

62 . że formuła nie jest tautologią.Po połączeniu implikacją schematów powyższych zdań otrzymujemy formułę: [(p ∧ q) → ~ p] → [(~ p ∧ ~ q) → r] Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem otrzymujemy ostatecznie: [(p ∧ q) → ~ r] → [(~ p ∧ ~ q) → r] 000 1 10 0 101 10 0 0 Brak sprzeczności świadczy. A zatem ze zdania pierwszego nie wynika logicznie zdanie drugie.

natomiast w przypadku reguły niededukcyjnej (zawodnej) wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. świadczy to. że jest to coś zawsze poprawnego – tak jednak nie jest. iż dziś rano jaskółki nisko latają. Sprawdzenie poprawności wnioskowania rozpoczynamy od napisania schematów wszystkich zdań wchodzących w jego skład. Gdy natomiast założenie prawdziwości przesłanek i fałszywości wniosku doprowadzi do sprzeczności. a to z kolei świadczy o tym. 1. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). sprawdzaliśmy jednocześnie. Gdy ktoś na podstawie wiary. w którym pierwsze zdanie pełni rolę jedynej przesłanki. 63 . znany już z poprzedniego rozdziału. to taka. jeśli wniosek wynika logicznie z przesłanek. to jest to właśnie wnioskowanie. układ schematów nazywamy regułą wnioskowania (lub regułą inferencji. czy możliwa jest sytuacja. dochodzi do wniosku. a zatem oparte na niej wnioskowanie jest poprawne. aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. poprawność bardzo prostego wnioskowania. albo po prostu regułą).1. Schematy przesłanek piszemy nad kreską. jeszcze o tym nie wiedząc.7. schemat wniosku pod kreską.7. Wnioskowanie jest to proces myślowy. to po południu będzie deszcz. WNIOSKOWANIA.1. Taki. w której wniosek wynika logicznie z przesłanek. Obecnie zajmiemy się wnioskowaniami z większą ilością przesłanek. wśród reguł wyróżniamy bowiem reguły dedukcyjne (inaczej mówiąc niezawodne) i reguły niededukcyjne (zawodne). że mamy do czynienia z regułą dedukcyjną (niezawodną). że dziś po południu będzie padać. Jeśli sytuacja taka może wystąpić (nigdzie nie pojawia się sprzeczność) to znaczy to. Nazwa „reguła” mogłaby sugerować. Gdy badaliśmy. iż wnioskowanie jest poprawne. że oparte na tej regule wnioskowanie jest z logicznego punktu widzenia niepoprawne. Reguła dedukcyjna (niezawodna). oraz faktu. Mówimy bowiem. że dana reguła jest niededukcyjna (zawodna). a jednocześnie wniosek fałszywy. iż jeśli jaskółki rano nisko latają. Badanie dedukcyjności reguły przeprowadzamy sprawdzając. a drugie wniosku. Badanie logicznej poprawności wnioskowania wiąże się ściśle z pojęciem wynikania logicznego. ŁYK TEORII.

a jednocześnie wniosek fałszywy: 1 1 p → (q ∨ r). Schematy zdań ułożone w formie reguły. zakładamy. że wszystkie przesłanki są prawdziwe. Wniosek poznajemy zwykle po zwrotach typu „zatem”. na której opiera się powyższe wnioskowanie. Wacka nie ma w barze. – jeżeli otrzymamy sprzeczność. We wnioskowaniu tym widzimy dwa zdania stanowiące przesłanki oraz oczywiście zdanie będące wnioskiem. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI WNIOSKOWAŃ. czy może ona faktycznie wystąpić.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie sprawdzenie poprawności wnioskowania wygląda następująco: – – piszemy schematy zdań w postaci reguły. Zatem Wacek nie dostał wypłaty. ~ q ––––––––––––– ~p Badając.7. sprawdzamy. 1. ~ q ––––––––––––– ~p 0 64 . to znak. że reguła jest niededukcyjna (zawodna): wniosek nie wynika z przesłanek. czy reguła jest niezawodna. – wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. a więc. a wniosek fałszywy. czy możliwa jest sytuacja aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. czy wniosek wynika z przesłanek. że reguła jest dedukcyjna (niezawodna): wniosek wynika logicznie z przesłanek. Przykład: Sprawdzimy poprawność wnioskowania: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. a zatem badane wnioskowanie jest poprawne. sprawdzamy.2. wyglądają następująco: p → (q ∨ r). jeśli sprzeczności nie ma. „a więc” itp. świadczy to. a więc wnioskowanie jest logicznie niepoprawne.

iż badane wnioskowanie nie jest poprawne. ~ q ––––––––––––– ~p 01 Ponieważ przy takich podstawieniach nie pojawia się nigdzie sprzeczność. aby przesłanki były prawdziwe. ponieważ fałszywe są oba jej człony. Zatem Wacek nie dostał wypłaty lub jest u Zenka.Dalsze kroki. iż prawdziwa implikacja z prawdziwym poprzednikiem musi mieć prawdziwy następnik. wpisujemy wartość 1 nad spójnikiem alternatywy. a wniosek fałszywy. Wacka nie ma w barze. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 65 . ~ q ––––––––––––– ~p∨r 0 Następnie obliczamy wartości członów alternatywy we wniosku oraz wartość q. Po bliższym przyjrzeniu się implikacji odkrywamy w niej sprzeczność: 1 1 000 10 p → (q ∨ r). że fałszywa musi być alternatywa (q ∨ r). Przykład: Zbadamy teraz poprawność wnioskowania będącego modyfikacją rozumowania z poprzedniego przykładu. Na podstawie tych faktów możemy dać ostateczną odpowiedź. znając wartość alternatywy oraz jednego z jej członów – q. czyli jej wniosek nie wynika z przesłanek. Wartości te przepisujemy do pierwszej przesłanki i stwierdzamy. wykazaliśmy że możliwa jest sytuacja. na której oparte jest wnioskowanie zaczynamy następująco: 1 1 p → (q ∨ r). Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. Badając regułę. następnie przepisujemy te wartości i wiedząc. Powyższa reguła jest zatem zawodna. obliczamy wartość r – 1: 1 1 011 10 p → (q ∨ r). które musimy wykonać przedstawiają się następująco: obliczamy wartości zdań p oraz q na podstawie znajomości wartości ich negacji.

a badane wnioskowanie poprawne. to jest nim też „Lolek” lub „Tola”. podobnie jak przy sprawdzaniu czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. to jest nim „Lolek” a nie jest „Bolek”. Powyższa reguła jest zatem niezawodna. Jeśli „Bolek” jest agentem. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji r. Jeśli jednak „Tola” nie jest agentem. zaś nie jest nim „Tola”. Teraz łatwo obliczamy wartości p oraz q i przepisujemy je. q → (p ∨ r). ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 Oczywiście jest to równie dobre rozwiązanie. Na przykład w powyższym przykładzie ostateczny wynik mógł wyglądać następująco: 1 1 010 10 p → (q ∨ r). że tym razem nie jest możliwa sytuacja. a wniosek fałszywy. aby przesłanki były prawdziwe. q → (p ∨ r). Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego wnioskowania: Jeśli „Lolek” jest agentem. że prawdziwy musi być jej następnik – koniunkcja p ∧ ~ q. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––––– r Po założeniu prawdziwości przesłanek oraz fałszywości wniosku. to agentem jest też „Bolek”. Po 66 . Tak więc to „Tola” jest agentem.Pokazaliśmy. sprzeczności mogą pojawić się w różnych miejscach. a następnie przepisaniu wszędzie wartości r otrzymujemy: 1 0 1 0 01 p → (q ∧ ~ r). UWAGA! Badając dedukcyjność reguł. Reguła na której oparte jest powyższe wnioskowanie wygląda następująco: p → (q ∧ ~ r). W trzeciej przesłance mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem stwierdzamy.

aby przesłanki były prawdziwe. Ale Mike nie zastrzelił Billa. Do sprawdzenia poprawności wnioskowania można również wykorzystać pojęcie tautologii. to zrobił to John. Jeśli zaś John nie zastrzelił Billa. że reguła jest niezawodna (a zatem oparte na niej wnioskowanie poprawne) gdy tautologią jest implikacja.3. której poprzednik będą stanowić połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. a następnik – wniosek. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Sprzeczność w pierwszej przesłance pokazuje. Reguła na której opiera się wnioskowanie wygląda następująco: ~ p → q. Twierdzenie o dedukcji mówi bowiem. Zatem to Ted zastrzelił Billa. ~ r –––––––––––––––––––––– p Aby móc skorzystać z twierdzenia o dedukcji musimy zbudować implikację.7. której poprzednik stanowią połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. a następnik – wniosek. w podobny sposób. to zrobił to Ted lub Mike. następnie bierzemy wszystkie przesłanki w jeden największy nawias i łączymy to wyrażenie z wnioskiem przy pomocy symbolu implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 67 . 1. ~ q → (p ∨ r). Wnioskowanie jest więc poprawne.obliczeniu wartości koniunkcji w pierwszej przesłance oraz alternatywy w drugiej otrzymujmy: 1 1 00 10 0 1 110 101 1 110 p → (q ∧ ~ r). a wniosek fałszywy. jak to czyniliśmy przy okazji sprawdzania. że bierzemy w nawias pierwszą przesłankę. bierzemy powstałe wyrażenie w nawias i łączymy koniunkcją z wziętą w nawias trzecią przesłanką. Przykład: Zbadamy przy pomocy twierdzenia o dedukcji następujące wnioskowanie: Jeżeli to nie Ted zastrzelił Billa. łączymy ją koniunkcją z wziętą w nawias drugą przesłanką. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. iż nie jest możliwa sytuacja. Praktycznie czynimy to tak. q → (p ∨ r). WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII.

Podkreślmy więc: Tautologią może być (lub nie być) pojedyncza formuła. że reguła na której opiera się wnioskowanie jest zawodna. Ważne jest. 68 . Po przepisaniu jej oraz obliczeniu wartości ~ q i alternatywy p ∨ r otrzymujemy: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 01 1 00 0 110 0 0 Przy takim podstawieniu symboli 0 i 1 w badanej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Nie wolno jednak mylić pojęć i mówić na przykład. Formuła nie jest więc tautologią. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie badaliśmy niezawodność (dedukcyjność) reguły korzystając z pojęcia tautologii. Dedukcyjna (niezawodna) może być (lub nie być) reguła. Znowu mamy prawdziwą koniunkcję. gdzie zmienne te jeszcze występują: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 0 0 110 0 0 W pierwszym nawiasie mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem możemy obliczyć wartość q – 1. to prawdziwe muszę być oba jej człony – koniunkcja w nawiasie klamrowym oraz ~ r. trzeba to robić bardzo uważnie. a samo wnioskowanie niepoprawne. Można badać dedukcyjność reguły korzystając z pojęcia tautologii. Wartości p i r możemy przepisać tam. ale wtedy musimy najpierw zbudować odpowiednią formułę. czy formuła ta jest tautologią. aby dobrze zlokalizować główny spójnik poprzednika implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 1 0 0 Ponieważ mamy prawdziwą koniunkcję. czyli ciąg formuł. albo że formuła jest (lub nie jest) dedukcyjna. Ponieważ w powyższym schemacie mamy bardzo dużo nawiasów. z czego wnioskujemy. że reguła jest (bądź nie jest) tautologią. z czego wnioskujemy o prawdziwości implikacji ~ p → q oraz ~ q → (p ∨ r).Następnie sprawdzamy.

Czym różni się sprawdzenie poprawności wnioskowania. czy z jednego zdania wynika drugie zdanie jest po prostu sprawdzeniem poprawności wnioskowania mającego tylko jedną przesłankę. trzy. czy wniosek z niej wynika. lub przykładowo zapisany na papierze. 69 .. Wynikanie natomiast to związek mogący zachodzić pomiędzy przesłankami i wnioskiem.4. gdy stosunek taki nie zachodzi.1.7. Gdy mamy wnioskowanie z tylko jedną przesłanką.. od sprawdzenia. Wnioskowanie może być logicznie poprawne – wtedy gdy między przesłankami a wnioskiem zachodzi stosunek wynikania. Czym wnioskowanie różni się od wynikania? Wnioskowanie to pewien proces myślowy zachodzący w głowie rozumującej osoby. sprawdzamy czy wniosek wynika logicznie z przesłanek. sześćdziesiąt itd.. Wnioskowania mogą mieć różną ilość przesłanek: jedną. a więc czy z jednego zdania wynika drugie zdanie.. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie? Praktycznie niczym się nie różni.. dziesięć. Mówiąc jeszcze inaczej: sprawdzenie.. lub logicznie niepoprawne. Sprawdzając czy wnioskowanie jest poprawne. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. po prostu sprawdzamy. dwie.

Możemy również powiedzieć. którego schematem jest tautologia. iż formułą danego rachunku logicznego nazywamy każde poprawnie zbudowane wyrażenie tego rachunku. Schemat główny tego zdania wygląda następująco: (~ p ∨ q) → ~ r. że reguła jest schematem całego wnioskowania. r – pojadę na wakacje). Mówiąc „schemat zdania” rozumiemy przez to na ogół domyślnie schemat główny. p ≡ ∨ q. q – nie pojadę na wakacje) nie jest jego schematem głównym. ~ q. Można powiedzieć. Kontrtautologia – formuła będąca schematem wyłącznie zdań fałszywych. Formuła – według ścisłej definicji formuła jest to wyrażenie zawierające zmienne. formuła p → q (p – nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni.SŁOWNICZEK. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. bądź też jako alternatywa p ∨ (q → r). p ∨ q → r może być rozumiane jako implikacja (p ∨ q) → r. Formułami klasycznego rachunku zdań są np. Schemat główny zdania – jest to schemat zawierający wszystkie spójniki logiczne dające się wyodrębnić w zdaniu (najdłuższy możliwy schemat danego zdania). natomiast nie są formułami tego rachunku wyrażenia: p ~ q. q – obleję sesję na uczelni. (p – zarobię wystarczająco dużo. reguła inferencji) ciąg formuł wśród których wyróżnione są przesłanki i wniosek. (p ∧ q) ≡ ~ r. W języku naturalnym amfibolią jest na przykład zdanie: Oskarżony zakopał łup wraz z teściową. Amfibolia – wyrażenie wieloznaczne. Reguła – (reguła wnioskowania. w przypadku zdania Jeżeli nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni to nie pojadę na wakacje. Reguła dedukcyjna – (reguła niezawodna) – reguła w której niemożliwe jest. Oparte na takiej regule wnioskowanie jest logicznie poprawne (dedukcyjne). 70 . p ∨ ~ (r → s). w których nie jest jednoznacznie określony spójnik główny. którego schematem jest kontrtautologia. tak jak formuła jest schematem pojedynczego zdania.: p. Np. dopuszczające kilka możliwości interpretacji. Fałsz logiczny – (zdanie wewnętrznie sprzeczne) – zdanie. natomiast wniosek schematem zdania fałszywego. Na gruncie rachunku zdań amfiboliami są wyrażenia. → (p ∧ q). Prawda logiczna – zdanie. Np.

lub. Tautologia – formuła będąca schematem wyłącznie prawdziwych zdań.to. W formule (p ∨ q) → r spójnikiem głównym jest implikacja.. która nie jest w stanie stać się schematem zdania fałszywego. Zdanie proste – zdanie w którym nie występuje żaden spójnik logiczny. W klasycznym rachunku zdań zmienne zdaniowe symbolizowane są na ogół przez litery p. Do stałych logicznych KRZ zaliczamy spójniki logiczne. i.wtedy i tylko wtedy w znaczeniu ściśle zdefiniowanym w tabelkach zerojedynkowych. 71 . W każdej formule musi być taki spójnik i może być on tylko jeden. że. niezależnie od tego. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). w formule p ∨ (q → r) – alternatywa. jeśli. Wnioskowanie – proces myślowy.Spójnik główny – spójnik niejako wiążący w całość całą formułę. Wartość logiczna zdania – prawdziwość lub fałszywość zdania. q.. itd.. Zdanie – mówiąc „zdanie” rozumiemy przez to w logice „zdanie w sensie logicznym”. tautologia jest to formuła. natomiast w ~ [(p ∨ q) → r] negacja. r.. Zdaniami w sensie logicznym są tylko zdania oznajmujące. s. za który można podstawić zdanie... Zmienna zdaniowa – symbol. jakie zdania podstawialibyśmy za obecne w niej zmienne. Stała logiczna – stałe logiczne wraz ze zmiennymi i znakami interpunkcyjnymi (nawiasami) składają się na język danego rachunku logicznego. Innymi słowy. Spójnik logiczny – spójnikami logicznymi są wyrażenia nieprawda.

Prawda jest taka.e przez greckiego filozofa Arystotelesa. na której wnioskowanie to jest oparte. że sylogistyka jest najstarszym systemem logicznym – opracowana została w IV w p. 72 . Spróbujmy jednak zbadać powyższe rozumowanie na gruncie rachunku zdań. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. aby zaszła sytuacja: 1 1 p. że jest to rozumowanie poprawne. Ponieważ ani przesłanki. jak się wydaje.n. którzy choć w zarysach przypominają sobie pojęcie wynikania logicznego łatwo zauważą. Każdy pies jest ssakiem. wygląda zatem następująco: p. WSTĘP. ani wniosek nie zawierają w sobie spójników logicznych. Aby się o tym przekonać. Opisany w poprzednim rozdziale klasyczny rachunek zdań nie jest niestety narzędziem nadającym się do analizy wszelkich rozumowań. Reguła. rozważmy następujące rozumowanie: Każdy jamnik jest psem. gdyż nic nie stoi na przeszkodzie. q –––– r Reguła ta nie jest oczywiście dedukcyjna. Na marginesie dodajmy. aby przesłanki były prawdziwe. q –––– r 0 Jaki morał wynika z powyższego przykładu? Ktoś mógłby powiedzieć. Nie jest to jednak dobry wniosek. a więc wniosek. ich schematami będą reprezentujące zdania proste pojedyncze zmienne zdaniowe. Nawet dla osoby nie znającej logiki powinno być oczywiste. Ci. Zamiast rachunku zdań należało tu bowiem wykorzystać system nazywany sylogistyką (teorią sylogizmów) lub czasem rachunkiem nazw. że logika jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem – rozumowanie w sposób oczywisty poprawne okazało się na gruncie logiki błędnym.Rozdział II SYLOGISTYKA. że nie jest możliwe. wynika z przesłanek. że do analizy powyższego przykładu użyliśmy niewłaściwego narzędzia. a wniosek fałszywy.

Nikt nie ma wątpliwości.. żadne.. Sporządzanie schematów zdań polegać będzie na wyszukiwaniu tych zwrotów i zastępowaniu ich odpowiednimi symbolami. – „i”. że zwrot każde.. niektóre.. w miejscach wykropkowanych znajdować się powinny nazwy.. pilny student uniwersytetu.1... sylogistyka nazywana jest rachunkiem nazw. student.1.1... niektórzy politycy nie są złodziejami itp.. na przykład każdy pies jest ssakiem.. że nazwa wcale nie musi składać się tylko z jednego rzeczownika – nazwami są również na przykład takie wyrażenia jak duży pies. – „o”. Łatwo zauważyć... Przyjęło się. jest. oznaczany jest symbolem litery „a”.. że aby przy użyciu takich zwrotów powstały sensowne wyrażenia. czy złodziej.. nie jest. że elementami łączonymi przez stałe logiczne są tu nazwy......2. . żaden.... Na gruncie sylogistyki rolę stałych logicznych pełnią nie spójniki zdaniowe. poznanie teorii sylogizmów rozpoczniemy od nauki zapisywania schematów zdań. ale cztery następujące zwroty: każde. Podobnie jak to było w przypadku rachunku zdań.. czy też złodziej poszukiwany listem gończym w całym kraju.. niektóre. 2.. W tym miejscu konieczne jest małe wyjaśnienie odnośnie nazw. Nazwy nie muszą też odnosić się jedynie do obiektów fizycznych – mogą one wskazywać również „byty” bardziej abstrakcyjne – na przykład uczucia... ssak. jest.. są. własności czy też procesy dziejące się w czasie.. niektóre. SCHEMATY ZDAŃ. Z tego właśnie powodu. – litery„e”. 73 . niektóre... są.. żaden student nie jest analfabetą. nie są. nie są. że nazwami są takie wyrażenia jak pies. ŁYK TEORII.. Trzeba jednak koniecznie zaznaczyć.. nie jest.

jakie przyjmują one w sylogistyce. Zdania tych czterech typów nazywamy zdaniami kategorycznymi. a każda z nich może łączyć tylko dwie nazwy.Nazwami są więc wyrażenia takie jak wielka miłość. Zdania kategoryczne typu każde S jest P oraz żadne S nie jest P nazywamy zdaniami ogólnymi – ponieważ stwierdzają one pewien fakt dotyczących wszystkich obiektów objętych nazwą S. strach przed sprawdzianem. znaczenie zdań szczegółowych. wyprawa w kosmos lub zapalenie wyrostka robaczkowego. Zmienne odpowiadające nazwom w schematach sylogistycznych przyjęło się oznaczać przy pomocy dużych liter S oraz P – symbole te pochodzą one od łacińskich nazw subiectum – podmiot. a nie tylko niektóre. Tak więc na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. egzamin z logiki. Dodatkowo zdania każde S jest P i niektóre S są P określamy jako zdania twierdzące. w systemie tym istnieje możliwość napisania jedynie czterech rodzajów schematów: S a P – oznaczający zdanie każde S jest P. oraz praedicatum – orzecznik. Zbiór wszystkich desygnatów nazwy to zakres (lub inaczej: denotacja) nazwy. Problematyka nazw dokładniej zostanie omówiona w rozdziale IV. Ponieważ w sylogistyce mamy tylko cztery stałe logiczne. iż istnieją 74 . Oto tabelka systematyzująca powyższe wiadomości. S e P – żadne S nie jest P. oraz S o P – niektóre S nie są P (lub: istnieją S nie będące P). Zwroty niektóre oznaczają tu bowiem przynajmniej niektóre. nie mówiąc jednakże równocześnie (wbrew temu. Zdania kategoryczne: schemat SaP SeP SiP SoP każde S jest P żadne S nie jest P niektóre S są P (istnieją S będące P) niektóre S nie są P (istnieją S nie będące P) Zdanie nazwa zdania zdanie ogólno-twierdzące zdanie ogólno-przeczące zdanie szczegółowo-twierdzące zdanie szczegółowo-przeczące Należy zwrócić uwagę na specjalne. zdania typu niektóre S są P oraz niektóre S nie są P nazywamy zdaniami szczegółowymi – bo mówią one tylko o niektórych S. żelazne zdrowie. co się potocznie przyjmuje). S i P – niektóre S są P (lub: istnieją S będące P). że istnieją obiekty S będące jednocześnie P. Obiekty wskazywane przez nazwy określamy mianem desygnatów danej nazwy. nieco inne od potocznego. natomiast żadne S nie jest P oraz niektóre S nie są P zdaniami przeczącymi. Zdanie niektóre S są P stwierdza tu tylko tyle.

nie przesądzając jednak. Ponieważ w sylogistyce mamy do czynienia jedynie z czterema możliwymi typami zdań. w znaczeniu że istnieją obiekty S nie będące jednocześnie P. Tak więc na przykład na gruncie sylogistyki za prawdziwe uznać należy zdanie S i P. Jest tak faktycznie. 75 . Schemat tego zdania to: SoP S – polityk. pisanie schematów wydaje się niezwykle proste. a za P – ssak. tu również kryć się mogą pewne utrudnienia. Schemat tego zdania to oczywiście: S a P. gdzie poszczególne zmienne oznaczają nazwy: S – szpak. choć. iż istnieją ludzie nie będący ptakami. Stwierdza ono bowiem niektóre psy są ssakami w znaczeniu. W związku z tym za prawdziwe należy uznać zdanie niektórzy ludzie nie są ptakami jako stwierdzające. 2. PRAKTYKA: ZAPISYWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ. Stwierdza ono że niektóre S nie są P. że tylko niektóre S są P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy politycy nie są złodziejami. czy są również obiekty S będące P. P – ptak. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy szpak jest ptakiem.też obiekty S nie będące P. Zdania niektóre S są P nie należy więc rozumieć. że istnieją psy będące jednocześnie ssakami. ale że istnieją pewne S (być może nawet wszystkie) będące P. gdy za S podstawimy nazwę pies. jak się za chwilę okaże.1. Podobna sytuacja zachodzi w przypadku zdania szczegółowo-przeczącego. P – złodziej. a nie że wśród wszystkich istniejących psów tylko część z nich jest ssakami.2.

że P musi odpowiadać jakaś nazwa – czy jednak wyrażenie pilni. gdy trzeba będzie określić. jednakże w kontekście rozważanego zdania pełni on rolę skrótu wyrażenia człowiek pilny lub osoba pilna – i tak właśnie należy go potraktować. iż w języku potocznym mało zdań ma formę dokładnie odpowiadającą któremuś ze schematów zdań kategorycznych. Większość problemów mogących pojawić się przy pisaniu schematów zdań na gruncie sylogistyki wynika z faktu.Uwaga na błędy! Pisząc co oznaczają poszczególne zmienne nazwowe. a nie politycy. każde [nazwa] jest [nazwa] czy też niektóre [nazwa] nie są [nazwa] itd. natomiast P złodziej. a więc np. Czy to jest nazwa? Często problemem może być ustalenie nazwy odpowiadającej zmiennej S lub P. co oznacza zmienna P. S – student. Tak więc ostateczne rozwiązanie zadania to: S i P. a nie złodzieje. 76 . Problem może pojawić się jednak. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci są pilni. 2. (lub w liczbie pojedynczej pilny) jest nazwą? Otóż sam przymiotnik pilny nazwą jeszcze nie jest. P – człowiek pilny. S oznacza nazwę polityk. a więc jego schemat powinien wyglądać S i P. Teoria mówi. podajemy nazwy w liczbie pojedynczej. Ze względów stylistycznych.1. Wydaje się oczywiste. że mamy do czynienia ze zdaniem szczegółowo-twierdzącym. brzmią one na ogół trochę (lub nawet całkiem) inaczej – a to. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że są to w istocie zdania kategoryczne odkrywamy dopiero po pewnym namyśle i odpowiedniej zmianie ich formy (choć oczywiście nie treści).3. a więc np.

77 . Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy. który przeczytał wszystkie książki – a więc wyrażenie dokładnie odpowiadające treścią zdaniu z przykładu.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Żaden uczony nie przeczytał wszystkich książek. Wtedy jednak również otrzymalibyśmy po podstawieniu nazw do schematu dość absurdalnie brzmiące wyrażenie – żaden uczony nie jest każdą książką lub coś podobnego. Pierwszą narzucającą się możliwością jest uznanie za termin P wyrażenia przeczytanie wszystkich książek – jako nazwy pewnego procesu. który przeczytał wszystkie książki lub ewentualnie ktoś. Prawidłowa odpowiedź jest taka. P – człowiek. ponieważ przeczenie już zostało oddane przy pomocy stałej „e” oznaczającej żaden nie jest. który przeczytał wszystkie książki. który nie przeczytał wszystkich książek. Mamy tu oczywiście do czynienia ze zdaniem ogólno-przeczącym. W takim jednak wypadku po podstawieniu tej nazwy do schematu S e P otrzymalibyśmy wyrażenie żaden uczony nie jest przeczytaniem wszystkich książek – co nie jest oczywiście zdaniem. Inną przychodzącą na myśl. że zmienna P oznacza w przypadku badanego zdania nazwę – człowiek. a więc jego schemat powinien wyglądać S e P. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie można łatwo popełnić pomyłkę uznając za P zdanie przeczące: człowiek. kto przeczytał wszystkie książki. Podobnie jednak jak w poprzednim przykładzie trudność może tu sprawić określenie nazwy odpowiadającej zmiennej P – jak łatwo bowiem zauważyć. Jest to błąd. choć również błędną. wiedział. możliwością jest uznanie za P nazwy książka lub każda książka. wyrażenie przeczytał wszystkie książki nazwą na pewno nie jest. że nie można mu ufać. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SeP S – uczony. kto choć trochę poznał Józefa. Po podstawieniu tego terminu do schematu S e P otrzymamy bowiem zdanie żaden uczony nie jest człowiekiem. którego schemat mieliśmy napisać. tylko nieco inaczej sformułowane.

Na pewno nie jest to Józef – co łatwo sprawdzić.Oczywiste jest. Co jest jednak odpowiednikiem S? W badanym zdaniu nie widać żadnego wyrażenia. to ludzie. również stałe logiczne występują czasem pod zmienioną postacią. S w powyższym przykładzie oznacza nazwę – ktoś. kto choć trochę poznał Józefa. choć trochę poznał Józefa. Co jednak będą oznaczały zmienne S i P? Doświadczenie z poprzednich przykładów podpowiada. że nie zostało już oddane przy pomocy stałej „o”). kto wiedział. Tak więc mamy ostateczne rozwiązanie: SaP S – ktoś. Ostateczne rozwiązanie: SoP S – człowiek. Jednakże treść zdania jasno wskazuje. Słowo każdy zostało już bowiem oddane w symbolu „a”. Tak więc nazwa S to po prostu człowiek. próbując podstawić tę nazwę do schematu każde S jest P. a więc jego schemat będzie wyglądał: S a P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy nie lubią zwierząt. iż mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym. a więc o schemacie S o P. że S oznacza każdy. że P oznacza termin ktoś. Problem może tu jednak również sprawić określenie znaczenia zmiennej S. o których ono mówi. Jest to oczywiście zdanie szczegółowo-przeczące. Zmiennej P odpowiada nazwa – ktoś kto lubi zwierzęta (pamiętamy. choć nie stwierdza tego wprost. kto lubi zwierzęta. P – ktoś. Czy to jest stała logiczna? Nie tylko odpowiadające zmiennym S oraz P nazwy mogą przybierać różnorodne formy. że nie można ufać Józefowi. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie błędem byłoby napisanie. kto choć trochę poznał Józefa. które zostaje oddane przez stałą „o” w zdaniu niczego więcej już nie ma. że owi niektórzy. P – ktoś. 78 . że nie można ufać Józefowi. które można by za S podstawić – poza zwrotem o lubieniu zwierząt oraz wyrażeniem niektórzy. kto wiedział.

kto twierdzi. Wprawdzie w zdaniu tym nie występuje wprost żadne z wyrażeń odpowiadających stałym a. ani niektóry (nawet w innej formie). Przykład: Napiszemy schemat zdania: Kto rano wstaje. jednakże można się go domyślić z treści zdania. o. czy też każdy. P – ktoś. odnoszącym się domyślnie do wszystkich ludzi. temu Pan Bóg daje. Tak więc schemat zdania wygląda następująco: 79 . a więc mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym: SaP S – ktoś. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nikt nie lubi gdy inni go krytykują. e. że widział UFO. Czy jest tam jakaś stała logiczna? Czasem wyrażenie odpowiadające którejś ze stałych logicznych może być w ogóle nieobecne (nie ma go nawet w innej formie). że widział UFO. jednakże zapewne każdy znający to powiedzenie uzna. Że nie są to dobre odpowiedzi łatwo się przekonać wstawiając te terminy za S w schemacie S e P. że mamy do czynienia ze zdaniem ogólnym. że zmiennej S odpowiada nazwa nikt lub ktoś. żaden. P – ktoś. że ktokolwiek to odpowiednik zwrotu wszyscy. kto czegoś nie lubi. Uwaga na błędy! Niektórzy mogą początkowo błędnie sądzić.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Ktokolwiek twierdzi. i. kto lubi. kto myli się lub kłamie. gdy inni go krytykują. W tym wypadku nikt. Wprawdzie w powyższym zdaniu nie ma wyrażenia każdy. jednakże oczywiste jest. myli się lub kłamie. to odpowiednik zwrotu żaden: SeP S – człowiek.

P – osoba. że powyższe wyrażenie stanowi negację zdania S a P. Nie są one zresztą konieczne. Teoretycznie więc jego schemat można by zapisać ~ (S a P) – i faktycznie czasami się tak robi. które stanowi negację któregoś ze zdań kategorycznych. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy polityk wierzy w to. już bez negacji. Na pierwszy rzut oka widać. DO ZAPAMIĘTANIA: Oto jak można oddać negacje wszystkich zdań kategorycznych: ~ (S a P) ≡ S o P ~ (S e P) ≡ S i P ~ (S i P) ≡ S e P ~ (S o P) ≡ S a P Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie jest prawdą. kto rano wstaje. co mówi. 80 . która wierzy w to. Szczególne często negacja występuje przy zdaniach ogólnotwierdzących. że zdanie nieprawda.SaP S – ktoś. co mówi równoważne jest zdaniu niektórzy politycy nie wierzą w to. Wracając do naszego przykładu możemy zatem powiedzieć. że mamy do czynienia z wyrażeniem. że niektórzy uczeni są nieomylni. Tak więc jego schemat zapisać można: SoP S – polityk. że każde S jest P mówi dokładnie to samo co niektóre S nie są P. Jednakże w tradycyjnie ujętej sylogistyce negacje nie występują. można więc je oddać przy pomocy schematu: SeP S – uczony. Przy użyciu symboliki logicznej można by to zapisać ~ (S a P) ≡ S o P. Zdanie to stanowi negację zdania szczegółowo-twierdzącego (czyli ~ (S i P)). P – osoba nieomylna. ponieważ negację każdego ze zdań kategorycznych można oddać przy pomocy równoważnego mu innego zdania. Co zrobić z negacją? Zdarza się czasem. że zdanie nie każdy polityk wierzy w to. co mówią. komu Pan Bóg daje. P – ktoś. Po chwili zastanowienia każdy przyzna. co mówi.

a nie. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – ptak kalający własne gniazdo. jakie są słuszne. Przykładowo wszystko okazało się słuszne. która nazwa odpowiada zmiennej S. Aby sprawę wyjaśnić zostawmy na chwilę negację i przyjrzyjmy się ogólnie zdaniom o formie wszystko A. że powyższe powiedzenie stanowi negację zdania o schemacie S a P. jednakże nazwa odpowiadająca zmiennej S została w nim umieszczona na końcu.Gdzie S. jest zły. a która P. że powiedzenie to ma charakter zdania ogólnego o schemacie S a P. Co jednak jest tu terminem S. że każde A jest B. lub też że nie jest prawdą. jak by się to mogło wydawać na pierwszy rzut oka? W takim wypadku otrzymalibyśmy stwierdzenie. że to każde B jest A. że S odpowiada nazwie zły ptak. co się świeci i podstawili je do schematu S o P (lub ~ (S a P) ). że wszystkie rzeczy. a P – ptak kalający własne gniazdo. co własne gniazdo kala. a P jako coś. co się świeci. a odpowiadająca P – na początku. co B – nie mówią one bynajmniej. a więc ma ono formę S o P. ale odwrotnie. Tak więc faktycznie mamy do czynienia ze zdaniem o schemacie S a P. a gdzie P? Czasem trudność przy pisaniu schematu sprawić może określenie. otrzymalibyśmy zdanie stwierdzające. Podobnie jak w przypadku zdania kto rano wstaje. 81 . P – zły ptak. jaką w życiu zrobiłem. okazała się słuszna. iż każde złoto się świeci. stwierdza. co w życiu uczyniłem. uczyniłem w swoim życiu. Jak widać nie jest to raczej to. Tymczasem w znanym powiedzeniu chodzi raczej o coś przeciwnego – że to każdy ptak kalający własne gniazdo. że każda rzecz. Czy jednak możemy uznać. temu Pan Bóg daje można się domyślać. a co P? Gdybyśmy określili S jak złoto. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Zły to ptak. że każdy zły ptak kala własne gniazdo. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie wszystko złoto. Oczywiste wydaje się. że niektóre rodzaje złota nie świecą się. o co chodzi w rozważanym przysłowiu.

Znaczy to po prostu. a drugie prawdziwe.. tylko właśnie każda matka jest kobietą.. czyli niektóre rzeczy świecące się. że w powyższym przypadku mamy do czynienia ze zdaniem twierdzącym (nie ma w nim przeczenia) oraz ogólnym (stwierdza coś o wszystkich obiektach pewnego typu. nie są złotem. a nie tylko o niektórych). Intuicja podpowiada. co to oznacza. że pierwsze z nich jest fałszywe. 82 . a za P – matka otrzymalibyśmy zdanie każda kobieta jest matką. Wyrażenie równoważne zdaniu z naszego przykładu. Nie jest to na pewno zdanie równoważne stwierdzeniu tylko kobiety są matkami – widać to już na pierwszy rzut oka chociażby dlatego. Ostateczna odpowiedź to: SoP S – coś. co się świeci stwierdza coś w rodzaju nie jest prawdą. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami.Tak więc zdanie nie wszystko złoto. P – kobieta. są. abyśmy prawidłowo określili nazwy przyporządkowane zmiennym S oraz P. że każda rzecz święcąca się jest złotem.. choć na pierwszy rzut oka zwrot ten nie odpowiada żadnej z poznanych stałych logicznych. że tylko kobiety są matkami. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – matka. co się świeci. Co znaczy „tylko”? Jako zdania kategoryczne można potraktować również wyrażenia ze zwrotem tylko.. P – złoto. a więc ni mniej ni więcej. Aby to dobrze zrozumieć. to każda matka jest kobietą. Jest to faktycznie właściwy schemat – ważne jest jednak. Tak więc nasuwa się schemat S a P.. Gdyby za S podstawić nazwę kobieta. iż wśród matek mamy tylko i wyłącznie kobiety. należy sobie wyobrazić.

Schemat zdania tylko artyści są zarozumiali to S a P. a P – artysta. żaden nie jest. a więc zawierających zwroty: każdy jest.4. 2. Czy na gruncie sylogistyki da się napisać schemat każdego zdania? Nie. że opisuje ono fakt. 83 . P – artysta. Schemat tego zdania to: SoP S – osoba zarozumiała. Jeden polega na wyobrażeniu sobie.DO ZAPAMIĘTANIA: Zdania typu tylko A są B zawsze możemy przedstawić przy pomocy schematu S a P. P = A. a następnie zanegowaniu go zgodnie z zasadami opisanymi wyżej w punkcie co zrobić z negacją?. Na gruncie sylogistyki można pisać tylko schematy zdań kategorycznych. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie tylko artyści są zarozumiali. znajdujemy zdanie równoważne negacji S a P. iż wśród osób zarozumiałych są też inni ludzi oprócz artystów. Do powyższego rozwiązania dojść można na dwa sposoby. niektóre są i niektóre nie są (lub zwroty im równoważne). napisanie jego schematu jest niemożliwe. gdzie S = B. a więc inaczej mówiąc – niektóre osoby zarozumiałe nie są artystami. Drugi sposób na otrzymanie prawidłowego schematu rozważanego zdania polega na zbudowaniu najpierw schematu zdania tylko artyści są zarozumiali. gdzie S – osoba zarozumiała. Gdy zdanie nie zawiera takiego zwrotu.1. którym jest S o P. Po chwili zastanowienia każdy powinien zobaczyć. Ponieważ ostatecznie musimy napisać schemat negacji tego stwierdzenia. CZĘSTO ZADAWANIE PYTANIA. co oznacza zdanie mówiące że nie tylko artyści są zarozumiali.

2.Czy nazwy koniecznie musimy oznaczać zmiennymi S oraz P? Nie jest to konieczne. jaki musi spełniać każdy sylogizm jest ilość nazw obecnych w owych trzech zdaniach – zawsze są to trzy nazwy. Przyjęte jest. Zatem niektórzy wychowawcy nie są szczęśliwi. ŁYK TEORII. Co to jest sylogizm? Sylogizm. natomiast nazwę M – 84 .2. używana jest zwykle litera M. której nie ma w konkluzji. Przykładowy sylogizm może wyglądać następująco: Każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny.1. zapisane w znanej z rachunku zdań formie reguły. Tak więc oprócz zmiennych S oraz P w schematach zdań składających się na sylogizm wykorzystać trzeba jeszcze trzeci symbol – zwykle jest to M. Dodatkowym warunkiem. 2. Natomiast trzecia nazwa – ta. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW METODĄ DIAGRAMÓW VENNA. Sylogizm zawsze musi składać się z trzech zdań kategorycznych: dwóch przesłanek i wniosku. Dlatego też oznaczenie nazw innymi symbolami choć nie jest błędem. a która jest za to zawsze w obu przesłankach – oznaczana jest symbolem M. nazwę oznaczoną P – terminem większym. które nazwy oznaczymy jaką zmienną. 2. Tradycyjnie nazwę oznaczoną przez S nazywamy terminem mniejszym sylogizmu. Niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni. Jeżeli zachodzi potrzeba wykorzystania kolejnego symbolu na oznaczenie nowej nazwy (patrz niżej). choć takie rozwiązanie jest bardzo mocno ugruntowane w tradycji. to pewien ściśle określony rodzaj wnioskowania. przyjmują następującą postać: PaM SoM ––––– SoP W sylogizmie ważne jest. sprawia wrażenie mało eleganckiego. Schematy powyższych zdań. aby symbole S oraz P zarezerwować dla nazw obecnych w konkluzji wnioskowania.

85 . natomiast niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni przesłanką mniejszą. ponieważ jednak jest to nazewnictwo stosowane w wielu podręcznikach logiki. lub. nazywana jest przesłanką mniejszą. Sprawdzenie poprawności sylogizmu. aby przesłanki były prawdziwe. nazywana jest przesłanką większą sylogizmu. Zapamiętanie określeń poszczególnych terminów nie powinno zresztą sprawić trudności nikomu. to prawdziwy musi być również i wniosek. Sylogizm to rodzaj wnioskowania. W przykładzie z początku tego paragrafu nazwa wychowawca stanowi zatem termin mniejszy. jeśli przesłanki są prawdziwe.terminem średnim. natomiast ta. Znajomość powyższej terminologii nie jest może najważniejsza dla rozwiązywania zadań z zakresów sylogizmów. dobrze jest je znać. Reguła jest niezawodna. Jak pamiętamy z rachunku zdań wnioskowanie jest poprawne. ujmując to samo innymi słowy. w której obok M występuje S. Przesłanka każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny jest przesłanką większą. natomiast M – średni. gdy na mocy znaczenia stałych logicznych nie jest możliwa sytuacja. która obok nazwy oznaczanej M zawiera również termin P. natomiast wniosek fałszywy. natomiast człowiek tolerancyjny termin średni. że przesłanka. w przypadku niezawodnej reguły. zgodnie z którymi S oznacza rozmiar mały. Sprawdzanie poprawności sylogizmu. na której wnioskowanie jest oparte. Kończąc rozważania na temat tradycyjnej terminologii dodajmy. kto skojarzy je z popularnymi i ogólnie znanymi oznaczeniami odzieży. gdy wniosek wynika logicznie z przesłanek. nazwa człowiek szczęśliwy termin większy. to zatem nic innego jak sprawdzenie poprawności wnioskowania. a to z kolei ma miejsce. gdy niezawodna jest reguła (czyli schemat całego wnioskowania).

jak na diagramach Venna przedstawić można poszczególne zdania kategoryczne: S P + S iP Zdanie mówiące. a więc zakresy tych nazw. a jednocześnie nie należące do P. Diagramy Venna. W diagramach Venna (nazywanych tak od nazwiska ich pomysłodawcy Johna Venna) koła symbolizują zbiory obiektów określanych przez poszczególne nazwy. S P + SoP Zdanie niektóre S nie są P informuje.Na gruncie rachunku zdań niezawodność reguł badaliśmy przy pomocy tabelek zerojedynkowych oddających znaczenie spójników logicznych. że niektóre S są P stwierdza. Przedstawimy obecnie najpopularniejszy sposób sprawdzania poprawności sylogizmów: metodę diagramów Venna. dlatego nic do nich nie wpisujemy. 86 . że w danym obszarze na pewno coś się znajduje lub też. Na temat pozostałych obszarów diagramu zdanie S i P niczego nie mówi. Symbolizuje to znak „+” w tej części rysunku. konieczna jest tu odmienna metoda. iż muszą istnieć jakieś obiekty w części wspólnej S oraz P. iż na pewno istnieją obiekty należące do zbioru S. Odnośnie pozostałych obszarów diagramu zdanie S o P nie niesie żadnych informacji. Stąd znak „+” w części S znajdującej się poza zbiorem P. Ponieważ w teorii sylogizmów mamy stałe logiczne inne niż spójniki zdaniowe. Znaki „+” oraz „–” w częściach tych kół informują. że na pewno niczego tam nie ma. Oto.

W praktyce. podpada również pod nazwę P. Nie ma w związku z tym żadnych obiektów S nie będących jednocześnie P – stąd minus w lewej części diagramu. Jednakże w każdym sylogizmie występują trzy nazwy. pomijając informacje. S P – SaP Zdanie każde S jest P informuje. Fakt ten uwidoczniony jest przez znak „–” w części wspólnej tych zbiorów. że jakiekolwiek S faktycznie istnieje – stwierdza jedynie. Obecnie jednak. będziemy czasem korzystali z założenia. jakie mogą z niego dodatkowo wynikać przy pewnych założeniach. że nie istnieją żadne obiekty należące jednocześnie do zbiorów S i P. Dlatego też nie stawiamy znaku „+” w części środkowej. Dlatego też do sprawdzania poprawności 87 . że zdanie typu S e P nie informuje o istnieniu jakichkolwiek obiektów będących desygnatami nazw S lub P (może ono mówić na przykład żaden krasnoludek nie jest jednorożcem) – dlatego też niczego nie wpisujemy w pozostałe obszary diagramu. co dane zdanie wprost stwierdza.S P – SeP Zdanie żadne S nie są P stwierdza. aby zbytnio nie zaciemniać obrazu. Zdanie to nie niesie jednak żadnej „pozytywnej” informacji. że cokolwiek możemy określić nazwą S. Uwaga na marginesie. będziemy wpisywali do diagramu tylko to. Powyżej przedstawione zostały diagramy Venna dla dwóch terminów. Zauważmy. że obiekty będące desygnatami danej nazwy na pewno istnieją. przy rozwiązywaniu zadań związanych z sylogizmami. że jeżeli coś jest S (o ile w ogóle istnieje) to jest również P. Diagramy dla trzech nazw.

ale nie wiadomo w której jego części. Stwierdza ono. że w danym obszarze na pewno jakieś elementy się znajdują. w której z tych części coś się znajduje – może w jednej. może w drugiej. natomiast w przypadku zdania S e P pusty musi pozostać obszar wspólny tych zbiorów. wpisując symbole „+” w odpowiednich częściach. Rozpatrzmy najpierw zdanie S i P. o którym na razie nic nie wiemy. 88 . musimy postawić znaki „–” w obu tych kawałkach: S – – SaP P M S – – P SeP M Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku zdań szczegółowych. a może w obydwu.sylogizmów potrzebna jest umiejętność zaznaczania poszczególnych zdań kategorycznych na diagramach złożonych z trzech kół. Ponieważ teraz obszary te składają się z dwóch części. W związku z tym. Na rysunku obrazującym zależności między trzema nazwami obszar ten składa się z dwóch części. Zależy to od terminu M. należy opatrzyć je znakami zapytania. Pytajniki te informują. Zdanie S i P nie informuje jednak. że istnieją pewne obiekty w części wspólnej zbiorów S oraz P. Tutaj prostsza jest sprawa dla zdań ogólnych – ich rysunki stanowią zwykłe rozszerzenie diagramów sporządzanych dla dwóch nazw. Gdy mamy do czynienia ze zdaniem S a P to pusty musi być cały obszar zbioru S leżący poza P.

w którym fragmencie tego obszaru – w jednym. czy może obydwu. natomiast zdania szczegółowe (S i P oraz S o P) – plusy. DO ZAPAMIĘTANIA: Z powyższych rysunków warto zapamiętać następujące fakty. to nie oznacza to jeszcze. to pusta musi być każdy jego część. że wiemy w której jego części. – Minusy są zawsze „pewne” (bez znaków zapytania) – wynika to z tego. ale nie określa. drugim. S +? +? SoP P M Znajomość przedstawionych wyżej sposobów zaznaczania zdań kategorycznych na diagramach konieczna jest do sprawdzania poprawności sylogizmów w takim samym stopniu. że na pewno istnieją jakieś elementy w części zbioru S znajdującej się poza zbiorem P.S +? +? P S iP M Z podobną sytuacją spotykamy się w przypadku zdania S o P. Informuje nas ono. że gdy jakiś obszar ma być pusty. coś się znajduje. – Plusy są „niepewne” – gdy wiemy. jak znajomość tabelek zero-jedynkowych była nieodzowna do badania prawidłowości wnioskowań na gruncie KRZ. 89 . że w danym obszarze. – Zdania ogólne (S a P oraz S e P) dają nam zawsze minusy na diagramach.

aby przesłanki były prawdziwe. będzie to znak. Jeśli okaże się. 2. co by w diagramie musiało się znajdować. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość wniosku. W takim przypadku zawsze możliwe jest stworzenie tak zwanego kontrprzykładu – diagramu ilustrującego sytuację. W drugim kroku sprawdzamy. czyli sylogizm jest poprawny. że prawdziwość konkluzji jest na wykonanym rysunku zagwarantowana. przy badaniu sylogizmów musimy mieć w pamięci pojęcie wynikania logicznego. że danym mieszkaniu ktoś jest. a wniosek fałszywy. będzie to oznaczało. pomimo prawdziwości przesłanek). Sylogizm (jak każde wnioskowanie) jest bowiem wtedy poprawny. a wniosek fałszywy. Oprócz umiejętności zaznaczania na diagramie poszczególnych typów zdań. W praktyce. informacje zawarte w jednym zdaniu będą nam często jednoznacznie wskazywać. Uwaga na marginesie. a więc że wniosek wynika z przesłanek.„Pewność” minusów i „niepewność” plusów na diagramach zilustrować można następującą analogią: gdy wiemy. W takich wypadkach plus ten będzie „pewny”. w którym jego pomieszczeniu. w której przesłanki są prawdziwe. 90 . Badanie poprawności sylogizmów przy pomocy diagramów Venna składa się z dwóch kroków. W pierwszym z nich wpisujemy do diagramu wszystkie informacje. jakie niosą ze sobą przesłanki. że wniosek nie wynika z przesłanek (bo może być on fałszywy. gdy będziemy rozwiązywać zadania związane z sylogizmami.2. Musimy jedynie wyobrazić sobie. aby był on prawdziwy. gdy jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. a więc sylogizm nie jest logicznie poprawny. to wiemy na pewno. gdy natomiast wiemy. że wiemy. Zdania będącego wnioskiem sylogizmu nie wpisujemy już jednak do diagramu. ani w pokoju („pewne” minusy w każdej części). to nie znaczy to jeszcze. że w jakimś mieszkaniu nikogo nie ma. że nikogo nie ma ani w kuchni. że nie jest możliwa sytuacja. Obecnie możemy przystąpić do sprawdzania poprawności sylogizmów. a następnie sprawdzić. w którym miejscu należy wpisać znak „+” wynikający z drugiego zdania. Jeśli natomiast wypełnienie diagramu według przesłanek nie da nam pewności co do prawdziwości wniosku.2. czy nasz diagram spełnia te warunki.

DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie procedura sprawdzania poprawności sylogizmów będzie wyglądała następująco: – Piszemy schematy zdań wchodzących w skład sylogizmu. – Jeżeli rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji. że jeśli chcemy być w zgodzie z tradycją. Pamiętać musimy jedynie. Reguła. to wniosek naszego sylogizmu powinien mieć postać S P. że prawdziwe będzie zdanie stanowiące wniosek sylogizmu. Tak więc zacząć możemy od określenia. jest następująca: SaM MaP ––––– SaP Teraz możemy narysować diagram i wpisać do niego to. jeśli nie mamy pewności co do prawdziwości wniosku. Pierwsza przesłanka stwierdza. że pusty musi być obszar zbioru M leżący poza P. – Wpisujemy do diagramu plusy i minusy. Każdy pies jest ssakiem. Po wpisaniu w odpowiednie miejsca minusów otrzymujemy następujący diagram: 91 . Napisanie schematów przesłanek i wniosku nie powinno sprawić nikomu najmniejszej trudności. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. – Rysujemy diagram składający się z trzech kół symbolizujących trzy nazwy występujące w sylogizmie. że pusty musi być obszar zbioru S leżący poza M. P – ssak. na której opiera się badany sylogizm. że sylogizm jest niepoprawny. co mówią przesłanki. M – pies. że sylogizm jest poprawny. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu przedstawionego we wstępie do tego rozdziału: Każdy jamnik jest psem. który termin należy oznaczyć jaką zmienną: S – jamnik. oznacza to. oznacza to. – Patrzymy na rysunek i sprawdzamy. czy wypełniony na podstawie przesłanek diagram gwarantuje nam. natomiast druga. o których informują przesłanki sylogizmu.

że wniosek sylogizmu stwierdza. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. 92 . na których opiera się powyższy sylogizm to: SaM MoP ––––– SoP S – milioner. Na wypełnionym diagramie w obu częściach tego obszaru znajduję się minusy. P – człowiek szczęśliwy. M – człowiek bogaty. Poniższy przykłada ilustruje tę sytuację: Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. gwarantuje nam jego prawdziwość.2. Konkluzja naszego sylogizmu ma postać S a P.3. co mówi wniosek sylogizmu. 2. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. iż w danym obszarze coś się musi znajdować. pusty musi być obszar zbioru S leżący poza zbiorem P.S – – – – M P – Do diagramu tego nie wpisujemy tego. a zatem badany sylogizm jest poprawny. a więc aby była ona prawdziwa. natomiast na diagramie w miejscu tym będzie znak „+?”. a jedynie patrzymy. a więc mamy stuprocentową gwarancję. że jest on faktycznie pusty. że wniosek wynika z przesłanek (musi być prawdziwy. Schematy. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Czasami może zdarzyć się sytuacja. czy wykonany na podstawie przesłanek rysunek. Jest to znak. jeśli tylko prawdziwe są przesłanki).

świadczy to o tym.Po wpisaniu do diagramu informacji. aby przesłanki były prawdziwe natomiast wniosek fałszywy. P P 93 . potrzebujemy stuprocentowej gwarancji prawdziwości konkluzji. że jakieś elementy mogą tam być. W przypadku reguły niezawodnej takie wypełnienie diagramu nie było by możliwe. Czy taki plus ze znakiem zapytania daje nam gwarancję. że coś się w badanym obszarze znajduje? Oczywiście. Widać na nim. otrzymujemy następującą sytuację: S – – +? – +? M Teraz pozostaje nam sprawdzenie. że sylogizm jest niepoprawny. Ponieważ w badanym przykładzie pewności takiej nie mamy. Wniosek sylogizmu ma postać S o P. natomiast w drugiej „+?”. aby sylogizm uznać za poprawny. O niepoprawności powyższego sylogizmu przekonuje diagram wypełniony w następujący sposób. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. a więc stwierdza. Symbol ten wskazuje. Natomiast do tego. Jak widać na rysunku w jednej części tego obszaru mamy znak „–” (na pewno więc nic tam nie ma). jakie niosą ze sobą przesłanki. że bez popadania w jakąkolwiek sprzeczność można wpisać do diagramu plusy i minusy w taki sposób. S – – – – + M Rysunek ten stanowi graficzny kontrprzykład do badanej reguły. ale nie jest to pewne. że nie. że coś powinno znajdować się w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P.

P oraz M nazwy w taki sposób. że każdy jamnik jest ssakiem oraz niektóre ssaki nie są psami (prawda). Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. nie precyzując jednak dokładnie. W praktyce często sprawa sama się wyjaśnia i miejsce wpisania symbolu „+” staje się oczywiste i jednoznaczne. S – kot. P – mędrzec. w którą jego część. Uwaga na marginesie: Do każdej zawodnej reguły na gruncie sylogistyki można zbudować kontrprzykład korzystając jedynie z nazw kot. P – pies. Reguła na której oparty jest powyższy sylogizm jest następująca: PeM SiM ––––– SoP S – uczony. pies. M – fanatyk jednej idei. jamnik.Kontrprzykład ukazujący zawodność reguły można też zbudować podstawiając do niej za zmienne S. ssak. iż czasem zajdzie potrzeba oznaczenia dwóch zmiennych tą samą nazwą (np. P – kot). że nie pozostawi to żadnych wątpliwości. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. iż przesłanki są prawdziwe. 94 . W powyższym przykładzie może być to np. a wniosek fałszywy.: S – jamnik. M – ssak. Można oczywiście też budować kontrprzykłady z innymi nazwami. natomiast wniosek: niektóre jamniki nie są psami (fałsz). W takim przypadku trzeba jednak wiedzieć. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. Kiedy znak „+” może być pewny? Zdania szczegółowe każą nam wpisywać do pewnego obszaru diagramu znaki „+”. Przesłanki powiedzą wtedy.

Pierwsza przesłanka stwierdza. S P – + – – M Obecnie musimy sprawdzić. W takim wypadku „+” wpisujemy oczywiście bez znaku zapytania – mamy bowiem pewność. coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. jak należy postąpić w takim przypadku. że zgodnie z jedną przesłanką w jakieś miejsce należy wpisać znak „+”. Gdy jedna przesłanka mówi „+”. że nie jest on pusty. a więc zdania S o P. Teoretycznie obszar ten składa się z dwóch fragmentów. Na diagramie w obszarze tym (w jego dolnej części) znajduje się znak „+”. że pusty musi obszar wspólny zbiorów P oraz M: S P – – – M Zgodnie z drugą przesłanką coś musi znajdować się we wspólnej części zbiorów S oraz M. Poniższy przykład pokazuje. a zgodnie z drugą „–”. że musi być on w tym właśnie miejscu. Często zdarza się sytuacja. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość wniosku sylogizmu. a druga „–”. 95 . Badany sylogizm jest zatem poprawny. Ponieważ jednak w jednym z nich mamy już wpisany znak „–” na wpisanie „+” pozostaje nam tylko jedno miejsce. Aby zdanie to było prawdziwe. a więc mamy pewność.

aby tam był. Ponieważ „–” wynikający z drugiej przesłanki jest „pewny”. Po prostu informacje z drugiej przesłanki pokazały nam. jemu należy przyznać pierwszeństwo i wpisać go w sporny obszar. Ponieważ „skasowaniu” uległ pierwszy z nich. Każdy nacjonalista jest ograniczony. Po wpisaniu informacji z obu przesłanek. o których informowała pierwsza przesłanka jest tym „właściwym”. a przesłanka S i M stwierdza. Mamy więc: S P +? +? – M Druga przesłanka mówi. że coś musi się znajdować we wspólnym obszarze zbiorów S oraz M. drugiej. Jednocześnie modyfikacji ulec musi drugi z „+” wpisany na mocy pierwszej przesłanki. że pusty musi być obszar zbioru M leżąca poza P. że wcale nie jest konieczne. Jednakże w jednej części tego obszaru mamy już wpisany znak „+”. że o obszarze wspólnym zbiorów S oraz M coś musi się znajdować. że symbol „+” opatrzony jest znakiem zapytania.Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. co oznacza. to drugi z plusów staje się „pewny” i należy zlikwidować stojący przy nim znak zapytania. chociaż nie określa w której części tego obszaru (w jednej. czy obydwu). W takiej sytuacji należy zauważyć. który z „niepewnych” plusów. Reguła na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: SiM MaP ––––– SiP Pierwsza przesłanka stwierdza. diagram wygląda więc następująco: 96 .

czyli zdania S i P. że niczego w nim nie ma! Przy sprawdzaniu. która daje nam „pewne” informacje (a więc zdania typu „a” bądź „e”. czy taki rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji sylogizmu.S P + – – – M Pozostaje nam teraz sprawdzić. na której oparty jest badany sylogizm. rozpoczynając od przesłanki M a P. czy drugie w sylogizmie. że we wspólnym obszarze zbiorów S oraz P faktycznie coś się na pewno znajduje. Reguła. czy jest ono pierwsze. czy wypełniony według przesłanek diagram gwarantuje prawdziwość konkluzji. Widać. a więc konkluzja ta jest prawdziwa. przy wpisywaniu przesłanki S i M mielibyśmy już tylko jedną możliwość wpisania znaku „+” Puste miejsce nie oznacza. W związku z tym badany sylogizm jest poprawny. najlepiej jest po prostu zaczynać wypełnianie diagramu od tej przesłanki. niezależnie. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. mogą powstać wątpliwości co do interpretacji miejsc. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. Gdybyśmy tak postąpili w powyższym przykładzie. przedstawia się następująco: SiM MaP ––––– SaP 97 . WARTO ZAPAMIĘTAĆ: Aby uniknąć kłopotliwego wymazywania symboli w diagramie i zastępowania ich innymi. w których nie ma żadnego znaku. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia.

nie będziemy mieli wątpliwości. że w danej części nie wstawiliśmy żadnego symbolu. P – ktoś. Graficzny kontrprzykład do reguły. Gdy tak postąpimy.S – wykładowca. natomiast w części drugiej nie znajdujemy żadnego znaku. na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: S P + + – – – M 98 . że nic nie może się znajdować w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. Na rysunku w jednej części tego obszaru mamy minus (a więc tam faktycznie na pewno niczego tam nie ma). co nakazuje nam pierwsza przesłanka. nie oznacza jednak. że nie posiadamy żadnych informacji odnośnie tego obszaru. W związku z tym sylogizm należy uznać za niepoprawny. że niczego tam być nie może. M – dobry fachowiec. Tak więc wypełniony w ten sposób diagram nie gwarantuje nam wcale. a jedynie. To. Wypełnianie diagramu dobrze jest zacząć od wpisania informacji niesionych przez drugą przesłankę – a więc minusów w obszarze zbioru M leżącym poza zbiorem P. kto dużo zarabia. a więc stwierdza. gdzie należy wpisać plus w części wspólnej S oraz M. Diagram wygląda zatem następująco: S P + – – – M Czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji sylogizmu? Konkluzja ta ma postać S a P. że część zbioru S leżąca poza zbiorem P jest na pewno pusta.

że terminy oznaczane symbolami S. że nie istnieje ani jeden oznaczany przez nią obiekt. a nawet powinniśmy wpisać znaki „+”: 99 . Jaki można stąd wyciągnąć wniosek w połączeniu z faktem. Załóżmy na przykład. A zatem w części te możemy. M – jamnik (pamiętamy. Jak dotąd nie powiedzieliśmy jeszcze o jednej ważnej sprawie związanej ze sprawdzaniem poprawności sylogizmów. że z całą pewnością coś musi się znajdować w czwartej części każdego z tych obszarów. każdy jamnik jest jamnikiem (prawda) oraz wniosek: każdy pies jest jamnikiem (fałsz). czyli taka. Nazwami pustymi są więc na przykład: jednorożec. Każdy z tych obszarów składa się z czterech części. W sylogizmach takich nazw nie wolno nam stosować.Inny kontrprzykład uzyskać można podstawiając za zmienne nazwy: S – pies. Nazwy nie mogą być puste. człowiek o wzroście 3 m. z których w trzech są znaki „–” świadczące o tym. Nazwa pusta. że wykorzystane w sylogizmie nazwy na pewno nie są puste? Oczywiście taki. Otóż zawsze należy przyjąć milczące założenie. która nie posiada ani jednego desygnatu. Fakt ten niesie ze sobą istotną konsekwencję jeśli chodzi o wypełnianie diagramów Venna. że nic w nich nie ma. że za różne zmienne wolno podstawiać te same nazwy). że na podstawie przesłanek sylogizmu otrzymaliśmy taki rysunek: S – – – – P – M Spójrzmy teraz na obszary odpowiadające zbiorom S oraz P. obecny król polski itp. to mówiąc najprościej taka. P – jamnik. P oraz M nie są tak zwanymi nazwami „pustymi”. Otrzymamy wtedy przesłanki: niektóre psy są jamnikami.

Po wpisaniu do diagramu informacji z przesłanek mamy rysunek: S – – – P – M Zanim przystąpimy do sprawdzenia. Ponieważ w trzech częściach zbioru skupiajacego obiekty określane przez P nic na pewno nie ma. M – ssak. Każdy ssak jest kręgowcem. a konkretnie o niepustości nazwy P. Reguła na której opiera się powyższy sylogizm wygląda następująco: PaM MaS ––––– SiP S – kręgowiec.S – – + – – P + – M Założenie o niepustości terminów nie jest wykorzystywane zbyt często. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. jednak czasami jest ono konieczne. aby właściwie ocenić poprawność sylogizmu. powinniśmy jeszcze skorzystać z założenia o niepustości nazw użytych w sylogizmie. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. P – pies. Zatem niektóre kręgowce są psami. jakieś elementy muszą znajdować się w czwartej części tego zbioru: – 100 .

P – ssak. a więc wniosek ten jest na pewno prawdziwy. Czy ten sylogizm jest na pewno poprawny? Czasem wynik sprawdzenia poprawności sylogizmu może wydać się dość dziwny lub nawet ewidentnie sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem. musieliśmy jednak skorzystać z założenia o niepustości terminu P. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Żaden ptak nie jest ssakiem. Niektórzy ludzie są ptakami. że w obszarze tym znajduje się plus.S – + – – P – M Konkluzja badanego sylogizmu stwierdza. Sylogizm powyższy opiera się na następującej regule: MeP SiM ––––– SoP S – człowiek. Zatem niektórzy ludzie nie są ssakami. Aby tę poprawność wykazać. wynik sprawdzania poprawności sylogizmu byłby nieprawidłowy. Na rysunku widzimy. że coś znajduje się w części wspólnej zbiorów S oraz P. Diagram wypełniony według przesłanek wygląda następująco: – 101 . Gdybyśmy tego nie uczynili. M – ptak. Sylogizm ten jest zatem poprawny.

mówiącą. co w konsekwencji doprowadziło do otrzymania fałszywego wniosku. 102 + M . Jednakże badane wnioskowanie nie jest tak całkiem bez zarzutu. które doprowadziło do jawnie fałszywego wniosku? Oto krótkie wyjaśnienie tego problemu. Niejako odwrotność poprzedniego przykładu stanowić może rozumowanie prowadzące do wniosku w sposób oczywisty prawdziwego. Sylogizm powyższy jest poprawny pod tym względem. możemy uzupełnić dodając. iż jest on jednak niepoprawny materialnie. że coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. jaka interesuje logików. iż niektóre S nie są P. diagram ten gwarantuje nam prawdziwość wniosku stwierdzającego. Został popełniony w nim błąd polegający na przyjęciu fałszywej przesłanki. Prawdziwość wniosku to jeszcze nie wszystko.S P – – Jak widać. Błąd taki nazywany jest błędem materialnym. że badany sylogizm jest formalnie (logicznie) poprawny. Tak określona poprawność nazywana jest poprawnością formalną – i jest to ten rodzaj poprawności. Tak więc sylogizm powyższy należy uznać za poprawny. Tak więc odpowiedź do powyższego zadania. że jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. czyli. Odpowiedź taka może jednak budzić pewne opory: jak można uznać za poprawne wnioskowanie.

a nie zachodzących pomiędzy nimi związków logicznych. Czy jednak wnioskowanie to jest na pewno prawidłowe? Reguła na której się ono opiera i wypełniony na jej podstawie diagram wyglądają następująco: SaM MiP ––––– SiP S – +? +? – P – M Powyższy rysunek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. Graficzny kontrprzykład stanowi następujący rysunek: S – – + – P – M 103 . Tak więc badany sylogizm jest niepoprawny. czyli tego. wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. Powyższy sylogizm na pierwszy rzut oka mógłby się wydać poprawny: zarówno przesłanki jak i wniosek są na pewno zdaniami prawdziwymi. To. że w części wspólnej S oraz P coś się na pewno znajduje. jest pewnego rodzaju zbiegiem okoliczności. że wszystko są to zdania prawdziwe. Zatem niektóre psy mają czarną sierść. ponieważ pomimo prawdziwości przesłanek i wniosku. Sylogizm ten jest niepoprawny.Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. Niektóre ssaki mają czarną sierść.

Kontrprzykład wykazujący zawodność powyższej reguły uzyskać można również podstawiając za zmienne następujące nazwy: S – jamnik. że ani jeden desygnat nazwy S nie jest desygnatem nazwy P.3. a zatem to właśnie S jest w nim terminem rozłożonym. 2. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. jeżeli zdanie udziela nam informacji o całym zakresie jakieś nazwy (czyli o jej wszystkich desygnatach). 2. Sprawdzenie poprawności sylogizmu będzie polegało na zbadaniu.2. Czy kolejność wpisywania do diagramu przesłanek jest dowolna? Tak. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW PRZY POMOCY METODY 5 REGUŁ. Metoda diagramów Venna nie jest jedynym sposobem. Otóż. Jeżeli tak. P – pudel. która daje nam „pewne” informacje odnośnie znaków „–” w diagramie. Zanim przedstawimy reguły poprawnego sylogizmu. 2.4. ŁYK TEORII. jeśli nie spełnia on choć jednego warunku – świadczy to o jego niepoprawności. Dobrze jest jednak zaczynać od przesłanki będącej zdaniem ogólnym („a” lub „e”). ani też żaden desygnat P nie jest desygnatem S – a więc 104 . należy go uznać za poprawny.1. W zdaniu każde S jest P mowa jest o wszystkich S. konieczne będzie wprowadzanie nowego pojęcia – mianowicie tak zwanego terminu rozłożonego w zdaniu kategorycznym. to nazwa ta jest właśnie terminem rozłożonym w tym zdaniu. ponieważ ostatecznie i tak zawsze musimy wpisać wszystko co wiemy z obu przesłanek. Zdanie żadne S nie jest P informuje nas.3. w jaki można badać poprawność sylogizmu. Obecnie przedstawimy metodę opartą na pięciu regułach jakie spełniać musi każdy prawidłowy sylogizm. czy spełnia on wszystkie warunki sformułowane w owych regułach. M – pies.

które zdania są ogólne (S a P oraz S e P). a które przeczące (S e P oraz S o P). to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. w przeciwnym wypadku jest on poprawny. 5. sylogizm należy odrzucić jako błędny. Termin średni musi być przynajmniej w jednej przesłance rozłożony.stwierdza fakt dotyczący całych zakresów obu tych nazw. 2. W skrócie: S a P – rozłożony termin S S e P – rozłożone obydwa terminy – S oraz P S i P – żaden termin nie jest rozłożony S o P – rozłożony termin P. a także to. 105 . a które szczegółowe (S i P oraz S o P). 4. Do sprawdzania sylogizmów metodą pięciu reguł trzeba też pamiętać. W zdaniu S e P rozłożone są zatem oba terminy. Przynajmniej jedna przesłanka musi być zdaniem twierdzącym. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. DO ZAPAMIĘTANIA: A oto pięć reguł jakie musi spełniać poprawny sylogizm: 1. to i wniosek musi być twierdzący. to musi być i rozłożony w przesłance. 3. które są twierdzące (S a P oraz S i P). W zdaniu niektóre S są P mowa jest o tylko niektórych S. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. że niektórych desygnatów nazwy S nie ma w całym zakresie nazwy P. Sprawdzenie poprawności sylogizmu według powyższych reguł jest bardzo proste: jeżeli choć jeden z wymienionych w nich warunków został złamany. które są „niektórymi” P – w zdaniu tym żaden z terminów nie jest więc rozłożony. a więc rozłożony jest tu termin P. Zdanie niektóre S nie są P stwierdza. że M nazywany jest terminem średnim sylogizmu. Jeśli jakiś termin ma być rozłożony we wniosku.

5 warunek jest spełniony. 2 warunek jest spełniony. a jedynie odpowiednią regułę. sylogizm należy uznać za poprawny. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. złamanie czwartej reguły jest w przypadku powyższego sylogizmu niemożliwe. ponieważ druga przesłanka jest zdaniem twierdzącym. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu badanego już wyżej przy pomocy diagramów Venna: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. Przykład: Zbadamy poprawność innego rozpatrywanego już sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. PRAKTYKA: ZASTOSOWANI METODY 5 REGUŁ. ponieważ mówi on. co powinno nastąpić. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. Każdy nacjonalista jest ograniczony. 3 warunek nie ma zastosowania do badanego przykładu. We wniosku rozłożony jest termin P. Ponieważ żaden z warunków nie został złamany. 106 .3. Reguła na której opiera się ten sylogizm przedstawia się następująco: PeM SiM ––––– SoP 1 warunek jest spełniony. Jako że jedna przesłanka jest zdaniem przeczącym. SiM MaP ––––– SiP 1 warunek jest spełniony – termin M jest rozłożony w drugiej przesłance. a równocześnie jest on rozłożony w pierwszej przesłance.2. gdyby obie przesłanki były twierdzące. ponieważ termin M jest rozłożony w pierwszej przesłance. Zbadamy przy pomocy omawianej metody kilka sylogizmów sprawdzonych już poprzez diagramy Venna. Nie będziemy przy tym przytaczać całej treści przesłanek i wniosku. 4 warunek nie ma zastosowania do badanego sylogizmu. 3 warunek jest spełniony – pierwsza przesłanka i wniosek są zdaniami przeczącymi.2. 2 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące. a więc nie mógł zostać złamany.

Ponieważ żaden warunek nie został złamany. że jest rozłożony we wniosku. Przykład: Na koniec sprawdzimy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. Ponieważ jeden z warunków nie został spełniony. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. SaM MoP ––––– SoP W powyższym sylogizmie złamana została już pierwsza reguła – termin średni nie jest rozłożony w żadnej przesłance. Przykład: Zbadamy poprawność kolejnego rozpatrywanego wcześniej sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. że pozostałe reguły nie zostały złamane. że nie ma on bezpośredniego zastosowania). W związku z powyższym możemy już w tym momencie odrzucić sylogizm jako błędny.4 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące i wniosek także. 5 warunek nie ma zastosowania. nie sprawdzając dalszych warunków. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. nie jest rozłożony w przesłance. Dla porządku tylko dodajmy. 107 . W powyższym sylogizmie złamana została jednakże piąta reguła – termin S pomimo tego. sylogizm jest poprawny. SiM MaP ––––– SaP Warunki 1. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. 3 i 4 są spełnione (przy czym warunek 3 dzięki temu. ponieważ w badanym sylogizmie żaden termin nie jest rozłożony we wniosku. sylogizm należy uznać za niepoprawny. 2.

Kwadrat logiczny wygląda następująco: SaP podporządkowanie przeciwieństwo SeP podporządkowanie sprzeczność SiP podprzeciwieństwo SoP 108 . na podstawie której wyciąga się pewną konkluzję. jaka jest wartość logiczna pewnego zdania. że prawdziwe jest również zdanie SiP.5). Omawiane w poprzednich paragrafach sylogizmy to wnioskowania mające zawsze dwie przesłanki. KWADRAT LOGICZNY. Przykładowo.2. 2. Każda z tych zależności ma swoją nazwę. Kwadrat logiczny pokazuje związki logiczne zachodzące pomiędzy zdaniami kategorycznymi. niektóre S są P oraz niektóre S nie są P) wykorzystuje się też czasem w tak zwanych wnioskowaniach bezpośrednich – rozumowaniach. wiedząc. Jednakże zdania kategoryczne (każde S jest P. ŁYK TEORII. która zostanie podana przy odpowiedniej linii. że prawdziwe jest zdanie SaP możemy z całkowitą pewnością stwierdzić.4. w których występuje tylko jedna przesłanka. Zależności w kwadracie logicznym przedstawiane są przy pomocy linii.1. natomiast fałszywe SeP oraz SoP. żadne S nie jest P. Znajomość tych zależności pozwala stwierdzić. Poprawność tego rodzaju wnioskowań badać można przy pomocy tak zwanego kwadratu logicznego (omówionego w niniejszym paragrafie) oraz innych praw logiki tradycyjnej (przedstawionych w paragrafie 2. na podstawie wartości innego zdania.4.

Oznacza to. że prawa kwadratu logicznego obowiązują jedynie dla nazw niepustych. Symbolicznie: 1) SaP → SiP. Podporządkowanie. to prawdziwe jest też niektóre krowy nie są ptakami (lub lepiej: istnieją krowy nie będący ptakami). że wymienione zdania nie mogą być zarazem prawdziwe. przedstawimy w postaci odpowiednich wzorów. Aby prawa kwadratu logicznego miały sens. Zdanie niektóre S są P oznacza w tym rozumieniu istnieje (przynajmniej jedno) S będące P. że zdanie „dolne” wynika ze zdania. któremu jest podporządkowane. Symbolicznie: 3) SaP → ~ (SeP). postawiony przed danym zdaniem. Polega ono na tym. Należy również nadmienić. to prawdziwe jest też „dolne”. Nie mogą być to wyrażenia typu: żonaty kawaler. że gdy prawdziwe jest zdanie „górne”. przeciwieństwo. 4) SeP → ~ (SaP) 109 . gdy prawdziwe jest zdanie każda kura jest ptakiem. które. Przeciwieństwo. wzór: SaP → ~ (SeP) (jeśli SaP to nieprawda. Zależność ta polega na tym. że zdanie to jest fałszywe. niebieski krasnoludek itp. to SeP jest fałszywe). należy pamiętać o specyficznym rozumieniu zdań SiP oraz SoP. będzie wskazywał. Możemy też powiedzieć. to prawdziwe jest też niektóre kury są ptakami (lub lepiej: istnieją kury będące ptakami). Znak negacji w tych wzorach. to drugie musi być fałszywe. Przykładowo.Zależności kwadratu logicznego – podporządkowanie. że terminy S oraz P muszą mieć jakieś desygnaty. że SeP) odczytamy – prawdziwość zdania SaP implikuje fałszywość SeP (jeśli SaP jest prawdziwe. Gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. Pozioma linia na górze pomiędzy SaP oraz SeP to przeciwieństwo. Natomiast niektóre S nie są P – istnieje (przynajmniej jedno) S nie będące P. Pionowe linie reprezentują to podporządkowanie. Czyli. podprzeciwieństwo i sprzeczność. gdy jedno jest prawdziwe. dla wygody w dalszych rozważaniach. 2) SeP → SoP Na przykład. ponumerujemy.

Podprzeciwieństwo. łącząca zdania SiP oraz SoP. gdy fałszywe jest zdanie niektóre kanarki są niedźwiedziami. że zdania te się dopełniają. to prawdziwe jest niektóre kanarki nie są niedźwiedziami (lub lepiej: istnieją kanarki nie będące niedźwiedziami). Pozioma linia na dole. a gdy jedno fałszywe. przykładowo: niektórzy Polacy są katolikami i niektórzy Polacy nie są katolikami. Sprzeczność. Przykładowo fałszywe jest zarówno zdanie każda krowa jest czarna oraz żadna krowa nie jest czarna. to prawdziwe musi być niektóre żaby są płazami (lub lepiej: istnieją żaby będące płazami). Gdy natomiast fałszywe jest zdanie niektóre żaby nie są płazami. Zdania podprzeciwne mogą być jednak jednocześnie prawdziwe. Natomiast. W przypadku zdań podprzeciwnych możemy też powiedzieć. łączące zdanie SaP z SoP oraz SeP z SiP. Linie skośne. Czyli. to drugie prawdziwe. że zdania te nie mogą być zarazem ani prawdziwe. to drugie fałszywe. gdy jedno prawdziwe. Zdania podprzeciwne nie mogą być zarazem fałszywe. ani fałszywe. gdy jedno jest fałszywe. gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. W przypadku zdań przeciwnych możemy też powiedzieć. to fałszywe musi być każda krowa jest ptakiem. mają one zawsze różną wartość logiczną. Symbolicznie: 5) ~ (SiP) → SoP 6) ~ (SoP) → SiP Przykładowo. to podprzeciwieństwo. Symbolicznie: 7) SaP → ~ (SoP) 8) ~ (SaP) → SoP 9) SoP → ~ (SaP) 10) ~ (SoP) → SaP 11) SeP → ~ (SiP) 12) ~ (SeP) → SiP 13) SiP → ~ (SeP) 110 . reprezentują sprzeczność. Zdania przeciwne mogą być jednak jednocześnie fałszywe.Na przykład gdy prawdziwe jest zdanie każda papuga jest ptakiem to fałszywe musi być żadna papuga nie jest ptakiem. to drugie musi być prawdziwe. Mówiąc inaczej. Sprzeczność oznacza. że zdania te się wykluczają.

należy określić wartość logiczną pozostałych zdań. czyli SoP – niektóre strusie nie są ptakami. Wzór 3) stwierdza. Wzór 1) mówi. Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Każdy struś jest ptakiem. co wynika z prawdziwości zdania typu SaP. poszukać wzorów rozpoczynających się od SaP. że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SeP. czyli SiP – niektóre strusie są ptakami (lub lepiej: istnieją strusie będące ptakami). jeśli prawdziwe jest zdanie każdy słoń jest ssakiem. że prawdziwe musi być również zdania podporządkowane SaP. Poniższy rysunek może pomóc w zapamiętaniu wzorów kwadratu logicznego: 2.4. w których występują te same terminy S oraz P. musimy sprawdzić. że fałszywe musi być zdanie przeciwne do SaP. to prawdziwe musi być niektóre słonie nie żyją w Afryce (wzory 7 i 8). Zadania związane z kwadratem logicznym polegają zwykle na tym.14) ~ (SiP) → SeP Przykładowo. 111 . Podobne przykłady łatwo podać również w odniesieniu do pozostałych wzorów. a więc. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie każdy słoń żyje w Afryce. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE KWADRATU LOGICZNEGO. Wzór 7) stanowi. w praktyce. a więc SeP – żaden struś nie jest ptakiem. to fałszywe musi być niektóre słonie nie są ssakami. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych mających ten sam podmiot i orzecznik? Aby rozwiązać to zadanie.2. że na podstawie prawdziwości lub fałszywości podanego zdania kategorycznego.

Możemy co najwyżej stwierdzić. Nie mamy więcej wzorów zaczynających się od ~ (SiP). czy z tych faktów nie da się jeszcze czegoś wywnioskować. tego z kwadratu logicznego się nie dowiemy. Zgodnie ze wzorem 5) widzimy. czyli SeP – żaden z gości nie dotrwał do końca imprezy. że prawdziwe musi być zdanie sprzeczne z SiP.Przykład: Fałszywe jest zdanie: Niektórzy goście dotrwali do końca imprezy. co już wiemy. Znajdujemy tylko jeden taki wzór – 8). a które fałszywe. że na podstawie kwadratu logicznego nie jesteśmy zatem w stanie w żaden sposób określić wartości logicznej zdań SiP oraz SeP. które jest jednak prawdziwe. Sprawdzimy wartość logiczną pozostałych zdań kategorycznych o tym samym podmiocie i orzeczniku. ponieważ są to zdania sprzeczne. Wzór 2) stwierdza coś. że prawdziwe są zdania SoP i SeP. że prawdziwe jest zdanie SoP. mają one różne wartości logiczne. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tymi samymi terminami S oraz P? Szukamy wzorów. które mówią. Musimy więc sprawdzić. Natomiast wzory 4) i 9) dają nam nową informację: fałszywe jest zdanie SaP – każdy gość dotrwał do końca imprezy. Widzimy więc. Wzór 9) stwierdza to. że fałszywe jest SaP. A zatem możemy stwierdzić. Więcej z fałszywości zdania SaP nie da się wywnioskować. co wynika z fałszywości zdania SiP. czyli tych. czyli niektórzy politycy nie są uczciwi. Przykład: Fałszywe jest zdanie: Każdy polityk jest uczciwy. że prawdziwe musi być zdanie SoP – niektórzy goście nie dotrwali do końca imprezy (lub lepiej: istnieją goście. Jednakże mamy kolejne dane: dowiedzieliśmy się przed chwilą. Szukamy więc. które mówią. którzy nie dotrwali do końca imprezy). co już wiemy – że prawdziwe jest SoP. Wzór 14) stwierdza natomiast. że. 112 . czy może czegoś więcej dowiemy się na podstawie informacji o prawdziwości SoP. Szukamy wzorów. które zaczynają się od ~ (SaP). co wynika z fałszywości zdania SaP. czyli: niektórzy politycy są uczciwi oraz żaden polityk nie jest uczciwy.

jesteśmy w stanie określić prawdziwość lub fałszywość przynajmniej jednego zdania o tym samym podmiocie i orzeczniku – zdanie sprzeczne z badanym zawsze będzie miało inną wartość. nic nie możemy powiedzieć. Poniżej omówimy pozostałe. co możemy powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tym samym podmiotem i orzecznikiem. niewydra.5. Sprawdzimy. czyli SiP oraz SeP. INNE PRAWA WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. że odwrotną wartość posiada zdanie sprzeczne z badanym zdaniem. itp. jeśli przez S oznaczymy nazwę człowiek. czyli SaP – każdy złodziej jest politykiem.Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Niektórzy złodzieje nie są politykami. Najwięcej jesteśmy w stanie powiedzieć na podstawie informacji o prawdziwości zdań ogólnych. czyli SaP i SeP oraz fałszywości szczegółowych SiP oraz SoP. 2.1. 2. Nazwy te będziemy oznaczać przy pomocy znaku „prim”. Przykładowo. Zbiór desygnatów (denotację) 113 .5. Możemy wtedy zawsze określić wartości wszystkich pozostałych zdań. W przedstawionych niżej prawach występować będą często tak zwane nazwy negatywne typu nie-student. Najmniej możemy wywnioskować z prawdziwości zdań szczegółowych (SiP oraz SoP) oraz fałszywości zdań ogólnych (SaP i SeP) – jedynie to. to nie-człowiek zapiszemy S’. Wzór 9) stwierdza. DO ZAPAMIĘTANIA: Znając wartość logiczną jakiegokolwiek zdania kategorycznego. O pozostałych zdaniach. Znajdujemy tylko jeden wzór zaczynający się od SoP. Zależności kwadratu logicznego nie są jedynymi prawami wnioskowania bezpośredniego. ŁYK TEORII. nie-pies. że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SoP.

to to samo. które mając jakieś desygnaty. a twierdzące – twierdzącym). jaki rodzaj zdania wtedy otrzymujemy. telefony itp. chomiki. zdanie niektóre przedmioty mające dwa końce są kijami. a ze zdania każdy kij ma dwa końce. ze zdania niektórzy ministrowie są przestępcami – niektórzy przestępcy są ministrami. Przykładowo nie-nie-ptak. natomiast dla kogoś innego wszystkie obiekty nie będące psami. A zatem (S’)’ ≡ S Przedstawione poniżej prawa wnioskowania bezpośredniego obowiązują. W naszych rozważaniach nie będziemy zwykle precyzować.). nie mogą być to też tak zwane nazwy uniwersalne – czyli obejmujące swym zakresem wszystkie przedmioty. Przy rozwiązywaniu niektórych zadań istotna będzie czasami znajomość oczywistego faktu. Na przykład. to denotacją S’ będzie zbiór wszystkich obiektów nie będących książkami. samochody. 114 . a więc oprócz zwierząt również np. że żaden struś nie jest krową. 1) SeP → PeS 2) SiP → PiS 3) SaP → PiS Zdanie SoP nie podlega konwersji. Przykładowo. dzięcioły. które wydaje się bardziej właściwe w danym kontekście. przykładowo.nazwy S’ stanowić będzie zbiór dopełniający się ze zbiorem desygnatów S. przyjmując domyślnie takie. iż dwa przeczenia się znoszą. jeśli S to nazwa książka. jedynie dla nazw niepustych. Dodatkowo. czyli takich. Zakres nazwy negatywnej można rozumieć na dwa sposoby. Konwersja polega na zmianie miejsc podmiotu i orzecznika zdania bez zmiany jego jakości (czyli zdanie przeczące ma zostać przeczącym. książki. co po prostu ptak. Konwersja. ze zdania żadna krowa nie jest strusiem. możemy na mocy konwersji wywnioskować. Poniższe wzory pokazują. Czyli. foki itp. dla jednej osoby nie-pies może oznaczać tylko zwierzęta nie będące psami (czyli bobry. o jakie znaczenie nam chodzi. podobnie jak prawa kwadratu logicznego.

ze zdania żaden wieloryb nie jest rybą wynika niektóre nie-ryby są wielorybami (k. zdanie każda mrówka jest nie-słoniem. ze zdania niektórzy posłowie są idiotami.) oraz niektóre nie-kangury nie są nie-torbaczami (k.).) oraz niektóre nie-ryby nie są nie-wielorybami (k. Kontrapozycja częściowa: 8) SaP → P’eS 9) SeP → P’iS 10) SoP → P’iS Kontrapozycja zupełna: 11) SaP → P’aS’ 12) SeP → P’oS’ 13) SoP → P’oS’ Przykładowo. cz. Kontrapozycja. 4) SaP → SeP’ 5) SeP → SaP’ 6) SiP → SoP’ 7) SoP → SiP’ Przykładowo. Obwersja polega na dodaniu negacji do orzecznika zdania z jednoczesną zmianą (tylko) jego jakości. z. wynika. ze zdania każdy tygrys jest drapieżnikiem. ze zdania każdy śledź jest rybą wynika zdanie żadna nie-ryba nie jest śledziem (kontrapozycja częściowa) oraz każda nie-ryba jest nie-śledziem (kontrapozycja zupełna). ze zdania żadna mrówka nie jest słoniem.Obwersja. Tak więc ze zdania twierdzącego otrzymujemy przeczące. Mówimy o kontrapozycji częściowej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie tego drugiego) oraz zupełnej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie obu). a ze zdania niektórzy bogacze nie są skąpcami. zdanie niektórzy posłowie nie są nie-idiotami. na mocy obwersji zdanie żaden tygrys nie jest nie-drapieżnikiem. a ze zdania niektóre torbacze nie są kangurami wynika niektóre nie-kangury są torbaczami (k. cz. zdanie niektórzy bogacze są nie-skąpcami. 115 .). Kontrapozycji nie podlega zdanie SiP. z. a z przeczącego twierdzące.

ze zdania: Żaden demokrata nie jest faszystą. wzór 5). co wynika.Inwersja. Prawa konwersji. Niektórzy nie-faszyści nie są nie-demokratami (kontrapozycja zupełna. Niektórzy nie-faszyści są demokratami (kontrapozycja częściowa. co wynika z danego zdania kategorycznego. Podlegają jej tylko zdania ogólne. może być częściowa lub zupełna. cz. Natomiast ze zdania żaden indyk nie jest żółwiem. ze zdania każda mysz jest gryzoniem wynika zdanie niektóre nie-myszy nie są gryzoniami (inwersja częściowa) oraz niektóre nie-myszy są nie-gryzoniami (inwersja zupełna). Niektórzy nie-demokraci są faszystami (inwersja częściowa.2.5. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE PRAW WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. obwersji. podobnie jak kontrapozycja. wzór 17). Każdy demokrata jest nie-faszystą (obwersja. Inwersja. wzór 12). wynika zdanie niektóre nie-indyki są żółwiami (i. wzór 9). możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Żaden faszysta nie jest demokratą (konwersja. na mocy poznanych praw. Inwersja częściowa: 14) SaP → S’oP 15) SeP → S’iP Inwersja zupełna: 16) SaP → S’iP’ 17) SeP → S’oP’ Przykładowo. kontrapozycji i inwersji wykorzystujemy do sprawdzania. wzór 15). Niektórzy nie-demokraci nie są nie-faszystami (inwersja zupełna. wzór 1). Przykład: Zobaczymy.) oraz niektóre nie-żółwie nie są nie-indykami. 2. Ponieważ nasze zdanie ma postać SeP. 116 .

Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami są niedyskretne (inwersja zupełna. a więc: (S’)’ ≡ S. wzór 14).Przykład: Sprawdzimy. występują nazwy negatywne. obwersji itd. 117 . Widzimy więc. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Żaden nie-ptak nie jest wróblem. Wynikają z niego następujące zdania: Żaden wróbel nie jest nie-ptakiem (1). na mocy poznanych praw. Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami nie są dyskretne (inwersja częściowa. wzór 11). co wynika. Niektóre ptaki są wróblami (15 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). Nasze zdanie ma postać S’eP. wzór 4). Przykład: Sprawdzimy. Każdy nie-ptak jest nie-wróblem (5). Żadna osoba nie będąca dyskretną nie jest dobrą kochanką (kontrapozycja częściowa. Nasze zdanie ma postać SaP. które poddajemy konwersji. wzór 3). ze zdania: Każda dobra kochanka jest dyskretna. przy dokonywaniu niektórych operacji należy pamiętać o prawie znoszenia się podwójnego przeczenia. Niektóre ptaki nie są nie-wróblami (17 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). W takich przypadkach. Każda osoba niedyskretna jest niedobrą kochanką (kontrapozycja zupełna. że możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Niektóre osoby dyskretne są dobrymi kochankami (konwersja. wzór 8). wzór 16). Niektóre nie-wróble są nie-ptakami (9). Żadna dobra kochanka nie jest kimś niedyskretnym (obwersja. Czasem już w zdaniu. Niektóre nie-wróble nie są ptakami (12 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S).

Na przykład centaur. Przesłanka większa – przesłanka zawierająca termin większy sylogizmu. Nazwa pusta – nazwa nie posiadająca ani jednego desygnatu. Błąd materialny – błąd polegający na użyciu we wnioskowaniu przynajmniej jednej fałszywej przesłanki. 118 . żonaty kawaler itp. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. człowiek o wzroście 3 m. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. Błąd formalny – błąd polegający na tym. Wynikają z niego następujące zdania: Niektóre nie-kanarki są ptakami (2). Niektóre ptaki nie są kanarkami (6 po zastosowaniu prawa: (P)’ ≡ P). Termin mniejszy oznacza się zwykle symbolem S. SŁOWNICZEK. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. że wniosek rozumowania nie wynika logicznie z przesłanek. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Nasze zdanie ma postać SiP’. Termin mniejszy sylogizmu – nazwa występująca jako podmiot we wniosku sylogizmu. jednorożec.Przykład: Sprawdzimy. Przesłanka mniejsza – przesłanka zawierająca termin mniejszy sylogizmu. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Niektóre ptaki są niekanarkami.

119 . niektóre S nie są P. żadne S nie jest P. Termin średni oznacza się zwykle symbolem M. W zdaniu S i P żaden termin nie jest rozłożony. Termin średni sylogizmu – nazwa nie występująca we wniosku sylogizmu. o której całym zakresie (wszystkich desygnatach) jest mowa w zdaniu kategorycznym. W zdaniu S a P rozłożone jest S. Termin większy oznacza się zwykle symbolem P. za to obecna w obu jego przesłankach. w S o P – jedynie P.Termin rozłożony – nazwa. niektóre S są P. Zdanie kategoryczne – zdanie mające jedną z następujących postaci (gdzie S i P reprezentują nazwy): każde S jest P. Termin większy sylogizmu – nazwa występująca jako orzecznik sylogizmu. w S e P zarówno S jak i P.

Rozdział III
KLASYCZNY RACHUNEK PREDYKATÓW.
Wstęp.
W niniejszym rozdziale omówiony zostanie kolejny system logiczny, który może służyć do analizy rozumowań – klasyczny rachunek predykatów (KRP), nazywany również klasycznym rachunkiem kwantyfikatorów (KRK). System ten, będąc bardziej złożonym od rachunku zdań czy sylogistyki, nadaje się do analizy takich rozumowań, wobec których tamte systemy są bezradne. Szerokie pole zastosowania rachunku predykatów okupione zostaje jednakże poważną wadą – system ten jest o wiele bardziej skomplikowany od dotychczas poznanych. Sprawne posługiwanie się nim wymaga znacznej wiedzy i uważane jest czasem za wyższy stopień wtajemniczenia logicznego. W obecnym rozdziale rachunek predykatów przedstawiony zostanie w postaci możliwie najprostszej, jednakże, nawet mimo tego, jego opanowanie będzie wymagało większego wysiłku, niż to było konieczne w przypadku poprzednich systemów. Zrozumienie rachunku predykatów wymaga w miarę sprawnego posługiwania się rachunkiem zdań. Przede wszystkim konieczna jest dobra znajomość spójników logicznych oraz tabelek zero-jedynkowych.

3.1. SCHEMATY ZDAŃ.
3.1.1. ŁYK TEORII. Poznawanie rachunku predykatów rozpoczniemy,

tradycyjnie, od tłumaczenia zdań języka naturalnego na język tego systemu. Schematy zdań na gruncie rachunku predykatów przypominać będą w pewnym stopniu schematy zapisywane w ramach rachunku zdań. Podobieństwo to wynika z obecności w języku rachunku predykatów spójników logicznych – negacji, koniunkcji, alternatywy, implikacji i równoważności. Znaczenia tych spójników oraz reprezentujące je symbole (~, ∧, ∨, →, ≡) są tu dokładnie takie same jak w rachunku zdań. W rachunku predykatów mamy jednak również nowe elementy – predykaty oraz kwantyfikatory. Do pisania schematów będziemy też wykorzystywali tak zwane zmienne indywiduowe, które będą oznaczały dowolne obiekty (indywidua). Predykaty pełnią w KRP rolę analogiczną do zmiennych zdaniowych w KRZ. To właśnie one, w połączeniu ze zmiennymi indywiduowymi, są tu najprostszymi wyrażeniami, z

120

których, za pomocą spójników, możemy budować dłuższe zdania. Predykaty symbolizować będziemy przy pomocy dużych liter, np.: P, Q, R, S itd., po których, w nawiasie, będą znajdowały się zmienne indywiduowe, reprezentowane przez małe litery x, y, z itd. Tak więc najprostszymi poprawnymi wyrażeniami na gruncie rachunku predykatów są takie zapisy jak np.: P(x), czy R(x,y). Pierwsze z nich odczytujemy jako P od x, a drugie jako R od x, y. Wyrażenia złożone otrzymujemy poprzez użycie spójników logicznych. Schemat P(x) ∧ ~ Q (x) odczytamy jako P od x i nieprawda, że Q od x. Natomiast R(x,y) → (P(x) ∨ P(y)) – jako
jeśli R od x,y to P od x lub P od y.

Predykaty są wyrażeniami opisującymi własności lub relacje. Własność to nic innego, jak pewna cecha posiadana przez jakiś obiekt. Własnością jest, na przykład, „bycie inteligentnym” (cecha jakiegoś człowieka), „bycie parzystą” (cecha liczby), „bycie smacznym”, „bycie drogim” itp. itd. Umówmy się, że predykat opisujący jaką cechę oznaczać będziemy zwykle, dla wygody, przy pomocy pierwszej litery tej cechy. I tak, na przykład, fakt, że jakiś obiekt posiada cechę bycia mężczyzną, oznaczymy M(x), bycia bogatym – B(x), bycia zarozumiałym – Z(x) itp. Gdy w jakimś złożonym wyrażeniu pojawią się dwie własności zaczynające się na tę samą literę, to oczywiście jedną z nich będziemy musieli oznaczyć inaczej. Relacje to pewne związki łączące kilka obiektów. Nas będą przede wszystkim interesowały tak zwane relacje dwuargumentowe, będące związkami występującymi pomiędzy dwoma obiektami. Relacją taką jest na przykład „lubienie” (jedna osoba lubi drugą osobę), „bycie wyższym” (ktoś lub coś jest wyższe od kogoś lub czegoś), „okradzenie” (ktoś okradł kogoś) itp. Predykaty oznaczające takie relacje będziemy zapisywali odpowiednio: L(x,y), W(x,y), O(x,y). Relacjami z większą ilością argumentów nie będziemy się zajmować. Dla porządku podajmy jednak przykłady relacji łączących trzy obiekty. Może być to na przykład „relacja znajdowania się pomiędzy” (P(x,y,z) – obiekt x znajduje się pomiędzy obiektem y a obiektem z), czy też relacja „zdradzania z kimś” (Z(x,y,z) – osoba x zdradza osobę y z osobą z).
Uwaga na marginesie.
Ściśle rzecz biorąc własności też są relacjami – tak zwanymi relacjami jednoargumentowymi. Jednakże, dla większej jasności, w dalszych rozważaniach termin „relacja” zarezerwujemy dla relacji dwuargumentowych, natomiast relacje jednoargumentowe będziemy nazywali „własnościami”.

Kwantyfikatory to wyrażenia określające ilość przedmiotów, o których jest mowa. Z kwantyfikatorami zetknęliśmy się już w sylogistyce, choć tam nie wspominaliśmy, że tak je właśnie nazywamy. W rachunku predykatów będziemy mieli do czynienia z dwoma kwantyfikatorami. Pierwszy z nich odpowiada wyrażeniu dla każdego i jest najczęściej oznaczany symbolem ∀. Kwantyfikator ten bywa nazywany „dużym kwantyfikatorem” lub „kwantyfikatorem ogólnym”. Drugi z kwantyfikatorów odpowiada wyrażeniu niektóre, w znaczeniu istnieje przynajmniej jedno takie. Kwantyfikator ten, oznaczany symbolem ∃, nazywany jest „małym kwantyfikatorem”, „kwantyfikatorem szczegółowym” lub „kwantyfikatorem egzystencjalnym”.

121

DO ZAPAMIĘTANIA:

Osoby znające język angielski mogą łatwo zapamiętać znaczenie kwantyfikatorów. Kwantyfikator ogólny to odwrócona litera „A” od angielskiego słowa All – czyli wszystkie, natomiast kwantyfikator szczegółowy, to odwrócone „E” od słowa Exists – istnieje. W schematach zdań, po kwantyfikatorach będą znajdowały się (bez nawiasów, a więc inaczej niż przy predykatach) symbole zmiennych, do których dany kwantyfikator się odnosi, na przykład ∀x oznacza dla każdego x, natomiast ∃y – istnieje takie y lub niektóre y Zapis taki jak ∃x P(x) – odczytamy jako istnieje takie x, że P(x) lub (mniej formalnie) istnieje x mające własność P, niektóre x mają własność P itp. Kwantyfikatory, inaczej niż predykaty, mogą występować obok siebie nie połączone żadnymi spójnikami. Zapis ∀x∃y R(x,y) odczytamy dla każdego x istnieje y, takie że R od x, y lub dla każdego x istnieje takie y, że x i y są w relacji R. Kwantyfikatory możemy poprzedzać spójnikiem negacji. Przykładowo, wyrażenie ~ ∃x P(x) odczytamy – nie istnieje takie x, że P od x (nie istnieje x mające własność P, żadne x nie ma własności P), natomiast ∃x ~∀y R(x,y) – istnieje x, takie że nie dla każdego y, R (x,y) (istnieje takie x, że nie dla każdego y, x jest do niego w relacji R, istnieje takie x, które nie do wszystkich y jest w relacji R).
DO ZAPAMIĘTANIA:

Przedstawmy w skrócie symbole konieczne przy pisaniu schematów zdań na gruncie rachunku predykatów Spójniki zdaniowe: ~, ∧, ∨, →, ≡ Zmienne indywiduowe: x, y, z... itd. Symbole predykatów: P, Q, R, S... itd. Symbole kwantyfikatorów:
∀ – oznaczający dla każdego (tak zwany „duży kwantyfikator” lub „kwantyfikator ogólny”) ∃ – oznaczający istnieje lub niektóre (tak zwany „mały kwantyfikator”, „kwantyfikator szczegółowy” lub „kwantyfikator egzystencjalny”)

Należy pamiętać, że predykaty występować będą zawsze razem z, ujętymi w nawiasach, zmiennymi np.: P(x) – zapis oznaczający, że x ma własność P,

122

R(x,y) – zapis oznaczający, że x i y są ze sobą w relacji R, Kwantyfikatory w praktyce występować będą razem ze zmiennymi nazwowymi, np.: ∀x, ∃y... itp. Przy pisaniu schematów będziemy w rachunku predykatów korzystali również z nawiasów, które, podobnie jak w rachunku zdań, pełnią pomocniczą role, pokazując co się z czym łączy i likwidując możliwe wieloznaczności. Do pisania schematów może przydać się jeszcze jedna istotna informacja. Dotyczy ona pojęcia tak zwanej zmiennej związanej przez kwantyfikator oraz zmiennej wolnej (niezwiązanej). Każdy kwantyfikator „wiąże” zmienną, która się przy nim znajduje – np. kwantyfikator ∃x wiąże zmienną x, a ∀y – zmienną y. Kwantyfikatory wiążą jednak nie wszystkie danego typu, ale tylko te, które znajdują się w ich zasięgu – czyli w nawiasie otwartym bezpośrednio po kwantyfikatorze lub, w przypadku braku nawiasu, w wyrażeniu najbliższym kwantyfikatorowi. Najłatwiej wyjaśnić to na przykładzie: w schemacie
∀x (P(x) → Q(x))

związane są zmienne x w całej formule, natomiast w schemacie

∀x P(x) → Q(x) jedynie zmienna znajdująca się przy predykacie P (zmienna przy Q jest w

takim razie zmienną wolną). W schemacie ∃x(P(x) ∧ Q(x,y)) → ∀z R(z,x) zmienna x jest związana przy predykacie P oraz Q, natomiast wolna przy R; zmienna y jest wolna (nie ma w ogóle wiążącego jej kwantyfikatora); zmienna z jest związana (przez kwantyfikator ∀) Pojęcie zmiennej wolnej i związanej będzie dla nas istotne, gdyż w prawidłowo zapisanych schematach zdań języka naturalnego nie mogą występować zmienne wolne (mówiąc inaczej wszystkie zmienne muszą być związane jakimś kwantyfikatorem). Z faktu tego wynika istotny wniosek – każdy schemat będzie musiał zaczynać się jakimś (przynajmniej jednym) kwantyfikatorem, który będzie wiązał występujące dalej zmienne. Żadna zmienna nie będzie mogła się pojawić, zanim nie wystąpi wiążący ją kwantyfikator. Jeśli w schemacie nie ma zmiennych wolnych, to można go zawsze tak odczytać, aby nie wypowiadać słów iks, igrek, zet itp., których przecież w zdaniach języka naturalnego nie używamy. Przykładowo, gdy przyjmiemy, że predykat F oznacza własność bycia filozofem, to schematy ∃x F(x) oraz ∀x F(x) możemy wprawdzie odczytać kolejno: istnieje x będący
filozofem, oraz dla każdego x, x jest filozofem, ale o wiele zgrabniej jest powiedzieć istnieją filozofowie (niektórzy są filozofami) oraz każdy jest filozofem. Zabieg „pozbycia” się

zmiennych nie jest możliwy, gdy są one wolne; schemat F(x) musimy odczytać: x jest

123

zdaniem języka naturalnego. jak i politykami (posiadają obie te cechy jednocześnie). taki w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia spójniki. jakie w naszym zdaniu występują własności i/lub relacje i zastąpić je odpowiednimi symbolami predykatów. Rozpoczniemy od budowania bardzo prostych schematów zdań. Uwaga na marginesie. będącego odpowiednikiem kwantyfikatora ∃. że zmiennych takich w ogóle nie może być w formułach rachunku predykatów. te.filozofem. Przystępując do budowania schematów zdań w ramach rachunku predykatów. 3. Nasze zdanie stwierdza. które zawierają zmienne wolne) nie będące schematami żadnego zdania języka naturalnego. To ostatnie wyrażenie nie jest na pewno. oznaczymy je odpowiednio literami Z i P. Pisząc schemat zdania należy pamiętać.2 PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ NA GRUNCIE KRP. jakie kwantyfikatory będą nam w schemacie potrzebne. a jedynie tak zwaną „formą zdaniową”. a więc od tego symbolu powinien rozpocząć się nasz schemat. nie oznacza. tak aby otrzymać schemat danego zdania. w związku z 124 . przynajmniej z punktu widzenia logiki. czyli możliwie najdłuższy. To. predykaty i kwantyfikatory. W rachunku predykatów mogą istnieć bowiem formuły (m. że istnieją obiekty. najgłębiej wnikający w strukturę zdania. Ostatecznie musimy połączyć wszystko w całość przy pomocy spójników i nawiasów.1. w których występują jedynie własności. które są zarówno złodziejami. Następnie powinniśmy się zastanowić. że w schematach zdań języka naturalnego nie może być zmiennych wolnych. Zdanie zaczyna się od zwrotu niektórzy. że ma to być zawsze tak zwany schemat główny. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy złodzieje są politykami. musimy sobie przede wszystkim uświadomić. W zdaniu tym jest mowa o dwóch własnościach – byciu złodziejem oraz byciu politykiem.in.

Pewnym problemem dla początkujących może być znalezienie odpowiedniego spójnika łączącego predykaty R oraz Q. a więc prawidłowy schemat powinien wyglądać: ∀x (R(x) → O(x)) WARTO ZAPAMIĘTAĆ. to jest on ograniczony... Każdy rasista jest ograniczony.) Powyższe stwierdzenia nie stanowią jednak w żadnym razie jakichkolwiek praw logicznych. otrzymalibyśmy schemat ∀x (R(x) ∧ O(x)). Ostateczny schemat przedstawia się następująco: ∃x (Z(x) ∧ P(x)) Nawias w powyższym schemacie jest konieczny.. czyli wyrażenie mówiące: każdy jest rasistą i jest ograniczony (każdy jest ograniczonym rasistą) – a więc na pewno nie zdanie. Na ogół jest to implikacja lub ewentualnie alternatywa. będące odpowiednikiem kwantyfikatora ogólnego.. ∧ . Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy rasista jest ograniczony. jak i przy P. że jeśli ktoś jest rasistą..) ∃x (. ∨ . Mamy tu też słowo każdy. którego schemat mamy napisać.. Jest to po prostu użyteczna obserwacja. która sprawdza się w zdecydowanej większości (choć nie wszystkich!) przypadków. że kwantyfikator wiąże zmienną x znajdującą się zarówno przy predykacie Z. → .. stwierdza.. W schematach zdań języka naturalnego rzadko się zdarza. aby pokazać.. W powyższym zdaniu mowa jest o dwóch własnościach – bycia rasistą i bycia ograniczonym. tak jak w poprzednim przykładzie. Gdybyśmy jednak wstawili tu koniunkcję. Czyli: ∀x (. 125 .czym potrzebny nam będzie jeszcze spójnik koniunkcji.. Koniunkcja występuje natomiast zwykle jako główny spójnik formuł wiązanych przez kwantyfikator ∃.. aby w formule wiązanej przez kwantyfikator ∀ głównym spójnikiem była koniunkcja..) lub ∀x (. Nasze zdanie.

Czemu odpowiadać może słowo żaden w rozważanej wypowiedzi? Z jednej strony jest to „negatywny” sposób powiedzenia czegoś o wszystkich dziennikarzach – o każdym dziennikarzu zdanie stwierdza. który posiadałby cechę bycia obiektywnym. Ta druga jest jednak zanegowana. W zdaniu mowa jest o własnościach bycia studentem i bycia pilnym. W powyższym zdaniu występują własności bycia logikiem oraz bycia abstynentem. Dyskusje budzić może. Jako spójnika łączącego predykaty należy użyć implikacji (wykorzystanie koniunkcji dałoby schemat zdania: Nie każdy jest logikiem i abstynentem). Jest też odpowiednik kwantyfikatora dla każdego. oraz ~ ∃x (D(x) ∧ O(x)) Oba te schematy są logicznie równoważne. napisać możemy dwa równie dobre schematy: ∀x (D(x) → ~ O(x)). że są osoby posiadające własność bycia studentem i jednocześnie nie posiadające własności bycia pilnym. jednak poprzedzony słowem nie. Zdanie stwierdza. który z nich uznać należy za bardziej pierwotny. mówią one dokładnie to samo. iż zdanie stwierdza. że nie istnieje taki dziennikarz. że nie jest obiektywny. A zatem: ∃x (S(x) ∧ ~ P(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Żaden dziennikarz nie jest obiektywny. czy też ~ ∃x? Obie odpowiedzi na to pytanie są dobre! Otóż. Kłopot sprawić może wybór odpowiedniego kwantyfikatora. Tak więc schemat powinien zacząć się od zwrotu: ~ ∀x. Mamy więc: ~ ∀x (L(x) → A(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie są pilni. W powyższym zdaniu mamy na pewno do czynienia z własnością bycia dziennikarzem oraz bycia obiektywnym. lepiej. Z innego punktu widzenia można jednak również powiedzieć. Czy schemat zacząć należy zatem wyrażeniem ∀x. w przypadku powyższego zdania.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie każdy logik jest abstynentem. w sposób bardziej 126 .

. jest zdaniem ogólnym (więcej na ten temat w rozdziale o sylogizmach). Dopuszczalne są różne możliwości. Obecnie zajmiemy się bardziej złożonymi schematami.3. to trudno uznać. które schematy należy uznać za poprawne. że są one logicznie równoważne. Na omówienie wszystkich tych możliwości i związanych z nimi niuansów nie starczyłoby tu miejsca – wspomniana zostanie tylko część z nich. Pomimo. szczególnie w zakresie stosowania nawiasów i ustawienia kwantyfikatorów. oddający strukturę rozpatrywanego zdania. Jeśli zdanie zaczyna się od zwrotu nie każdy. Inni dopuszczają jednak również drugi schemat. że w przypadku dłuższych zdań istnieje wiele możliwości zbudowania poprawnych schematów. to schemat rozpoczynamy od ∃. to schemat powinien zacząć się od ~ ∀.. Często zdarza się tak. nie jest. Najlepiej kierować się wskazówką. że są to te same zdania. a które nie. dwa schematy można uznać za równie dobre. a więc jego schemat powinien zaczynać się od kwantyfikatora ∀. 3. jako w równym stopniu właściwy. 127 .1. tak jak w przypadku powyższego przykładu.. że zdanie typu żaden. W wielu podobnych przypadkach nie ma zgody. że schemat powinien w sposób najbardziej intuicyjny odzwierciedlać strukturę danego zdania. nie wykluczające innych poprawnych odpowiedzi. Wielu logików twierdzi. Przykładowo do schematu zdania w przykładzie Nie każdy logik jest abstynentem można utworzyć równoważny mu schemat: ∃x (L(x) ∧ ~ A(x)). UTRUDNIENIA I PUŁAPKI.naturalny. Dlatego podane niżej rozwiązania należy traktować w niektórych przypadkach jako przykładowe. że zdania Nie każdy logik jest abstynentem oraz Niektórzy logicy nie są abstynentami (literalne odczytanie drugiego schematu) są logicznie równoważne i wyrażają tę samą treść (opisują ten sam fakt). nie wszyscy) logików nie uznałoby tego schematu za właściwy. Uwaga na błędy! Nie zawsze. jeśli zdanie zaczyna się od niektóre. na podstawie tego.. W tym jednak przypadku wielu (choć również.

posiada również trzecią. Tak więc równie dobry byłby schemat: ~ ∀x [(Z(x) ∧ M(x)) → A(x)] Uwaga na błędy! Nie zawsze jest tak. to w rachunku predykatów obowiązują wszystkie zasady znane z rachunku zdań. że dwa określenia (tak jak znany i muzyk w poprzednim przykładzie) odnoszące się do pewnego obiektu dają się rozłożyć na dwie osobne cechy. gdyż wypaczyło by 128 . byciem znanym oraz byciem artystą.Więcej predykatów. to posiada też własność A. nie każdy x. Kolejność ta jest jednak całkowicie bez znaczenia. w jej rozumieniu przyjętym w logice. ma tę własność. Zdanie stwierdza. czy prawidłowa jest kolejność. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy znany muzyk jest artystą. w którym znalazłoby się stwierdzenie. czyli. Wątpliwości może budzić. że głównym spójnikiem jest tu implikacja. W zdaniu powyższym mamy do czynienia z trzema własnościami – byciem muzykiem. Koniunkcja. Przykładowo. że nie każdy kto posiada dwie pierwsze. że jej człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności i nie zmienia to w niczym sensu wyrażenia. Schemat będzie wyglądał zatem następująco: ~ ∀x [(M(x) ∧ Z(x)) → A(x)] W powyższym schemacie koniunkcja M(x) ∧ Z(x) znajduje się w nawiasie. Jeśli chodzi o zastosowanie nawiasów w złożonych formułach. to nie moglibyśmy rozbić tego określenia na cechy bycia dobrym i bycia rewolwerowcem. aby wyraźnie było widoczne. w jakiej umieszczone zostały człony koniunkcji. że ktoś jest „dobrym rewolwerowcem”. Oczywiście w formule może znajdować się więcej predykatów niż jeden lub dwa. czyli cechy bycia muzykiem i bycia znanym. mówiąc bardziej formalnie. gdybyśmy mieli do czynienia ze zdaniem. jeśli posiada własność M oraz Z.

W zdaniu tym mamy oczywiście dwie własności: bycia matką i bycia kobietą. że tylko kobiety są matkami. ale niektóre z kobiet mających powodzenie nie są inteligentne. A zatem schemat powinien wyglądać: ∀x (M(x) → K(x)) 129 . druga szczegółowym. Problem stanowić może określenie kwantyfikatora i układu własności w formule. równie poprawne byłyby schematy. a zatem zaczynające się od kwantyfikatora ogólnego – ∀. Zawsze będą istniały przypadki graniczne i dyskusyjne.to sens zdania. Jeśli jednak napisalibyśmy schemat: ∀x (K(x) → M(x)) to otrzymalibyśmy fałszywe zdanie Każda kobieta jest matką. Więcej kwantyfikatorów. Zdanie to składa się jednak z dwóch części połączonych słowem ale. ∀x[(K(x) ∧ I(x)) → P(x)] ∧ ∃x[(K(x) ∧ P(x)) ∧ ~ I(x)] Pamiętać należy. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Wszystkie inteligentne kobiety mają powodzenie. Każda z tych części zaczyna się innym kwantyfikatorem – pierwsza ogólnym. Nasze zdanie stwierdza natomiast coś odwrotnego: to. Być może niektórzy pamiętają. czy własność bycia „małym słoniem” możemy rozbić na dwie osobne własności – bycia słoniem i bycia małym. Trudno na przykład ustalić. bycia osobą inteligentną i posiadania powodzenia. że każda matka jest kobietą. Nie istnieje żadna metoda pozwalająca jednoznacznie stwierdzić. kiedy wymienione w zdaniu cechy można i należy rozłożyć. że zdania typu Tylko S są P określiliśmy wtedy jako ogólnotwierdzące. czy też trzeba tę własność traktować jako nierozkładalną całość. że. W zdaniu powyższym widzimy trzy własności: bycia kobietą. z uwagi na przemienność koniunkcji. W schemacie może oczywiście występować więcej niż jeden kwantyfikator. czyli odpowiednikiem koniunkcji. Z podobną trudnością spotkaliśmy się już przy pisaniu schematów na gruncie sylogistyki. a kiedy jest to niemożliwe. Wymienione cechy tworzą całość – jej rozbicie zmieniłoby znaczenie jednej z nich – bycia dobrym. oznacza. Co znaczy „tylko”? Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. w których człony koniunkcji znalazłyby się w odwrotnej kolejności.

którzy posiadają cechę U (uczą się systematycznie). opisującymi własności.DO ZAPAMIĘTANIA. 130 . Zwrot tylko niektórzy w powyższym zdaniu oznacza. Początkowo zapisywanie takich schematów może wydawać się niezmiernie skomplikowane. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko niektórzy studenci uczą się systematycznie. że nie ma na to jakiejś jednej. Dotąd rozpatrywaliśmy bardzo proste zdania. Czyli ∀x (B(x) → (A)). to zatem: ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ∃x (S(x) ∧ ~ U(x)). Więcej kłopotów sprawić mogą zdania w których obecne będą predykaty oznaczające relacje. lecz jednocześnie nie wszyscy cechę tę posiadają. Dwa równoprawne schematy powyższego zdania. lub ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ~ ∀x (S(x) → U(x)) Pojawiają się relacje. że istnieją studenci. do rozwiązywania krzyżówek. między innymi dlatego. Po nabraniu pewnej wprawy. podobną np. Schematy zdań typu Tylko A są B rozpoczynamy od kwantyfikatora ogólnego a następnie piszemy implikację zamieniając kolejność A i B. Lub inaczej: istnieją studenci mający cechę U. w których mieliśmy do czynienia jedynie z predykatami jednoargumentowymi. Przerobienie kilku przykładów powinno jednak wiele wyjaśnić. sprawdzającej się zawsze metody. którzy cechy takiej nie posiadają. Co znaczy „tylko niektórzy”? Rozpatrywane powyżej zdania typu Tylko A są B należy koniecznie odróżnić od zdań Tylko niektóre A są B. ale są również tacy. zapisywanie schematów zdań w języku predykatów może stać się ciekawą rozrywką intelektualną.

W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem (S) i bycia książką (K) oraz o relacji przeczytania (P) zachodzącej pomiędzy studentem a książką. po którym. zwrot odpowiadający kwantyfikatorowi szczegółowemu (niektóre). W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem oraz bycia przedmiotem (oznaczymy je literami S i P). Zdanie zaczyna się od zwrotu odpowiadającego kwantyfikatorowi ogólnemu. mówi. który jest przedmiotem i pomiędzy tymi obiektami zachodzi relacja lubienia. jeśli jest on studentem (lub prościej dla każdego studenta). którego schemat piszemy.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy student przeczytał jakąś książkę. czyli L(x. a więc nasz schemat będziemy musieli zacząć od ∀x. Zdanie mówi o każdym obiekcie będącym studentem.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci lubią niektóre przedmioty. Zdanie. Relację tę oznaczymy przy pomocy nawiasie. Przystępując do pisania schematu powyższego zdania dobrze jest spróbować na początku wypowiedzieć je przy pomocy wyrażeń używanych w języku predykatów. który ma własność bycia studentem. predykatu będą L. Zdanie to mogłoby wyglądać na przykład następująco: Istnieje pewien obiekt (oznaczmy go x). Mamy więc: ∀x S(x) →. Po predykacie musi nastąpić jakiś spójnik. Zgodnie z opisaną wcześniej nieformalną zasadą. W rozpatrywanym zdaniu występuje również. to spójnikiem tym będzie zapewne implikacja. gdy zdanie rozpoczyna się kwantyfikatorem ogólnym. Teraz powyższe zdanie możemy zapisać przy pomocy symboli: ∃x [S(x) ∧ ∃y (P(y) ∧ L(x. się w znajdowały dwie zmienne. dwukrotnie. Obok nich mamy tu jeszcze do czynienia z relacją. że ów „każdy 131 . czyli dla każdego x.y). która zachodzi pomiędzy studentem i przedmiotem – relacją lubienia (x lubi y). a więc ∀x S(x). istnieje też inny „obiekt” (oznaczmy go y).

czyli każdy student przeczytał y.y). żeby napisać czym jest ten y: ∀x S(x) → ∃y K(y) – dla każdego studenta istnieje y będący książką. czyli ∃x W(x). że jest to książka. w prawidłowo napisanych schematach zdań języka naturalnego. Gdybyśmy wstawili teraz predykat oznaczający relację przeczytania. zmienne wolne (nie związane) nie mogą występować). co ważniejsze. Teraz musimy dopisać. który jest książką i ten x (student) przeczytał y (książkę). Oczywiście ten „istniejący x” to wykładowca. Mamy więc ∀x S(x) → ∃y. którą on przeczytał. Teraz aż się prosi. Mówiąc proście: dla każdego studenta istnieje książką. że dla 132 . dzięki którym będziemy wiedzieli. Nasz schemat mówi. aby sprawdzić. oprócz posiadania własności W. o naszym x możemy powiedzieć. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy wykładowcy lubią wszystkich studentów. po każdym kwantyfikatorze otwieramy nawias i zamykamy go na końcu schematu – dzięki temu wszystkie zmienne pozostaną związane: ∀x [S(x) → ∃y (K(y) ∧ P(x.y))] Po napisaniu schematu dobrze jest go sobie „odczytać”. czy faktycznie oddaje on treść zdania. będzie to zapewne kwantyfikator szczegółowy. Aby było to widoczne.student” przeczytał jakąś książkę. Teraz musimy jedynie dodać. gdyż występuje w nim zmienna y. nie jest związana żadnym kwantyfikatorem (a jak powiedzieliśmy. o której nie wiemy. czyli zachodzi jeszcze pomiędzy studentem i książką relacja P: ∀x S(x) → ∃y K(y) ∧ P(x. co miałaby oznaczać i która. że ów wykładowca lubi wszystkich studentów. otrzymalibyśmy ∀x (S(x) → P(x. Ponieważ w dalszej części zdania mowa jest o jakiejś książce.y) musimy najpierw umieścić w schemacie kwantyfikator wiążący zmienną y. S i L.y). które ma reprezentować. Zdanie zaczyna się ewidentnie od kwantyfikatora szczegółowego ∃x. oraz z relacją lubienia. Oznaczymy je kolejno predykatami W. W powyższym zdaniu mamy do czynienia w własnościami bycia wykładowcą i bycia studentem. czyli dokładnie to. którą ten student przeczytał. że kwantyfikatory wiążą wszystkie „swoje” zmienne. istnieje jakiś y. czyli dla każdego studenta istnieje jakiś y. czyli dla każdego studenta istnieje jakaś książka. Czyli.y)). Nie możemy jednak na razie wstawić predykatu oznaczającego relację przeczytania – P(x. Aby można było użyć predykatu P(x. jeśli jest on studentem. że każdy student przeczytał jakąś książkę. że dla każdego x. Należy jeszcze oczywiście pamiętać o nawiasach.

jest w tej relacji do siebie samego. Dwa równoprawne schematy naszego zdania to: ∃x [S(x) ∧ ~ ∃y (W(y) ∧ L(x. Podobnie. Stwierdza ono jednakże. jeśli ten y posiada własność S. W zdaniu powyższym jest mowa o relacji znokautowania (Z(x.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie lubią żadnego wykładowcy. jak oddać w schemacie stwierdzenie. słowo żaden możemy oddać na dwa równoważne sobie sposoby. że dla każdego obiektu. W powyższym zdaniu występują predykaty takie same jak w poprzednim przykładzie. to zatem: ∃x (B(x) ∧ Z(x.x)) 133 . że ów obiekt posiadający cechę S nie lubi żadnego obiektu o cesze W. jakiś obiekt może być w pewnej relacji do siebie samego. taki że posiada cechę W i jednocześnie pomiędzy x i y zachodzi relacja L. jak w jednym z pierwszych omawianych przykładów. Schemat zdania. Początek schematu będzie na pewno wyglądał ∃x S(x). Można też powiedzieć. Pamiętamy oczywiście o nawiasach. jeśli ma on cechę W. Można stwierdzić.y))] ∃x [S(x) ∧ ∀y (W(y) → ~ L(x. to pomiędzy x i y nie zachodzi L. że pewien obiekt posiadający własność bycia bokserem. to pomiędzy x i y zachodzi relacja lubienia.y) – x znokautował y). że obiekty te są w rzeczywistości jednym i tym samym.y))] Czy można być w relacji do siebie samego? Pomimo że relacje (dwuczłonowe) z natury łączą dwa obiekty. że nie istnieje obiekt y. mówiąc inaczej.każdego obiektu y. Problem sprawić może ustalenie. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Pewien bokser znokautował siebie samego. to może się zdarzyć. ∃x [W(x) ∧ ∀y(S(y) → L(x.

istnieje inny obiekt. ponieważ predykat C oznacza już bycie człowiekiem.y) – dla każdego obiektu x. W powyższym zdaniu. który też jest człowiekiem. Czasem faktycznie dopuszczalne jest napisanie takiego „skróconego” schematu. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy kogoś kocha. istnieje obiekt y. że x kocha y. Relację czytania oznaczymy przez R. że w zdaniu powyższym występuje jedynie relacja kochania. że żadna gazeta nie jest przez pewnych ludzi czytana. nie ma w nim mowy natomiast o żadnej własności. mamy „ukrytą” cechę bycia człowiekiem.Czy jest tu jakaś własność? Czasem przy pisaniu schematu musimy uwzględnić własność. ale tylko i wyłącznie o ludzi. bycia gazetą. i ten pierwszy kocha tego drugiego. że nie chodzi tu o wszelkie możliwe do pomyślenia obiekty. A zatem dwa możliwe schematy tego zdania to: ∃x [C(x) ∧ ~ ∃y (G(y) ∧ R(x. Na pierwszy rzut oka wydaje się. Druga cecha. która nie jest wprost wypowiedziana. Fakt. W takim wypadku schemat mógłby wyglądać: ∀x∃y K(x. taki. jeśli obiekt ten jest człowiekiem. podobnie jak w poprzednim przykładzie. która nie jest w zdaniu wprost wypowiedziana. Mamy więc tu do czynienia z cechą bycia człowiekiem.y))] ∃x [C(x) ∧ ∀y (G(y) → ~ R(x. jest już jednak wprost wypowiedziana. W wersji bardziej pomocnej do przełożenia na język rachunku predykatów można powiedzieć: Dla każdego obiektu. A zatem: ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. którzy nie czytają żadnych gazet.y))] Przykład: Napiszemy schemat zdania: Są tacy. Czy jednak w powyższym zdaniu faktycznie jest mowa o dowolnych obiektach x i y? Słowa każdy i kogoś wyraźnie wskazują. Zdanie Każdy kogoś kocha należy traktować jako skrót zdania Każdy człowiek kocha jakiegoś człowieka.y))] 134 . oddać można na dwa sposoby.

a bycia podręcznikiem. a co y? Czasami musimy zwrócić baczną uwagę na właściwą kolejność zmiennych x i y przy predykacie oznaczającym relację.x). że istnieją podręczniki. W zdaniu powyższym musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia partią. Prawidłowy schemat to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(x. to otrzymalibyśmy schemat zdania mówiącego. a nie na odwrót. To. ponieważ po jego odczytaniu otrzymalibyśmy zdanie mówiące.y))]. Jak pamiętamy. Bardzo podobnie postępujemy pisząc schematy takich zdań. bycia frustratem oraz relację bycia wspieranym przez kogoś (x jest wspierany przez y).. musimy napisał K(y. które korzystają ze wszystkich studentów. że wspiera ją każdy frustrat. że to student korzysta z podręcznika.y) → F(y))] Co jest x.. Gdybyśmy napisali schemat następująco: ∃x [P(x) ∧ ∀y (F(y) → W(x. Przyjmujemy predykaty P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Istnieją podręczniki. Schemat oczywiście rozpoczniemy od zwrotu: ∃x P(x). Zdaniami ze zwrotem tylko zajmowaliśmy się już. Schemat: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(x. ale to. w których występują również relacje.y))] nie jest jednak prawidłowy. Jednakże trzeba uważać w jakiej kolejności nastąpią człony implikacji w formule związanej przez ten kwantyfikator. A więc właściwy schemat naszego zdania to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(y. nie oznacza. to aby oddać prawidłowo fakt.I znowu „tylko”. gdy były w nich obecne jedynie własności.x))] 135 . zmiennej x. że partia wspierana jest tylko przez frustratów. Ponieważ własność bycia studentem przypisaliśmy zmiennej y. ten jest frustratem (jeśli ją wspiera to jest frustratem). Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre partie wspierane są tylko przez frustratów. z których korzystają wszyscy studenci. że każdy kto ją wspiera. zwrot tylko możemy oddać przy pomocy kwantyfikatora ogólnego. A zatem w schemacie musimy zamienić kolejność predykatów F i W. Nie jest to więc dokładnie schemat naszego zdania. że niektóre partie wspierane są przez wszystkich frustratów (każdy frustrat wspiera taką partię). S i K oznaczające własności bycia podręcznikiem i studentem oraz relację korzystania z czegoś.

to stwierdzenie.W wielu przypadkach to.y))] (L oznacza relację bycia lubianym) Dłuższe schematy. uzależnione jest od tego. Relację tę jednak możemy zinterpretować albo jako relację lubienia – x lubi y. że nie ma nikogo. to nie kupuje danej książki. że ów filozof pisze książki. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy filozofowie piszą niektóre książki. kto jest filozofem. Następna informacja. że każdy. w jaki sposób określimy naszą relację. W schematach może pojawić się większa ilość kwantyfikatorów i predykatów. Dalej dowiadujemy się. w jakiej kolejności powinny znaleźć się zmienne x i y w relacji. drugi sposób. których nikt przy zdrowych zmysłach nie kupuje. Zdanie zaczyna się stwierdzeniem. kolejno: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(y. czyli istnieje coś. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre programy lubią wszyscy widzowie. albo jako relację bycia lubianym – x jest lubiany przez y. A zatem: ∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. W zależności od tej interpretacji prawidłowe byłyby schematy. Ten ostatni fakt możemy oddać na dwa sposoby.x))] (L oznacza relację lubienia) ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(x.y))]} 136 . to powiedzenie. kto miałby cechę bycia przy zdrowych zmysłach i jednocześnie pozostawał w relacji kupowania do wymienionej wcześniej książki. jeśli jest przy zdrowych zmysłach.y)) ∧ ~ ∃z (Z(z) ∧ R(z. że istnieje ktoś. co jest książką i ten filozof pozostaje do książki w relacji napisania. W schemacie powyższego zdania musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia programem i bycia widzem oraz relację lubienia.

y))]. jakimi zmiennymi wcześniej oznaczyliśmy obiekty mające wymienione własności. a kiedy musimy cechę bycia takim obiektem w schemacie umieścić? Przykładowo. 3. to musimy sprawdzić. Niektórzy mogą wymagać. należy zwykle pisać tak zwany schemat główny. 137 . że nie zawsze do końca wiadomo.1.y)) ∧ ∀z (Z(z) → ~ R(z. aby wszystkie zmienne były związane prze kwantyfikatory) oraz o tym. że zmienne reprezentują jeden określony typ obiektów i nie podkreślać tego dodatkowo w schemacie. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.y)? Na powyższe pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. jednakże tworząc schemat. napisania obu wersji schematów. gdy mamy na końcu napisać. Przykładowo. a kiedy nie. na przykład napisanie schematu zdania: „Nie każdy znany muzyk jest artystą” jako ~ ∀x (Z(x)) → A(x)) gdzie Z oznaczałby własność bycia znanym muzykiem? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Jednakże faktem jest. Rozwiązując tego typu przykłady najlepiej spytać wykładowcy.∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x.y))]} Przy tego rodzaju dłuższych schematach należy zwracać szczególną uwagę na nawiasy (pamiętamy. na przykład. że w pewnej relacji pozostaje ktoś przy zdrowych zmysłach oraz książka.4. powinniśmy uwzględnić w nich własność bycia człowiekiem i napisać ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. Kiedy możemy przyjąć domyślnie. aby przy własnościach i relacjach umieszczać właściwe zmienne. możliwie najgłębiej wnikający w strukturę zdania. kiedy w zdaniu mamy do czynienia z dwiema osobnymi własnościami. a kiedy możemy przyjąć. w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia predykaty i spójniki. że zmienne reprezentują tylko ludzi i napisać: ∀x∃y K(x. jakie odpowiedzi uznaje on za poprawne. Czy błędem byłoby zapisanie schematu zdania w którym nie wszystkie własności lub relacje byłyby potraktowane osobno. kiedy pisząc schemat zdania „Każdy kogoś kocha”.

czyli znany wszystkim z matematyki znak „=”. b. najbardziej ubogiej. które czasem mogą ułatwić zapisywanie schematów zdań. Przykładowo zdanie Zenek jest starszy od Wacka możemy zapisać jako S (a. Stałe wykorzystujemy w schematach. Statuę Wolności. czy też Przynajmniej dwóch posłów przyłapano na oszustwie. gdy zdanie mówi o takich właśnie. Zenka. a S reprezentuje relacje starszeństwa.itd. schematy. Jak dotąd omawialiśmy rachunek predykatów w podstawowej.b. 138 . konkretne obiekty. na przykład Tylko jeden student oblał egzamin. że stałe nie mogą być wiązane przez kwantyfikatory. W związku z powyższym.2.. jednoznacznie określonych. . Mikołaja Kopernika. z którego składa się język rachunku predykatów. w szczególności.b).. ∃a lub ∀b. Stanowić on będzie skrót wyrażenia nieprawda. obiektach. ŁYK TEORII. tak stałe indywiduowe (a. Jak postępować w takich przypadkach pokażą przykłady poniżej. w schemacie obecne są również zmienne. Nie jest on konieczny do zrozumienia dalszej części.. nie muszą rozpoczynać się od kwantyfikatora.z. a wykładowca nie wymaga od niego opanowania tej sztuki. dodamy dwa rodzaje elementów: tak zwane stałe indywiduowe. choć oczywiście mogą – gdy oprócz stałych.) oznaczają określone. gdy w zdaniu.3. że obiekty są identyczne. Jeśli komuś pisanie schematów z wykorzystaniem stałych oraz.c. które będziemy oznaczać małymi literami: a. dotyczącej tautologii i reguł.y. Zasadniczą różnicę pomiędzy zmiennymi a stałymi stanowi to.. Obecnie do słownika. itp. c.. może ten rozdział pominąć. którego schemat piszemy. „b” – Wacka. czyli x ≠ y ≡ ~ (x = y) Tak jak zmienne indywiduowe (x. Gdy wprowadzimy znak równości. mowa jest o pewnej określonej liczbie przedmiotów posiadających daną własność lub będących do czegoś w relacji. d. Symbol identyczności przydaje się. Nie wolno pisać np. znaku „=” wyda się zbyt zagmatwane.) oznaczały dowolne obiekty. Stała może reprezentować np. DODATEK: STAŁE INDYWIDUOWE I ZNAK „=” 3. gdzie „a” oznacza Zenka. będziemy mogli również korzystać ze znaku „≠”. oraz szczególny predykat oznaczający relację identyczności dwóch obiektów.1. Kubusia Puchatka. wersji. W niektórych wypadkach wygodnie jest wzbogacić go o kilka dodatkowych elementów.2.. stwierdzającego nieidentyczność. w których występują stałe indywiduowe.

3.2.2. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ Z WYKORZYSTANIEM STAŁYCH INDYWIDUOWYCH I SYMBOLU IDENTYCZNOŚCI.

Rozpoczniemy od zapisywania schematów zdań, w których wykorzystamy stałe indywiduowe.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kocha Karolinę, ale Karolina nie kocha
Mieczysława.

Zdanie

powyższe

stwierdza,

że

pomiędzy

dwoma

konkretnymi

obiektami

(Mieczysławem i Karoliną) zachodzi relacja kochania w jedną stronę, natomiast nie zachodzi ona w drugą. Oznaczając Mieczysława przez „a”, a Karolinę przez „b”, otrzymujemy schemat: K(a,b) ∧ ~ K(b,a)

W schematach ze stałymi indywiduowymi mogą też pojawić się zmienne, a wraz z nimi kwantyfikatory.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kupił
sobie jakiś samochód.

Zdanie powyższe stwierdza, że istnieje pewna rzecz, mająca własność bycia samochodem i

Mieczysław (oznaczony za pomocą stałej „a”) pozostaje do tej rzeczy w relacji kupienia.
∃x (S(x) ∧ K(a,x))

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich bogatych mężczyzn. Powyższe zdanie stwierdza, że Karolina pozostaje w relacji lubienia do każdego, kto posiada dwie cechy – bycia mężczyzną i bycia bogatym. Mówiąc inaczej, jeśli ktoś posiada 139

wymienione własności, to Karolina pozostaje do niego w relacji lubienia. Oznaczając Karolinę przy pomocy stałej „a”, mamy schemat:
∀x [(M(x) ∧ B(x)) → L(a,x)]

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich, którzy lubią Mieczysława. Zdanie to stwierdza, że Karolina (którą oznaczymy przez „a”) pozostaje w relacji lubienia do wszystkich, którzy pozostają w tej samej relacji do Mieczysława (oznaczonego przez „b”). Mówiąc inaczej – dla każdego obiektu, jeśli obiekt ten znajduje się w relacji L do „b”, to „a” znajduje się do niego w L. Przyjmując domyślnie, że obiektami, o których jest mowa, są ludzie, mamy schemat:
∀x (L(x,b) → L(a,x))

Gdybyśmy chcieli wyraźnie zaznaczyć w schemacie, że w zdaniu chodzi o ludzi, otrzymalibyśmy schemat:
∀x [(C(x) ∧ L(x,b)) → L(a,x)]

Teraz zajmiemy się schematami zdań, w których będziemy musieli wykorzystać symbol identyczności.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden student zdał. Powyższe zdanie możemy rozbić na dwie części. Po pierwsze, mówi ono, że istnieje ktoś kto jest studentem i zdał, a po drugie, że nie ma innej osoby, która by miała te własności. Schemat pierwszej części jest oczywisty: ∃x (S(x) ∧ Z(x)). Część drugą można oddać na dwa sposoby. Można stwierdzić, że nie istnieje taki obiekt y, który byłby różny od x i posiadał te same własności lub też, że każdy obiekt, który te własności posiada, to właśnie x. A zatem: ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠x] lub ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x] Tak więc ostatecznie schemat naszego zdania może przedstawiać się następująco:
∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠ x]} lub ∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x]}

140

Przykład:

Zapiszemy schemat zdania: Przynajmniej dwóch pasażerów było trzeźwych. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieją na pewno dwa różne obiekty, które posiadają dwie cechy jednocześnie – bycia pasażerem i bycia trzeźwym. Można zatem powiedzieć, że istnieje jeden obiekt mający wymienione cechy, istnieje też drugi mający te cechy, przy czym obiekty te nie są ze sobą identyczne. A zatem:
∃x {(P(x) ∧ T(x)) ∧ ∃y [(P(y) ∧ T(y)) ∧ x ≠ y]}

Uwaga na marginesie.

W powyższym schemacie jedyny spójnik, to koniunkcja, której człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności. W związku z powyższym, dozwolone są inne warianty schematu; możemy z tego powodu również zrezygnować z niektórych nawiasów, zostawiając jedynie te, które wskazują na zasięg kwantyfikatorów. Na przykład:
∃x {P(x) ∧ T(x) ∧ ∃y [P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y]} Możemy również rozpocząć schemat dwoma kwantyfikatorami, po których, w jednym nawiasie umieścimy (w dowolnej kolejności) wszystkie człony koniunkcji: ∃x ∃y (P(x) ∧ T(x) ∧ P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y) Tego typu uproszczenia można oczywiście stosować, ale lepiej tego nie robić jeśli nie ma się pewności, że jest to dozwolone.

Oczywiście stałe indywiduowe i symbol identyczności mogą występować jednocześnie w tym samym schemacie.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Nie tylko Zenek dotrwał do końca imprezy. Powyższe zdanie stwierdza, że po pierwsze, Zenek (którego oznaczymy przez „a”) posiada własność D (dotrwał do końca imprezy) i, po drugie jest jeszcze jakiś inny obiekt, różny od Zenka, który posiada wymienioną własność. A zatem otrzymujemy schemat: D(a) ∧ ∃x (D(x) ∧ x ≠ a)

141

Uwaga na błędy!

Często się zdarza, że ktoś, pisząc schemat powyższego zdania, zapomina o jego pierwszej części. Jednakże schemat: ∃x (D(x) ∧ x ≠ a) nie byłby prawidłowy. Byłby to schemat zdania mówiącego, że jakaś osoba różna od Zenka dotrwała do końca imprezy, bez zaznaczenia, że Zenek również wykazał się taką umiejętnością.
Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden świadek rozpoznał „Marmoladę”. Oznaczmy przez Ś własność bycia świadkiem, przez R relacje rozpoznania, a przez stałą „a” obiekt zwany „Marmoladą”. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieje pewien obiekt, mający własność Ś, który znajduje się w relacji R do obiektu a, i nie ma jednocześnie nikogo innego (czyli obiektu różnego od x) mającego Ś i będącego w R do „a”. A zatem:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ~ ∃y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) ∧ y ≠ x]}

Powyższe zdanie można również przedstawić:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ∀y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) → y = x]}

3.3. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE.
3.3.1. ŁYK TEORII. W rachunku zdań mieliśmy do czynienia z prostą metodą zero-jedynkową, która pozwalała na szybkie, w zasadzie mechaniczne, stwierdzenie, czy dany schemat jest tautologią bądź kontrtautologią. W przypadku rachunku predykatów, niestety, nie ma takiej metody. Wykazanie tautologiczności lub kontrtautologiczności formuły

wymaga dość zaawansowanych technik, wykraczających poza ramy niniejszego opracowania. O wiele prostsze jest zadanie odwrotne – udowadnianie, że dana formuła nie jest tautologią, lub nie jest kontrtautologią. I tylko tym – wykazywaniem, czym dany schemat nie jest, będziemy się dalej zajmować.

142

to otrzymamy zdanie fałszywe – żaden człowiek nie ma bowiem dwustu lat. w których możemy rozpatrywać formułę ∃x P(x). Czy jest to schemat zdania prawdziwego czy fałszywego? To oczywiście zależy. Układ złożony ze zbioru stanowiącego uniwersum (oznaczanego zwykle literą U) oraz dowolnej ilości własności i relacji będziemy określać mianem struktury. Jeśli jednak schemat odniesiemy. Strukturę oznaczać będziemy przy pomocy podkreślonej litery U. Prawdziwość naszej formuły zależy zatem od dziedziny.Zanim przejdziemy do tautologii i kontrtautologii musimy uświadomić sobie od czego zależy prawdziwość formuły rachunku predykatów. odpowiadające obecnym w formułach KRP predykatom będziemy oznaczać przy pomocy takich samych liter jak predykaty. Jeśli nasze rozważania ograniczymy do świata ludzi. Na przykład podkreślone R będzie oznaczało konkretną relację w konkretnej strukturze. natomiast U1 i U4 – kontrmodele. Tak więc możemy powiedzieć. w którym ją umieścimy. Obecne w strukturze własności i relacje. W U3 nasza formuła reprezentować będzie zdanie prawdziwe. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 U2 = 〈U = zbiór drzew. Rozpatrzmy bardzo prosty schemat: ∃x P(x). nazywamy modelem tej formuły. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 Inne struktury. Elementy struktury umieszczać będziemy w nawiasach 〈 〉. do świata drzew. o których była mowa wyżej. będziemy mieli do czynienia ze zdaniem prawdziwym – oczywiście istnieją drzewa mające dwieście lat. tak zwanego uniwersum. U2 oraz U3 stanowią modele. to na przykład: U3 = 〈U = zbiór ludzi. w której jest fałszywa – kontrmodelem. oraz od interpretacji predykatu w tym świecie. natomiast strukturę. A zatem możemy powiedzieć. w której formułę tę będziemy rozpatrywać. stanowiącą odpowiednik abstrakcyjnie pojętego predykatu R w formule. że dla formuły ∃x P(x). przede wszystkim od tego. na przykład. możemy zapisać następująco: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Strukturę. jaką własność podstawimy za predykat P. Przykładowo struktury. w której formuła rachunku predykatów jest prawdziwa. natomiast w U4 – fałszywe. jednakże podkreślonych. P(x) ≡ x jest studentem〉 U4 = 〈U = zbiór drzew. że prawdziwość formuły rachunku predykatów zależy od struktury. P(x) ≡ x jest studentem〉. Podstawmy zatem za P własność bycia w wieku 200 lat (P(x) – x ma 200 lat). 143 .

że każdy obiekt. Najpierw zbudujemy kontrmodel formuły. ma również własność Q. Aby zbudować odpowiednią strukturę. Jest to formuła fałszywa w każdej strukturze Mówiąc inaczej. że formuła ∀x (P(x) → Q(x)) nie jest tautologią ani kontrtatologią. nie istnieje struktura. w której formuła będąca kontrtautologią byłaby prawdziwa. Formalnie: U1 = 〈U = zbiór ludzi. w której jest ona prawdziwa (zbudować model formuły). która jest zawsze prawdziwa. Weźmy przykładowo zbiór ludzi jako uniwersum i własność bycia kobietą jako odpowiednik predykatu P oraz bycia matką jako odpowiednik Q. musimy więc dobrać własności P i Q w taki sposób. że formuła tautologią nie jest. teoretycznie jest bardzo proste.3. że formuła nie jest kontrtautologią. ŻE FORMUŁA NIE JEST TAUTOLOGIĄ LUB KONTRTAUTOLOGIĄ. kontrtautologia nie ma modelu. która jest prawdziwa w każdej strukturze. Q(x) ≡ x jest matką〉 144 . wystarczy wskazać strukturę. Analogicznie. 3. sprawdzającej się zawsze. Nie ma bowiem na to jakiejś jednej. co mówi nasza formuła. w której jest ona fałszywa. w której jest ona fałszywa (zbudować kontrmodel dla tej formuły). zacząć musimy od odczytania tego. Aby zbudować kontrmodel. Podobnie określić możemy kontratutologię. iż w przypadku tautologii nie istnieje struktura. metody Przykład: Wykażemy. że nie jest ona tautologią. aby wykazać. który ma własność P. Mówiąc krótko. Patrząc na to samo z drugiej strony możemy powiedzieć również. w jakiej formułę interpretujemy. Skoro w rachunku predykatów prawdziwość formuły zależy od struktury. W ten sposób wykażemy. Skoro tautologia musi być prawdziwa w każdej strukturze. to aby udowodnić. trzeba pokazać strukturę. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE. możemy powiedzieć. P(x) ≡ x jest kobietą. w której formuła ta byłaby fałszywa. że dana formuła nie jest tautologią. Wykazanie. aby w jakimś zbiorze nie było to prawdą.2. to formuła.Przejdźmy teraz do zdefiniowania pojęcia tautologii w rachunku predykatów. Otóż stwierdza ona. W praktyce trudność może czasem sprawić wymyślenie odpowiedniej struktury. iż tautologia KRP to formuła. Jak pamiętamy z rachunku zdań. tautologia. a więc strukturę. tautologia nie ma kontrmodelu.

R(x. który jest posłem. jeśli człowiek ten jest kobietą. oznacza to. nasza formuła stwierdza. co jest oczywiście zdaniem prawdziwym. zależy tylko od wyobraźni budowniczego. P(x) ≡ x jest matką. że każdy polityk. Struktura U3 stanowiłaby wtedy kontrmodel. W powyższym przykładzie możemy to łatwo uczynić zamieniając własności miejscami. że każda matka jest kobietą. że każdy obiekt jest w pewnej relacji do samego siebie.y) ≡ x jest równe y〉 145 . gdyż umieszczona w niej formuła stwierdzałaby. Jako kontrmodel dla naszej formuły posłużyć może struktura U1 = 〈U = zbiór ludzi. że nie jest ona tautologią ani kontrtautologią.y) ≡ x jest starszy od y〉 W U1 formuła reprezentowałaby fałszywe zdanie – Każdy człowiek jest starszy do siebie samego. P(x) ≡ x jest posłem. jest uczciwy. ponieważ umieszczona w tej strukturze formuła głosiłaby. Q(x) ≡ x jest uczciwy〉. U2 jest zatem modelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)). jaki model i kontrmodel zostanie stworzony. Q(x) ≡ x jest parzyste〉. R(x. aby otrzymać zdanie prawdziwe. oraz U4 = 〈U = zbiór liczb. Jako model dla formuły wybierzemy strukturę U2 = 〈U = zbiór liczb.x) Formuła powyższa stwierdza. że tautologią ani kontrtautologią nie jest formuła: ∀x R(x. iż każda liczba podzielna przez 4. że dla każdego człowieka. To. Podane wyżej rozwiązanie jest oczywiście jednym z nieskończonej ilości właściwych odpowiedzi. natomiast U4 byłaby modelem. nasza formuła stwierdza. P(x) ≡ x jest podzielne przez 4.W strukturze U1. musimy dobrać własności P i Q tak. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 W strukturze U2. czyli: U2 = 〈U = zbiór ludzi. U1 jest zatem kontrmodelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)) Aby zbudować model. jest liczbą parzystą. to jest również matką. Skoro zbudowaliśmy dla formuły kontrmodel i model. Ktoś mógłby przykładowo zbudować takie struktury: U3 = 〈U = zbiór polityków. czyli w skrócie każda kobieta jest matką. Przykład: Wykażemy. co jest oczywiście zdaniem fałszywym.

że schemat nie jest tautologią. Innymi słowy: dla dowolnych dwóch obiektów. jeżeli jeden jest w relacji R do drugiego. ani kontrtautologią formuła: ∀x∀y (R(x.y) ≡ x kocha y〉 U2 = 〈U = zbiór ludzi. to ta druga również kocha pierwszą. wykazaliśmy. to drugi jest w relacji R do pierwszego. A zatem mamy: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Przykład: Wykażemy. którą zbudowaliśmy. otrzymujemy zdanie prawdziwe – Każda liczba jest równa sobie samej.y) ≡ x jest w tym samym wieku. to ten drugi jest w tym samym wieku co pierwszy. czy fałszywa. R(x.y) → R(y. co faktycznie zbudowaliśmy – model czy kontrmodel. Największa trudność. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. czy w strukturze. że nie jest tautologią. wiąże się z prawidłową oceną. co y〉 Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. 3. Prawdą jest bowiem. to zachodzi również w drugą. R(x. a więc to. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. Nie jest bowiem tak.Umieszczając schemat w powyższej strukturze.x)) Powyższy schemat stwierdza. jaka może powstać przy wykazywaniu. że dla każdej pary ludzi. że dla każdych dwóch obiektów. jeśli jedna osoba kocha drugą. że zawsze. formuła jest prawdziwa. Aby nie popełnić przy tym błędu. co mówi zdanie powstałe ze schematu przy zaproponowanej interpretacji predykatów i zmiennych. ani kontrtautologią. wykazaliśmy. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. w której w zbiorze ludzi określimy relację bycia w tym samym wieku.3. kluczowa jest umiejętność właściwego odczytywania schematów w danej strukturze – stwierdzania.3. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. jeśli R zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę. Za kontrmodel dla powyższej formuły może posłużyć struktura złożona ze zbioru ludzi i relacji kochania. Model stanowić może struktura. 146 . jeśli jeden człowiek jest w tym samym wieku co drugi.

y) → R(y. że formuła powstanie w wyniku powiązania jej części spójnikami logicznymi. wszystkie formuły. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. Przykład: Wykażemy. ale że jeśli są w relacji w jedną stronę. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. a więc U1 jest dla tej formuły modelem. U2 = 〈U = zbiór ludzi. że jeśli posiada on własność P. że wszyscy ludzi są w tym samym wieku”.Uwaga na błędy! Ktoś mógłby błędnie sądzić. czy formuła reprezentuje w danej strukturze zdania prawdziwe. Trzeba jednak zauważyć. dla których budowaliśmy modele i kontrmodele. ponieważ „nie jest prawdą. kwantyfikatory. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. Może się jednak zdarzyć. a za R relację bycia czyjąś córką. Taka zależność zachodzi właśnie w przypadku relacji bycia w tym samym wieku. że w U2 formuła ∀x∀y (R(x. były ostatecznie związane kwantyfikatorami.y) ≡ x jest córką y〉 W U1 z naszej formuły powstaje prawdziwe zdanie: Każda kobieta jest czyjąś córką. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x[P(x) → ∃yR(x.x)) jest fałszywa. że wyrażenie w nawiasie nie mówi. miały zasięg do samego jej końca.y) ≡ x jest żoną y〉 W U2 otrzymujemy z naszej formuły zdanie fałszywe: Każda kobieta jest czyjąś żoną. W dotychczasowych przykładach. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. Kontrmodel możemy zbudować podstawiając za R relację bycia żoną. U1 = 〈U = zbiór ludzi.y)] Powyższy schemat stwierdza. to istnieje jakiś obiekt. Zdanie prawdziwe możemy z formuły tej otrzymać podstawiając w zbiorze ludzi za P własność bycia kobietą. konieczna jest znajomość tabelek zero-jedynkowych dla tych spójników. że wszyscy są w danej relacji. to są i w drugą. wykazaliśmy. czy fałszywe. 147 . że dla każdego obiektu jest tak. W takich przypadkach do określenia. że ten pierwszy jest w relacji R do tego drugiego. od których zaczynała się formuła.

czy pewna struktura jest jej modelem. Następnik ten mówi. Fałszem jest zdanie: Jeśli każdy człowiek jest mężczyzną lub kobietą. Na początek zajmiemy się poszukiwaniem kontrmodelu. że fałszywy będzie poprzednik implikacji. Jest to zdanie fałszywe. Poprzednik naszej implikacji mówi. Następnik jest fałszywy. Ponieważ cała formuła ma postać implikacji. Przykładowo. Q(x) ≡ x jest studentem〉 148 . że każdy obiekt ma własność P lub Q. Ponieważ formuła ma postać implikacji. P(x) ≡ x jest nauczycielem. Teraz musimy zbudować model dla naszej formuły. gdyż ma ono postać implikacji. a za Q bycia studentem. to aby uzyskać z niej zdanie fałszywe. to. której poprzednik jest prawdziwy. że każdy człowiek jest mężczyzną) i fałszem jest również drugi jej człon (bo nie jest prawdą. czy kontrmodelem. to bez względu na następnik. Poprzednik mówi. fałszem jest pierwszy człon alternatywy (bo nie jest prawdą. Tworzymy więc strukturę: U2 = 〈U = zbiór ludzi. cała alternatywa jest fałszywa. że każdy obiekt ma własność P lub Q. że jej głównym spójnikiem jest implikacja. że każdy obiekt ma własność P lub każdy ma własność Q. jak i następnik implikacji będą zdaniami prawdziwymi. musimy tak dobrać własności. Przy zaproponowanej interpretacji predykatów. Zobaczmy. P(x) ≡ x jest mężczyzną. Pierwszy. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 formuła ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)) jest zatem fałszywa. jaką wartość logiczną miałby w takiej strukturze następnik implikacji. to każdy człowiek jest mężczyzną lub każdy człowiek jest kobietą. a następnik fałszywy. że każdy człowiek jest kobietą). Z powyższej obserwacji można wysnuć bardzo pomocny wniosek: gdy sprawimy. gdyż jest on alternatywą. Skoro oba człony alternatywy są fałszywe. aby prawdziwy był poprzednik implikacji. a fałszywy jej następnik. gdy oba będą zdaniami fałszywymi. zgodnie z tabelkami zerojedynkowymi. gdy zarówno poprzednik. to również. w zbiorze ludzi każdy człowiek ma własność bycia mężczyzną lub bycia kobietą.Przykład: Wykażemy. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi może być ona prawdziwa na trzy sposoby. gdy poprzednik będzie fałszywy. i trzeci. W powyższej formule należy koniecznie zauważyć. Aby otrzymać z tego zdanie fałszywe. której każdy człon jest fałszywy. że nie jest tautologią. cała formuła stanie się schematem zdania prawdziwego. W strukturze: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Będzie to miało ogromne znaczenie dla określenia. a następnik prawdziwy. to każdy obiekt ma P lub każdy obiekt ma Q. drugi. możemy na przykład w zbiorze ludzi wstawić za P własność bycia nauczycielem. Badany schemat możemy odczytać: Jeśli każdy obiekt ma przynajmniej jedną z dwóch własności: P lub Q. ani kontrtautologią formuła: ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)).

ani kontrtautologią. DO ZAPAMIĘTANIA. że. ∀xP(x) → ∃x Q(x)). to jest to zdanie prawdziwe. Umieszczona w nim.U2 stanowi model dla naszej formuły. daje zdanie Jeśli każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem. czy zdanie jest prawdziwe. 149 . jak i jej następnik. czy też takim. ∃x (P(x) ∨ Q(x))). Jeśli natomiast zdanie składa się z części powiązanych ostatecznie którymś ze spójników logicznych (np. to odpowiedź. nie jest ona tautologią. Możemy spróbować stworzyć taki. byłyby zdaniami prawdziwymi. czy mamy do czynienia ze zdaniem. bez względu na wartość logiczną następnika. ∀x (P(x) → Q(x))). Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla naszej formuły. Na mocy tabelek zero-jedynkowych implikacja z fałszywym poprzednikiem jest bowiem zawsze prawdziwa. to prawdziwość lub fałszywość takiego zdania oceniamy korzystając z tabelek zero-jedynkowych. to każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem. ma fałszywy poprzednik (każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem) i fałszywy następnik (każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem). Przystąpienie do budowy modelu dla takiej formuły od próby uczynienia fałszywym poprzednika implikacji ułatwia nam pracę w ten sposób. w którym rola ta przypada spójnikowi logicznemu. czy fałszywe. otrzymamy w takiej strukturze zdanie prawdziwe. Ponieważ zdanie to. to wartość logiczna zdania zależy od tego. Oczywiście wcale nie musimy budować w przypadku formuły będącej implikację modelu w powyższy sposób. czy dana zależność zachodzi w stosunku do wszystkich obiektów. w którym zarówno poprzednik implikacji. mając postać implikacji. Niezwykle istotne jest odróżnienie. Jeśli jest to kwantyfikator ∃ (np. czy faktycznie istnieje dany obiekt. uzależniona jest od tego. w którym główną rolę pełni kwantyfikator. Jeśli wszystko związane jest kwantyfikatorem ∀ (np. Jednakże nie zawsze jest to proste (na przykład w powyższym przykładzie).

W strukturze złożonej ze zbioru ludzi i relacji bycia dzieckiem otrzymamy zatem z naszej formuły fałszywe zdanie Jeśli każdy jest czyimś dzieckiem. taki że wszystkie inne są do niego w relacji. taki że ten pierwszy jest w relacji do drugiego. Ponieważ poprzednik i następnik implikacji są tu fałszywe. Stwierdza on. a dla 150 .4.y) → ∃y∀x R(x. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x∃y R(x. prawdą jest. taki że ten pierwszy jest dzieckiem drugiego. całe zdanie jest prawdziwe. Czy budując model i kontrmodel dla jednej formuły musimy korzystać z takiego samego uniwersum? Nie jest to w żaden sposób konieczne. co przy takiej interpretacji będzie mówił następnik naszej implikacji. że każdy jest czyimś dzieckiem. W zbiorze ludzi (nie tylko aktualnie żyjących!) zależność taka zachodzi w przypadku relacji bycia dzieckiem. 3. U2 stanowi zatem model dla naszej formuły. Jest to zdanie fałszywe. to istnieje ktoś taki. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. najłatwiej będzie zbudować w taki sposób. Zobaczmy teraz. w której poprzednik implikacji stanie się zdaniem prawdziwym. U2 = 〈U = zbiór ludzi. to istnieje ktoś. że wszyscy są jego mężem. Możemy to zrobić wstawiając na przykład za R relację bycia mężem. istnieje człowiek taki.Przykład: Wykażemy. Zaczniemy od poszukiwania kontrmodelu. R(x. aby uczynić fałszywym poprzednik naszej implikacji. Czyli. nie jest ona tautologią. Dla każdego człowieka istnieje jakiś człowiek. bo jego poprzednik jest prawdziwy. Może być na przykład tak. że wszyscy ludzie są jego dziećmi. Mówiąc po prostu. R(x. dla kogo wszyscy ludzie są jego dziećmi. a następnik fałszywy.y) ≡ x jest mężem y〉 W U2 z naszej formuły otrzymamy zdanie: Jeśli każdy jest czyimś mężem.3. że uniwersum dla modelu stanowić będzie zbiór ludzi.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Model w powyższym przypadku. podobnie jak w poprzednim przykładzie. ani kontrtautologią. że istnieje jakiś obiekt. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla badanej formuły. Oczywiście jest to fałsz. a następnik fałszywym. że dla każdego obiektu istnieje jakiś obiekt. Mamy zatem kontrmodel: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Poprzednik stwierdza. a więc takiej struktury.y) Powyższa formuła ma postać implikacji.

4. Wykazanie. ŁYK TEORII. 3. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. a w związku z tym oparte na niej rozumowanie logicznie poprawne. Rozwiązanie takie nie będzie w niczym gorsze od takiego. W sposób podobny do tego. Być może kontrmodel istnieje. że formuła jest kontrtautologią wymagałoby rozpatrzenia wszystkich struktur i pokazanie. może być spowodowany tym. jeśli nie jest możliwe. 151 . że formuła jest tautologią. Reguły będziemy zapisywać w ten sposób. z których ostatni reprezentuje wniosek rozumowania. że reguła jest dedukcyjna. REGUŁY W RACHUNKU PREDYKATÓW. wymagałoby pokazania. że formuła jest tautologią? Fakt. reguła jest to schemat wnioskowania – układ przynajmniej dwóch schematów. Czy budują model lub kontrmodel można wykazać. że w każdej z nich jest ona fałszywa. że formuła czymś nie jest.1. że nie można znaleźć kontrmodelu. jednak nie stanowi w żaden sposób na to dowodu. (Zobacz też odpowiedź na następne pytanie). Mówimy.4. można udowadniać zawodność reguł wnioskowania. a jednocześnie wniosek schematem zdania fałszywego. że dana formuła nie jest tautotologią lub kontrtautologią. a my po prostu źle szukaliśmy. Czy jeśli nie mogę znaleźć dla jakiejś formuły kontrmodelu. w jaki wykazywaliśmy. natomiast pod kreską schemat wniosku. że formuła jest tautologią. w którym uniwersum dla modelu i kontrmodelu byłoby takie same. a poprzednie – przesłanki.kontrmodelu zbiór liczb. 3. nie jest to możliwe. że formuła jest tautologią lub kontrtautologią? Nie. Podobnie. że jest ona prawdziwa w każdej strukturze (każda struktura jest jej modelem). to czy oznacza to. Jak pamiętamy z rachunku zdań. wykazanie. że nad poziomą kreską będziemy umieszczać schematy przesłanek. Przy pomocy modeli i kontrmodeli możemy udowodnić jedynie rzecz „negatywną” – fakt. w jakich rozpatrywać można każdą formułę. Z powodu nieskończonej ilości struktur.

a wniosek fałszywy. udowodnienie zawodności reguły polega na znalezieniu takiej struktury. w której formuły te będziemy rozpatrywać. że formuła KRP jest tautologią bądź kontrtautologią. o wiele prostszego. jest zawodna). że dana reguła rachunku predykatów jest dedukcyjna. podobnie jak wykazywaniem. iż nie każdy człowiek jest Chińczykiem. Ograniczymy się do. fałszywie. wychodząc z prawdziwych przesłanek.2. w której wszystkie przesłanki staną się schematami zdań prawdziwych. a więc reguła jest zawodna – posługując się nią. Przykład: Wykażemy. Zawodność powyższej reguły można wykazać budując strukturę U = 〈U = zbiór ludzi. natomiast jej wniosek głosi. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE ZAWODNOŚCI REGUŁ. W strukturze tej przesłanka stwierdza prawdziwie. jak wykazywanie że formuła nie jest tautologią lub kontrtatologią. możemy. zależy od struktury. Ponieważ to. udowadniania. że żaden człowiek Chińczykiem nie jest. udowadnianie zawodności reguł przebiega tak samo. 3. mówiąc inaczej.4. czy formuły rachunku predykatów reprezentują zdania fałszywe czy prawdziwe. P(x) ≡ x jest Chińczykiem〉. nie będziemy się tym obecnie zajmować. Przykład: Wykażemy. że możliwa jest sytuacja. że zawodna jest reguła: ∃x P(x). a wniosek – schematem zdania fałszywego.Wykazanie. jest dość skomplikowane i. W ten sposób wykazujemy. że nie każdy obiekt posiada własność P. iż żaden obiekt jej nie posiada. aby przesłanki były prawdziwe. W praktyce. dojść do fałszywego wniosku. ∃x Q(x) ——————— ∀x (P(x) ∨ Q(x)) 152 . że dana reguła nie jest dedukcyjna (czyli. że zawodna jest reguła: ~ ∀x P(x) ———— ∀x ~ P(x) Jedyna przesłanka badanej reguły stwierdza. zaś wniosek.

w której formuła ta jest prawdziwa. Kwantyfikatorami są wyrażenia każdy (oznaczany często symbolem ∀) oraz niektóre (istnieje) (oznaczany ∃).Pierwsza przesłanka reguły stwierdza. R(x. jest wyższy od (relacje). Model – modelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. Predykat – wyrażenie opisujące własność lub relację. fałszem natomiast. lub kocha. że zawodna jest reguła: ∀x∃y R(x. Predykatami są na przykład takie wyrażenia jak jest człowiekiem. iż do każdego obiektu uniwersum coś pozostaje w R.y) —————— ∀x∃y R(y. natomiast wniosek.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Prawdą jest bowiem. że każdy człowiek jest czyimś dzieckiem. jest wysoki (własności). Kwantyfikator – wyrażenie określające ilość przedmiotów. że każdy człowiek dziecko posiada. SŁOWNICZEK Kontrmodel – kontrmodelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. o których mówi zdanie zawierające to wyrażenie. a wniosek fałszywym posłużyć może: U1 = 〈U = zbiór ludzi. druga. w której przesłanka stanie się zdaniem prawdziwym. Jako przykład struktury.x) Przesłanka powyższej reguły stwierdza. iż istnieje obiekt mający własność P. że istnieje obiekt mający własność Q. natomiast wniosek. że każdy obiekt uniwersum pozostaje do czegoś w relacji R. 153 . iż każdy obiekt ma przynajmniej jedną z tych własności. P(x) ≡ x ma 5 z logiki. w której formuła ta jest fałszywa. Q(x) ≡ x ma 4 z logiki〉 Przykład: Wykażemy. Zawodność reguły możemy wykazać budując strukturę: U = 〈U = zbiór studentów.

itp.. Zmienna indywiduowa – symbol oznaczający dowolny obiekt (indywiduum). Nie podlegają one kwantyfikacji. ∀x. np. y. b. z. itd. ∃y itp.Stała indywiduowa – symbol oznaczający pewien konkretny obiekt. c. 154 . Można je wiązać kwantyfikatorami. Stałe indywiduowe oznaczamy zwykle literami a.... Struktura – układ złożony z pewnego uniwersum (zbioru) oraz dowolnej liczby własności i/lub relacji. Zmienne indywiduowe oznaczamy zwykle literami: x.

trójgłowy smok. niebieski krasnoludek a nawet żonaty kawaler. do uczuć. Nazwy mogą bowiem odnosić się również. pewnych procesów zachodzących w czasie. czy też kwadratowe koło. NAZWY I ICH RODZAJE. krzesło. o jakiej należy pamiętać. Nazwami są zatem takie złożone wyrażenia jak. sylogistyka. Drugą istotną sprawą. WSTĘP.1. Zadania. Obecny rozdział wiąże się z logiką rozumianą szerzej niż tylko jako nauka zajmująca się badaniem poprawności rozumowań. czy też rachunek predykatów. jest więc nazwą. rodzaje definicji oraz niektóre błędy. 4.Rozdział IV NAZWY I DEFINICJE. jest fakt. Omówione są w nim kolejno: rodzaje nazw. gdy mówimy o nazwach. przykładowo. że owe „przedmioty” oznaczane przez nazwy musimy rozumieć bardzo szeroko. zależności między nazwami. które w ogóle nie istnieją w żaden sposób. a także obiektów. niezwykle interesująca książką.1. Poświęcony jest on problematyce zdecydowanie mniej skomplikowanej niż rachunek zdań. są o wiele prostsze od zawartych w poprzednich rozdziałach. Dlatego też omówieniu ich rozwiązywania poświecone zostało stosunkowo mało miejsca. 155 . jakie pojawiają się w podręcznikach do logiki w związku z powyższą tematyką. Nazwami są więc na przykład człowiek. Każde z powyższych wyrażeń wskazuje nam pewien przedmiot. Nazwami są więc również takie wyrażenia jak miłość. wykład z logiki. nazwa nie musi składać się z tylko jednego wyrazu. Rozważając problematykę nazw musimy pamiętać o dwóch ważnych sprawach. Po pierwsze. 4. zły człowiek. śmiech. jakie mogą w definicjach wystąpić. drewniane krzesło z trzema nogami. którą przeczytałem w zeszłym tygodniu itp. Nazwy są to wyrażenia służące do oznaczania przedmiotów. nie tylko jako obiekty materialne. na przykład. książka itp.1. ŁYK TEORII.

Podzielimy je na cztery różne sposoby. 156 .W obecnym rozdziale posługiwać się będziemy często dwoma pojęciami poznanymi w paragrafach poświęconych sylogizmom: desygnat nazwy oraz zakres (inaczej: denotacja) nazwy. Podział ze względu na ilość desygnatów. Nazwami pustymi są więc na przykład takie wyrażenia jak: krasnoludek. Obecnie różnego rodzaju nazwy przedstawimy w sposób bardziej systematyczny. to nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. uczciwy złodziej itp. Przypomnijmy. Zakres (denotację) nazwy A symbolicznie będziemy oznaczać D(A). Nazwa pusta. że desygnat jest to obiekt oznaczany przez daną nazwę (na przykład to. 1. jest desygnatem nazwy książka). co trzymasz teraz przed sobą Czytelniku. dwustupiętrowy wieżowiec w Warszawie. Ze względu na ilość desygnatów nazwy podzielić możemy na trzy grupy: a) Nazwy puste. natomiast zakres nazwy jest to zbiór jej wszystkich desygnatów (przykładowo zbiór wszystkich książek stanowi zakres nazwy książka).

nazwy statków itp. Podział ze względu na sposób istnienia desygnatów. Tak więc oprócz takich wyrażeń jak: książka. którą trzymam w ręce itp. zdarzeń. to takimi by właśnie były. Do grona nazw abstrakcyjnych zaliczamy również nazwy liczb i figur geometrycznych. poseł na sejm. Nazwami indywidualnymi są na przykład: Adam Mickiewicz. zmierzyć itp. gdyby istniały [desygnaty]”. Mieszko I. c) Nazwy ogólne. b) Nazwy abstrakcyjne. lub byłyby takimi. trójkąt. najdłuższa rzeka w Polsce itp. Do grona nazwa indywidualnych zaliczamy imiona własne: nazwiska. ta książka. jednorożec itp. medalista olimpijski itp. do nazw konkretnych zaliczamy również na przykład wyrażenia: Smok Wawelski. Giewont. 157 . można je zobaczyć. Przedmioty oznaczane przez te nazwy wyobrażamy sobie bowiem jako obiekty materialne i gdyby istniały. Adam Mickiewicz. gdyby istniały. Nazwy indywidualne przyporządkowane są danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji.. nazwy geograficzne. podobieństwo. a także nazwy utworzone niejako przez „wskazanie palcem”.b) Nazwy jednostkowe. na przykład ten oto człowiek. człowiek o wzroście 3 m. polityka. Są to nazwy. mecz piłkarski. Abstrakcyjnymi są więc takie nazwy jak: miłość. uczciwość. a) Nazwy indywidualne. W powyższym określeniu nazw konkretnych szczególnie istotny jest zwrot: „lub byłyby takimi. przykładowo: książka. Są to nazwy mające więcej niż jeden desygnat. Warszawa. relacji. Do grupy tej zaliczamy wszystkie nazwy nie będące konkretnymi. a także liczba parzysta. A więc nazwy uczuć. trzynaście. człowiek. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. własności. Są to nazwy mające dokładnie jeden desygnat. 2. 3. Podział ze względu na sposób wskazywania desygnatów. procesów itp. dotknąć. uczciwy i inteligentny polityk. których desygnaty są przedmiotami materialnymi (zajmują miejsce w przestrzeni.). a) Nazwy konkretne. hałas. na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie.

napój o zawartości alkoholu powyżej 4. Podział ze względu na jednoznaczność (ostrość) zakresu. b) Nazwy nieostre. jak i na orzecznik. Jednakże nazwa student jest ostra. Są to nazwy. da się obiektywnie i ściśle ustalić. nudny wykładowca.5%. W przypadku nazw nieostrych nie istnieje jednoznaczna.b) Nazwy generalne. iż fakt. a) Nazwy ostre. 158 . a także naukowiec. czy też nie jest. w przypadku których da się jednoznacznie określić ich zakres. Otóż nazwy generalne w zdaniach podmiotowo-orzecznikowych typu A jest B nadają się zarówno na podmiot. Możemy na przykład powiedzieć Kraków (nazwa indywidualna) jest miastem nad Wisłą (nazwa generalna). które tym przedmiotom przypisujemy. pornografia. geniusz. czy też nie-desygnatów. na przykład. do której grupy je zaliczyć. Nazwami nieostrymi są na przykład: piękna kobieta. Nazwy generalne to na przykład: poeta romantyczny. obiektywna granica oddzielająca przedmioty będące ich desygnatami od przedmiotów desygnatami takimi nie będących. Natomiast nazwy indywidualne nadają się jedynie na podmiot takich zdań. Inaczej będzie w przypadku nazwy. minister rządu RP. czy jest on studentem. czy dany osobnik jest jej desygnatem. Nazwy indywidualne i generalne rozróżnić można jeszcze w jeden sposób. Nazwy ostre to na przykład: tautologia KRZ. samochód. do której grupy należą: desygnatów. nie wiem. co do których nie będzie się dało w żaden obiektywny sposób stwierdzić. stolica Polski. ciekawa książka. a więc oddzielić ich desygnaty od przedmiotów nimi nie będących. nie powoduje jeszcze. Uwaga na błędy! Odróżniając nazwy ostre od nieostrych należy pamiętać. miasto itp. pijak – tu na pewno znajdą się takie osoby. szczyt w Tatrach. Są to nazwy. a więc mogą wystąpić tak w miejscu zmiennej A. co do których nie bardzo wiadomo. natomiast miasto nad Wisłą jest Krakowem. Pomiędzy zbiorem pijaków i nie-pijaków nie istnieje ostra i jednoznaczna granica. że ja osobiście nie wiem. już nie. jak i B. że dana nazwa jest nieostra. widząc idącego ulicą człowieka. Mówiąc inaczej. tłum. Przykładowo. oprócz obiektów na pewno pod daną nazwę podpadających (desygnatów) oraz niewątpliwie niepodpadających (nie-desygnaty) istnieją też i takie. gdyby zaszła taka potrzeba. ponieważ. 4. czy jakiś przedmiot jest czy też nie jest desygnatem danej nazwy. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. to.

PRAKTYKA: KLASYFIKOWANIE NAZW. d) Obecny król Polski.2. byłaby to nazwa indywidualna) i ostra. że jest to nazwa jednostkowa (bo istnieje tylko jedna idea Wielkiej Miłości). abstrakcyjna. W przypadku nazwy wielka miłość. mogą powstać wątpliwości odnośnie ilości desygnatów. ile tych desygnatów faktycznie jest. co jest wielką miłością. konkretna (jest to „obiekt” fizyczny). gdyby chodziło o nazwę Warszawa. że logika nie dostarcza jednoznacznego rozwiązania tego typu problemów. podobnie jak i w związku z innymi nazwami abstrakcyjnymi. konkretna (bo gdyby król istniał. b) Obecna stolica Polski. na przykład. Jest to nazwa pusta (przynajmniej w roku 2002 Polska nie ma króla).1. c) Wielka miłość. zaś ktoś jeszcze inny powiedziałby że jest to na pewno nazwa ogólna (bo sam przeżywa kolejną wielką miłość średnio co miesiąc).4. może się zdarzyć. generalna (podajemy pewną cechę desygnatu. W związku z tym. generalna (nazwa podaje pewną cechę desygnatu) i ostra (istnieje jednoznaczna granica oddzielająca studentów i nie-studentów). Przykład: Sklasyfikujemy kilka nazw: a) Student. że różne odpowiedzi w tego typu zadaniach zostaną uznane za prawidłowe przez różne osoby. Nazwa ogólna. od tego. a więc obiektem materialnym). bo byłby zapewne człowiekiem. Zadania związane z klasyfikacją nazw są niezwykle proste. Kłopot polega na tym. Jest to nazwa ogólna (istnieje więcej niż jeden student). Nazwa jednostkowa (jest tylko jedna obecna stolica Polski). pesymista mógłby powiedzieć. I tak. konkretna (desygnaty nazwy są obiektami fizycznymi). co nią nie jest). generalna i nieostra (nie istnieje ścisła granica oddzielająca to. generalna i ostra. niektórzy filozofowie stwierdziliby. Polegają one na zaliczeniu danej nazwy do odpowiedniego członu każdego podziału. że gdy desygnaty nazwy nie są obiektami materialnymi i nie można ich fizycznie „zobaczyć” trudno jest czasem powiedzieć. że nazwa wielka miłość jest pusta. 159 .

jednostkowe z indywidualnymi oraz ogólne z generalnymi. W przypadku klasyfikacji nazw trudno mówić o jakichkolwiek większych utrudnieniach lub pułapkach. Pewną trudność w klasyfikacji nazw sprawić może również fakt. X ⊂ Y (zbiór X zawiera się w zbiorze Y) – oznacza to. Najczęściej mylone bywają nazwy puste z abstrakcyjnymi. a ogólna w znaczeniu popularnego batonika. X )( Y (zbiór X jest rozłączny ze zbiorem Y) – zbiory X i Y nie mają żadnego wspólnego elementu. że każdy element zbioru X jest również elementem zbioru Y.4. Na przykład: X – zbiór wielbłądów. oraz elementy należące tylko to Y – osoby palące nie będące studentami. gdyż wzięta w różnych znaczeniach ta sama nazwa może mieć różne własności.1. STOSUNKI MIĘDZY NAZWAMI. że zbiory X i Y mają dokładnie te same elementy. X # Y (zbiór X krzyżuje się ze zbiorem Y) – oznacza to. Należy też pamiętać. ŁYK TEORII. do omówienia stosunków zakresowych między nazwami konieczne jest przyswojenie sobie elementarnych wiadomości dotyczących zbiorów. W zasadzie jedyne poważne błędy. Przykładowo nazwa Mars może być jednostkowa w znaczeniu planety.2. Przed przystąpieniem do klasyfikacji takiej nazwy należy oczywiście najpierw ustalić o jakie znaczenie chodzi nam w danym wypadku. Y– zbiór samochodów. jakie można popełnić przy tego typu zadaniach. X = Y (zbiór X jest równy zbiorowi Y) – oznacza to. ale oprócz tego każdy ma też takie. Y – zbiór ssaków. jak na przykład zamek. że zbiory X i Y mają jakieś elementy wspólne. które nie są elementami drugiego zbioru. to mogą one pozostawać w następujących zależnościach. Ponieważ zakres nazwy jest to zbiór jej desygnatów. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. istnieją bowiem elementy wspólne – palący studenci. 4. że niektóre nazwy są ze swej natury wieloznaczne. 4. Na przykład: X – zbiór liczb parzystych. Na przykład: X – zbiór ludzi. Y zbiór osób palących.3. 160 . Dlatego zrozumieniu tych właśnie pojęć oraz różnic między nimi należy poświęcić szczególną uwagę. wynikają z niedokładnego zrozumienia lub zapamiętania charakterystyki różnych rodzajów nazw. Gdy weźmiemy dwa dowolne zbiory X i Y. pusta w znaczeniu mitologicznego boga wojny. które to wyrażenie może oznaczać zarówno budowlę. Y – zbiór liczb podzielnych przez 2. Dowolne dwie nazwy mogą znajdować się względem siebie w różnych zależnościach wynikających z ich zakresów (denotacji). aby wieloznaczności nazwy nie mylić z jej nieostrością.2. jak i zamek w drzwiach. ale też elementy znajdujące się tylko w X – studenci niepalący. Na przykład: X – zbiór studentów.1. ale nie odwrotnie.

jeśli mają. Przykładowa procedura będzie wtedy wyglądać następująco. Jeśli nie. B – człowiek inteligentny lub A – blondynka. czy w ogóle mają jakiekolwiek wspólne desygnaty. B – alkohol etylowy.: zakres nazwy A jest podrzędny wobec zakresu nazwy B. że nazwy piernik i wiatrak nie są równoważne. a więc np. a więc czy istnieje coś. lub. że badane nazwy się wykluczają. mówi się po prostu o stosunkach między nazwami. pozostaje nam ostatnia możliwość. czy mają one jakiekolwiek wspólne desygnaty. że nazwa B jest nadrzędna względem A. Na przykład: A – Wisła. czy nazwy mają takie same zakresy. czy też zakres nazwy A wyklucza się z zakresem nazwy B. W wielu prostych przypadkach zadania takie można rozwiązać bez uciekania się do jakichkolwiek wyrafinowanych sposobów. że nazwy A i B się krzyżują (lub że są niezależne). musimy szukać dalej – w takiej sytuacji (3) zadajemy sobie pytanie czy może każdy desygnat nazwy A jest desygnatem nazwy B. B – student. na początek pytamy więc. Na przykład: A – słoń. Na przykład: A – dzięcioł. W przypadku niewielkich wątpliwości można spróbować określić zależności między nazwami drogą eliminacji. że nazwy A i B się wykluczają. B – złodziej. dla uproszczenia. B – ptak lub A – zdolny student. jak kto woli. Jeden z typów zadań związanych ze stosunkami między nazwami polegać może na zbadaniu zależności pomiędzy dwiema podanymi nazwami. Mogą być one następujące: D (A) = D (B) – mówimy wtedy.Zależności między nazwami to nic innego. B – studentka. (2) patrzymy. Uwaga na marginesie.2. D (A) ⊂ D (B) – mówimy wtedy. (1) Najpierw oceniamy. D (A) # D (B) – mówimy. jednak zwykle. możemy zakończyć zadanie odpowiedzią. to znaczy że jedna nazwa (ta. D (A) )( D (B) – mówimy. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY NAZWAMI. Jako że na pierwszy rzut oka widać. co byłoby jednocześnie piernikiem i wiatrakiem. 4. B – najdłuższa rzeka w Polsce lub A – C2H5OH. że nazwy A i B są równoważne. 161 . lub może. Pełna ścisłość nakazywałaby mówić o zależnościach między zakresami nazw. Jeśli nie mają. Jeśli nie (a więc nie są równoważne). jak stosunki zachodzące między ich zakresami. Jeśli tak. odwrotnie. Ponieważ oczywiście nie ma takiej rzeczy. Przykład: Zbadamy zależność między nazwami A – piernik B – wiatrak. co zwykle widać już na pierwszy rzut oka. a nie samymi nazwami. B – mrówka lub A – człowiek uczciwy. każdy desygnat B jest desygnatem A. a zatem (4) nazwy muszą się krzyżować. to znaczy się one wykluczają. że nazwa A jest podrzędna względem nazwy B. której zakres zawiera się w zakresie drugiej) jest podrzędna względem drugiej. Na przykład: A – człowiek bogaty.2.

albo wiatrak w kolorze piernika. B – ryba. patrzymy. czy nazwy mają wspólne desygnaty. czy też piernik w kształcie wiatraka.Uwaga na błędy! Należy pamiętać. Pytając o wspólne desygnaty pytamy. czy istnieje coś. że nie są to nazwy równoważne. coś będącego zarazem piernikiem i wiatrakiem. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – karp. Tak więc nazwa karp jest podrzędna względem nazwy ryba (lub ryba nadrzędna względem karp). co byłoby jednocześnie i jednym i drugim. czy może zakres jednej z nazw zawiera się w zakresie drugiej. Oczywiście każdy karp jest rybą. a więc na przykład czy istnieje piernik zrobiony z mąki wyprodukowanej w wiatraku. 162 . w naszym przykładzie. nie chodzi nam o to. czy istnieje jakaś cecha łącząca obiekty wskazywane przez badane nazwy. że pytając o to. ale jakieś desygnaty wspólne posiadają. Ponieważ widać. czyli D(A) ⊂ D(B). a więc.

Pamiętać należy. Diagramy te omawiane były już przy okazji sprawdzania poprawności sylogizmów. szczególnie gdy mamy do czynienia z nazwami złożonymi. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – palec B – dłoń. który byłby jednocześnie dłonią lub dłoń będąca palcem. podobnie jak rozpatrywane wyżej piernik i wiatrak. B – ograniczony nacjonalista. Po odrzuceniu pierwszej i drugiej możliwości.3. nie są na pewno wspólne desygnaty. sprawdzamy. że istnieje taki palec. czy istnieją obiekty będące desygnatami jednej i drugiej nazwy.2. że każdy poseł na sejm jest ograniczonym nacjonalistą lub każdy ograniczony nacjonalista posłem. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. Badanie zależności między dwiema nawami przy pomocy diagramów Venna rozpoczynamy od narysowania dwóch kół reprezentujących zakresy rozważanych nazw: D (A) D (B) I II III 163 . wynika z tego. Zależność między dwiema nazwami nie zawsze da się odkryć w tak prosty sposób. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. że badane nazwy muszą się krzyżować. jak w powyższych przykładach. Ponieważ tak nie jest. czy może jest tak. W niektórych przypadkach. a nie czy istnieją pewne cechy łączące te nazwy lub ich desygnaty. W pewnym sensie jest to racja. że nazwy te mają coś wspólnego. jednak tym co je łączy. że sprawdzając zależności między nazwami pytamy. 4. Nazwy palec i dłoń wykluczają się więc wzajemnie. Wprawdzie palec jest częścią dłoni – nie oznacza to jednak.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – poseł na sejm. Obecnie ich wykorzystanie będzie na pewno o wiele prostsze. dobrze jest się posłużyć bardziej wyrafinowanym sposobem – metodą diagramów Venna.

To.Jak widać. W obszary te będziemy musieli wpisać znaki „+” lub „–” w zależności od tego. możemy otrzymać jeden z następujących rysunków świadczących o zależnościach między badanymi nazwami. czy też są one puste. które nie jest A? Przy założeniu. D (A) – + D (B) – A i B równoważne D (A) + – D (B) + A i B wykluczające się D (A) – + D (B) + A podrzędne do B D (A) + + D (B) – A nadrzędne do B D (A) + + D (B) + A i B się krzyżują 164 . które jest B? III – czy istnieje B. diagram taki składa się z trzech obszarów. czy w danych obszarach diagramu znajdują się jakieś elementy odkrywamy odpowiadając na trzy proste pytania: I – czy istnieje A. czy coś się w nich znajduje. które nie jest B? II – czy istnieje A. że żadna z nazw nie jest nazwą pustą.

WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Gdyby ktoś miał problemy z zapamiętaniem. uproszczonej wersji nasze pytanie brzmi zatem: czy istnieje nie-pies. zadajemy trzy pytania: I – czy istnieje nie-pies. który jest nie-wydrą? Mówiąc inaczej. Oczywiście istnieje bardzo wiele takich rzeczy. oznacza to. natomiast drugie zakres nazwy nie-wydra (zbiór wszystkich nie-wydr). tak więc w środkowym obszarze diagramu wpisujemy znak „+”. Gdy mamy rysunek ze znakiem „+” z jednej strony. 165 . Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-pies. Dla porządku jednak dodajmy. III – czy istnieje nie-wydra. Oczywiście istnieje coś takiego – jest to pies.nie-pies B . że dwa przeczenia się znoszą. iż nazwy nie-pies i nie-wydra się krzyżują. Nazwy puste rzadko bywają wykorzystywane w tego typu zadaniach. co nie jest psem i jednocześnie nie jest wydrą. a który o podrzędności.nie-wydra Otrzymany rysunek świadczy. która nie jest nie-psem? Po uproszczeniu tego pytania w taki sam sposób jak w przypadku pytania I otrzymujemy: czy istnieje nie-wydra. korzystając z prawa mówiącego. jeśli coś nie jest nie-wydrą. a „–” z drugiej. czy istnieje coś. gdzie mamy „–”. W ostatecznej. Tak więc. który jest wydrą? Oczywiście istnieje coś takiego i jest to po prostu wydra. może to sobie utrwalić przy pomocy prostego skojarzenia. natomiast dwie nazwy puste są sobie zawsze równoważne. a podrzędna ta. w którym jedno koło symbolizuje zakres nazwy nie-pies. W odpowiednim polu diagramu wpisujemy zatem znak „+”. II – czy istnieje nie-pies. Po narysowaniu diagramu. to nadrzędna jest ta nazwa. który rysunek świadczy o nadrzędności nazwy A względem B. możemy je jednak znacznie uprościć. że każda nazwa pusta jest podrzędna względem dowolnej nazwy niepustej. przy której znajduje się „+”. który nie jest nie-wydrą? Pytanie to początkowo wydaje się dość zagmatwane. W ostatnią część diagramu również wpisujemy zatem „+”. iż jest to po prostu wydrą. B – nie-wydra. a więc zbiór wszystkich obiektów nie będących psami. D (A) + + D (B) + A . że żadna nazwa nie jest pusta. na przykład może być to zając. która jest psem. Powyższe rysunki ilustrują zależności pomiędzy nazwami przy założeniu.

D (A) – + D (B) + A . ale nie mający wnuków.nie-ojciec B . jak kto woli. 166 . III – czy istnieje nie-dziadek. który nie jest nie-dziadkiem. a więc: czy istnieje nie-dziadek. na przykład mężczyzna nie mający dzieci. nie może w żaden sposób zostać dziadkiem. II – czy istnieje nie-ojciec.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-ojciec. B – nie-dziadek. który jest dziadkiem? Takiej osoby nie ma. że nazwa nie-ojciec jest podrzędna względem nazwy niedziadek lub. który nie jest nie-ojcem. który jest ojcem? Taka osoba istnieje – jest to mężczyzna mający dzieci. a więc: czy istnieje nie-ojciec. W środkowej części diagramu wpisujemy znak „+”. ponieważ jeśli ktoś nie jest ojcem. W pierwszej części diagramu wpisujmy zatem znak „–”. który jest nie-dziadkiem? Taka osoba istnieje. W ostatnie pole diagramu wpisujmy „+”. nazwa nie-dziadek jest nadrzędna do nie-ojciec.nie-dziadek Otrzymany rysunek wskazuje. Pytania konieczne do wypełnienia diagramu przestawiają się następująco: I – czy istnieje nie-ojciec.

oraz niektóre B nie są słoniami. w Indiach). Najprostszym sposobem utworzenia nazwy podrzędnej jest zwykle dodanie do nazwy wyjściowej jakiegoś przymiotnika zawężającego jej zakres – w naszym przypadku może być to na przykład słoń afrykański (każdy słoń afrykański jest słoniem. wykluczającej się i krzyżującej do podanej nazwy A (nazwy równoważnej często nie sposób podać. ale też takie. Nazwa podrzędna do A to taka.4. Są bowiem oczywiście słonie żyjące w Afryce. PRAKTYKA: DOBIERANIE INNYCH NAZW DO NAZWY PODANEJ. żeby miała wspólne desygnaty z A. nadrzędnej. zwykle nie mają też one jednej odpowiedzi – niemal wszystko zależy tu od inwencji rozwiązującego. podrzędną. Inny rodzaj zadań związanych z zależnościami pomiędzy nazwami polegać może na poszukiwaniu nazwy podrzędnej. wykluczającą się i krzyżującą w stosunku do nazwy A – słoń. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. Musimy znaleźć taką nazwę B. ale są też słonie mieszkające gdzie indziej (np. a także zwierzęta żyjące w Afryce. że niektóre słonie owym B nie są. W naszym przypadku musi być to takie B. ale nie na odwrót). W przypadku słonia może więc być to na przykład ssak (każdy słoń jest ssakiem. Nazwą spełniającą takie warunki jest na przykład zwierzę żyjące w Afryce. że niektóre słonie tym są. więc nie będziemy jej szukać w zadaniach). Utworzenie nazwy wykluczającej się z A nie sprawi na pewno żadnego kłopotu – przykładowo może być to mysz. nie będące słoniami. Nazwa nadrzędna do A to posiadająca szerszy zakres niż nazwa A. Najtrudniejsze może być początkowo utworzenie nazwy krzyżującej się z podaną. ale żeby również istniały A nie będące B oraz B nie będące A. Mamy więc: A – słoń nadrzędna do A – ssak podrzędna do A – słoń afrykański wykluczająca się z A – mysz krzyżująca się z A – zwierzę żyjące w Afryce 167 . W przypadku takich zadań nie istnieje ścisła metoda ich rozwiązywania.2. ale nie na odwrót). która posiada węższy zakres. Nazwę wykluczającą można też zawsze utworzyć przez zaprzeczenie nazwy A – na przykład nie-słoń.4.

▲ WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Istnieje prosty nieformalny sposób pozwalający niemal automatycznie stworzyć nazwę krzyżującą się z dowolną podaną nazwą. a więc do niej nadrzędną będzie na pewno polityk. 168 . którą niektóre (ale nie wszystkie!) desygnaty A posiadają. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. wykluczającą się i krzyżującą z nazwą A – nieuczciwy polityk. podrzędną. (Na przykład zwierzę do nazwy słoń) Do nazwy tej dodać przymiotnik oznaczający cechę. Nazwą o szerszym zakresie do A. (Niektóre (choć nie wszystkie) słonie żyją w Afryce. Tworząc nazwę podrzędną do A możemy dodać do A jakąś zawężającą cechę – na przykład amerykański nieuczciwy polityk. W razie wątpliwości można to sprawdzić przy pomocy diagramów Venna. więc cechę tę dodaliśmy do nazwy zwierzę) Otrzymamy zapewne nazwę krzyżującą się z A. Aby utworzyć nazwę krzyżującą się z A należy: 1) 2) Wziąć nazwę nadrzędną do A.

na przykład człowiek i dodamy do niej cechę. DEFINICJE.1. Jako przykład nazwy wykluczającej się z A posłużyć może uczciwy polityk. Jako przykład definicji równościowej może posłużyć wyrażenie: Zegar jest to urządzenie do pomiaru upływu czasu. Otrzymujemy zatem nazwę człowiek mający ponad 40 lat. ŁYK TEORII. Innymi nazwami krzyżującymi się utworzonymi w ten sposób mogłyby być: polityk angielski lub człowiek noszący okulary. 169 .Uwaga na błędy! Tworząc nazwę podrzędną do A poprzez dodanie przymiotnika zawężającego zakres. a więc na przykład do nieuczciwy polityk. na przykład wiek powyżej 40 lat. a nie tylko do samego polityk. Definicja taka składa się z trzech części: terminu definiowanego (tak zwanego definiendum). Weźmiemy więc nazwę nadrzędną do A. Najczęściej spotykane są tak zwane definicje równościowe (nazywane również normalnymi). W przeciwnym razie dostaniemy zapewne nazwę krzyżującą się zamiast podrzędnej. 4.3. Definicja to wyrażenie podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa lub zwrotu. Nazwa zegar jest tu terminem definiowanym. Mamy więc: A – nieuczciwy polityk nadrzędna do A – polityk podrzędna do A – amerykański nieuczciwy polityk wykluczająca się z A – uczciwy polityk krzyżująca się z A – człowiek mający ponad 40 lat 4. musimy dodać ten przymiotnik do całej nazwy A. natomiast zwrot jest to – łącznikiem definicyjnym. urządzenie do pomiaru upływu czasu – terminem definiującym. jaką zapewne niektórzy nieuczciwi politycy posiadają.3. Nazwę krzyżującą się spróbujemy utworzyć w sposób podany wyżej. terminu definiującego (tak zwanego definiensa) oraz zwrotu łączącego te dwa terminy – łącznika definicyjnego.

konieczne stało się podanie definicji regulujących znaczenie tych nieostrych terminów. Definicje konstrukcyjne występują również na początku różnego rodzaju zbiorów przepisów lub zawieranych umów i określają. Zadaniem takiej definicji jest wprowadzenie do języka nowego terminu lub nadanie już istniejącemu nowej treści. Ogromną ilość definicji sprawozdawczych znaleźć można w dowolnym słowniku języka polskiego. jaki cel przyświecał autorowi tworzącemu daną definicję. wysoki. podobnie jak regulujące. Podobny rodowód może posiadać definicja – Człowiek pełnoletni to osoba. Czasem. co należy pod tą nazwą rozumieć. Definicją taką jest również podane wyżej określenie słowa zegar. Na przykład: Pieszy – osoba. Konieczność zastosowania takich definicji występuje najczęściej w prawodawstwie.W skrócie możemy powiedzieć. Tak powstać mogła definicja: Przez wysokiego mężczyznę rozumieć będziemy mężczyznę mierzącego ponad 175 cm wzrostu. możemy wyróżnić trzy rodzaje definicji: a) Sprawozdawcze (analityczne). Z czasem utworzone w ten sposób definicje konstrukcyjne. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. na przykład gdy wynalazca nadaje nazwę zbudowanemu przez siebie urządzeniu i określa. Zadaniem takiej definicji jest wierne oddanie znaczenia terminu definiowanego. tak jak funkcjonuje ono w danym języku. Przykładowo w celu umożliwienia wpisywania do dowodów osobistych w rubryce „wzrost” słów: niski. co dane słowa będą oznaczać w dalszym ciągu tekstu. znajdująca się poza pojazdem na drodze i nie wykonująca na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami. Definicje takie występują najczęściej w nauce. Definicja taka stanowi „sprawozdanie” z ogólnie przyjętej treści danego terminu. która ukończyła osiemnasty rok życia. Ze względu na to. c) Konstrukcyjne (arbitralne). definicja taka może przekształcić się w sprawozdawczą. gdzie A i B są nazwami. że definicja normalna przyjmuje postać A = B. gdy przyjęte w definicji regulującej znaczenie danego terminu staje się powszechne. mogą stać się sprawozdawczymi. b) Regulujące. ignorującej dotychczasową. średni. Zadaniem definicji regulującej jest precyzacja jakiegoś terminu nieostrego. lub: Wartość polisy jest to wartość obliczana jako suma wartości jednostek funduszy przypisanych do danego rachunku po zarachowaniu z tytułu składki regularnej oraz dokonaniu stosownych 170 .

Gdy definiendum (A) jest podrzędne do definiensa (B). że definicja jest za szeroka. Każdy inny stosunek zakresowy pomiędzy tymi terminami to błąd definicji. w skrócie: A = B. to mówimy. to mówimy. Definicje regulujące oraz arbitralne (jak już sama nazwa wskazuje) mogą być tworzone w sposób bardziej dowolny i nie podlegają tak ścisłym rygorom jak definicje sprawozdawcze. Błędy te charakteryzujemy następująco: W definicji sprawozdawczej typu A = B: Gdy definiendum (A) jest nadrzędne do definiensa (B). których zadaniem jest wierne oddanie znaczenia definiowanego terminu. zakresy tych terminów powinny się pokrywać. gdzie środki zgromadzone w danym funduszu ustala się jako iloczyn liczby jednostek tego funduszu zarachowanych z tytułu składki regularnej znajdujących się na odpowiednim rachunku oraz wartości jednostki tego funduszu. Przedstawione niżej warunki odnoszą się zasadniczo do definicji sprawozdawczych. Innymi słowy. 171 .odliczeń i potrąceń. Ponieważ definicja sprawozdawcza ma na celu ścisłe oddanie znaczenia terminu definiowanego przy pomocy terminu definiującego. to aby można było uznać ją za w pełni poprawną. że definicja jest za wąska. jak tę poprawność zbadać. Obecnie zajmiemy się warunkami poprawności definicji oraz tym. Jak już powiedzieliśmy definicja o normalnej (równościowej) budowie składa się z dwóch nazw (definiendum i definiensa) połączonych spójnikiem definicyjnym. Warunki poprawności definicji sprawozdawczych. w poprawnej definicji sprawozdawczej definiendum i definiens powinny być nazwami równoważnymi.

na które odpowiedzi są oczywiste: I – czy istnieje termometr. II – czy istnieje termometr. W praktyce najczęściej występują w definicjach pierwsze dwa błędy (definicja za szeroka lub za wąska).termometr B . a zatem badana definicja jest za szeroka. D (A) – + D (B) + A . 4. Sprawdzanie poprawności definicji sprawozdawczych jest niezwykle proste.2. To. że badana definicja jest za szeroka widać w zasadzie już na pierwszy rzut oka – zbyt szeroko definiuje ona termometr.Gdy definiendum (A) krzyżuje się z definiensem (B). który nie jest przyrządem do mierzenia – nie. PRAKTYKA: BADANIE POPRAWNOŚCI DEFINICJI SPRAWOZDAWCZYCH. to mówimy. linijka). 172 . że definicja obarczona jest błędem krzyżowania zakresów. który nie jest termometrem – tak (np. Po narysowaniu diagramu możemy zadać trzy pytania. to mówimy. Sprowadza się ono do określenia co stanowi definiendum oraz definiens. że definiendum jest podrzędne względem definiensa. W definicji tej termin definiowany (definiendum) stanowi nazwa termometr. a następnie zbadania stosunków między nimi. który jest przyrządem do mierzenia – tak. Przykład: Sprawdzimy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia.przyrząd do mierzenia Otrzymany rysunek wskazuje. Gdy definiendum (A) wyklucza się z definiensem (B). III – czy istnieje przyrząd do mierzenia.3. natomiast termin definiujący (definiens) – przyrząd to mierzenia. natomiast ostatni z błędów (wykluczania zakresów) nie występuje prawie nigdy (poza specjalnie w tym celu spreparowanymi przykładami w podręcznikach do logiki). że definicja obarczona jest błędem wykluczania zakresów.

obcych osobie badającej poprawność definicji. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. jak sprawdzanie definicji sprawozdawczych. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. 4.3. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. SŁOWNICZEK.3. II – tak. którego znaczenie podaje definicja. a więc badana definicja jest za wąska. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. 173 . termometr okienny). III – nie. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. Definiendum (termin definiowany) – termin. Jedyny kłopot może tu polegać na konieczności wykorzystania czasem wiedzy pozalogicznej potrzebnej do odpowiedzi na pytanie: czy istnieje pewna rzecz A będąca (lub nie będąca) B. Wypełniony zgodnie z tymi odpowiedziami diagram wskazuje na nadrzędność definiendum względem definiensa. Trudno mówić o jakichkolwiek pułapkach przy tak prostych zadaniach. Definiens (termin definiujący) – człon definicji wyjaśniający znaczenie terminu definiowanego. Wiedza ta może czasem dotyczyć dziedzin specjalistycznych.Przykład: Zbadamy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia temperatury ludzkiego ciała. Odpowiedzi na odpowiednio zadane pytania są następujące: I – tak (np.

student. samochód. Na przykład: medalista olimpijski. Na przykład: jednorożec. Nazwa ostra – nazwa. ta oto książka. której desygnaty nie są przedmiotami materialnymi. student. której desygnaty są przedmiotami materialnymi lub byłyby takimi. Na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Na przykład: nienawiść. której zakres da się jednoznacznie określić. znaczy tyle co itp. które temu przedmiotowi przypisujemy. Nazwa jednostkowa – nazwa mające dokładnie jeden desygnat. długie przemówienie. Nazwa konkretna – nazwa. Nazwa nieostra – nazwa. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. Nazwa pusta – nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. tłum. śmiech. która przysługuje przedmiotowi ze względu na jakieś cechy. miasto nad Wisłą.Łącznik definicyjny – zwrot łączący definiendum i definiens. liczba parzysta. Na przykład: Adam Mickiewicz. człowiek o wzroście 3 m. Nazwa ogólna – nazwa mająca więcej niż jeden desygnat. Nazwa generalna – nazwa. Na przykład: książka. której zakresu nie da się jednoznacznie i obiektywnie wyznaczyć. Na przykład: wysoki mężczyzna. Na przykład: człowiek. 174 . Na przykład: jest to. krasnoludek. gdyby istniały. egzamin. Nazwa indywidualna – nazwa przyporządkowana danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. najwyższy szczyt w Tatrach. Na przykład: poeta romantyczny. Nazwa abstrakcyjna – nazwa. Kraków.

spotykanych w podręcznikach do logiki w częściach poświęconych zbiorom i relacjom. oddzielając od siebie przecinkami. Zbiory oznaczamy najczęściej dużymi literami. jako dziedziny zajmującej się badaniem poprawności wnioskowań. że jakiś element zostaje. na przykład. b. o zbiorze znaczków pocztowych. zbiorze studentów itp. b. c. Ponieważ jednak w XX wieku logika została silnie związana z matematyką. nie zmienia w niczym zbioru. Omawiane w nich problemy nie dotyczą bezpośrednio logiki w jej tradycyjnym rozumieniu. że jakiś obiekt jest elementem pewnego zbioru oznaczamy symbolem: ∈. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O ZBIORACH. największy nacisk położony zostanie na rozwiązywanie typowych zadań.1. C. b. Będzie się to wiązało. na przykład: {a. c. c}. Mówimy. Szczególnym zbiorem jest tak zwany zbiór pusty. WSTĘP. Obecny rozdział wraz z kolejnym – poświęconym relacjom. każdy z tych zbiorów (również C!) zawiera trzy elementy – a. z jakichś powodów. Symbol ten odczytujemy jako „należy” lub „jest elementem”. Fakt. ŁYK TEORII. a. W zbiorze nie jest istotna kolejność.. na przykład X.d}. b. a. to zwykle umieszczamy je w nawiasach klamrowych. W odniesieniu do powyższego przykładu 175 . Na przykład poniższe zbiory A i B są sobie równe (identyczne): A = {a. Jeśli wypisujemy elementy jakiegoś zbioru. Z lub A. b. niestety. pełnią rolę w pewnym sensie pomocniczą. jak zwykle. Jednakże. 5. Zbiór to pewna kolekcja obiektów.1. który nie zawiera żadnego elementu. 5. D itd. z większą ilością koniecznej to opanowania teorii. a} jest identyczny z wymienionymi wcześniej A i B. b}. B = {c. zbiorze liczb nieparzystych. Zbiór pusty oznaczamy zwykle symbolem ∅ – bez żadnych nawiasów klamrowych. takie dziedziny jak teoria zbiorów i relacji uważane są współcześnie za jej pełnoprawne działy. w jakiej elementy zostały przedstawione. Przykładowo zbiór C = {a. a. c . B. oraz c.Rozdział V ZBIORY.1. Obecnie pojęcia te zostaną omówione w sposób bardziej ścisły i systematyczny. wymieniony kilkakrotnie. Również fakt. Ze zbiorami i relacjami spotkaliśmy się już we wcześniejszych rozdziałach. itd. zbiorze nudnych książek. Y.

Powiemy. Wypisanie elementów w klamrowych nawiasach nie jest jedyną metodą przedstawienia zbioru. ponieważ w jego „głównych” nawiasach klamrowych znajdują się trzy obiekty oddzielone przecinkami. ŁYK TEORII. g. na przykład: d ∉ A. d} i B = {b. {e.2. f. natomiast elementem zbioru G jest zbiór. Zbiór A ma trzy elementy. Można to uczynić również podając swego rodzaju „przepis” według którego ktoś. Zbiory mogą pozostawać względem siebie w różnych zależnościach.1. Trzeba również koniecznie zdać sobie sprawę. To. 176 .. Elementami jakiegoś zbioru mogą być nie tylko „zwykłe” obiekty. Równe są też zbiory A = {a. d. c} }. że różne od siebie są następujące zbiory: F = {a} oraz G = { {a} }. d. STOSUNKI MIĘDZY ZBIORAMI. że dwa zbiory są sobie równe lub że są identyczne. jak i inne zbiory. a}. {d. natomiast E jeden. Na przykład X = { {a. b ∈ A oraz c ∈ A. c} oraz E = { {a. że x należy do A jest równoważne temu. nie ma żadnego wpływu na ilość elementów X. które są liczbami naturalnymi i są jednocześnie mniejsze od 5.. 4} możemy przedstawić na przykład: D – zbiór liczb naturalnych mniejszych od 5. 5. że obiekt nie jest elementem zbioru. że. h}. Zbiór X ma trzy elementy. Zbiór D = {1. którego elementem jest a. zapisujemy przy pomocy znaku: ∉.. że A i B są równe. w naszym wypadku. b}. c.. Identyczność dwóch zbiorów oznaczamy symbolem: =. że dla każdego x to. Zapis typu {x: . d. jednak elementem F jest po prostu „zwykły” obiekt a. c. możemy identyczność zbiorów zdefiniować: A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) (To.możemy więc napisać: a ∈ A. b. Oczywiście zbiory mogą mieć elementy różnego typu: zarówno „zwykłe” przedmioty. lub bardziej formalnie: D = {x: x ∈ N ∧ x < 5} (gdzie N oznacza zbiór liczby naturalnych). sam będący zbiorem. 3. e. Posługując się znanymi z rachunku zdań i predykatów symbolami. 2. X ma trzy elementy. b}. które z kolei same też są zbiorami. c. że x należy do B) Przykładowo identyczne są zbiory A – zbiór liczb parzystych oraz B – zbiór liczb podzielnych przez 2. gdy mają dokładnie te same elementy. To. mógł elementy zbioru wypisać. f.} odczytujemy: „zbiór takich iksów (elementów). Mówimy. b. 5. {c}. Wprawdzie obydwa mają po jednym elemencie. {a. h} }. Na przykład: Y = { {a.b} i {e. ale również inne zbiory. oznacza. Identyczność. Przykładowo zupełnie różne są zbiory: A = {a. a więc.2. g} }. f. zbiór Y ma cztery elementy: c.”. Określając elementy zbiorów trzeba bardzo uważnie przyglądać się nawiasom klamrowym. powiedzielibyśmy: zbiór takich x. że te „pomniejsze” zbiory też mają swoje elementy. gdyby chciał. g. „Przepis” taki może być mniej lub bardziej formalny. b.

Odnośnie przedstawionych zależności pomiędzy zbiorami dobrze jest zauważyć. b. ale też ssaki nie będące drapieżnikami oraz drapieżniki nie będące ssakami). A zatem w przypadku tych stosunków nie jest istotna kolejność. Krzyżowanie. a jeśli A # B. że jeśli taka zależność zachodzi „w jedną stronę”. których nie ma w drugim. to możemy też powiedzieć. że stosunki identyczności. że zbiór A zawiera się w zbiorze B (A pozostaje w stosunku inkluzji do B). Tu fakt. Symbolicznie krzyżowanie zbiorów definiujemy: A # B ≡ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ∃x (x ∈ A ∧ x ∉ B) ∧ ∃x (x ∉ A ∧ x ∈ B) Krzyżują się na przykład zbiory: A = {a. to również B # A. b.Inkluzja (zawieranie się zbiorów). e} lub A – zbiór ssaków. d} i B = {a. to również B )( A. Symbolicznie: A )( B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∉ B) lub ~ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) Przykładowo. B = {a. jeśli A )( B. to również B = A. c. e} lub A – zbiór ssaków. b. jednakże z przyczyn technicznych (brak takiego symbolu w edytorze tekstu) będziemy na oznaczenie krzyżowania używali obecnie znaku: #. Jeśli A = B. Rozłączność. B – zbiór gadów. gdy każdy element A jest jednocześnie elementem B (choć niekoniecznie na odwrót). że B ⊆ A. Krzyżowanie zbiorów oznaczamy najczęściej przy pomocy dwóch zazębiających się nawiasów. Inkluzję oznaczamy symbolem: ⊆. że A jest podzbiorem B. rozłączności oraz krzyżowania się zbiorów są symetryczne. Zawieranie się zbiorów możemy przedstawić wzorem: A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) Inkluzja zachodzi na przykład pomiędzy zbiorami: A = {a. nie oznacza. Rozłączność oznaczamy: )(. gdy nie mają żadnego elementu wspólnego. Zbiory A i B są rozłączne. d} lub A – zbiór krokodyli. B – zbiór drapieżników (istnieją ssaki będące drapieżnikami. b}. ale oprócz nich w każdym zbiorze znajdują się również takie obiekty. Inaczej ma się sytuacja w przypadku inkluzji. rozłączne są zbiory A = {a. c} i B = {d. b. c. Oznacza to. Jeśli zbiór A zawiera się w zbiorze B. B – zbiór płazów. Zbiory się krzyżują gdy mają one pewne elementy wspólne. że A ⊆ B. w jakiej wypiszemy pozostające w nich zbiory. Mówimy. Zależności między zbiorami można przedstawić graficznie: A B A B Identyczność (A = B) Inkluzja (A ⊆ B) 177 . to zachodzi również „w drugą”.

więc są one rozłączne.A B A B Rozłączność (A )( B) Krzyżowanie (A # B) 5. Zbiory A i B nie mają żadnego wspólnego elementu. Ponieważ stosunek pomiędzy B i A już znamy. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ZBIORAMI. to odpowiedź na to pytanie musi być twierdząca. w jakich zależnościach do innych zbiorów pozostaje B. to znaczy. Jeśli tak. C = {1. że każdy element pierwszego jest elementem drugiego lub każdy element drugiego elementem pierwszego. nie jest też tak. znaczy to. 2. w jakich stosunkach do innych zbiorów pozostaje A. że są one identyczne. D = {1. po kolei sprawdzając. a zatem B zawiera się w C. Na początku można posłużyć się metodą eliminacji. czy badane zbiory mają choć jeden wspólny element. aby każdy element jednego był elementem 178 . jakie zachodzą stosunki między następującymi zbiorami: A = {4}.2. zadania tego typu są bardzo łatwe i rozwiązywać je można „od ręki”. jeśli nie. Po odrzuceniu dwóch pierwszych możliwości widzimy. 4. 2. Przykładowa procedura może wyglądać następująco: 1. 3. która nam została. Następnie przechodzimy do zbadania. zaczynając od tych. Sprawdzamy wtedy. możemy zadać sobie pytanie. które są tylko w drugim. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku zbiorów A i D – A zawiera się w D. że nie są one na pewno identyczne ani rozłączne. W przypadku A i C zachodzi sytuacja przedstawiona w punkcie 3) – każdy element A jest elementem C. Jeśli tak nie jest. Przykład: Sprawdzimy. Jeśli nigdzie wcześniej nie popełniliśmy błędu. że jeden ze zbiorów zawiera się drugim (zachodzi inkluzja). 4}. czy zachodzi dany stosunek. szukamy dalej. które są tylko w jednym i takie. Dla sprawdzenia. W przypadku zbiorów B i D widzimy. Najpierw sprawdzamy. to pytamy. to znaczy to. 4}. czy może jest tak. że są one rozłączne. Po nabraniu pewnej wprawy. Jeśli nie mają. Zaczynamy od sprawdzenia. 2. bez stosowania jakichkolwiek systematycznych metod. Jeśli natomiast zbiory mają jakieś wspólne elementy. czy zbiory mają te same elementy. czy oprócz elementów wspólnych dla obu zbiorów są też takie. 3. to zbiory muszą się krzyżować – jest to ostatnia możliwość. Jeśli tak jest. które najłatwiej jest stwierdzić i ewentualnie odrzucić. Zadania związane ze stosunkami między zbiorami polegają zwykle na określeniu zależności pomiędzy kilkoma podanymi zbiorami.2. 3}. zaczynamy od B i C. B = {2. a więc A zawiera się w C. że każdy element B jest również elementem C.

oraz zaoczni studenci matematyki. że każdy element D jest elementem C. A ⊆ C. że w przypadku inkluzji istotne jest. co świadczy. A ⊆ D. Pozostało nam jeszcze określenie stosunku pomiędzy zbiorami C i D. A # C. B – zbiór studentów. Zauważmy. 179 . to w każdym z tych przypadków zachodzi inkluzja. C # D. W przypadku zbiorów C i D zachodzi krzyżowanie – istnieją dzienni studenci matematyki. W odniesieniu do zbiorów A i C odrzucamy pierwsze trzy możliwości. to zapewne zbiory te się krzyżują. A więc zbiór D zawiera się w C. Pamiętamy. który zbiór zawiera się w którym. C – zbiór studentów dziennych. Tutaj widzimy. ani też jeden z nich nie zawiera się w drugim. A )( D lub A # D. B ⊆ C. D – zbiór studentów matematyki. to mogą być one rozłączne.drugiego. a także dzienni studenci innych kierunków. W przypadku zbiorów A oraz D z powodu braku danych empirycznych trudno dać jednoznaczną odpowiedź. Pamiętamy jednak o właściwej kolejności: to C zawiera się B (każdy student dzienny jest studentem) oraz D zawiera się w B (każdy student matematyki jest studentem) a nie na odwrót. a więc piszemy: D ⊆ C. D ⊆ B. Ostateczna odpowiedź. ale jest też taki element który jest tylko w B – 3 oraz elementy będące tylko w D – 1 i 4. C ⊆ B. Jeśli chodzi o zbiór B i C oraz B i D. A zatem zbiory te muszą się krzyżować. jeśli natomiast ograniczymy nasze rozważania do jakiegoś wybranego niewielkiego uniwersytetu. Ostateczne rozwiązanie zadania wygląda następująco: A )( B. że każdy element A jest elementem B (każdy student prawa jest studentem). a więc A zawiera się w B. ale są też obiekty będące elementami tylko zbioru A (zaoczni studenci prawa) oraz będące elementami tylko C (studenci dzienni innego niż prawo kierunku – np. W przypadku zbiorów A i B już na pierwszy rzut oka widać. że zbiory te się krzyżują. jeśli znajdzie się choć jedna osoba studiująca oba te kierunki. Albo jest tak. Faktycznie mają one element wspólny – 2. że jeśli będziemy rozpatrywać wszystkich studentów na całym świecie. że zbiory te są rozłączne (jeśli żaden student prawa nie studiuje jednocześnie matematyki). Na pewno natomiast nie są to zbiory identyczne. B # D. to zatem: A ⊆ B. D ⊆ C Przykład: Określimy stosunki pomiędzy następującymi zbiorami: A – zbiór studentów prawa. filozofii). Faktycznie mają one elementy wspólne: dziennych studentów prawa. zbiory te się krzyżują. albo też.

Pomiędzy zbiorami może zachodzić jeszcze jeden stosunek. Stosunek należenia (jeśli zachodzi). W przypadku A oraz C sprawa jest oczywista: każdy element A jest elementem C. a ten zbiór. że każdy element A jest elementem D. aby nie mylić zawierania się zbiorów. D = {a. zawierać się w nim lub krzyżować. A zatem A zawiera się w D i jednocześnie należy do D. jak A. czyli zależności A ⊆ B oraz bycia elementem (należenia). b}. których nie ma w drugim (b w zbiorze A oraz d. że każdy element zbioru A jest również elementem zbioru B. W przypadku przedstawionych wyżej zbiorów A nie zawiera się w B. jest zależnością. trochę innego typu niż omówione wyżej. d. ale też każdy z nich ma też takie elementy. {a. jako całość. Przykład: Zobaczmy w jakich stosunkach pozostają do siebie zbiory: A = {a. a zatem A zawiera się w C. Jeśli chodzi o zbiory A i E. czyli A ∈ B. to nic innego. jest jednym z elementów B. B – zbiór. aby każdy kanarek (elementy A) był jednocześnie zbiorem ptaków jakiegoś gatunku (elementy B). Sytuacja taka zachodzi na przykład w stosunku do następujących zbiorów: A – zbiór kanarków. oznacza. e i {a. {a. oznacza. c. e. e}. 180 . że jeden zbiór sam jest elementem innego zbioru.3. b. ponieważ elementami A są „zwykłe” obiekty a oraz b. Znaczy to. Natomiast A jako całość (czyli zbiór kanarków). d. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. omawianych wyżej relacji między zbiorami. b} } Zbiory A i B nie mają wspólnych elementów. że pewien zbiór A należąc do zbioru B (będąc elementem B) może jednocześnie być z nim rozłączny. B = { {a. b} }. Może się mianowicie zdarzyć tak. d. E = {a. b. inkluzja (⊆). D ma jednak również trzeci element będący zbiorem. Równocześnie jednak A sam jest jednym z elementów E. bo nie jest tak. b}.2. Tak więc A i B są rozłączne. która występuje niejako obok „zwykłych”. {c. Bardzo istotne jest. b} w zbiorze E. e} }. Pierwsza zależność.5. którego elementy (przynajmniej niektóre) są zbiorami. czyli: A ∈ B. natomiast elementami B są zbiory. że sam zbiór A. Porównując A oraz D widzimy. C = {a. Aby tak było. zbiór B musi szczególnym rodzajem zbioru – takim. Jednocześnie jednak zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru B. to mają one jeden element wspólny (a). którego elementami są zbiory ptaków poszczególnych gatunków. Tak więc zbiory te się krzyżują. jest elementem zbioru B. Należenie (∈) natomiast.

A # C. Oprócz tego. że krzyżują się również zbiory C i D. d. którzy zdali logikę na 5. e}. którego elementami są zbiory studentów.Porównując B oraz C już na pierwszy rzut oka widzimy. będąc jednocześnie leniwymi. A i D mają więc elementy różnych typów. Zbiory A i D nie mogą mieć żadnego wspólnego elementu z tej prostej przyczyny. A ⊆ C. ale też są tacy. Zadanie: Określimy zależności pomiędzy następującymi zbiorami. Natomiast w przypadku B i C. A # E i A ∈ E. że elementami A są „zwykli” studenci. A i C się krzyżują: na pewno są studenci. C – zbiór studentów leniwych. którzy zdali logikę na 3. natomiast elementami D zbiory studentów. że są to zbiory rozłączne. B – zbiór studentów. Nie powinno nikomu sprawić trudności zauważenie. na przykład „za kolegę”). Jednocześnie jednak C sam nie jest jednym z elementów D. D – zbiór. Ostateczne rozwiązanie. podobnie jak A i C. to zatem: A )( B i A ∈ B. zbiór studentów. analogicznie jak w A i D. że nikt nie zdawał logiki dwukrotnie. A )( D i A ∈ D. to byłyby to: zbiór studentów. którzy zdali logikę na 4. B # E. C i E oraz D i E. Zbiory B i C się krzyżują. Gdybyśmy bowiem wypisali sobie elementy zbioru D. C # D. którzy są leniwi i nie dostali 5. 181 . Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku B i E. którzy otrzymali 5 i są pracowici. Ostateczne rozwiązanie: A )( B. C # E. Tak więc B i C są rozłączne. którzy zdali logikę na 2. a także i tacy. natomiast w D elementy. A – zbiór studentów. którzy zdali logikę na 3 i zbiór studentów. B # D. Jednocześnie w B jest element. Zbiory A i B są rozłączne (oczywiście przy założeniu. że nie mogą mieć one żadnego wspólnego elementu. zachodzą dwa stosunki: rozłączności i należenia. Zbiory B i D mają jeden wspólny element: zbiór {a. zachodzi jednak między nimi jeszcze jeden stosunek: zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru D. A ⊆ D i A ∈ D. Zbiory te nie mają wspólnych elementów. b}. B )( C. ponieważ elementami B są zbiory. którzy zdali logikę na taką samą ocenę. gdyż elementami pierwszego są studenci. którzy zdali logikę na 5. którzy zdali logikę na 5. natomiast elementami C „zwykłe” obiekty. którego nie ma D – zbiór {c. Zbiory B i D się zatem krzyżują. a drugiego zbiory. b. D # E. których nie ma w B – a. W przypadku C i D mamy do czynienia tylko z rozłącznością. Zbiór A zatem należy do D. zbiór studentów.

to ich iloczynem jest zbiór pusty. 5.3.3. zbiór utworzony z tych elementów. 182 . czyli: – lub /. to zbiór powstały ze wszystkich elementów A i B. B )( D i B ∈ D. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. C )( D. DZIAŁANIA NA ZBIORACH. Iloczyn. które są również w B. Jeśli natomiast zbiory są rozłączne. Sumę zbiorów oznaczamy symbolem ∪. to właśnie różnica A i B. Różnica zbiorów A i B to zbiór utworzony z elementów. Przykładowo różnicą zbioru mężczyzn oraz osób palący jest zbiór niepalących mężczyzn. które należą jednocześnie do A i B. iloczynem zbioru kobiet oraz osób palących jest zbiór palących kobiet. który reprezentuje ich sumę.B # C. Różnica. 5. to ich iloczynem jest zbiór „mniejszy”. w wyniku których powstają nowe zbiory. Na zbiorach można wykonywać różne działania. Warto zauważyć. to ich sumą jest zbiór „większy”. ŁYK TEORII. Iloczyn zbiorów nazywany bywa również ich przekrojem. Oznaczamy go symbolem ∩. Poniżej omówimy najważniejsze z nich. Suma zbiorów A i B. Przykładowo sumą zbiorów mężczyzn i zbioru kobiet jest zbiór wszystkich ludzi. Obrazowo tworzenie różnicy zbiorów A i B możemy sobie wyobrazić jako wykreślanie ze zbioru A elementów. jako wsypywanie elementów dodawanych zbiorów do jednego dużego worka. Iloczyn zbiorów A i B to po prostu część wspólna tych zbiorów. które należą do A i jednocześnie nie należą do B. to co pozostanie. Przykładowo. Suma. Różnicę oznaczamy symbolem kreski poziomej lub skośnej. Obrazowo tworzenie sumy zbiorów możemy sobie wyobrazić. Warto zapamiętać.1.

Przykładowo. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA ZBIORACH. c) D’ Dopełnienie zbioru to zbiór złożony z tych elementów uniwersum. 5}. to wypisujemy go tylko raz. Dotyczy ono bowiem nie dwóch zbiorów. ale tylko jednego. których nie ma w B. 3. Warunek ten spełniają: 1 i 4 . Ponadto suma dowolnego zbioru oraz jego dopełnienia da nam zawsze uniwersum (A ∪ A’ = U). to A pozostaje „nienaruszony”. które nie należą do A.Warto zapamiętać. Obecnie wykonamy kilka przykładowych działań na podanych zbiorach. Dopełnienie pewnego zbioru A to zbiór tych obiektów. które nie należą do rozpatrywanego zbioru. natomiast iloczyn dowolnego zbioru i jego dopełnienia to zawsze zbiór pusty (A ∩ A’ = ∅). wynikiem takiego działania jest A.2. 3}. Zbiory D i B mają tylko jeden wspólny element – 2. a dopełnieniem zbioru pustego uniwersum: U’ = ∅. D ∩ B = {2}. czyli dziedziny. to dopełnieniem zbioru ludzi palących jest zbiór ludzi niepalących (a nie zbiór wszystkich istot i przedmiotów niepalących). C = {1. ∅’ = U. D = {1. Dopełnienie. 4}. 5. Przykład: Przyjmiemy uniwersum U = {1. 3. Dopełnienie wykonujemy zawsze w odniesieniu do tak zwanego uniwersum. 4}. 2. Jeśli jakiś element występuje w obu zbiorach. 4. 4}. B = {2. oraz następujące zbiory: A = {4}.3. 2. Na zbiorach tych wykonamy kilka działań. A zatem: C – B = {1. 5}. 183 . a) B ∪ D Suma dwóch zbiorów powstaje przez połączenie ich elementów w jednym zbiorze. to działanie trochę inne od dotychczas omawianych. a więc B ∪ D = {1. 3. 4}. 2. Dopełnienie. że dopełnieniem uniwersum jest zawsze zbiór pusty. 2. że jeśli od dowolnego zbioru A odejmujemy jakiś zbiór z A rozłączny. A więc. b) D ∩ B Iloczyn zbiorów to ich część wspólna. Dopełnienie oznaczamy symbolem „prim” Warto zapamiętać. w której się poruszamy. jeśli uniwersum stanowi zbiór ludzi. A zatem: D’= {3. d) C – B Różnica C i B to zbiór z tych elementów C.

5}. a potem od tego odjąć zbiór A. otrzymamy zbiór pusty. 5}. Okazuje się. Czyli: B – C = ∅. Tak więc D – (A ∩ C) = {1. oraz zbiory: A – zbiór tulipanów. b) B ∪ D 184 . Gdy odejmiemy od niego A. zostanie zbiór złożony z 1 i 5. pozbywamy się wszystkich elementów.e) B – C Różnicę B i C tworzymy biorąc zbiór B i „wykreślając” z niego te elementy. Najpierw musimy wykonać B’. które to działanie musimy wykonać najpierw. f) B’ – A W powyższym przykładzie mamy dwa działania. A więc ostatecznie wykonujemy działanie: D – {4}. które znajdziemy również w C. to co innego niż C – B. to zbiór: {1. Iloczyn A i C to zbiór {4}. Gdy odejmiemy go od zbioru D. C – zbiór kwiatów czerwonych. A zatem: B’ – A = {1. h) D – (A ∩ C) W tym przypadku musimy najpierw wykonać działanie w nawiasie. wykonamy na tych zbiorach kilka działań. B – zbiór róż. Zauważmy. Z elementów tych jedynie 3 jest elementem C. a więc: C ∩ D’ = {3}. 4}. a) B ∩ C Część wspólna zbiorów róż oraz kwiatów czerwonych to niewątpliwie zbiór czerwonych róż. 3. Dopełnienie B to zbiór: {1. 2. g) C ∩ D’ Dopełnienie zbioru D. 4. że wynik różnicy (podobnie jak odejmowania liczb) zależy od kolejności zbiorów. D – zbiór białych róż. że postępując w ten sposób. 2} i) D – (C ∪ B) Suma C i B. 5}. to {3. czyli {4}. Zatem: D – (C ∪ B) = ∅ Przykład: Przyjmując uniwersum U – zbiór wszystkich kwiatów. B – C.

to zbiór złożony z róż i tulipanów. a zatem wynikiem całego działania jest ∅. a więc zbiór w nim już zawarty. Jeśli od zbioru tulipanów. czyli zbioru róż. takie nie-czerwone kwiaty odejmiemy. h) (A ∪ B) – C Suma w nawiasie. mówiąc najkrócej. otrzymamy zbiór róż i tulipanów w innych niż czerwonym kolorze. Otrzymujemy więc zbiór składający się ze wszystkich róż (bez względu na kolor) oraz pozostałych kwiatów będących jednak tylko czerwonymi. W takim przypadku wynikiem działania jest B – zbiór róż. czego w nim nie ma. czerwone nie-tulipany. e) B’– A B’ to zbiór wszystkich kwiatów nie będących różami. f) D – B’ Od zbioru białych róż odejmujemy zbiór kwiatów nie będących różami. k) D ∪ D’ 185 . Część wspólna tego zbioru ze zbiorem kwiatów czerwonych to. od zbioru D próbujemy odjąć coś. dodajemy zbiór białych róż. Obrazowo rzecz ujmując. c) A’∩ C Dopełnienie A to zbiór kwiatów nie będących tulipanami. g) B ∪ C Do zbioru róż dodajemy wszelkie czerwone kwiaty. W takim przypadku D pozostaje „nienaruszony”. j) (D – B) ∩ C’ Gdy od zbioru białych róż odejmiemy róże. Jeśli dodamy do niego zbiór A. pozostanie nam zbiór pusty. Zostaje nam więc zbiór wszystkich kwiatów za wyjątkiem róż i tulipanów. oprócz czerwonego. to też zbiór pusty. i) (B – D) ∪ A Wynikiem działania w nawiasie jest zbiór róż. Od takiego zbioru odejmujemy jeszcze zbiór tulipanów. pozostaną nam jedynie czerwone tulipany. które nie są białe. otrzymamy zbiór składający się z takich nie-białych róż oraz (wszystkich) tulipanów. Iloczyn (czyli część wspólna) zbioru pustego z dowolnym zbiorem. Jeśli od takiego zbioru odejmiemy kwiaty czerwone. d) A – C’ Dopełnienie C to zbiór kwiatów we wszystkich innych kolorach. Wynikiem działania jest więc zbiór białych róż.Do B.

Innymi słowy. sumy. przedstawić możemy przy pomocy stwierdzenia. (A ∩ B) ⊆ A czy też (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. to jest on również elementem B. występują również pojęcia iloczynu. że należy on do B. to również jest on elementem B (dla dowolnego obiektu x. mają postać równości bądź zawierania się zbiorów. Trzeci z przestawionych wzorów ma postać implikacji. Symbolicznie: 3) x ∈ (A ∩ B) ≡ (x ∈ A ∧ x ∈ B) 186 . oznacza. które będziemy badali. a jeśli jest elementem B.4. rozpoczniemy od uświadomienia sobie. ŁYK TEORII. Ponieważ wyrażenia. 5. różnicy i dopełnienia zbiorów. niezależnie od tego. jeśli x należy do A. To.1. że dwa zbiory są równe.Do białych róż musimy dodać pozostałe kwiaty. zbiór wszystkich kwiatów. Badając teorię zbiorów odnaleźć możemy wyrażenia będące zawsze prawdziwymi. założeniowymi prawami. to x należy do B). PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW TYPU BEZZAŁOŻENIOWEGO. to. zajmiemy się w kolejnym paragrafie. Obecnie natomiast omówimy wyrażenia mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. co dokładnie oznaczają te dwie zależności. Można zapisać to wzorem: 1) A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) To. że należy on zarówno do A jak i do B. a więc. Przykładem takich wyrażeń mogą być wzory: (A ∪ B) = (B ∪ A). sumy lub różnicy dwóch zbiorów. że jakiś obiekt należy do iloczynu. że pewna zależność zachodzi. W miarę dobra znajomość KRZ jest więc konieczna do dalszych rozważań. do jakich zbiorów się one odnoszą. 5. że pewien obiekt x jest elementem iloczynu (czyli części wspólnej) zbiorów A i B oznacza. Suma jakiegokolwiek zbioru i jego dopełnienia to zawsze całe uniwersum. Takie zawsze prawdziwe wyrażenia nazywamy prawami rachunku zbiorów. Dlatego też powinniśmy zdań sobie sprawę. że jeden zbiór zawiera się w drugim. czy też dopełnienia jakiegoś zbioru. bezzałożeniowych. Fakt. że jeśli dowolny obiekt jest elementem A. co oznacza fakt. że jeśli jakiś obiekt jest elementem zbioru A. Formalnie: 2) A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) W naszych prawach. praw rachunku zbiorów posłużyć się możemy metodą wykorzystującą klasyczny rachunek zdań i pojęcie tautologii. stwierdzają one bezwarunkowe zachodzenie pewnego związku. w tym wypadku. mówi on. Pierwsze dwa z powyższych wzorów mają postać równości oraz inkluzji pewnych zbiorów. Do wykrywania omawianych. które będziemy badali. to jest też elementem B. jest równoważne temu.4. Tego typu. jeśli zachodzi inna. że dowolny x należy do A.

Fakt. jeśli formuła nie będzie tautologią. Następnie. 5. że pewien x należy do różnicy zbiorów A i B oznacza. że implikacja powinna zachodzić dla każdego obiektu x. który sobie wybraliśmy. czy jakieś wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. aby móc sprawdzić. alternatywa. iż ów x należy do A: 6) x ∈ A’ ≡ ~ (x ∈ A) Znajomość powyższych wzorów 1) – 6) będzie konieczna. Wykrycie. iloczyn. będziemy korzystali ze wzorów 3) – 6). równość. Skoro bowiem implikacja ma być prawdziwa dla każdego (dowolnego) x. jest ogólnie obowiązującym prawem. Jeśli otrzymana formuła okaże się tautologią. A zatem możemy zapisać: x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B) 187 . Przekształcanie formuły rachunku zbiorów na rachunek zdań polegać będzie na systematycznym stosowaniu poznanych wyżej wzorów. Formalnie: 4) x ∈ (A ∪ B) ≡ (x ∈ A ∨ x ∈ B) To. Symbolicznie: 5) x ∈ (A – B) ≡ (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) Należenie jakiegokolwiek obiektu x do dopełnienia pewnego zbioru A oznacza po prostu. że jakiś obiekt x należy do sumy zbiorów A i B.2. Przykład: Sprawdzimy. w zależności od potrzeb. negacja). oznacza. zamiast których pojawią się symbole rachunku zdań (implikacja. równoważność. dzięki któremu otrzymamy: ∀x [x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B)] Kwantyfikator na początku formuły. sumę. koniunkcja. mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. będzie to oznaczało. różnicę i dopełnienie zbiorów. czy dane wyrażenie. że badane wyrażenie nie jest takim prawem. to w tym również dla naszego konkretnego obiektu x. możemy w następnych krokach pomijać. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A – B) ⊆ (A ∪ B) Ponieważ całe wyrażenie ma postać inkluzji. że należy on do A lub też należy do B. aby zamienić inkluzję bądź równość zbiorów na implikację lub równoważność. a następnie sprawdzeniu. że wyjściowy wzór jest prawem rachunku zbiorów.4. Przekształcenia takie będziemy wykonywali krok po kroku. będzie polegało na przekształceniu formuły rachunku zbiorów na formułę rachunku zdań. czy otrzymany schemat jest tautologią. to znak. rozpoczniemy od zastosowania wzoru 1). aż otrzymamy wyrażenie. w którym nie będzie symboli oznaczających inkluzję. W pierwszym ruchu będziemy zawsze stosowali wzór 1) lub 2). że należy do B. że nie jest prawdą. informujący nas. PRAKTYKA: WYKRYWANIE PRAW RACHUNKU ZBIORÓW PRZY POMOCY RACHUNKU ZDAŃ. że należy on do zbioru A i jednocześnie nie jest prawdą.

musimy tam zatem zastosować wzór 5). natomiast za x ∈ B zmienną q. W odniesieniu do następnika powinniśmy natomiast skorzystać ze wzoru 4). Jeżeli wzór mówi. Dokonując przekształceń. W każdym nawiasie mamy jednak dwa różne działania: iloczyn i dopełnienie w pierwszym oraz sumę i dopełnienie w drugim.Teraz możemy przystąpić do kolejnych przekształceń. nie naruszając go jednak. Po przekształceniu symboli związanych ze zbiorami (poza ∈) na symbole rachunku zdań możemy naszą formułę zmienić całkowicie na schemat KRZ. że x „wchodzi w głąb” nawiasu. Można obrazowo powiedzieć. Uczynienie tego skróconą metodą zero-jedynkową nie powinno sprawić nikomu najmniejszych trudności. Przykład: Sprawdzimy. Otrzymamy wtedy: (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) Teraz pozostaje nam sprawdzenie. (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) 1 110 0 100 Otrzymana sprzeczność (która mogła komuś również wyjść w poprzedniku implikacji) wskazuje. to po wykonaniu przekształcenia nawias ten musi pozostać. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A’ ∩ B’) = (A ∪ B)’ W pierwszym kroku musimy zastosować wzór 2) i pozbyć się znaku równości: ∀x [x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’] Po opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’ Teraz możemy przystąpić do dalszych przekształceń. że nasz obiekt x należy do różnicy zbiorów A i B. że formuła KRZ nie może być fałszywa. czy otrzymana formuła jest tautologią. że nasz x należy do pewnej całości umieszczonej w nawiasie. Na tej podstawie możemy stwierdzić. Poprzednik implikacji stwierdza. Otrzymamy wtedy: (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) → (x ∈ A ∨ x ∈ B) Uwaga na błędy! Dokonując przekształceń należy bardzo uważać. a zatem jest ona tautologią. zajmujemy się zawsze najpierw działaniem w danym 188 . że badane przez nas wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. aby nie zmienić struktury nawiasów. podstawiając na przykład za wyrażenie x ∈ A zmienną p.

Dokonując przekształceń pamiętamy o zachowaniu struktury nawiasów. bez nawiasu. że w przypadku równoważności musimy rozpatrzyć dwie możliwości): 189 . Natomiast w drugim członie równoważności głównym działaniem jest dopełnienie. Doświadczenie wskazuje. skoro x należy do dopełnienia sumy A i B.momencie głównym. W związku z tym najpierw zastosujemy tam wzór 3). Dlatego też w pierwszej kolejności zastosujemy tam wzór 6). Z lewej strony musimy zastosować (dwukrotnie) wzór 6). że takie błędy są bardzo często popełniane przez studentów. że powyższa formuła jest tautologią (pamiętamy. Otrzymamy wzór: (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) Łatwo sprawdzić. że należy on do tej sumy. Otrzymamy wtedy: (~ (x ∈ A) ∧ ~ (x ∈ B)) ≡ ( ~ (x ∈ A ∨ x ∈ B)) Uwaga na błędy! Jeśli w pewnym miejscu mamy znak negacji przed nawiasem (tak jak w prawej części naszej równoważności) to negację taką zostawiamy w tym miejscu. to znaczy. czyli: ~ x ∈ (A ∪ B) Teraz możemy dokonać dalszych przekształceń. x należy do dopełnienia sumy A oraz B. Nie wolno jej pod żadnym pozorem „wciskać” do środka nawiasu lub robić z niej dwóch negacji. „najszerszym” w danej formule. Błędne byłyby następujące przekształcenia prawej strony naszej formuły: (~ x ∈ A ∨ x ∈ B) lub ( ~ x ∈ A ∨ ~ x ∈ B). który wskazuje że całe wyrażenie: x ∈ (A ∪ B) jest nieprawdziwe. Musimy tam dodać jeden (wynikający ze wzoru 6)) nawias. natomiast z prawej wzór 4). nasz x należy tam do iloczynu A’ oraz B’. W pierwszym członie równoważności działaniem takim jest iloczyn. W tym momencie możemy ostatecznie przekształcić naszą formułę na wyrażenie rachunku zdań podstawiając p za x ∈ A oraz q za x ∈ B. iż nie jest prawdą. dlatego warto dobrze sobie zapamiętać powyższą uwagę. Błędne byłoby dodanie samej negacji. Otrzymujemy: (x ∈ A’ ∧ x ∈ B’) ≡ ( ~ (x ∈ (A ∪ B)) Uwaga na błędy! W omawianym przykładzie szczególnie istotne jest właściwe umieszczenie nawiasów z prawej strony równoważności.

dlatego najpierw musimy zastosować tam wzór 5). Przykład: Sprawdzimy. q za x ∈ B oraz r za x ∈ C otrzymamy: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] Po sprawdzeniu formuły skróconą metodą zero-jedynkową okazuje się. a w następniku. dwukrotnie. ze wzoru 5): [(x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [(x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B )) ∧ (x ∈ B ∧ ~ (x ∈ C))] Po podstawieniu zmiennej p za x ∈ A. badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. to iloczyn. Otrzymujemy: [x ∈ (A ∩ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [x ∈ (A – B ) ∧ x ∈ (B – C)] Teraz w poprzedniku implikacji musimy jeszcze skorzystać ze wzoru 3).10 110 0 0 010 (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) 10 0 10 0 1 000 Ponieważ otrzymana formuła jest tautologią. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: [(A ∩ B) – C] ⊆ [(A – B ) ∩ (B – C)] Po zastosowaniu wzoru 1) i opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ [(A ∩ B) – C] → x ∈ [(A – B ) ∩ (B – C)] W poprzedniku implikacji głównym działaniem jest odejmowanie. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] 11 1 110 0 1 001 0 1 1 10 Skoro otrzymana formuła nie jest tautologią. więc wykorzystujemy wzór 3). 190 . że może ona stać się schematem zdania fałszywego. to badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. W następniku główne działanie.

ŁYK TEORII. nie powinny mieć żadnych trudności ze zrozumieniem dalszego ciągu tego rozdziału. że zbiory A i B są rozłączne wpisujemy znak „–” w obszar reprezentujący część wspólną tych zbiorów. skoro A i B mają być rozłączne. W części „boczne” nie wolno nam jednak wpisać „+”. Poniżej przedstawimy sposoby zaznaczania na diagramach przykładowych zależności mogących występować w prawach rachunku zbiorów. Jeśli w stosunku do jakiegoś obszaru nie mamy żadnych informacji. Jedyne. a wiele zawartych tu informacji i szczegółowych komentarzy wyda im się zbędnymi. że wpisujemy znaki „+” lub „–” jedynie tam. w które to koła wpisujemy znak „+”. gdy mamy pewność. że nic tam nie ma. 191 . to nie ma nic w ich części wspólnej. diagramami Venna.5 ZAŁOŻENIOWE PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW.5. stwierdzających. Ponieważ jednak zapewne nie wszyscy czytelnicy obecnego rozdziału przerabiali wcześniej teorię sylogizmów. będziemy posługiwać się.5. bo nie mamy pewności. że w danym obszarze na pewno znajduje się jakiś element lub „–”. co wiemy na pewno. znanymi już z rozdziału o sylogizmach. A )( B Aby zaznaczyć. gdy wiemy. Przedstawiona w poprzednim paragrafie metoda nie nadaje się do sprawdzania wszystkich praw rachunku zbiorów. które przy okazji przerabiania sylogistyki opanowały posługiwanie się diagramami. Diagramy Venna przybierają kształt kół symbolizujących zbiory. czy A lub B nie są przypadkiem zbiorami pustymi. Wypełniając diagramy musimy pamiętać. gdzie wiemy. niektóre wiadomości odnośnie diagramów Venna będą się musiały powtarzać. Osoby. 5. a następnie rozszerzymy nasze rozważania na diagramy składające się z trzech kół. zostawiamy go pustym. to to. że jeśli mają miejsce pewne zależności. że.1. W przypadku praw mających postać implikacji. Najpierw będziemy nanosić je na diagramy reprezentujące dwa zbiory. że na pewno coś jest lub na pewno nic nie ma. to występuje również inna zależność.

W część wspólną. że zbiór A zawiera się w B zaznaczamy. A B + ~ (A )( B) A∩ B≠∅ A–B≠∅ Fakt. Jedyne. A B A–B≠∅ + A⊆B Fakt. ich iloczyn nie jest zbiorem pustym. zaznaczamy wpisując „+” w część diagramu reprezentującą zbiór A – B. co wiemy na pewno. nie możemy wpisać „+”. wbrew pozorom. a więc obszar A leżący poza B.A B – A )( B ~ (A )( B) lub A ∩ B ≠ ∅ Fakt. gdyż nie można wykluczyć. Skoro bowiem A ma się zawierać w B. ujmując rzecz inaczej. to fakt. że różnica zbiorów A i B nie jest zbiorem pustym. wpisując „–” w obszar A znajdujący się poza B. że nic nie ma w części A leżącej poza B. że A jest zbiorem pustym. oznaczamy wpisując znak „+” w część wspólną tych zbiorów. A B A⊆B – A ⊆ B’ 192 . to żadna część A nie może „wystawać” poza B. że zbiory A i B nie są rozłączne lub.

gdzie nie możemy ich wpisać z uwagi na to. oznacza. że nie można wykluczyć. a więc. jak rozłączność tych zbiorów. iż rozpatrywany zbiór jest pusty. A⊆B Jeśli zbiór A zawiera się w B. Pusta musi być zatem część A leżąca poza B. to znaczy to. musimy postawić „–” w każdej jego części. że zaznaczając inkluzję oraz rozłączność zbiorów nigdy nie wpisujemy żadnych plusów. Obszar ten składa się teraz jednak z dwóch kawałków. że A „nie wystaje” poza B.Jeśli zbiór A zawiera się w dopełnieniu B. że cały A znajduje się poza B. Ponieważ ma on być cały pusty. A B A ⊆ B’ – Uwaga na błędy! Najczęściej popełnianie błędy przy wypełnianiu diagramów Venna polegają na wpisywaniu znaków „+” tam. oznacza to. a także na pewno jest coś w części A leżącej poza B oraz części B leżącej poza A. Stosunki te oddajmy jedynie przy pomocy minusów. A B + + + A#B Teraz kilka przykładowych zależności między zbiorami przedstawimy na diagramach reprezentujących trzy zbiory. A#B To. że na pewno coś znajduje się w ich części wspólnej. Dobrze zatem zapamiętać. że zbiory się krzyżują. Oznacza to nic innego. że żadna część A nie może znajdować się w B. 193 .

Dopóki jednak nie możemy żadnego z plusów wykluczyć. Pytajniki te będą oznaczać. Już jeden „+” w którymkolwiek. że w obie te części musimy wpisać znak „+”. to ten obszar B. że iloczyn A’ oraz B nie będzie pusty. będziemy wiedzieli. często będzie się zdarzać. jednak całkiem możliwe jest również. pytajniki muszą pozostać. że dysponując innymi informacjami. dolnym lub górnym kawałku rozważanego półksiężyca. 194 . Musimy przedstawić fakt.A – – B A⊆ B C A’ ∩ B ≠ ∅ Część wspólna dopełnienia zbioru A oraz zbioru B. A B +? A’ ∩ B ≠ ∅ +? C Uwaga na marginesie. sprawi. nie mamy pewności. że w którymś z rozważanych obszarów (a być może i w obydwu). Tak jednak nie jest. który znajduje się poza A – prawy półksiężyc zbioru B. bez żadnego znaku zapytania. coś się znajduje. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch części. który z „wątpliwych” plusów na pewno nie może wystąpić w danym miejscu. Niepewność tę wyrazimy dodając znak zapytania przy każdym z plusów. że część ta nie jest pusta. Wtedy drugi plus będziemy wpisywali „na pewno”. że jeden z nich jest pusty. ktoś mógłby pomyśleć. gdy będziemy wykorzystywali diagramy do rozwiązywania zadań. W praktyce. W związku z powyższym. iż wiemy. gdzie znak plusa postawić.

że w jakimś obszarze składającym się z kilku części coś się znajduje. iż suma A i B znajduje się poza C. ale może też być zupełnie inaczej. to informacja ta nie daje nam pewności. Sytuację tę można przedstawić bardziej obrazowo. łazienka itd. oznacza. że w mieszkaniu składającym się z kilku pomieszczeń nie ma nikogo. że żadna część tego iloczynu (czyli części wspólnej A i B nie może znajdować się poza C. Jakiś element znajdować się może w dowolnej z nich. Być może pusta jest kuchnia i łazienka. że w mieszkaniu tym ktoś jest. jest w pokoju. Jeśli natomiast dowiadujemy się. że jeśli pusty jest jakiś obszar składający się z kilku części. Musimy więc wpisać minusy we wszystkich częściach zbiorów A oraz B leżących jednocześnie w C. A B – – – A ∪ B ⊆ C’ C A∩B⊆C To. A – A∩ B⊆ C B C 195 . o którym mowa. A ∪ B ⊆ C’ To.DO ZAPAMIĘTANIA: Minusy są zawsze „pewne”. kuchnia. że na pewno pusty jest pokój. w którym pomieszczeniu osoba ta się znajduje. że iloczyn A i B zawiera się w C. Jeśli wiemy. a człowiek. Wynika to z tego. w której z tych części postawić plus. Jeśli natomiast wiemy tylko. W praktyce daje to tylko jeden minus w „górnej” części iloczynu A i B. to wiemy. że suma zbiorów A i B zawiera się w dopełnieniu C. w każdą z nich możemy zatem wpisać minus. to wcale nie daje nam to pewności. oznacza. to oczywiście pusta musi być każda z tych części. a zatem żadna część tej sumy nie może znajdować się w C.

PRAKTYKA: SPRAWDZANIE PRAW TEORII ZBIORÓW PRZY POMOCY DIAGRAMÓW VENNA. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi. 5. a jedynie sprawdzamy. aby poprzednik był prawdziwy i następnik fałszywy. Jeśli natomiast na diagramie będzie się dało przedstawić fałszywość następnika. co mówi poprzednik implikacji. Jednakże powinny one pozwolić na zrozumienie istoty posługiwania się diagramami i umożliwić każdemu samodzielne zaznaczenie nawet takich stosunków pomiędzy zbiorami. – jeśli rysunek gwarantuje nam prawdziwość następnika. że nie jest możliwa sytuacja. będzie to świadczyć. Przykład: Sprawdzimy. że będziemy wpisywali do diagramu to. jeśli nie mamy takiej gwarancji (diagram da się wypełnić tak. a więc nie opisuje ona ogólnie obowiązującego prawa. fałszywa jest tylko w jednym przypadku – gdy jej poprzednik jest prawdziwy a następnik fałszywy. które będziemy obecnie badali pod kątem tego. Ponieważ implikacja.2. a następnie sprawdzali. czy stanowią one prawa rachunku zbiorów. że jest ona zawsze prawdziwa. W praktyce będzie to wyglądało tak. będą miały formę implikacji. że badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. że jest ona zawsze prawdziwa. W poprzedniku naszej implikacji mamy dwie zależności. będzie stanowiło to dowód. będzie polegało na pokazaniu.Zobrazowane wyżej zależności pomiędzy zbiorami nie wyczerpują oczywiście wszystkich możliwych przypadków. czy wykonany według poprzednika rysunek daje nam gwarancję ich prawdziwości. aby następnik był fałszywy). przedstawia ona prawo rachunku zbiorów. to udowodnienie. że implikacja może być fałszywa. Wyrażenia. Jeśli bowiem wypełnienie diagramu według poprzednika implikacji zagwarantuje nam prawdziwość jej następnika. że zbiór A zawiera się w B (czyli A nie może „wystawać” poza B): 196 . polegać może na wykazaniu niemożliwości zajścia takiej sytuacji. oznacza to. a zatem implikacja jest zawsze prawdziwa. Najpierw zaznaczymy to. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. wyrażenie nie jest prawem.5. Cała procedura w skrócie: – wpisujemy do diagramu wszystkie informacje z poprzednika implikacji. jakie mogą pojawić się w zadaniach. Wykazanie. że implikacja taka stanowi ogólne prawo. z jakimi się nigdy nie zetknął. – nie wpisujemy informacji z następnika implikacji.

prawdziwość poprzednika gwarantuje prawdziwość następnika). że zbiór A zawiera się w C. że B zawiera się w C: A – – – B – C Po zaznaczeniu na diagramie wszystkich informacji zawartych w poprzedniku musimy sprawdzić.A – – B C Teraz dopiszemy jeszcze. Widzimy. nie jest możliwe aby poprzednik był prawdziwy. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. Skoro w badanym wyrażeniu. gdyż w odpowiednim obszarze mamy minusy świadczące. Przykład: Sprawdzimy. że faktycznie następnik musi być prawdziwy. że wyrażenie to jest prawem rachunku zbiorów. a następnik fałszywy (mówiąc inaczej. że A nie może „wystawać” poza C. oznacza to. mającym postać implikacji. Mamy pewność. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: ( A )( B ∧ B )( C ) → A )( C. Po zaznaczeniu na diagramie informacji z obu członów poprzednika otrzymujemy rysunek: 197 . są to dwa minusy w „górnej” części zbioru A.

pokazujący. C – zbiór dębów. Poniższy rysunek pokazuje wyraźnie. B – zbiór drzew iglastych. że badane wyrażenie może być fałszywe. że zbiory A i C są rozłączne. aby pokazać. że da się zaznaczyć na diagramie prawdziwość poprzednika implikacji i jednocześnie fałszywość jej następnika. Powyższy rysunek stanowi graficzny kontrprzykład. Mogą być to przykładowo takie zbiory: A – zbiór drzew liściastych. Możemy również podać kontrprzykład „materialny” to znaczy wymyślić takie zbiory A.A – – – B C Rysunek ten nie daje nam jednak gwarancji. A – – + – B C Badane wyrażenie nie jest zatem prawem rachunku zbiorów. musielibyśmy mieć minusy w całym obszarze wspólnym tych zbiorów. B i C. Oznacza to. że nic nie stoi na przeszkodzie. że następnik jest prawdziwy. że A )( B oraz B )( C. 198 . że badana implikacja nie jest zawsze prawdziwa. Prawdą jest. aby coś tam mogło się znajdować. Tymczasem w jednej części tego obszaru nie ma żadnego znaku. Aby mieć pewność. natomiast A i C wcale rozłączne nie są.

ale nie jest to konieczne. A zatem. to wynika stąd. Dlatego też możemy wpisać tu jedynie plusy ze znakiem zapytania. Widzimy. diagram będzie się przedstawiał następująco: 199 . po wpisaniu całego poprzednika implikacji. Czy tam ma być plus czy minus? Przykład: Sprawdzimy. że pierwszy jest pusty. Oczywiście nie zawsze badane wyrażenia są tak łatwe do zaznaczenia na diagramie jak w dwóch rozważanych dotąd zadaniach.5. lecz nie mieliśmy pewności w którym. że coś w tym obszarze może się znajdować. ale może tylko w jednym z nich. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI.3. to w takim razie na pewno zapełniony musi być obszar drugi. ze w jednym z dwóch obszarów coś jest. Skoro bowiem dotąd wiedzieliśmy. A +? +? B C Drugi człon poprzednika implikacji informuje nas. która znajduje się poza zbiorem C. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ∩ A ≠ ∅ ∧ A ∩ C’ = ∅) → B ∩ C ≠ ∅ Pierwszy człon poprzednika implikacji informuje nas. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch kawałków. że pusty musi obszar wspólny A oraz C’. Poniżej omówimy kilka przykładów nieco bardziej skomplikowanych. że w jednej z tych części znajduje się znak „+?”. w którym z nich jakiś element się znajduje. a teraz dowiedzieliśmy. że na pewno nic tam nie ma. Ponieważ jednak znak zapytania świadczy. że drugi z plusów staje się „pewny” i widniejący przy nim pytajnik powinniśmy zlikwidować. to wynikający stąd minus jest „silniejszy” od plusa ze znakiem zapytania i dlatego właśnie „– ” powinien się tam ostatecznie znaleźć. że coś się musi znajdować w części wspólnej (iloczynie) zbiorów B i A. czyli ta część zbioru A. być może w obydwu. a teraz otrzymujemy informacje. Jeśli jednak jeden ze znaków „+?” zamienimy na minus. Na naszym rysunku są to dwa „górne” kawałki zbioru A. nie wiemy dokładnie.5.

czyli żadna część B nie może znajdować się w C. czyli „górny” półksiężyc zbioru B. że zbiór B zawiera się w dopełnieniu C. W jednej części tego obszaru znajduje się wprawdzie plus. Cały czas mamy jednak do wyboru dwie części tego obszaru i nie wiemy do końca. to coś musi znajdować się w obszarze zbioru A leżącym poza C. W jednym kawałku części wspólnej zbiorów B i C mamy plus. czy tak wykonany rysunek daje nam gwarancję prawdziwości następnika implikacji. Jeśli A – C ma być niepuste. Część wspólna dopełnienia C oraz B to obszar zbioru B leżący poza C. że C’ ∩ B ≠ ∅.A – – + B C Teraz musimy sprawdzić. W całej części wspólnej B i C musimy zatem wpisać minusy. jednak jest on z 200 . który daje nam gwarancję. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Przykład: Sprawdzimy. czy powyższy rysunek gwarantuje nam. oznacza. Wypełniony według poprzednika implikacji diagram wygląda zatem następująco: A +? +? – – B C Musimy teraz sprawdzić. w którą z nich wpisać „+” . czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ⊆ C’ ∧ A – C ≠ ∅) → C’ ∩ B ≠ ∅ Fakt. że cały B znajduje się poza C. zbiory te są prostu rozłączne. a więc czy na pewno B ∩ C ≠ ∅. Badane wyrażenie jest zatem prawem rachunku zbiorów. że obszar ten z pewnością nie jest pusty.

że żadna część zbioru A nie może znajdować się w zbiorze B lub C.pytajnikiem. następnik implikacji może być fałszywy. że żadna część A oraz żadna część C nie może znajdować się poza zbiorem B. zatem dodajemy jeszcze dwa: B 201 . Rysunek pokazujący. W jednym fragmencie wymienionego obszaru minus już się znajduje. że następnik badanej implikacji jest prawdziwy. A – – – C Z kolei to. Nie mamy zatem pewności. Fakt. W związku z tym w częściach wspólnych A i C oraz A i B musimy wpisać minusy. że pomimo prawdziwości poprzednika. że suma zbiorów A i C zawiera się w B oznacza. że A zawiera się w dopełnieniu sumy B i C znaczy. co oznacza. We wszystkich fragmentach zbiorów A i C leżących poza B musimy więc wpisać minusy. iż nie mamy gwarancji. Przykład: Sprawdzimy. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: [A ∪ C ⊆ B ∧ A ⊆ (B ∪ C)’] → B – C = ∅ W powyższym przykładzie pewne trudności sprawić może właściwe zaznaczenie na diagramie informacji z poprzednika implikacji. wygląda następująco: A + – – – B – C Zależności trudniejsze do zaznaczenia na diagramie. że jest on tam na pewno. a więc nie jest ona prawem rachunku zbiorów.

że coś musi znajdować się w którejkolwiek części obszaru składającego się aż z sześciu części: 202 . Pewność. oznacza. a jedynie. aby w wolne miejsce wpisać plus: A – – – – – C Ponieważ. Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie. gdyby umieszczony był w nim minus. W jednej części tego obszaru mamy znak „–”. że nie jest pusta suma zbiorów A i B. nie oznacza jednak. mielibyśmy jedynie wtedy. Przykład: Sprawdzimy. a następnik fałszywy. czy mamy pewność. że nie mamy na temat tej części żadnych informacji. da się wypełnić diagram w ten sposób. B + Czasem trzeba zacząć od końca. ze nic tam nie ma. To. aby poprzednik implikacji był prawdziwy. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (A ∪ B ≠ ∅ ∧ B ∪ C ≠ ∅) → A ∪ C ≠ ∅ Fakt. jak widać na powyższym rysunku. że obszar zbioru B leżący poza C (czyli B – C) jest pusty.A – – – – – C B Teraz musimy sprawdzić. w drugiej natomiast nie ma nic. że obszar jest pusty. że nie mamy tam wpisanego żadnego symbolu. badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów.

na którym następnik implikacji byłby fałszywy. Zobaczmy. że pusta jest suma zbiorów A i C. W takiej sytuacji możemy spróbować rozwiązać zadanie niejako od drugiej strony. czy da się stworzyć rysunek. czy poprzednik może być wtedy równocześnie prawdziwy. ale wszystkie z pytajnikiem. że coś znajduje się w którejkolwiek części sumy zbiorów A oraz C. zaczynając od budowy kontrprzykładu. Fałszywość następnika naszego wyrażenia oznacza. czyli: A – – – – – – C B +? B +? +? 203 . a potem sprawdzimy.A +? +? +? +? B +? +? C Gdy dodamy to tego informację. że niepusta jest również suma B i C otrzymamy rysunek: A +? +? +? +? C Pozostaje nam teraz odpowiedzieć na pytanie. Udzielnie jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie przy pomocy powyższego rysunku może wydawać się trudne – w wymienionej części znajduje się wprawdzie sześć plusów. czy mamy pewność.

Identyczność zbiorów – zbiory A i B są identyczne (A = B). Badane wyrażenie nie jest więc prawem rachunku zbiorów. B + SŁOWNICZEK: Dopełnienie zbioru – dopełnienie zbioru A to zbiór zawierający te elementy uniwersum. Iloczyn zbiorów – iloczyn (przekrój) zbiorów A i B (A ∩ B) to zbiór zawierający elementy należące zarówno do A jak i do B. gdy mają dokładnie te same elementy. które nie należą do A. Krzyżowanie zbiorów – zbiory A i B się krzyżują (A # B). gdy każdy element A jest elementem B.Czy możemy teraz sprawić. Inkluzja (zawieranie się zbiorów) – zbiór A zawiera się w zbiorze B (A ⊆ B). ale równocześnie do każdego z nich należą takie elementy. gdy mają one wspólne elementy. 204 . gdy wpiszemy znak „+” w jedyne wolne pole: A – – – – – – C Powyższy rysunek pokazuje. które nie należą do drugiego. że można zaznaczyć na diagramie jednocześnie prawdziwość poprzednika implikacji (coś znajduje się zarówno w sumie zbiorów A i B jak i w sumie B i C). gdy nie mając ani jednego wspólnego elementu. aby prawdziwe były oba człony poprzednika implikacji? Stanie się tak. jak i fałszywość jej następnika (pusta jest suma A i C). Rozłączność zbiorów – zbiory A i B są rozłączne (A )( B).

które nie należą do B. Zbiór pusty – zbiór nie zawierający żadnego elementu. Zbiór pusty oznaczamy symbolem ∅.Różnica zbiorów – różnica zbiorów A i B to zbiór zawierający te elementy A. Suma zbiorów – suma zbiorów A i B (A ∪ B) to zbiór powstały z połączenia elementów A i B. 205 .

czyli związek łączący dwa obiekty. Obecny rozdział poświęcony będzie relacjom. mówiąc relacja – bez dodania do niej żadnego przymiotnika. WSTĘP. CO TO JEST RELACJA. Wynika to z faktu. Z relacjami zetknęliśmy się już w części poświęconej rachunkowi predykatów. bycie kobietą itp. Relacja to pewien związek łączący obiekty. iż związane z relacjami zadania polegają zwykle na wykrywaniu pewnych własności podanych relacji.1. zadania będą stanowiły niewielki procent całości. Obecnie zostaną one omówione o wiele dokładniej. 206 . Taką relacją jest na przykład bycie starszym – pewna osoba x jest starsza od innej osoby y. 6. trzeba przede wszystkim posiadać teoretyczną wiedzę o tych własnościach. rozwiązanie takiego zadania jest zwykle niemal oczywiste. ŁYK TEORII. Mówiąc „relacja” mamy zwykle na myśli tak zwaną relację dwuczłonową. Relacjami innymi niż dwuczłonowe nie będziemy się jednak zajmować. bycie w wieku 25 lat. będziemy mieli na myśli zawsze relację dwuczłonową. to na przykład bycie wysokim. Aby móc je rozwiązać. Gdy wiedza ta zostanie zdobyta. lubienie – osoba x lubi osobą y itp. Dla porządku dodajmy. Przykładem własności trójczłonowej jest słuchanie rozmowy – osoba x słucha rozmowy osoby y z osobą z. 6. inne przykłady to bycie żoną – osoba x jest żoną osoby y.Rozdział VI RELACJE.1. że relacje mogą mieć dowolną ilość członów. Relacje jednoczłonowe (odnoszące się do jednego obiektu) nazywamy własnościami – tego typu relacje.1. Będzie to rozdział najbardziej teoretyczny ze wszystkich.

a}. 1〉. oznaczany symbolicznie X2. b). jakie można utworzyć z elementów uniwersum. 〈b. 207 . 2 〉. Jak pamiętamy z poprzedniego rozdziału. a〉. natomiast Y = {1. b〉 nie jest równa parze 〈b. Elementy par wypisujemy w nawiasach skośnych. Przykładowo. b〉. 〈b.y) ∈ R (para x. Inaczej ma się rzecz w przypadku tak zwanych par uporządkowanych. I tak na przykład zbiór X = {a. b 〉. 〈c. 〈b. relacja to niektóre (a czasem wszystkie) pary. c}. o którym jednak nie było mowy w rozdziale poświęconym zbiorom. 〈b. jeśli X = {a. c}. że relacja ta zawiera się w kwadracie kartezjańskim tego uniwersum (stanowi podzbiór kwadratu kartezjańskiego tego uniwersum). I tak para 〈a. a〉. c〉} Pojęcia pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego łączy się z teorią relacji w ten sposób. jak iloczyn kartezjański zbioru X z sobą samym. zwykłych – (a.Symbolicznie relacje możemy oznaczać na różne sposoby.y) lub xRy. a〉. czasem. 1〉. 2〉}. Do lepszego zrozumienia relacji potrzebne nam będzie pojęcie tak zwanej pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego dwóch zbiorów. c〉. b〉 lub. Iloczyn kartezjański to pewne specyficzne działanie na zbiorach. Para uporządkowana. 〈a. 〈a. w skrócie zwanych po prostu parami. 〈c. Kwadrat kartezjański jakiegoś zbioru X. 2}. 2〉. Spotyka się też zapis (x. to X2 = {〈a. 〈c. czyli X × X. np. w jakiej je wypiszemy. c〉. 〈b. iloczyn kartezjański zbiorów X i Y (czyli X × Y) to zbiór wszystkich par. b. nie jest zwykłym zbiorem. to nic innego. że każdą relację możemy przedstawić (przynajmniej teoretycznie) jako zbiór par. b. w których na pierwszym miejscu jest element zbioru X. W przypadku pary kolejność elementów ma kluczowe znaczenie. to iloczyn kartezjański X × Y = {〈a. ze dwa obiekty x i y są ze sobą w relacji R zapisujemy R(x. y należy do relacji R). a na drugim element zbioru Y. są to zupełnie różne obiekty. 〈c. w zwykłym zbiorze nie jest istotna kolejność elementów. a〉. Mówiąc po prostu. b〉. Iloczyn kartezjański. Jeśli zatem X = {a. Iloczyn kartezjański symbolicznie oznaczamy znakiem ×. który powstaje w wyniku wykonania takiego działania. 1〉. 〈a. to możemy powiedzieć. 〈a. ale zbiorem. takich. którego elementy stanowią pary. b} jest równy zbiorowi Y = {b. Zwykle fakt. Jeśli relacja określona jest w pewnym uniwersum. 〈c. Zbiór. Dokładniej.

co jest dziedziną danej relacji.1〉.2. to relację tę moglibyśmy przedstawić jako zbiór takich par. 4} i określmy w tym zbiorze relację większości. Relację naszą możemy przedstawić jako następujący zbiór par. DZIEDZINY I POLE RELACJI. W praktyce możemy sobie bardzo łatwo uzmysłowić. w których pierwsza liczba jest większa od drugiej: R = {〈2. które pozostają w R do jakiegoś (przynajmniej jednego) przedmiotu. Dziedzinę lewostronną stanowić będzie zawsze zbiór tych obiektów. 2. wspominaną wcześniej relację większości określoną w zbiorze U = {1. w stosunku do których istnieje jakiś y. ŁYK TEORII. Relacja nasza zawiera się w kwadracie kartezjańskim uniwersum (symbolicznie R ⊆ U2).1〉. Gdy weźmiemy. że jest to podzbiór kwadratu kartezjańskiego zbioru ludzi. dziedzinę prawostronną. 3.2〉. 3. które to pary możemy utworzyć z uniwersum. jednak nie ulega wątpliwości. Weźmy uniwersum złożone z czterech liczb U = {1. 〈Danuta Wałęsa. 2. 〈4. nazywaną również przeciwdziedziną oraz pole. 〈4. 〈3. Lech Wałęsa〉. to zbiór takich przedmiotów. Jan Kowalski〉. Gdybyśmy w uniwersum złożonym z ludzi chcieli utworzyć relację bycia żoną.. dziedzinę prawostronną – DP(R). Bill Clinton〉. itd. wypisując (lub wyobrażając sobie) pary tworzące tę relację. Dziedzina lewostronna relacji R.. 4}. które przynajmniej raz znalazły się na pierwszym miejscu w jakiejś parze. 〈3.1〉. to po przedstawieniu tej relacji jako zbioru 208 .3〉}.Najlepiej wyjaśnić to na przykładzie. 6. }. Dziedzinę lewostronną relacji R oznaczamy symbolicznie DL(R). natomiast pole – P(R). 〈4. 6. Symbolicznie możemy to zapisać: DL(R) = {x: ∃y (xRy)} (dziedzina lewostronna relacji R to zbiór takich x. 〈Hilary Clinton.1. Bardziej formalnie relację tę możemy zapisać tak: xRy ≡ x > y. W każdej relacji możemy określić tak zwaną dziedzinę lewostronną. taki że x jest w relacji R do tego y).2. czyli R ⊆ U2. Oczywiście wypisanie wszystkich par należących do naszej relacji nie jest praktycznie możliwe.2〉. nazywaną czasem po prostu dziedziną. gdzie pierwsza osoba jest żoną drugiej osoby: R = {〈Maria Kowalska. ponieważ należą do niej niektóre z par liczb.

którego elementami są małżeństwa. W tym przypadku pole pokryło się z uniwersum. Symbolicznie P(R) = DP(R) ∪ DL(R). zbiór tych przedmiotów.2〉.par: R = {〈2. łatwo zauważymy. PRAKTYKA: OKREŚLANIE DZIEDZIN I POLA RELACJI. 〈3. 3}.1〉. W naszej relacji większości P(R) = {1. jeśli tylko pamiętamy. że polem relacji bycia żoną jest zbiór małżeństw. W przypadku naszej relacji większości DP(R) = {1. zbiorem elementów. 2. 3.3〉}. 209 . Dziedzina prawostronna (przeciwdziedzina) relacji R to. Pole relacji to po prostu suma dziedziny lewej i prawej. które przynajmniej raz wystąpiły na drugim miejscu. Dziedzina lewostronna będzie każdorazowo zbiorem tych elementów. do których jakiś przedmiot pozostaje w R. W przypadku relacji bycia żoną dziedzinę lewostronną stanowić będzie zbiór kobiet zamężnych.2〉. jednak nie jest to wcale konieczne. przynajmniej teoretycznie przedstawić jako zbiór par. Uwaga na błędy! Za błąd może zostać uznane powiedzenie. Rozwiązywanie takich przykładów nie jest trudne. 6. natomiast przeciwdziedzinę relacji bycia żoną stanowić będzie (jeśli ograniczymy się do małżeństw heteroseksualnych) zbiór żonatych mężczyzn. Natomiast pole relacji bycia żoną musi być zbiorem złożonym z osób.1〉. gdzie pole to zbiór ludzi pozostających w związkach małżeńskich (będących żoną lub mających żonę). że DL(R) = {2. 2. 3. jak łatwo się domyślić. 4}. wyznaczenie pola jest już banalnie proste. Symbolicznie: DP(R) = {y: ∃x (xRy)}. 〈4. Widać to na przykładzie relacji bycia żoną. Zbiór małżeństw to bowiem zbiór. Po określeniu dziedziny lewej i prawej. a nie pojedyncze osoby (ma on w przybliżeniu dwa razy mniej elementów niż zbiór osób pozostających w związkach małżeńskich).2.2. 4}. że każdą relację możemy. a więc nie całe uniwersum. 〈4.1〉. natomiast dziedzina prawostronna. 〈3. które przynajmniej raz znalazły się w naszych parach na pierwszym miejscu. 〈4. Zadania związane z dziedzinami i polem relacji polegają na określeniu tych własności dla zadanej relacji.

Gdybyśmy chcieli wypisać niektóre z par należących do naszej relacji otrzymalibyśmy R = 〈Jan. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia przeciwnej płci (xRy ≡ x jest przeciwnej płci niż y).} Widać wyraźnie. 〈8. Mieczysław〉. to o każdym człowieku można powiedzieć. że ma on (aktualnie lub kiedyś żyjącą) matkę. to na pierwszym miejscu byłaby każdorazowo kobieta posiadająca przynajmniej jedno dziecko. do każdego można bowiem dobrać kogoś przeciwnej płci. że każdy człowiek znajdzie się (wielokrotnie) zarówno z lewej strony jakiejś pary. Maria〉. widać jasno. że również pole naszej relacji będzie równe uniwersum. Ponieważ nasze uniwersum stanowi zbiór wszystkich ludzi kiedykolwiek żyjących. 〈Zenon. Gdybyśmy chcieli przedstawić naszą relację w postaci zbioru par.Przykład: Określimy dziedzinę. Do naszej relacji należeć będą takie pary złożone z liczb naturalnych. przeciwdziedzinę i pole relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y) określonej w zbiorze wszystkich ludzi (żyjących kiedykolwiek. 〈Maria. a nie tylko aktualnie). A zatem przeciwdziedzina naszej relacji to zbiór wszystkich ludzi. natomiast na drugim osoba będąca dzieckiem tej kobiety. natomiast dziedzina prawa (i jednocześnie pole) to zbiór wszystkich liczb naturalnych. 4〉. że dziedzinę lewostronną naszej relacji stanowić będzie zbiór kobiet mających dzieci. 〈4. które mają matkę. że dziedzina lewa relacji. a zatem R = {〈2. każdy więc znajdzie się jako element jakiejś pary z prawej strony. 210 . 3〉..}. jak i z prawej strony. 1〉.. Zenon〉.. Skoro jedna z dziedzin stanowi już całe uniwersum. czyli uniwersum. gdzie pierwsza liczba będzie dwukrotnością drugiej.. 〈Karolina. 〈6. Maria〉. Oczywiste więc jest. Po wypisaniu kilku przykładowych par. czyli zbiorowi wszystkich ludzi. Dziedzina prawa to zbiór osób. to oczywiste jest. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze liczb naturalnych relacji bycia dwukrotnością (xRy ≡ x jest dwukrotnością y). 〈Zenon. to zbiór liczb parzystych. Karolina〉. 2〉.

Wątpliwości może budzić fakt. pozostaje w niej również do samego siebie. oprócz możliwości bycia w niej w stosunku do innych osób. tworząc parę złożoną z tego człowieka występującego zarówno na pierwszym miejscu. Każdy jest bowiem w tym samym wieku. 211 . równa się polu relacji i stanowi całe uniwersum. czyli zbiór wszystkich ludzi. czyli zbiór wszystkich ludzi. jaki dokładnie jest to zbiór? Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia w tym samym wieku (xRy ≡ x jest w tym samym wieku co y). 78 lat itd. Nie są to jednak dobre odpowiedzi – cóż to bowiem są na przykład „ludzie przeciwnej płci”. Uwaga na błędy! W przypadku powyższej relacji częstymi odpowiedziami na pytanie o którąś z dziedzin są dość dziwacznie brzmiące stwierdzenia na przykład: „ludzie przeciwnej płci”. Podobnie jak w poprzednim przykładzie. Otóż zawsze możemy to uczynić. podobnie w stosunku do kogoś mającego np. w przypadku tej relacji bowiem każdy. przynajmniej w tym jednym przypadku. 35 lat.A zatem w tym przypadku dziedzina prawa. w którym jest on sam. Gdybyśmy wypisali pary należące do powyższej relacji. jak i na drugim miejscu w pewnej parze. zakładając że jest to jedyny człowiek na świecie w tym wieku. jak i na drugim. wystąpi zarówno na pierwszym. „ludzie określonej płci”. równa się polu i stanowi całe uniwersum. równa się dziedzinie lewej. łatwo zauważylibyśmy. Każdy więc. że do człowieka mającego np. czy jesteśmy w stanie stworzyć parę z kimś mającym przykładowo 108 lat. czy też „ludzie jednej płci”. 23 lata. dziedzina lewa naszej relacji równa się dziedzinie prawej. 20 lat łatwo dobrać kogoś będącego w tym samym wieku. 15 lat.

Symbolicznie: 212 . Relację taką nazywamy czasem niezwrotną.3. że relacja jest zwrotna. Obecnie omówimy najważniejsze z tych własności. które do siebie samego w niej nie są. domyślnie przyjmując. nie będziemy tak jednak pisać. Każdy człowiek jest bowiem w takim samym wieku w stosunku do siebie samego. Relacja może być ani zwrotna. może nie posiadać jej w innym. że są w uniwersum elementy będące w relacji do siebie samego. a każda liczba jest równa sobie samej. podobnie ∃x (istnieje takie x) – ∃x ∈ U (istnieje takie x należące do U). gdy każdy element uniwersum jest w tej relacji do siebie samego. Relacja posiadająca daną własność w jednym uniwersum. Uwaga na marginesie. Aby zbytnio wzorów nie komplikować. Zwrotność.3. Mówimy.1. Relacje możemy charakteryzować pod względem pewnych własności. ściśle rzecz biorąc. że każdorazowo chodzi nam jedynie o elementy z danego uniwersum. Relacja jest przeciwzwrotna. Oznacza to. 6. ani przeciwzwrotna.6. gdy żaden element uniwersum nie jest w relacji do siebie samego. Dlatego. grupując je w związku z istotnymi dla nich pojęciami. ale są też i takie. Symbolicznie: R jest przeciwzwrotna ≡ ∀x (~ (xRx)) Przeciwzwrotna jest przykładowo relacja bycia matką w zbiorze ludzi lub relacja mniejszości w zbiorze liczb. ŁYK TEORII. Symbolicznie: R jest zwrotna ≡ ∀x (xRx) Przykładem relacji zwrotnej jest bycie w takim samym wieku (w zbiorze ludzi) lub bycie sobie równą (w zbiorze liczb). WŁASNOŚCI FORMALNE RELACJI. Omawiane własności relacji dotyczą zawsze jakiegoś konkretnego uniwersum. w poniższych wzorach wyrażenia ∀x (dla każdego x) powinny przybierać formę ∀x ∈ U (dla każdego x należącego do danego uniwersum).

Można sobie tę różnicę zapamiętać w taki praktyczny sposób: przy zwykłej („mocnej”) asymetrii żadne elementy nie mogą być w relacji do siebie samego (relacja taka musi być jednocześnie przeciwzrotna). ale również jako „zwykła” (bez żadnego przymiotnika). to zachodzi też pomiędzy y i x). antysymetria. przeciwsymetryczna). to nie zachodzi w drugą. gdy jest tak. co osoba y. Relacja jest słabo asymetryczna (słabo antysymetryczna) gdy dla wszystkich różnych od siebie elementów uniwersum jest tak. Relacja jest asymetryczna (antysymetryczna. Symbolicznie: R jest asymetryczna ≡ ∀x∀y [xRy → ~ (yRx)] Asymetryczna jest na przykład relacja bycia ojcem – jeśli jedna osoba jest ojcem drugiej. Mówimy. to zachodzi i w drugą (jeśli zachodzi pomiędzy x i y. którzy kochają samych siebie.R nie jest zwrotna ani przeciwzwrotna ≡ ∃x (xRx) ∧ ∃x ~ (xRx) Przykładem takiej relacji może być relacja kochania – są ludzie. Odnośnie nazewnictwa własności związanych z symetrią w wielu podręcznikach panuje zamieszanie. to nie zachodzi w drugą. a są też i tacy. że jeśli relacja zachodzi pomiędzy dwoma elementami w jedną stronę. że jeśli relacja zachodzi w jedną stronę. gdy jest tak. że jeśli zachodzi w jedną stronę. 213 . to również osoba y jest na pewno tej samej płci co osoba x. Uwaga na marginesie. nasza słaba asymetria występuje natomiast jako słaba. którzy siebie nie kochają. natomiast słaba asymetria tym tylko różni się od zwykłej. Odróżnienie „mocnej” asymetrii od słabej jest dla niektórych dość trudne. to na pewno nie zachodzi między nimi w drugą. Symbolicznie: R jest słabo asymetryczna ≡ ∀x∀y [(x ≠ y ∧ xRy) → ~ (yRx)] Relacją słabo asymetryczną jest na przykład relacja „≥” w zbiorze liczb. To co u nas określone zostało jako asymetria w innych nazywane jest przeciwsymetrią lub antysymetrią. Symbolicznie: R jest symetryczna ≡ ∀x∀y (xRy → yRx) Symetryczną jest na przykład relacja bycia tej samej płci – jeśli osoba x jest tej samej płci. Gdy weźmiemy bowiem dwie różne od siebie liczby i nasza relacja zachodzi między nimi w jedną stronę. że w jej przypadku niektóre (bądź wszystkie) elementy mogą być w relacji do siebie samego. to druga na pewno nie jest ojcem pierwszej. że relacja jest symetryczna. Symetria.

jeśli dla dowolnych dwóch różnych elementów uniwersum zachodzi ona przynajmniej w jedną stronę. a druga od trzeciej. Fakt. w jaki sposób autor danego podręcznika bądź zbioru zadań definiuje te własności. Relacja może być też ani symetryczna. Symbolicznie: R jest nieprzechodnia ≡ ∃x∃y∃z [xRy ∧ yRz ∧ ~ (xRz)] Nieprzechodnia jest relacja bycia znajomym. że pierwszy jest w relacji do drugiego. zachodzi również pomiędzy x i z. Relacja jest przechodnia. a także elementem y i elementem z. drugi do trzeciego. Przechodniość. to na pewno pierwsza jest również starsza od trzeciej. czyli x jest w relacji do y lub y do x. ani asymetryczna (czasem mówimy wtedy. natomiast pierwszy nie jest w relacji do trzeciego. a osoba y znajomym osoby z. ale są też i takie. gdzie jedna osoba kocha drugą a druga pierwszą. w celu uniknięcia nieporozumień dobrze jest zawsze sprawdzić. Symbolicznie: R jest przechodnia ≡ ∀x∀y∀z [(xRy ∧ yRz) → xRz] Przechodnia jest na przykład relacja bycia starszym. że są w uniwersum takie pary.Dlatego też. aby x był również znajomym z. ale są też takie. Spójność. Jeśli osoba x jest znajomym osoby y. Relacja jest spójna. w przypadku których zachodzi ona w obie strony. że jest ona niesymetryczna). jeśli zachodząc pomiędzy jakimiś elementami x i y. że dana relacja nie jest przechodnia oznacza. że relacja zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę i nie zachodzi w drugą. Oznacza to. to wcale nie jest konieczne. Jeśli jedna osoba jest starsza od drugiej. gdzie relacja zachodzi tylko w jedną stronę. Są bowiem takie pary ludzi. Symbolicznie: R jest spójna ≡ ∀x∀y [x ≠ y → (xRy ∨ yRx)] 214 . że istnieją takie trzy elementy. Symbolicznie: R nie jest ani symetryczna ani asymetryczna ≡ ∃x∃y [xRy ∧ ~ (yRx)] ∧ ∃x∃y (xRy ∧ yRx) Relacją ani symetryczną ani asymetryczną jest określona w zbiorze ludzi relacja kochania.

Jeśli weźmiemy dwie liczby i będą one różne od siebie. PRAKTYKA: OKREŚLANIE WŁASNOŚCI FORMALNYCH RELACJI. która z możliwych sytuacji zachodzi w danym przypadku – czy relacja jest zwrotna. a więc jest to relacja przeciwzwrotna. gdy istnieją w uniwersum dwa różne od siebie elementy. to na pewno jedna będzie większa od drugiej albo druga od pierwszej. Symbolicznie: R jest niespójna ≡ ∃x∃y [x ≠ y ∧ ∼ (xRy) ∧ ∼ (yRx)] Niespójna w zbiorze ludzi jest na przykład relacja bycia żoną – łatwo znaleźć dwie osoby. a druga matką trzeciej. gdy jest ona jednocześnie zwrotna. Oczywiście nikt nie jest swoją własną matką.2. czy też ani symetryczna ani asymetryczna. przeciwzwrotna.Spójna jest na przykład relacja mniejszości w zbiorze liczb. symetryczna i przechodnia. symetrią. ani taka. itd. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. że relacja jest równoważnością. to ta pierwsza na pewno nie jest matką trzeciej (jest bowiem jej babcią). Mówimy. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. W związku z każdym wyróżnionym wyżej pojęciem – zwrotnością. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. ani druga żoną pierwszej. to na pewno druga nie jest matką pierwszej – jest to więc relacja asymetryczna. Nie jest to też relacja spójna. 215 . przechodniością i spójnością każda relacja musi posiadać jakąś własność. czy też ani taka. Trzeba więc po prostu sprawdzić. Typu równoważności jest na przykład relacja bycia w tym samym wieku. W związku z trzema z wymienionymi wyżej własnościami określa się pewien szczególny typ relacji – tak zwaną równoważność. że dla dowolnych dwóch różnych osób jedna jest matką drugiej lub druga matką pierwszej. Zadania związane z własnościami formalnymi relacji polegają najczęściej na określeniu wszystkich własności podanej relacji. takie że ani jedna nie jest żoną drugiej. następnie czy jest symetryczna. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y). Relacja nie jest spójna. ani drugi do pierwszego. 6. ponieważ nie jest tak. czyli nasza relacja jest nieprzechodnia.3. asymetryczna (mocno lub słabo).

kiedy tak nie jest. a więc jest to relacja zwrotna. a B tej samej co C. Czy gdy weźmiemy dwóch dowolnych różnych od siebie ludzi. natomiast A do C już nie. możemy również powiedzieć. to 216 . a druga od trzeciej. określonej w zbiorze ludzi. Pewne wątpliwości może też budzić to. to i ta druga jest w różnym wieku od pierwszej). to wystarczy znaleźć choć jeden przypadek. Gdy uznamy na przykład. Oczywiście w większości przypadków bywa tak. to zawsze będą oni w różnym wieku? Odpowiedź na to pytanie zależy od dokładności. Z omawianych własności największe problemy może sprawić przechodniość. to i ta pierwsza będzie w różnym wieku od trzeciej. Gdybyśmy jednak uznali. że nasza relacja jest nieprzechodnia. Zajmijmy się teraz przechodniością. że różnica nawet ułamka sekundy w momencie urodzenia sprawia. gdy zawsze jest tak. B – 25 lat i C – 20 lat. Ponieważ taki przypadek znaleźliśmy. Jeśli jedna osoba jest tej samej płci co druga. że jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. czy omawiana relacja jest spójna. to ta druga jest tej samej płci co pierwsza. Jeśli osoba A jest tej samej płci co B. Czy jest tak jednak zawsze? Łatwo wyobrazić sobie na przykład takie trzy osoby: A – mającą 20 lat. B w relacji do C. widzimy. to również x jest w relacji do z. że jest ona równoważnością. Ponieważ nasza relacja jest zwrotna. pomiędzy którymi ona nie zachodzi (a więc nie są oni w różnym wieku). Przykład: Określimy własności formalne relacji bycia w różnym wieku (w zbiorze ludzi). aby móc stwierdzić. Jest to oczywiście relacja przeciwzwrotna (nikt nie jest w różnym wieku od siebie samego) i symetryczna (jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. a więc jest to relacja symetryczna. symetryczna i przechodnia. to wtedy nasza relacja nie będzie spójna – łatwo będzie znaleźć pary ludzi. Nie jest to relacja spójna. Ponieważ relacja jest przechodnia.Przykład: Zbadamy własności formalne relacji bycia tej samej płci. Każdy jest tej samej płci co on sam. a więc jest to relacja przechodnia. a y do z. to również zawsze A jest tej samej płci co C. że ludzie są już w różnym wieku. że relacja nie jest przechodnia. że jeśli różnica pomiędzy dwoma ludźmi jest mniejsza niż rok. że jeśli x jest w relacji do y. ponieważ nie każde dwie różne osoby są tej samej płci. jaką przyjmiemy. Wtedy A będzie w relacji bycia w różnym wieku do B. to są oni w tym samym wieku.

d〉. relacja ta nie jest ani zwrotna. druga do trzeciej. że jedna osoba jest w relacji R do drugiej. więc jest to relacja przeciwzrotna.naszą relację moglibyśmy uznać za spójną – zachodziłaby ona pomiędzy dowolnymi różnymi od siebie ludźmi. a druga bratem pierwszej. c〉. natomiast pierwszy nie pozostaje w relacji do 217 . oznacza to. 〈a. ponieważ w definicji przechodniości nie ma mowy. a druga nie jest bratem pierwszej (bo jest siostrą). ani asymetryczna. a drugi do trzeciego. 〈c. że jeśli A jest bratem B. Udaje się znaleźć takie trzy elementy (są to a. że muszą występować tam różne obiekty. co w „mocnej” asymetrii jest niemożliwe. Ponieważ może być tak. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze ludzi relacji bycia bratem. Wyobraźmy sobie dwie osoby A i B będące braćmi. A zatem mamy sytuację. to również A jest bratem C. Nasza relacja nie jest więc przechodnia. 〈b. b〉} określonej w uniwersum U = {a. b〉. a pierwsza do trzeciej nie. jednak jeden z elementów jest w relacji do siebie samego. Wówczas A jest w relacji bycia bratem do B. że pierwsza i trzecia osoba są faktycznie tym samym człowiekiem. To. że gdy jeden jest w relacji do drugiego. A zatem mamy do czynienia ze słabą asymetrią. Relacja bycia bratem nie jest też oczywiście spójna. Relacje w tego typu zadaniach mogą być też podawane jako zbiór par. że jedna osoba jest bratem drugiej. ani przeciwzwrotna. d}. a B bratem C. Nikt nie jest swoim własnym bratem. 〈b. B jest w relacji do A. c. Jest tu jednak pewna pułapka. Przykład: Zbadamy własności formalne relacji R = {〈a. to na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. c oraz d). Dla elementów różnych od siebie jest tak. b. Ponieważ jeden z elementów uniwersum (b) jest w relacji do samego siebie. nic tu nie zmienia. natomiast pozostałe nie są. Wskazywało by to na asymetrię. że omawiana relacja jest przechodnia – zwykle jest tak. że jedna jest bratem drugiej. to drugi nie jest w relacji do pierwszego. że pierwszy jest w relacji do drugiego. natomiast oczywiście A nie jest swoim własnym bratem. ale może być też tak. Jeśli chodzi o przechodniość. c〉. że nasza relacja nie jest ani symetryczna.

czyli: ∪. lecz nie należą do drugiej. Najpierw jednak zajmiemy się działaniami poznanymi w rozdziale poświęconym zbiorom. Jeśli od relacji bycia rodzicem odejmiemy relację bycia matką. jest relacja bycia dzieckiem (bowiem y jest dzieckiem x wtedy i tylko wtedy. jednak jego zrozumienie nie powinno sprawić większych trudności. ’. – . Iloczyn dwóch relacji to zbiór par należących jednocześnie do jednej jak i do drugiej relacji.4.\ jest to relacja niespójna. Suma dwóch relacji to zbiór par należących do jednej lub do drugiej relacji. Ponieważ istnieją różne od siebie elementy. Wiemy. Konwers relacji R. DZIAŁANIA NA RELACJACH. otrzymamy relację bycia ojcem. Na przykład dopełnieniem relacji bycia starszym jest relacja bycia w tym samym wieku lub młodszym. 6. Iloczynem relacji bycia bratem oraz bycia starszym jest relacja bycia starszym bratem. konwersem relacji bycia rodzicem. Dopełnienie jakiejś relacji to zbiór par. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. ŁYK TEORII. 6. ∩. W przypadku relacji możemy wykonywać też pewne specyficzne działania. Ponieważ relacje są zbiorami (zbiorami par). czyli R-1 to relacja zachodząca pomiędzy elementami y i x wtedy i tylko wtedy. Przykładowo. z których poznamy tak zwany konwers relacji. iloczyn. jak w przypadku „zwykłych” zbiorów.trzeciego. Konwers relacji R nazywany jest często relacją odwrotną do R i bywa oznaczany symbolicznie R-1 lub Ř. Symbolicznie yR-1x ≡ xRy. z którym się dotąd nie spotkaliśmy. ani drugi do pierwszego. możemy wykonywać na nich działania. jakie wykonywaliśmy na „zwykłych” zbiorach: sumę. które do tej relacji nie należą.1. Na przykład sumą relacji bycia ojcem i relacji bycia matką jest relacja bycia rodzicem. gdy pomiędzy x i y zachodzi R. Konwers relacji to działanie.4. że każdą relację możemy przedstawić jako zbiór par. które należą do pierwszej z nich. różnicę i dopełnienie. Symbolicznie działania na relacjach przedstawiamy przy pomocy takich samych znaków. jest to więc relacja nieprzechodnia. gdy x jest rodzicem 218 . Różnica dwóch relacji to zbiór tych par.

PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA RELACJACH. Dopełnienie tej ostatniej relacji to relacja nie-bycia rodzeństwem (x nie jest rodzeństwem y) S – T’ Dopełnienie relacji T to.4. nie dodajemy do S w istocie niczego nowego – wszystkie pary należące do R już się w S znajdują – a zatem wynikiem działania jest S. Konwersem pewnej relacji może być też czasem ta sama relacja – na przykład konwersem relacji bycia w tym samym wieku jest ta sama relacja bycia w tym samym wieku (y jest w tym samy wieku co x wtedy i tylko wtedy. xSy ≡ x jest rodzeństwem y. Przykład: Wykonamy kilka działań na następujących relacjach: xRy ≡ x jest bratem y. T’ Dopełnienie relacji T to zbiór par. Jeden przykład powinien w zupełności wystarczyć.y). xQy ≡ x jest siostrą y. S–R Gdy od relacji bycia rodzeństwem odejmiemy relację bycia bratem. a więc relację bycia rodzeństwem. relacja bycia w różnym wieku. Gdy odejmiemy ją od relacji bycia rodzeństwem. natomiast konwersem relacji bycia młodszym jest relacja bycia starszym. a zatem relacja bycia bratem rówieśnikiem (bratem bliźniakiem) (x jest bratem bliźniakiem y). xTy ≡ x jest rówieśnikiem y.2. które do T nie należą. R∩T Iloczyn relacji bycia bratem i bycia rówieśnikiem to relacja zawierająca pary należące zarówno do T jaki i R. jak już powiedzieliśmy wyżej. (R ∪ Q)’ W nawiasie mamy sumę relacji bycia bratem i bycia siostrą. czyli relacja bycia rodzeństwem (x jest rodzeństwem y). gdy x jest w tym samym wieku co y). otrzymamy relację bycia rodzeństwem 219 . otrzymamy relację bycia siostrą (x jest siostrą y). S∪R Dodając do relacji bycia rodzeństwem relację bycia bratem. 6. a zatem jest to relacja bycia w innym wieku (x jest w innym wieku niż y lub: x nie jest rówieśnikiem y). Zadań związanych z działaniami na relacjach nie ma sensu szczegółowo omawiać.

podobnie jak inne zbiory. Ponieważ relacje są zbiorami par. Cześć wspólna tej relacji z relacją bycia rodzeństwem to oczywiście relacja bycia bratem (x jest bratem y). 6.5. ZALEŻNOŚCI MIĘDZY RELACJAMI. 6. ale można też być od kogoś starszym nie będąc jego bratem. Zadania na określanie zależności pomiędzy relacjami są bardzo proste i jeden przykład powinien tu wystarczyć. 220 . gdy istnieją pary należące zarówno do R jak i do T.będącym w tym samym wieku (x jest rodzeństwem y i są w tym samym wieku. S-1 Relacją odwrotną (czyli zachodzącą między y i x) do relacji bycia rodzeństwem jest ta sama relacja bycia rodzeństwem (y jest rodzeństwem x). Relacja R zawiera się w relacji T (R ⊆ T).5. Przykładowo relacja bycia kuzynem. gdy żadna para należąca do R nie należy równocześnie do T. 6. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI POMIĘDZY RELACJAMI. Relacja R jest rozłączna z relacją T (R )( T). Przykładowo relacja bycia starszym krzyżuje się z relacją bycia bratem – może być tak. Zależności te zdefiniowane są tak samo jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. oraz być czyimś bratem nie będąc od niego starszym. że ktoś jest starszy od kogoś innego. gdy każda para należąca do R należy również do T. ŁYK TEORII. mogą one. Relacja R krzyżuje się z relacją T (R # T ).5. lub: x jest bliźniaczym rodzeństwem y) Q’ ∩ S Dopełnienie relacji Q. krzyżowania i rozłączności. Rozłączne są na przykład relacje bycia starszym i bycia młodszym. które należą jedynie do R i są takie.2. pozostawać do siebie w różnych stosunkach: inkluzji. będąc jednocześnie jego bratem. to relacja nie-bycia siostrą. które należą wyłącznie do T. zawiera się w relacji bycia krewnym. ale są też takie.1.

Oczywiście niemożliwe jest.Przykład: Określimy zależności pomiędzy następującymi relacjami R. S # Q. to na pewno x jest starszy od y (ale nie na odwrót). a więc każda para należąca do S musi również należeć do R. równie prawidłowych – wszystko zależy od wyobraźni rozwiązującego. można wymyślać wiele różnych. że można być od kogoś młodszym i być jednocześnie jego rodzeństwem. R )( Q. a także można być czyimś rodzeństwem i nie być od niego młodszym. xQy ≡ x jest rodzeństwem y. Rozpatrując relacje S oraz Q należy zauważyć. Relacją taką jest na przykład relacja mieszkania na tej samej ulicy – jeśli x mieszka na tej samej ulicy co y. a więc R jest rozłączna z Q. to na pewno x mieszka w tym samym mieście co y. rozłącznej z R i krzyżującej się z R. a więc relacja R zawiera się w relacji T (każda para należąca do R należy również do T). symbolicznie: R )( S. T. Nie można być jednocześnie czyjąś matką i rodzeństwem. taką żeby R się w niej zawierała. Q – taką że Q )( R oraz P taką że P # R Relacja S ma się zawierać w R. można być od kogoś młodszym i nie być jego rodzeństwem. xTy ≡ x jest starszy od y. T # Q. Zadania takie nie mają jednej odpowiedzi. Q: xRy ≡ x jest matką y. a więc relacje R i S są rozłączne (nie ma par należących jednocześnie do nich obu). S. Z oczywistych powodów rozłączne są również relacje S i T. Teraz musimy znaleźć relację T. T – taką że R ⊆ T. R ⊆ T. Jeśli x jest matką y. S )( T. A zatem. aby być jednocześnie czyjąś matką i być od tej osoby młodszym. dobierzemy S – taką że S ⊆ R. 6. czyli każda para mieszkająca w tym samym 221 . Zadania związane z zależnościami pomiędzy relacjami mogą też polegać na dobieraniu w stosunku do danej relacji R innych relacji: takiej żeby R się w niej zawierała.5. żeby ona zawierała się w R. a zatem S i Q się krzyżują. Przykład: Do relacji R mieszkania w tym samym mieście (xRy ≡ x mieszka w tym samym mieście co y). PRAKTYKA: DOBIERANIE RELACJI BĘDĄCYCH W RÓŻNYCH STOSUNKACH DO PODANEJ.3. Z podobnych powodów krzyżują się T i Q. xSy ≡ x jest młodszy od y.

Za przykład relacji Q rozłącznej z R może posłużyć relacja mieszkania w innym mieście. na przykład. relacja mieszkania w tym samym kraju. ale nie być jego bratem. do których jakiś obiekt pozostaje w relacji. Relacją taką może być. takich w których na pierwszym miejscu jest element zbioru A. Jako relację krzyżującą się z R możemy podać relację bycia bratem – jedna osoba może być bratem drugiej i mieszkać jednocześnie w tym samym mieście co ta druga. ale można też być czyimś bratem i mieszkać w innym mieście. xQy ≡ x mieszka w innym mieście niż y. które pozostają w relacji do jakiegoś obiektu. jedna z wielu możliwych. 222 . Kwadrat kartezjański – kwadrat kartezjański zbioru A to iloczyn kartezjański A z nim samym. Dziedzina lewostronna relacji – zbiór tych obiektów. xTy ≡ x mieszka w tym samym kraju co y. Pole relacji – suma dziedziny lewostronnej i prawostronnej relacji.mieście musi również należeć do naszej nowej relacji T. xPy ≡ x jest bratem y. czyli A × A. a także mieszkać z kimś w tym samym mieście. SŁOWNICZEK: Iloczyn kartezjański – iloczyn kartezjański zbiorów A i B (A × B) to zbiór wszystkich par. Dziedzina prawostronna relacji (przeciwdziedzina) – zbiór tych obiektów. a na drugim element zbioru B. A zatem ostateczna. odpowiedź to: xSy ≡ x mieszka na tej samej ulicy co y.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful