Krzysztof A.

Wieczorek

Logika dla opornych
Wszystko co powinniście wiedzieć o logice, ale nie uważaliście na zajęciach

Ilustracje: Barbara Wieczorek

copyright © 2002 by Krzysztof A. Wieczorek

1

WSTĘP
Celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki. Książek takich jest już wystarczająco dużo, więc osoba głębiej zainteresowana tym przedmiotem na pewno nie będzie miała kłopotu ze znalezieniem czegoś odpowiedniego dla siebie. Niniejsza pozycja przeznaczona jest przede wszystkim dla tych, którzy pobieżnie zetknąwszy się z logiką, na przykład jako z przedmiotem wykładanym podczas krótkiego kursu na wyższej uczelni, z przerażeniem stwierdzili, że nic z tego nie rozumieją. Przyświeca mi cel pokazania takim osobom, że wbrew pozorom logika wcale nie jest taka trudna, jak by się to mogło początkowo wydawać, a jej nauka nie musi przypominać drogi przez mękę. Większość tradycyjnych podręczników logiki najeżona jest technicznymi terminami, sucho brzmiącymi definicjami i twierdzeniami oraz skomplikowanymi wzorami. Brakuje im natomiast przykładów ilustrujących zawarty materiał teoretyczny i wyjaśniających bardziej złożone zagadnienia w sposób zrozumiały dla osób uważających się za „humanistów”, a nie „ścisłowców”. Sytuacja ta sprawia, że po zapoznaniu się z treścią takiego podręcznika lub po wysłuchaniu wykładu opracowanego na jego podstawie, adept logiki ma trudności z rozwiązaniem nawet bardzo prostych zdań umieszczanych na końcach rozdziałów lub w specjalnych zbiorach ćwiczeń z logiki. Taki stan rzeczy przyprawia o mdłości i ból głowy zarówno wielu wykładowców logiki zrozpaczonych rzekomą całkowitą niezdolnością do poprawnego myślenia okazywaną przez ich studentów, jak i tych ostatnich, zmuszonych do zaliczenia przedmiotu, z którego niemal nic nie rozumieją. Doświadczenie zdobyte przeze mnie podczas lat nauczania logiki na różnych kierunkach uniwersyteckich wskazuje jednakże, iż najczęściej nieumiejętność rozwiązywania zadań z logiki nie jest wynikiem jakichkolwiek braków umysłowych studentów ani nawet ich lenistwa, ale po prostu przerażeniem wywoływanym przez gąszcz niezrozumiałych dla nich wzorów, twierdzeń i definicji. Panika ta widoczna jest szczególnie u osób obdarzonych bardziej humanistycznym typem umysłowości, alergicznie reagujących na wszystko, co kojarzy im się z matematyką. Można oczywiście ubolewać nad tym, że tak wielu młodych ludzi nie chce pokonać w sobie uprzedzeń do logiki i zmuszać ich „dla ich dobra” do przyswajania tej wiedzy w tradycyjnej formie. Czy ma to jednak większy sens? Da się oczywiście sprawić, że uczeń poświęci tydzień czasu przed egzaminem (często wspomagając się przy tym różnego rodzaju chemicznymi „środkami dopingującymi”) na pamięciowe wykucie kilkudziesięciu twierdzeń i

2

praw, a następnie nauczy się ich mechanicznego stosowania. Nie zmieni to jednak faktu, iż student taki w dalszym ciągu nie będzie rozumiał istoty tego, co robi, ani jaki jest właściwie cel wykonywanych przez niego operacji. Żyjemy obecnie w czasach, w których liczy się przede wszystkim szybkość i skuteczność działania. Większość ludzi nie ma czasu na zgłębiane teoretycznych podstaw jakiejś dziedziny – interesują ich przede wszystkim praktyczne umiejętności, sposób w jaki teoria przejawia się w praktyce. Przykładowo użytkownik komputera nie musi znać zasad jego budowy ani języków pisania programów. Wystarczy mu, że potrafi kopiować pliki na dyskietkę, włączyć kilka ulubionych programów, wie, co zrobić, gdy komputer się zawiesi, a w razie większych komplikacji ma telefon do kogoś, kto zna się na tym lepiej. Również ucząc się obsługi potrzebnych programów, przeciętny człowiek nie musi korzystać ze specjalistycznych książek dla informatyków wyjaśniających wszelkie możliwe szczegóły techniczne. Wystarczy, że sięgnie on do popularnego podręcznika z serii „dla opornych”. Książki takie wiele spraw znacznie upraszczają, wiele trudnych problemów pomijają, ograniczając się do tego, co najważniejsze. Jeżeli jednak coś można ułatwić, przedstawić w sposób zrozumiały, nawet kosztem pewnej trywializacji, to dlaczego tego nie zrobić? Nie wszystko co ważne, musi być od razu trudne i opisane technicznym językiem. Z podobnym nastawieniem pisana jest niniejsza książka. Wiele spraw jest w niej uproszczonych. Starałem się posługiwać zrozumiałym językiem, unikając gdzie tylko się da technicznego żargonu. Może to sprawić, że przedstawiona w ten sposób logika wyda się komuś nadmiernie spłycona. Być może jest tak faktycznie, jednak, podkreślam to raz jeszcze, celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki, ale przede wszystkim pomoc w opanowaniu tego przedmiotu dla tych, którym wydaje się on niemal całkowicie niezrozumiały. Gdy stwierdzą oni, że logika nie jest wcale tak trudna, jak im się to początkowo wydawało, sięgną oni być może po podręcznik głębiej traktujący temat. Jednocześnie książka ta może stać się zachętą do zainteresowania się logiką przez osoby, które nigdy się z tym przedmiotem nie zetknęły. Korzystając z zawartych tu przykładów, czytając odpowiedzi na pytania zwykle zadawane przez początkujących, widząc często popełniane błędy, mogą one przyswoić sobie podstawy logiki samodzielnie, bez pomocy nauczyciela. Semestralny kurs logiki na wielu uniwersyteckich kierunkach trwa zwykle 60 godzin lekcyjnych. Jednakże zdarzają się kursy ograniczone do 30, 15, a nawet 10 godzin. W takim czasie doprawdy trudno jest nauczyć kogoś logiki. Można co najwyżej pokazać zarys tego przedmiotu. Studentom uczestniczącym w takich, z różnych względów skróconych, kursach, 3

niniejsza książka powinna przynieść szczególne korzyści. Może ona im pomóc w zrozumieniu tego, na wyjaśnienie czego nie starczyło czasu na wykładach lub ćwiczeniach, a jednocześnie pokazać, jak należy rozwiązywać zadania spotykane często na egzaminach i kolokwiach.

Jak korzystać z książki?
Celem tego podręcznika jest przede wszystkim wyrobienie u Ciebie, drogi Czytelniku, umiejętności rozwiązywania zadań spotykanych w standardowych podręcznikach do logiki. Najczęściej jednak rozwiązania przykładów wymagają pewnej podstawy teoretycznej. Potrzebna teoria, w formie bardzo okrojonej i uproszczonej, wprowadzana jest zwykle w początkowych partiach każdego rozdziału. Ponieważ, z uwagi na tę skrótowość, nie wszystko w części teoretycznej może wydać Ci się od razu zrozumiałe, proponuję przeczytanie tych paragrafów dwa razy: na początku dla zapoznania się z podstawowymi pojęciami, a następnie po przerobieniu części praktycznej, w celu dokładniejszego zrozumienia i utrwalenia sobie przerobionego materiału. Jestem przekonany, że po takim powtórnym przeczytaniu fragmentów teorii w pełni jasne staną się sprawy, które początkowo wydawały się nie do końca klarowne. W części teoretycznej przedstawiane są tylko konieczne podstawy – tyle, aby można było przystąpić do rozwiązywania pierwszych zadań. Wiele dalszych problemów omawianych jest później – gdy pojawiają się przy okazji praktycznych zadań. Rozwiązując te zadania, zapoznajesz się, niejako mimochodem, z kolejnymi elementami teorii. Niektóre wiadomości teoretyczne zawarte są również w sekcjach „Uwaga na błędy” oraz „Często zadawane pytania”. Zawarte w książce przykłady uszeregowane są w kolejności od najprostszych do coraz trudniejszych. Umiejętności nabyte przy rozwiązywaniu jednych wykorzystywane są często w kolejnych zadaniach. Dobrane są one również w taki sposób, aby każdy z nich wskazywał jakiś inny problem techniczny lub teoretyczny. Jeśli chcesz nauczyć się samodzielnego rozwiązywania zadań, nie powinieneś ograniczać się do śledzenia rozwiązań podanych przeze mnie krok po kroku. Doświadczenie wskazuje, że w takim momencie wydają się one banalnie proste; problemy pojawiają się jednak, gdy podobne rozwiązanie trzeba przedstawić samodzielnie. Dlatego po przerobieniu każdego działu spróbuj przepisać treść przykładów na osobną kartkę, rozwiąż je samodzielne i dopiero wtedy porównaj wynik z podręcznikiem. W wielu wypadkach zobaczysz wtedy, iż nawet w pozornie prostych przykładach bardzo łatwo popełnić błędy. Nie powinno to jednak

4

5 . Znaczenie tych pojęć powinieneś sobie przyswoić i dobrze zapamiętać. może ona posłużyć jako swojego rodzaju zbiór zdań z logiki. Z uwagi na to. że otrzymały w którymś miejscu nieprawidłowy wynik. Osoby lepiej znające ten przedmiot nie muszą czytać drobiazgowych omówień poszczególnych ćwiczeń. gdyby okazało się. dostrzeżenie go i następnie poprawienie. Definicje tych wyrażeń i czasem dotyczące ich wyjaśnienia zawarte są również w znajdującym się na końcu książki słowniczku. Objaśnienia mogą się im przydać w sytuacjach. Tak więc – w dłuższej perspektywie – popełnianie błędów w początkowej fazie nauki jest nawet korzystne. W niektórych miejscach tekstu tłustym drukiem wyróżnione zostały pojęcia szczególne istotne w nauce logiki. i mogą od razu przystąpić do ich samodzielnego rozwiązania. jak zrobienie błędu. że książka ta składa się przede wszystkim z przykładów.powodować u nikogo większego niepokoju. Nic bowiem tak nie uczy.

1. w którym logicy sprawdzają poprawność danego rozumowania.Rozdział I KLASYCZNY RACHUNEK ZDAŃ. koniunkcji. Budowanie takich schematów przyrównać można do przekładu wyrażeń „normalnego” języka. alternatywy. ∧ (koniunkcja). 1. jakim ludzie posługują się na co dzień.1. jaką należy przećwiczyć rozpoczynając naukę klasycznego rachunku zdań. Zwroty te noszą w logice nazwy negacji.. Wymienione zwroty są (przynajmniej w takich znaczeniach.. ŁYK TEORII. że na przykład z takich przesłanek jak: Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. jest budowanie logicznych schematów zdań. ≡ (równoważność). W praktyce może on służyć do sprawdzania poprawności wnioskowań.1. czyli takich procesów myślowych. → (implikacja). to impreza się nie udała oraz Impreza udała się można wywnioskować iż: Na imprezie nie było Zdziśka lub Wacka. wtedy i tylko wtedy. lub. w jakich przyjmuje je logika) 6 . implikacji oraz równoważności i będą w schematach zastępowane odpowiednimi symbolami: ~ (negacja). jeśli. Klasyczny rachunek zdań (w skrócie KRZ) jest jednym z najprostszych systemów logiki formalnej. Dzięki znajomości KRZ każdy może się łatwo przekonać. 1. i. iż nie rozumuje poprawne ten. podczas których na podstawie uznania za prawdziwe jednych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (wniosku). Pierwszą czynnością. Termin „zdanie” oznacza w logice tylko i wyłącznie zdanie oznajmujące i schematy tylko takich zdań będziemy budować. SCHEMATY ZDAŃ. na język logiki. to. Posługując się metodami KRZ można również stwierdzić. ∨ (alternatywa). kto z przesłanek: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zdziśka oraz Wacek jest w barze dochodzi do konkluzji: Wacek dostał wypłatę. Schematy pokazują nam położenie w zdaniach języka naturalnego zwrotów szczególnie istotnych z punktu widzenia logiki – niektórych z tak zwanych stałych logicznych: nieprawda że.

t. Zdania wiązane przez spójniki logiczne nazywamy członami tych spójników. poprzednik to zdanie znajdujące się przez „strzałką” implikacji. ~ (p ∧ q). s. ale również całe zdania przy ich pomocy tworzone. a które luźniej. a następnik – zdanie po niej. implikacji oraz równoważności określa się w logice nie tylko spójniki. Do budowy schematów będziemy też często używali nawiasów. Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez studentów jest nazywanie poprzednikiem i następnikiem zdań łączonych przez spójniki inne niż implikacja. r. to będzie rozczarowana nazywamy 7 . r… nazywamy zmiennymi zdaniowymi (ponieważ zastępują zdania języka naturalnego). dlatego nazywamy je spójnikami logicznymi. które pełnią rolę podobną do znaków przestankowych w piśmie – pokazują jak schemat należy odczytać. łączone przez spójniki logiczne zastępować będziemy w schematach literami: p. q. Człony równoważności niektórzy nazywają stronami równoważności..spójnikami łączącymi zdania.. Przykładowe schematy logiczne zdań mogą wyglądać następująco: p → q. itd. Jak łatwo się domyśleć. Rola nawiasów stanie się jaśniejsza po przerobieniu kilku zadań praktycznych. koniunkcji. Na przykład wyrażenie Jeśli Agnieszka zobaczy Ryszarda w tym stanie. Zdania proste. natomiast zdania wiązane przez implikację określamy najczęściej mianem poprzednika i następnika implikacji. alternatywy. Litery p. p ∨ (r → ~ s). q. Powtórzmy więc jeszcze raz: poprzednik i następnik występują wyłącznie przy implikacji. [p ≡ (q → r)] ∧ (s → z). Mianem negacji. które jego części wiążą się ze sobą ściślej.

ale może być ujęta w nawias większa całość. Większość spójników (poza negacją) to tak zwane spójniki dwuargumentowe. równie dobrze mogą być to ujęte w nawiasy złożone wyrażenia. p ∨∧ q) Negacja jest tak zwanym spójnikiem jednoargumentowym. p → q r). co oznacza. Jednakże członami koniunkcji w wyrażeniu (p → q) ∧ (r ∨ s) są już wzięte w nawiasy zdania złożone: (p → q) oraz (r ∨ s). zdanie Ryszard wykazał się dużym sprytem lub po prostu dopisało mu szczęście nazywamy alternatywą. neguje ona całe wyrażenie ujęte w nawias kwadratowy. jednakże w ~ [(p → q) ∧ r]. Tak więc prawidłowe są zapisy: p → q. Podobnie jak w przypadku innych spójników nie musi być to zdanie proste. → p q. Stronami równoważności w kolejnym schemacie są jeszcze dłuższe zdania (ujęte w nawias klamrowy i kwadratowy) {[p ∨ (q → ~ r)] ∧ s} ≡ [t → (w ∧ z)] Wyrażenia łączone przez spójniki dwuargumentowe występują zawsze po obu stronach spójnika. do którego negacja się odnosi. natomiast błędny p ~. natomiast nieprawidłowe: Uwaga na błędy! W prawidłowo zapisanych schematach nie może nigdy zdarzyć się tak. 8 . lub dwa spójniki dwuargumentowe (czyli wszystkie oprócz negacji) nie oddzielone zmienną (np. Niekoniecznie muszą być to jednak zdania proste. itd. Prawidłowy jest zatem zapis ~ p. co oznacza. W schemacie ~ p negacja odnosi się do prostego zdania p. p ∧ (q ∨ r). Na przykład w schemacie p ∨ q członami alternatywy są zdania proste oznaczane przez p i q. p (q ∨ r) ∧. lecz wiąże się tylko z jednym. że nie łączy ona dwóch zdań. że łączą one dwa zdania. aby występowały obok siebie dwie zmienne zdaniowe nie oddzielone spójnikiem (np.zdaniem implikacyjnym lub po prostu implikacją. Spójnik negacji zapisujemy zawsze przed wyrażeniem.

2. Przykład: p ∧ q Zygfryd czyści rewolwer i obmyśla plan zemsty. że ~p ~ (p ∨ q) Koniunkcja Alternatywa Implikacja Równoważność ∧ ∨ → ≡ i lub jeśli.. W zdaniu tym znajdujemy jedno wyrażenie odpowiadające spójnikowi logicznemu – i. 9 . lub. W tym momencie z łatwością możemy już zapisać właściwy schemat całego zdania: p ∧ q.DO ZAPAMIĘTANIA: Poniższa tabelka pokazuje podstawowe znaczenia spójników logicznych oraz prawidłowy sposób. jeśli. Symbole tych zmiennych również możemy dla ułatwienia zapisać nad ich odpowiednikami.. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Przykładowe zastosowanie w języku naturalnym Negacja ~ nieprawda. w jaki występują one w schematach. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ JĘZYKA NATURALNEGO. które będziemy zastępowali przez zmienne zdaniowe. to. Dla ułatwienia sobie dalszej pracy symbole spójników można wtedy zapisać nad tymi zwrotami. oraz dwa zdania proste – Zygfryd czyści rewolwer oraz (Zygfryd) obmyśla plan zemsty. schemat ma za zadanie pokazać położenie w zdaniu spójników logicznych. i. Całą resztę badanego wyrażenia stanowić będą łączone przez spójniki zdania proste. Dlatego pisanie schematu dobrze jest rozpocząć od wytropienia w zdaniu zwrotów odpowiadających poszczególnym spójnikom – nieprawda że. wtedy i tylko wtedy. to wtedy i tylko wtedy p∧q p∨q p→q p≡q p ∧ (~ q ≡ r) (p → q) ∨ (r ∧ ~ s) (p ∨ q) → ~ r (p ∧ ~ q) ≡ (~ r → ~ s) 1.1. Jak już wiemy z teorii...

w zadaniach takich jak powyżej. Po nabraniu pewnej wprawy można zrezygnować z pisania symboli spójników i zmiennych zdaniowych nad wyrażeniem. Schemat powyższego zdania to oczywiście p→q p – Marian zostanie prezesem. 10 . q – Leszek straci. Jednakże jeśli zostało już przecież zastąpione symbolem „→”. W przypadku implikacji. Przykład: p → q Jeśli Marian zostanie prezesem. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe. Jednakże trzeba wtedy zachować szczególną ostrożność w przypadku dłuższych zdań – łatwo jest bowiem „zgubić” jakiś spójnik lub zmienną. którego schemat budujemy. że p oznacza zdanie jeśli Marian zostanie prezesem. strzałkę piszemy zawsze nad to.Niektórzy wykładowcy mogą wymagać. q – Zygfryd obmyśla plan zemsty. Uwaga na błędy! Pisząc. to Leszek straci pracę. W takim wypadku piszemy: p ∧ q. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe nie piszemy już wyrażeń. aby po napisaniu schematu objaśnić również. Często spotykanym błędem. które zastąpiliśmy spójnikami. p – Zygfryd czyści rewolwer. której składniki „jeśli” oraz „to” znajdują się w różnych miejscach zdania. jest napisanie.

o ile. Czy to jest spójnik logiczny? Wyrażenia odpowiadające spójnikom logicznym mogą występować w różnej postaci... ewentualnie zawsze i tylko 11 .1. Tak więc poprawny schemat zdania wygląda: p∨q p – Wiesław zostanie ministrem kultury. Przykład: Wiesław zostanie ministrem kultury lub przemysłu ciężkiego. itd. a także. Uwaga na błędy! Napisanie. Przykładowo spójnik alternatywy standardowo uznawany za odpowiadający słowu lub może się pojawić np. gdyby.in. to. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Najmniejszy kłopot jest z równoważnością – wtedy i tylko wtedy. W zdaniu tym wyrażenie „przemysłu ciężkiego”.. Czy to jest zdanie? Często zdania łączone przez spójniki występują w „skróconej” postaci. q – Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego. a więc zastępuje ona zdanie.: i.3. to oczywiście skrót zdania „Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego” i w taki sposób należy je traktować. to. oraz. że. Jeszcze gorzej jest z koniunkcją – może się ona pojawić w postaci m. Implikacji odpowiadają zwroty jeśli. nie jest tak.. a. lub często po prostu samo nie. to. czy też bądź. że q to zmienna zdaniowa.. lecz. Negacja to nieprawda że.. że q oznacza „przemysłu ciężkiego”.1. jako albo. Wyrażania „przemysł ciężki” lub „przemysłu ciężkiego” zdaniami oczywiście nie są.. albo „przemysł ciężki” to duży błąd! Pamiętamy.

nie oraz. Przykład: Zygmunt jest filozofem a Grzegorz biznesmenem. albo zakochany. Zapis ∨ p ∨ q nie mógłby się pojawić – nie jest on poprawnym wyrażeniem rachunku zdań. Poniższa tabelka pomoże utrwalić sobie znaczenia i symbole poszczególnych spójników logicznych. że pomimo dwukrotnego pojawienia się słowa „albo” mamy tu do czynienia tylko z jedną alternatywą. że. q – Grzegorz jest biznesmenem. a. ale albo.. Przykład: Albo Antoni jest ślepy. lecz.wtedy. ~p p – Józef przyszedł na zebranie. albo.. p∨q p – Antoni jest ślepy. Zwroty te są jednak rzadko spotykane — nie używa ich raczej nikt inny poza matematykami i logikami. a także. Przykład: Józef nie przyszedł na zebranie. Zauważmy. że i lub Inne odpowiedniki nie jest tak. p∧q p – Zygmunt jest filozofem. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Negacja Koniunkcja Alternatywa ~ ∧ ∨ nieprawda. q – Antoni jest zakochany. DO ZAPAMIĘTANIA. bądź 12 .

.... to bez trudu zdam egzamin... czyli tego.. które zdania w sposób naturalny łączą się ze sobą bliżej. który ze spójników pełni rolę tak zwanego spójnika głównego. to. otrzymałby bezsensowne wyrażenie: Stefan jest małżeństwem. W każdym zdaniu złożonym musi być taki spójnik. że zdania oznaczone zmiennymi p oraz q tworzą pewną całość i dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji.Implikacja Równoważność → ≡ jeśli. W takim wypadku oczywiście nie wolno go zastępować symbolem spójnika. ale użyte w innym znaczeniu (nie jako spójnik zdaniowy). a więc innego. który niejako spina całe zdanie. ani też jego skrótem.. Jednocześnie nawiasy pokazują. wtedy i tylko wtedy gdyby. Gdyby ktoś potraktował „Stefan” jako skrót zdania. Przykład: Jeżeli przeczytam podręcznik lub będę chodził na wykłady. o ile.. Prawidłowy schemat tego zdania to: (p ∨ q) → r Nawiasy pokazują. Więcej spójników. „Stefan” w tym wypadku nie jest zdaniem. to byłby to schemat następującego zdania: Przeczytam podręcznik lub jeśli będę chodził na wykłady. Tak więc Stefan i Krystyna są małżeństwem to zdanie proste i jego schemat to tylko samo p. Często w zdaniu występuje więcej niż jeden spójnik. ale nie łączy ono zdań. Nawiasy wskazują. że w zdaniu pojawi się wyrażenie pozornie odpowiadające któremuś ze spójników logicznych. zawsze i tylko wtedy To nie jest spójnik! Bywa. W zdaniu tym występuje wyrażenie i. Gdyby ktoś postawił nawiasy w złym miejscu i głównym spójnikiem uczynił alternatywę. to. niż to. Przykład: Stefan i Krystyna są małżeństwem... to. czyli schemat wyglądałby: p ∨ (q → r). to bez trudu zdam egzamin.. tworząc swego rodzaju całość.. łączy ostatecznie wszystkie jego części... 13 . W takim wypadku należy na ogół skorzystać z nawiasów. którego schemat mieliśmy napisać. Implikacja pełni w tym schemacie rolę spójnika głównego – łączy ona wyrażenie w nawiasie oraz zmienną r.

a więc byłby to schemat zdania jeśli nie dopadnę drania. Uwaga na błędy! Schemat w którym nawiasy nie wskazują jednoznacznie głównego spójnika. Wtedy schemat wyglądałby (p → q) ∨ r. Zauważmy.. 14 . aby pokazać.. Takie wieloznaczne wyrażenia (np. Napisanie schematu będącego amfibolią traktowane jest jako błąd. mogłyby powstać wątpliwości. że gdyby zostało użyte słowo „lub”.Przykład: Nieprawda. to od razu się z nim policzę. p → q ∨ r lub p ∧ q → r) noszą nazwę amfibolii. jest wieloznaczny (dopuszcza różne możliwości interpretacji). że negacja odnosi się tylko do prostego zdania p (głównym spójnikiem stałaby się wtedy implikacja). iż negacja jest tu spójnikiem głównym i odnosi się do całej implikacji jeśli dopadnę drania. Prawidłowy schemat to: ~ (p → q) Nawiasy są konieczne. że głównym spójnikiem jest w nim implikacja. albo zostanę bezrobotnym. Przykład: Jeżeli skończę studia to albo wyjadę za granicę. wskazywało by. jaki spójnik pełni rolę głównego. Alternatywa została oddana przy pomocy zwrotu „albo.albo”. że jeśli dopadnę drania. to od razu się z nim policzę. wypowiadając zdanie Jeżeli skończę studia to wyjadę za granicę lub zostanę bezrobotnym ktoś mógł mieć bowiem na myśli alternatywę: istnieją dwie możliwości (1) wyjazdu za granicę w przypadku ukończenia studiów lub (2) zostania bezrobotnym (w domyśle – w przypadku nie ukończenia studiów). to od razu się z nim policzę. Pozostawienie schematu bez nawiasów: ~ p → q. Schemat tego zdania to: p → (q ∨ r) Treść tego zdania wyraźnie wskazuje.

mówiąca że jeśli nie ma nawiasów. na pewno nie jest amfibolią. Gdzie dać ten nawias? Czasami mogą powstać wątpliwości. nie będziemy ich tu wprowadzać. Na przykład w wyrażeniu ~ p ∨ q zanegowane jest tylko zdanie p. a więc poprzednikiem głównej implikacji jest zdanie proste. Aby ten problem rozwiązać przyjrzyjmy się bliżej naszemu zdaniu – mówi ono. Zasady te stwierdzają na przykład. jednakże intuicyjnie oczywista zasada dotycząca negacji. jeśli „spotkam Wojtka”. nie dla wszystkich może od razu być jasne. że ten właśnie schemat jest właściwy.UWAGA! Autorzy niektórych podręczników wprowadzają różne konwencje pozwalające pomijać nawiasy. czy też p → (~ q → r). Jedynym wyjątkiem jest stosowana dotąd bez wyjaśnienia. W powyższym zdaniu mamy dwie implikacje (oddane przez „jeżeli” oraz „o ile”). to skoczymy na małe piwo”. że zasięg implikacji jest większy od zasięgu koniunkcji. nawet gdy zdanie. Natomiast następnikiem sformułowanego w tym zdaniu warunku jest pewna implikacja „o ile nie będzie zbyt późno. Jeśli ktoś nie jest o tym przekonany. to skoczymy na małe piwo. która z implikacji stanowi główny spójnik zdania – czy schemat ma wyglądać: (p → ~ q) → r. przed którą się znajduje. to o ile nie będzie zbyt późno. co się wydarzy. czyli prawidłowy jest schemat: p → (~ q → r) To. gdzie należy postawić nawias. którego schemat piszemy. Ponieważ jednak nie wszyscy takie konwencje stosują. W schemacie takim musimy jednak przy pomocy nawiasów określić. Przykład: Jeżeli spotkam Wojtka. nie ma zatem potrzeby zapisywania schematu w formie: ~ (p) ∨ q. a więc schemat p → q ∧ r należy domyślnie potraktować. Wyszłoby wtedy coś w rodzaju: „jeżeli jeśli spotkam Wojtka to nie będzie zbyt późno. wstawiając odpowiednie zdania proste za zmienne. to negacja odnosi się tylko do zmiennej. choć nie byłoby to błędem. 15 . Tak więc mamy do czynienia z implikacją prowadzącą od zdania prostego do kolejnej implikacji. łączące trzy zdania (w tym jedno zanegowane): p → ~ q → r. skoczymy na małe piwo”. niech spróbuje wypowiedzieć zdanie oparte na schemacie (p → ~ q) → r. tak jakby wyglądał on p → (q ∧ r).

Uwaga na błędy! Pominięcie w powyższym przykładzie nawiasu kwadratowego: ~ (p ∧ q) → r sprawiłoby. albo za rok będą nowe wybory. ale jeśli wygra prawica lub tak zwana centroprawica. zdanie. musiałoby brzmieć wtedy: Jeżeli nie ukończę studiów i prestiżowego kursu językowego. to znajdę dobrze płatną pracę. Natomiast pominięcie nawiasu okrągłego: ~ [p ∧ q → r] sprawiłoby.Więcej nawiasów. Przykład: Nie jest prawdą. z implikacją jako głównym spójnikiem. Czasem w zdaniu musi występować większa ilość nawiasów. że negacja odnosi się do całego zdania złożonego i pełni rolę spójnika głównego. Poprawny schemat tego zdania to: ~ [(p ∧ q) → r] Nawias kwadratowy wskazuje. Napisanie schematu pierwszego członu koniunkcji nie powinno sprawić nikomu większych 16 . że jeśli skończę studia i prestiżowy kurs językowy to znajdę dobrze płatną pracę. że wyrażenie w nawiasie kwadratowym stałoby się amfibolią. to powstanie bardzo słaby rząd i albo będziemy przez cztery lata świadkami gorszących skandali. Wskazują one niejako hierarchię wyrażeń. że negacja odnosiłaby się jedynie do wyrażenia (p ∧ q). Przykład: Jeżeli wybory wygra lewica to znów wzrosną podatki i spadnie tempo rozwoju gospodarczego. iż zdania p oraz q dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. Natomiast nawias okrągły pokazuje. Schemat tego zdania to: [p → (q ∧ r)] ∧ {(s ∨ t) → [ u ∧ (w ∨ z)]} Głównym spójnikiem zdania jest koniunkcja oddana przy pomocy słowa „ale”.

że następnikiem implikacji jest tylko zdanie u. wskazywało by to. a po drugie z alternatywą w ∨ z. w zdaniu języka naturalnego mającego postać implikacji następnik występuje przed poprzednikiem implikacji. Większej uwagi wymaga schemat wyrażenia ujętego w nawias klamrowy. Zarówno u. lub gdyby nie zdążył na autobus. To samo zdanie – ta sama zmienna. Czasem pewne zdanie proste pojawia się w kilkakrotnie w różnych miejscach zdania złożonego. jest to jednak ewidentnie następnik implikacji. r – przełożymy nasze spotkanie. 17 . (p → q) ∨ (~ p → r) p – Tadeusz zdąży na autobus. Analizowane zdanie stwierdza jednak coś innego. jak i (w ∨ z) są więc. r – Populski przegra wybory. Następnik przed poprzednikiem? Czasami. następnikiem głównej implikacji. W takich wypadkach należy wszędzie to zdanie zastąpić tę samą zmienną. Wprawdzie w zdaniu tym Populski przegra wybory pojawia się na samym początku. Głównym spójnikiem tej części jest implikacja – zdanie to mówi bowiem. na przykład ze względów stylistycznych. wzięte razem. napisał schemat części w nawiasie klamrowym w sposób: {[(s ∨ t) → u ] ∧ (w ∨ z)}. niezależną od warunku s ∨ t. Przy pisaniu schematu należy tę kolejność odwrócić. Przykład: Jeśli Tadeusz zdąży na autobus. błędnie. jeśli będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. Przykład: Populski przegra wybory. stanowi osobną całość. natomiast alternatywa w ∨ z. to przełożymy nasze spotkanie. co się wydarzy jeśli nastąpi warunek ujęty symbolicznie jako s ∨ t. q – Populski będzie obiecywał gruszki na wierzbie. Gdyby ktoś. to po pierwsze będziemy mieli do czynienia z sytuacją opisaną przez zdanie u. Prawidłowy schemat zatem wygląda następująco: (p ∧ ~ q) → r p – Populski będzie uczciwy wobec konkurentów.trudności. Gdy się to stanie. to przyjdzie. q – Tadeusz przyjdzie.

o ile. to już jest schemat zdania? Tak. przed napisaniem schematu. Można też. Czy zmienne w schemacie zdania muszą występować w kolejności p. tak aby poprzednik i następnik znalazły się na właściwych miejscach: Jeżeli Populski będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. to przegra wybory. że poprzednikiem jest każdorazowo to.1.Ponieważ w implikacji w powyższym przykładzie nie występuje słowo „to”. Następnik natomiast może znajdować się albo po poprzedniku oddzielony słowem „to”.). CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. 1. ponieważ nie wiadomo. Wprawdzie przyjęło się jako pierwszą zmienną obierać p. Przykładowo p ∧ q → r można by odczytać p i jeśli q to 18 . dodatkową trudność może zrodzić kwestia postawienia strzałki w odpowiednim miejscu nad zdaniem – jeśli ktoś koniecznie chce to zrobić. rozwiać może użyteczna wskazówka. itd. przeformułować zdanie. ale nie jest błędem rozpoczęcie schematu na przykład od r. jest nieprawidłowy. gdy itp.. s. nie jest to konieczne.. t. r. a potem q. albo na samym początku zdania. Czy pojedynczy symbol zmiennej zdaniowej.? Nie. Jeżeli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom. Schemat w którym nawiasy nie pokazują. W takim wypadku najlepiej postawić ją po zakończeniu całego zdania lub przed jego rozpoczęciem. co w danym przypadku jest poprzednikiem a co następnikiem. na przykład samo p. schemat nie musi koniecznie zawierać spójników logicznych.4. który ze spójników jest główny. to schemat takiego zdania składa się tylko z jednej zmiennej. Czy w każdym schemacie musi być spójnik główny? Tak. Warto zapamiętać! Wątpliwości. gdy „to” nie jest obecne. q. jak go należy odczytać. jeśli oczywiście schemat nie składa się jedynie z pojedynczej zmiennej. co znajduje się bezpośrednio po słowie „jeśli” (jeżeli. Jest to co najwyżej mniej eleganckie rozwiązanie.

r (gdyby głównym spójnikiem była koniunkcja) albo też jeśli p i q to r (gdyby głównym spójnikiem miała być implikacja). Co więcej, jeśli mamy do czynienia ze formułą o znacznym stopniu złożoności, swoje spójniki główne muszą posiadać wszystkie ujęte w nawiasy zdania składowe. Na przykład w schemacie {[p → (q ∧ r)] ∨ s} ≡ ~ [(s ∨ t) ∧ z] głównym spójnikiem jest równoważność; Kolejne miejsce w hierarchii spójników zajmują alternatywa (główny spójnik lewej strony równoważności) oraz negacja (główny spójnik prawej strony równoważności). Następnie głównym spójnikiem wyrażenia w kwadratowym nawiasie z lewej strony jest implikacja, a w zanegowanym wyrażeniu w kwadratowym nawiasie z prawej strony – koniunkcja. Pominięcie któregokolwiek z nawiasów uniemożliwiłoby określenie tych spójników.

Czy da się napisać schemat każdego zdania? Tak, jeśli oczywiście jest to zdanie oznajmujące (bo tylko takie interesują nas w logice). Należy jednak pamiętać, że jeśli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom logicznym, to schematem tego zdanie będzie tylko „p”, choćby zdanie było bardzo długie.

Czy błędem jest „uproszczenie” sobie schematu poprzez pominięcie jakiegoś spójnika? Na przykład zapisanie schematu zdania „Jeśli spotkam Wojtka lub Mateusza, to pójdziemy na piwo”, jako p → q, gdzie p zostanie potraktowane jako „spotkam Wojtka lub Mateusza”, zamiast (p ∨ q) → r? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Czasem faktycznie, z różnych względów, pisze się takie uproszczone schematy. Tym niemniej na ogół, gdy w zadaniu należy napisać schemat zdania, rozumiany jest pod tym pojęciem tak zwany schemat główny, czyli zawierający wszystkie spójniki możliwe do wyróżnienia w zdaniu. Tak więc zapisanie schematu uproszczonego może zostać potraktowane jako błąd.

19

1.2. TABELKI ZERO-JEDYNKOWE I ICH ZASTOSOWANIE.
1.2.1. ŁYK TEORII.
Tak zwane tabelki zero-jedynkowe służą do określania prawdziwości lub fałszywości zdań zawierających spójniki logiczne. Prawdę lub fałsz nazywamy wartością logiczną zdania. W notacji logicznej symbol 0 oznacza zdanie fałszywe, natomiast 1 zdanie prawdziwe. Wartość logiczną zdania prostego zapisujemy zwykle pod (lub nad)

odpowiadającą mu zmienną, wartość logiczną zdania złożonego zapisujemy pod głównym spójnikiem tego zdania. Negacja ~ 1 0 p 0 1

Tabelka dla negacji ukazuję dość oczywistą prawidłowość, że negacja zmienia wartość logiczną zdania. Gdy weźmiemy dowolne zdanie fałszywe (oznaczone – 0) i następnie zanegujemy je, to otrzymamy zdanie prawdziwe (oznaczone 1). Na przykład: Gdańsk jest stolicą Polski – fałsz, Gdańsk nie jest stolicą Polski – prawda. Natomiast poprzedzenie negacją zdania prawdziwego czyni z niego zdanie fałszywe. Na przykład: Kraków leży nad Wisłą – prawda, Kraków nie leży nad Wisłą – fałsz.

Koniunkcja p 0 0 1 1 ∧ 0 0 0 1 q 0 1 0 1

20

Tabelka dla koniunkcji pokazuje, że gdy przynajmniej jeden z członów tworzących koniunkcję jest fałszywy, to całe zdanie złożone też jest fałszywe. Aby zdanie było prawdziwe, prawdziwe muszą być oba człony koniunkcji. Przykładowo, gdy ktoś stwierdza: W tym roku byłem w Afryce i Australii, a my skądinąd wiemy, że nie był on ani w Afryce, ani w Australii (oba człony koniunkcji fałszywe – pierwszy rząd w tabeli), to oczywiście całą wypowiedź należy uznać za fałszywą. Podobnie, gdyby okazało się, że wypowiadający zdanie był tylko w jednym z wymienionych miejsc (drugi i trzeci rząd w tabeli – jeden człon koniunkcji prawdziwy, a drugi fałszywy), to cała wypowiedź w dalszym ciągu pozostaje fałszywa. Dopiero w przypadku prawdziwości obu członów koniunkcji (ostatni wiersz tabeli) całe zdanie złożone należy uznać za prawdziwe.

Alternatywa p 0 0 1 1 ∨ 0 1 1 1 q 0 1 0 1

Tabelka dla alternatywy pokazuje, iż jest ona zdaniem fałszywym tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Gdy przynajmniej jeden człon jest zdaniem prawdziwym – prawdziwa jest również cała alternatywa. Gdy w prognozie pogody słyszymy, że będzie padał deszcz lub śnieg, tymczasem następnego dnia nie będzie ani deszczu, ani śniegu (czyli oba człony alternatywy okażą się zdaniami fałszywymi), to całą prognozę należy uznać za fałszywą. Gdy jednak spadnie sam deszcz (pierwszy człon prawdziwy), sam śnieg (drugi człon prawdziwy), lub też i śnieg i deszcz (oba człony alternatywy prawdziwe), zdanie mówiące że będzie padał deszcz lub śnieg okazuje się prawdziwe.

Uwaga na marginesie.
Jeżeli ktoś ma wątpliwości co do ostatniego wiersza tabelki dla alternatywy, to są to wątpliwości całkowicie uzasadnione. Tabelka ta ilustruje bowiem tylko jedno ze znaczeń, w jakim alternatywa jest używana. Znaczenie to można opisać zwrotem przynajmniej jedno z dwojga; czy też jedno lub drugie lub oba naraz – jest to tak zwana alternatywa nierozłączna. W języku potocznym alternatywy używamy też często w znaczeniu dokładnie jedno z dwojga; albo tylko jedno, albo tylko drugie (alternatywa rozłączna). W takim rozumieniu

21

alternatywy w ostatnim wierszu tabelki powinno pojawić się zero. W niektórych systemach logicznych oba znaczenia alternatywy są starannie rozróżniane (jest to szczególne istotne dla prawników) i oddawane przy pomocy różnych symboli (najczęściej ⊥ – dla alternatywy rozłącznej).

Implikacja p 0 0 1 1 → 1 1 0 1 q 0 1 0 1

Z tabelki dla implikacji możemy dowiedzieć się, że zdanie, którego głównym spójnikiem jest jeśli... to może być fałszywe tylko w jednym wypadku, mianowicie, gdy jego poprzednik jest prawdziwy, natomiast następnik fałszywy. Jako przykładem ilustrującym tabelkę dla implikacji posłużymy się zdaniem wypowiedzianym przez ojca do dziecka: Jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer. Gdy następnie dziecko nie zdaje egzaminu i komputera nie dostaje (pierwszy wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji fałszywe) lub gdy zdaje egzamin i dostaje komputer (ostatni wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji prawdziwe), to nie powinno być wątpliwości, że obietnica ojca okazała się prawdziwa. Gdy natomiast dziecko zdaje egzamin, a jednak komputera nie dostaje (trzeci wiersz tabeli – poprzednik implikacji prawdziwy, a następnik fałszywy), należy wówczas uznać, że ojciec skłamał składając swoją obietnicę. Pewne kontrowersje może budzić uznanie za prawdziwego zdania w przypadku, gdy poprzednik implikacji jest fałszywy, natomiast następnik prawdziwy (drugi wiersz tabeli), czyli w naszym przykładzie, gdy dziecko wprawdzie nie zdało egzaminu, a mimo to dostało komputer. Zauważmy jednak, że wbrew pozorom ojciec nie łamie wcale w takim przypadku obietnicy dania komputera po zdanym egzaminie – nie powiedział on bowiem, że jest to jedyny przypadek, gdy dziecko może otrzymać komputer. Powiedzenie, że jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer, nie wyklucza wcale, że dziecko może również dostać komputer z innej okazji, na przykład na urodziny. Powyższe wytłumaczenie drugiego wiersza tabelki dla implikacji może się wydawać nieco naciągane, a jest tak dlatego, że w języku potocznym często wypowiadamy zdania typu jeśli... to rozumiejąc przez nie wtedy i tylko wtedy (którego to zwrotu nikt raczej nie używa).

22

to znaczy albo obie fałszywe (pierwszy wiersz tabeli). dla utrwalenia. ale bez tego rozwiązywanie dalszych przykładów będzie niemożliwe. Najlepiej więc od razu nauczyć się jej na pamięć. albo oba prawdziwe (ostatni wiersz). Najłatwiejszym sposobem na zapamiętanie tabelki dla równoważności wydaje się skojarzenie. że aby równoważność była prawdziwa.Jak za chwilę zobaczymy. 23 . Równoważność p 0 0 1 1 ≡ 1 0 0 1 q 0 1 0 1 Z uwagi na rzadkie występowanie w języku potocznym spójnika wtedy i tylko wtedy trudno jest wskazać przykłady obrazujące prawomocność powyższej tabelki. cała równoważność jest fałszywa. ∧ 0 0 0 1 ∨ 0 1 1 1 tabelki → 1 1 0 1 ≡ 1 0 0 1 dla wszystkich spójników dwuargumentowych przedstawimy w formie skróconej „ściągi”: p q 0 0 0 1 1 0 1 1 Znajomość powyższej tabelki jest konieczna do rozwiązywania zadań z zakresu rachunku zdań. obie jej strony muszą być „równoważne” sobie. Gdy natomiast strony równoważności posiadają różne wartości logiczne (drugi i trzeci wiersz tabeli). Wymaga to niestety pewnego wysiłku i czasu. DO ZAPAMIĘTANIA: Obecnie. tabelka dla równoważności różni się od tabelki implikacji tylko tym jednym kontrowersyjnym przypadkiem.

a drugi fałszywy.2. to cała koniunkcja jest fałszywa. gdy tylko znamy wartości logiczne wchodzących w jego skład zdań prostych. Poprzednikiem implikacji jest tu zdanie proste p i jego wartość mamy już podaną. p → (q ∧ r) 1 0 10 0 Ostatecznie widzimy. że gdy pierwszy człon koniunkcji jest prawdziwy. a więc zachodzi sytuacja: p → (q ∧ r) 1 1 0 Wartość logiczną całego zdania reprezentować będzie symbol umieszczony pod głównym spójnikiem schematu. Natomiast następnikiem jest tu całe ujęte w nawias wyrażenie (p ∧ q). Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania p → (q ∧ r) przy założeniu. a dokładniej jej wiersza mówiącego. Aby określić wartość implikacji musimy znać wartość jej poprzednika i następnika. że wartość logiczna całego zdania złożonego będzie zawsze zobrazowana symbolem 0 lub 1 znajdującym się pod głównym spójnikiem zdania (czyli spójnikiem ostatecznie wiążącym wszystkie elementy zdania). z których skorzystaliśmy do obliczeń) W tym momencie możemy już określić wartość logiczną całego zdania. sprawdzając w tabelce jaką wartość przyjmuje implikacja. czy też fałszywe jest zdanie złożone (niezależnie od jego długości).1. że całe zdanie jest fałszywe. Dzięki poznanym tabelkom możemy zawsze stwierdzić czy prawdziwe. a więc pod implikacją. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE TABELEK. natomiast zmienna r – zdanie fałszywe. Mamy zatem sytuację: p → (q ∧ r) 1 1 00 (symbole podkreślone pokazują wartości. Przypomnijmy. że zmienne p i q reprezentują zdanie prawdziwe. 24 . Robimy to korzystając z tabelki dla koniunkcji. którego wartość musimy dopiero obliczyć. której poprzednik jest prawdziwy.2. ponieważ pod głównym spójnikiem otrzymaliśmy wartość 0. a następnik fałszywy.

Korzystamy do tego z tabelek dla implikacji oraz dla negacji. Przykład: Obliczymy teraz wartość logiczną zdania (p → q) ∨ ~ r. a samo q jako jej następnik. następnik implikacji w powyższym przykładzie). (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 110 25 . (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 0 (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 10 Gdy znamy wartości logiczne obu członów alternatywy. Czynimy to korzystając z tabelki dla alternatywy i biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod implikacją oraz negacją. Osoba popełniająca taki błąd może myśleć. których wartości należy obliczyć najpierw. q – 0. czyli głównymi spójnikami obu członów alternatywy.Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez początkujących jest niedostrzeganie. Oba jej człony stanowią zdania złożone (p → q oraz ~ r). przy założeniach: p – 1. że ostateczny wynik należy obliczyć biorąc pod uwagę p jako poprzednik implikacji. ponieważ następnikiem implikacji jest całe wyrażenie ujęte w nawiasie. którego wartość znajduje się pod jego głównym spójnikiem. a więc koniunkcją. możemy obliczyć ostateczny wynik. r – 0. a więc: (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 W tym przypadku głównym spójnikiem jest alternatywa. a więc: p → (q ∧ r) 1 1 100 ŹLE!!! Nie wolno tak jednak postępować w żadnym wypadku. że zdanie wiązane przez spójnik jest złożone (np.

Negacja jest tu głównym spójnikiem (dopiero ona spina koniunkcję w całość).Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) przy założeniach: p – 1. s – 0. ale dopiero negacja tej koniunkcji. a więc: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 Głównym spójnikiem jest tu oczywiście równoważność. Pierwszy człon równoważności to bowiem nie sama koniunkcja (p ∧ q). 26 . a nie tylko do jego pierwszego członu. to odnosi się ona do całego zdania w nawiasie. q – 0. ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 0 ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 01 10 Następnie możemy określić wartość implikacji w drugim nawiasie. Obliczanie wartości jej stron rozpocząć musimy od obliczenia wartości koniunkcji w pierwszym nawiasie oraz negacji zdań prostych w drugim. biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod negacją r oraz negacją s (ponieważ poprzednikiem i następnikiem implikacji są zdania złożone ~ r i ~ s): ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 011 10 W tym momencie nie możemy jeszcze przystąpić do określenia wartości logicznej równoważności. musimy więc najpierw obliczyć wartość negacji: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 011 10 1 1 0 0 Dopiero teraz możemy określić wartość całego zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 1 0 0 1 011 10 Uwaga na błędy! Jeśli negacja znajduje się przed nawiasem (jak w lewej stronie równoważności w przykładzie powyżej). Aby poznać wartość tej negacji (a zarazem całego zdania. r – 1. ponieważ nie została obliczona do końca wartość jej lewej strony.

że zdania reprezentowane przez wszystkie zmienne są prawdziwe.ponieważ negacja jest jego głównym spójnikiem) bierzemy pod uwagę główny spójnik wyrażenia w nawiasie. a więc: ~ (p ∧ q) 1 10 0 a nie: ~ (p ∧ q) 0 10 0 ŹLE!!! DOBRZE Przykład: Obliczymy wartość formuły [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) przy założeniu. możemy określić wartość logiczną całego zdania: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 010 01 0 0 011 1 27 . W pierwszym kroku musimy obliczyć wartość negacji zdań prostych: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 01 01 01 1 Teraz możemy obliczyć wartość logiczną równoważności i implikacji w okrągłych nawiasach: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 01 011 1 W kolejnym kroku obliczamy wartości logiczne alternatywy oraz negacji formuły w drugim okrągłym nawiasie: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 0 01 0 011 1 Ponieważ znamy już wartości członów głównej koniunkcji. a zatem: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 1 1 1 1 W schemacie powyższym głównym spójnikiem jest koniunkcja łącząca zdanie w nawiasie kwadratowym z zanegowanym zdaniem w nawiasie okrągłym.

3. formuły mogą okazywać się ostatecznie schematami zdań prawdziwych lub fałszywych w zależności od tego.2. gdy natomiast podstawimy za p i q zdania fałszywe. Schematy. 1. 1.1. bez względu na wartość logiczną składających się na nie zdań prostych. Przykładowo. będących poprzednikiem i następnikiem głównej implikacji otrzymamy: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 101 0 101 1 0 1 1 1 0 0 010 0 1 1 1 011 1 28 . gdy w schemacie p → ~ q za obie zmienne podstawimy zdania prawdziwe. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE. które dają zawsze taki sam wynik. cała implikacja okaże się fałszywa.3. Przykład: Obliczymy wartości logiczne formuły (p → q) → (~ p ∨ q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE STATUSU FORMUŁ. Jak łatwo zauważyć. implikacja będzie prawdziwa. które w każdym przypadku dają ostatecznie zdanie prawdziwe nazywamy tautologiami.3.1. mogą zajść cztery sytuacje: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 Po obliczeniu wartości wyrażeń w nawiasach. które generują zawsze zdania fałszywe – kontrtautologiami. ŁYK TEORII. Ponieważ mamy dwie zmienne. Wśród formuł istnieją jednak też takie. jaką wartość przyjmują zdania proste wchodzące w ich skład. schematy.

Przykład: Zbadamy obecnie w podobny sposób formułę: (~ p → ~ q) ∨ (p ∧ ~ q) 1 0 1 1 0 1 0 0 10 1 0 0 0 1 0 0 0 01 0 1 1 1 0 1 1 1 10 0 1 1 0 1 1 1 0 01 29 . nie będziemy jego analizy przeprowadzać krok po kroku. otrzymaliśmy zawsze zdanie prawdziwe.Ostateczny wynik w każdym przypadku obliczamy następująco: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 1 101 0 0 1 1 1 101 1 1 0 0 1 010 0 1 1 1 1 011 1 Ponieważ niezależnie od tego jak dobieraliśmy wartości logiczne zmiennych zdaniowych. (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) 00 10 0 0 1 0 00 01 0 0 1 1 11 10 0 1 0 0 10 01 0 1 1 1 Badana formuła daje nam wyłącznie zdania fałszywe. Jest to więc kontrtautologia. Ponieważ jest to dość prosty przykład i jego rozwiązanie zapewne nie sprawi nikomu kłopotu. badany schemat jest tautologią. Przykład: Sprawdzimy wartości logiczne formuły (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. niezależnie jakie zdania podstawimy w miejsce zmiennych.

W badanej formule w zależności od tego. Formuła nie jest więc ani tautologią ani kontrtautologią. jakie zdania podstawialiśmy za zmienne otrzymujemy ostatecznie czasem zdanie prawdziwe. a czasem fałszywe. 30 .

kontrtautologią. ponieważ omówimy przy tej okazji różnego rodzaju problemy. bo przecież tautologia musi za każdym razem wygenerować zdanie prawdziwe. SKRÓCONA METODA ZEROJEDYNKOWA. Skróconej metodzie badania statusu logicznego formuł poświęcimy znaczną ilość czasu. Pokazane przykłady miały za zadanie przede wszystkim usprawnienie umiejętności posługiwania się tabelkami zero-jedynkowymi i wyrobienie sobie ogólnej intuicji czym jest tautologia i kontrtautologia.1. W przypadku formuł dłuższych staje się na całkowicie niewydolna – na przykład sprawdzenie statusu logicznego formuły mającej cztery zmienne wymagałoby zbadania szesnastu możliwości. Co by można było powiedzieć. Dlatego też do badania formuł wykorzystuje się zwykle tak zwaną skróconą metodę zero-jedynkową (nazywaną też metodą nie wprost). Wyobraźmy sobie. jest jeszcze możliwa do zaakceptowania w przypadku formuł z dwiema lub ewentualnie trzema zmiennymi zdaniowymi. polegająca na sprawdzaniu wszystkich możliwych podstawień zer i jedynek. że chcemy się dowiedzieć.4.4. Można sobie wyobrazić ile czasu by to zajęło i jak łatwo można by się było w trakcie tych obliczeń pomylić. czy formuła jest tautologią. na przykład przy sprawdzaniu poprawności wnioskowań. ani tym) nie jest ani najlepsza. ani jedyna. jakie mogą się pojawić przy zastosowaniu tabelek zero-jedynkowych również przy innych okazjach. która pozwala na udzielenie odpowiedzi. że formuła na pewno już nie jest tautologią. czy też ani tym. na razie jeszcze przy pomocy „zwykłej” metody polegającej na badaniu wszystkim możliwych podstawień zer i jedynek.1. czy dana formuła jest tautologią lub kontrtautologią często już po rozpatrzeniu jednego przypadku. gdyby już w pierwszym przypadku pod głównym spójnikiem badanego schematu pojawiło się zero? Oczywiście wiedzielibyśmy. czy jest ona tautologią. 1. Wiedzę tę uzyskalibyśmy już po rozpatrzeniu jednego 31 . Ogólna idea metody skróconej. Przedstawiona powyżej metoda badania statusu logicznego formuły (tego. Poznana metoda badania formuł. ŁYK TEORII.

czy tautologią jest formuła (p → q) → (p ∨ q). a fałszywa alternatywa w drugim.przypadku. „p” musi być 1. Przykład: Zbadamy przy pomocy metody skróconej. aby wykluczyć możliwość. że formuła nie jest tautologią.: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 1 0 ŹLE!!! 32 . że formuła jest tautologią. aby pod głównym spójnikiem pojawiło się zero. a następnik fałszywy. więc nie było by potrzeby rozważania kolejnych. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE METODY SKRÓCONEJ. zobaczymy. Gdy spojrzymy teraz do tabelki dla implikacji. musielibyśmy znaleźć takie podstawienia zmiennych. Moglibyśmy udzielić w 100% pewnej odpowiedzi – badana formuła nie jest tautologią.2. 1. a zera pod wszystkimi „q”. Od tego więc zaczniemy: (p → q) → (p ∨ q) 0 Wiemy zatem. że może być ona fałszywa tylko w jednym przypadku – mianowicie jej poprzednik musi być prawdziwy. Dokładniejszy opis metody skróconej najlepiej przedstawić jest na przykładzie. np. wpisują jedynki pod wszelkimi możliwymi zmiennymi „p” w formule. że w poszukiwanym przez nas przypadku 0 musiałoby pojawić się pod spójnikiem implikacji. Otrzymujemy więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 Uwaga na błędy! Niektórzy początkujący adepci logiki widząc w tabelce. Na powyższej obserwacji opiera się właśnie skrócona metoda zero-jedynkowa. Aby więc w naszym przykładzie 0 mogło się pojawić tam. Gdybyśmy chcieli już w pierwszej linijce stwierdzić. że aby implikacja była fałszywa. Polega ona bowiem na poszukiwaniu już w pierwszym podejściu takich podstawień zer i jedynek dla zmiennych zdaniowych. a „q” – 0. gdzie je postawiliśmy. prawdziwa musiałaby okazać się implikacja w pierwszym nawiasie.4.

Musimy wpisać zera pod obydwiema zmiennymi zdaniowymi: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 00 0 W tym momencie dowiedzieliśmy się. a więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 DOBRZE W pierwszym nawiasie otrzymaliśmy jedynkę przy implikacji. Mamy tu fałszywą alternatywę. W tabelce dla alternatywy widzimy. Wszystko się zgadza. Tak więc już w pierwszej linijce pokazaliśmy. W tabelce dla tego spójnika widzimy. Sprawdzamy zatem w tabelce. Jeżeli gdzieś mogła wkraść się jakaś nieprawidłowość. 33 . Pozostaje nam jeszcze sprawdzić. Ponieważ nie wiemy. implikacja taka jest prawdziwa. to jedynie w ostatnim kroku – tam gdzie przepisaliśmy wartości zmiennych p i q. Jako że wartości te muszą być oczywiście takie same w całym wyrażeniu (nie może być tak. czy implikacja może być prawdziwa (tak wyszło w naszym przykładzie). ale alternatywa p ∨ q (i to ona musi być fałszywa). gdy jej poprzednik i następnik są fałszywe (te wartości zmiennych przepisaliśmy z drugiego nawiasu). ale cała implikacja p → q (i to właśnie cała ta implikacja powinna posiadać wartość 1). ponieważ wcześniej wszędzie wpisywaliśmy wartości logiczne wprost z tabelek. Tu zatem nie mamy żadnego wyboru. że wpisaliśmy wartości logiczne we wszystkie możliwe miejsca. zostawiamy na razie tę implikację i przechodzimy do drugiego nawiasu.Jest to oczywiście błąd. a w drugim fałszywe). aby jedno zdanie było w jednym miejscu prawdziwe. jakie powinny być wartości logiczne zmiennych p i q. że jedynka może się przy nim pojawić w trzech różnych sytuacjach. że badana formułą może okazać się schematem zdania fałszywego. który wariant wybrać. gdzie zmienne p i q występują: (p → q) → (p ∨ q) 0 1 0 0 00 0 Widzimy. W naszym konkretnym przypadku poprzednikiem nie jest pojedyncze zdanie p. W innych miejscach formuły też wszystko musi się zgadzać. a zatem nie jest ona na pewno tautologią. przepisujemy je we wszystkie miejsca. zaś następnikiem nie proste zdanie q. czy wszystko się zgadza. jako dowolny poprzednik i następnik implikacji. Zmienne „p” i „q” z tabelki należy rozumieć umownie. że jest ona fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe.

Aby stwierdzić. W tym 34 . musimy teraz jeszcze sprawdzić. że formuła nie jest tautologią. My natomiast pokazaliśmy jedynie. czy formuła jest kontrtautologią wymagałoby obecnie posłużenia się metodą skróconą w inny sposób lub zastosowania metody zwykłej. a zatem. (p ∧ q) → (p → q) 0 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy zero przy implikacji. że nie jest ona tautologią. czy formuła może stać się schematem zdania fałszywego. czy wartości. że schemat jest kontrtautologią. Nie znaczy to jednak. gdzie te zmienne występują: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 Podobnie jak poprzednio. że taka sytuacja możliwa jest tylko w jednym przypadku – oba człony koniunkcji muszą być prawdziwe: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 0 Skoro znamy już wartości zmiennych p i q przepisujemy je wszędzie. iż jest ona kontrtautologią. Sprawdzenie. Na razie wiemy tylko i wyłącznie. że w takim przypadku prawdziwy musi być poprzednik implikacji (a więc koniunkcja w pierwszym nawiasie). Z tabelki widzimy. czy pod głównym spójnikiem może pojawić się 0. Z tabelki dla tego spójnika wiemy. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy skróconej metody. które wpisaliśmy wcześniej. że generuje on tylko i wyłącznie zdania fałszywe. musielibyśmy mieć pewność. które przepisaliśmy w ostatnim kroku zgadzają się z tymi. a fałszywy następnik (implikacja w drugim nawiasie): (p ∧ q) → (p → q) 0 1 0 W pierwszym nawiasie mamy prawdziwą koniunkcję.Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie wykazaliśmy jedynie. że daje on takie zdanie w przynajmniej jednym przypadku. czy tautologią jest formuła: (p ∧ q) → (p → q) Jak zawsze w metodzie skróconej zaczynamy od sprawdzenia.

A skoro pod głównym spójnikiem nie może być nigdy 0. że nasze założenie nie daje się utrzymać. aby założone 0 faktycznie mogło wystąpić.momencie natykamy się na coś dziwnego. dobrze jest prześledzić cały tok rozumowania od samego początku. to znaczy że zawsze jest tam 1. Następnie wyciągaliśmy z tego konsekwencje. Postępując w ten sposób doszliśmy do sprzeczności. udowodniliśmy. jak można to było zrobić inaczej. w jaki rozwiązany został powyższy przykład. co nie ma prawa wystąpić: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 O czym może świadczyć pojawienie się sprzeczności? Aby to zrozumieć. ponieważ prowadziłoby to do sprzeczności. Również w drugim nawiasie mamy bowiem tylko jedną możliwość wpisania kombinacji zer i jedynek. a to z kolei świadczy. a następnie 1 przy jej poprzedniku i 0 przy następniku: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Zauważmy teraz. nie jest jedynym możliwym. której zarówno poprzednik. że badana formuła jest tautologią. Wynika z tego. Aby umieszczona tam implikacja była fałszywa. Zero pod głównym spójnikiem nie może się pojawić. wpisując 0 pod główną implikacją. że nie może wygenerować on zdania fałszywego. Rozpoczynamy tak samo. prawdziwy musi być jej poprzednik. wpisując wartości. Tautologiczność formuły wykazana została w jednej linijce. a fałszywy następnik: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 1 0 0 35 . Okazuje się otrzymaliśmy fałszywą implikację. że wcale nie musimy zaczynać od prawdziwej koniunkcji w pierwszym nawiasie. że badany schemat zawsze daje zawsze zdania prawdziwe. Ale przecież sytuacja taka jest całkowicie niezgodna z tabelkami! Otrzymaliśmy ewidentną sprzeczność – coś. Po prostu zamiast pokazywać. UWAGA! Sposób. Zobaczmy. jak i następnik są zdaniami prawdziwymi. które musiałyby by się pojawić. Założyliśmy na początku 0 pod głównym spójnikiem całej formuły.

czy formuła może choć w jednym przypadku wygenerować zdanie fałszywe. (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Ponieważ dla właściwego posługiwania się skróconą metodą zero-jedynkową ważne jest zrozumienie całego toku rozumowania z nią związanego. aby sprawdzić. Wracając do omawianego przykładu. w taki sposób w jaki musiałyby one występować. Taka sytuacja oczywiście nie jest możliwa. zobaczmy jeszcze inny sposób. że obu nawiasach mamy tylko jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 jedynek. w zależności od tego. więc je od razu jednocześnie wpisujemy: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Tym razem również sprzeczność wystąpiła.Gdy przepiszemy teraz otrzymane wartości zmiennych do pierwszego nawiasu otrzymamy: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Okazuje się. w jakiej kolejności wpisywaliśmy symbole 0 i 1 do formuły. czy formuła jest tautologią przy pomocy metody skróconej. w jaki sprzeczność mogła się ujawnić. choć może nie jest to widoczne na pierwszy rzut oka. Następnie wpisujemy zgodnie z tabelkami dla odpowiednich spójników symbole 0 i 1. zaczynamy od postawienia symbolu 0 pod głównym spójnikiem. co wiemy na pewno. gdzie pojawi się sprzeczność. przedstawimy go jeszcze raz. nie jest istotne. Zmienna q okazuje się w jednym miejscu reprezentować zdanie prawdziwe. tyle że w innym miejscu: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Użyteczna wskazówka: Gdy sprawdzamy. a jednocześnie w innym fałszywe. Zaczynamy tak jak poprzednio: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Teraz zauważamy. że tym razem również otrzymujemy sprzeczność. Czyniąc to wpisujemy tylko to. czy schemat jest tautologią. Często może ona wystąpić w różnych miejscach. aby zero pod głównym spójnikiem mogło się pojawić. Gdy chcemy dowiedzieć się. Gdy w jakimś miejscu mamy 36 .

DO ZAPAMIĘTANIA. 4. Zakładamy 0 pod głównym spójnikiem. Sprawdzamy. oznacza to. a zatem jest ona tautologią. to znaczy. Gdy natomiast w formule pojawi się sprzeczność. Pierwsze utrudnienie mogą spowodować obecne w nich negacje. że nie może ona wygenerować zdania fałszywego (przyjęte na początku założenie nie daje się utrzymać). a wiec nie jest ona tautologią. wpisując 0 i 1. czy w naszej formule nie pojawiła się przypadkiem sprzeczność (czy wszystko jest zgodne z tabelkami. Jeżeli sprzeczności nigdzie nie ma. czy też nie). gdzie dana zmienna występuje w formule.dwie lub trzy możliwości wpisania symboli. Uwaga na negacje. gdzie w ostatnim kroku przepisaliśmy wartości zmiennych. 1. czy wszystko się zgadza z tabelkami (czy nie ma sprzeczności). Ogłaszamy wynik według recepty: jest sprzeczność – formuła jest tautologią. 2. że formuła może okazać się schematem zdania fałszywego (takie założenie na początku przyjęliśmy wpisując 0 pod głównym spójnikiem). Jeszcze raz cała procedura w telegraficznym skrócie: 1. przepisujemy go wszędzie tam. Przykład: (p → q) → (~ q → ~ p) 37 . Jeżeli sprzeczność (niezgodność z tabelkami) ma się gdzieś pojawić. Na końcu sprawdzamy. gdzie jest tylko jedna możliwość.3.4. Gdy symbol 0 lub 1 pojawi się pod jaką zmienną zdaniową. nie wpisujemy tam chwilowo nic i przechodzimy dalej. tam gdzie istnieje tylko jedna możliwość ich wystąpienia. to dzieje się to na ogół tam. Badane przez logików formuły są na ogół bardziej skomplikowane od omówionych w powyższych przykładach. Wyciągamy z przyjętego założenia wszelkie konsekwencje. szukając miejsca. nie ma sprzeczności – formuła nie jest tautologią. 3. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI.

musi być prawdziwy. korzystając z tabelki dla negacji. czy tautologią jest formuła (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) Główny spójnik stanowi tu alternatywa. że prawdziwe musi być q: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0 Przepisujemy otrzymane wartości p i q do drugiego nawiasu: 38 . możemy wpisać wartości zdań p i q: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 10 0 01 Po przepisaniu otrzymanych wartości do pierwszego nawiasu otrzymujemy sprzeczność: implikacja o prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku nie może być prawdziwa: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Badana formuła jest zatem tautologią. Aby implikacja była fałszywa. a następnik fałszywy. a więc jedynkę wskazującą na jego prawdziwość wpisujemy nad jego głównym spójnikiem – negacją. Poprzednikiem jest zdanie złożone ~ q. a jej następnik – ~ q.Rozpoczynamy od postawienia 0 pod głównym spójnikiem i wyciągamy z tego pierwszą konsekwencję: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 0 Jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 mamy w drugim nawiasie. Przykład: Zbadamy. która jest fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 0 0 0 W pierwszym nawiasie mamy tylko jedną możliwość: aby implikacja była fałszywa jej poprzednik – p. Ważne jest tu jednak poprawne określenie co jest poprzednikiem i następnikiem badanej implikacji. Z tego ostatniego możemy od razu wpisać. podobnie następnikiem jest złożone zdanie ~ p i tu również wskazujące jego fałszywość 0 wpisujemy pod negacją: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 1 0 0 Dopiero w tym momencie. fałszywy. jej poprzednik musi być prawdziwy.

W takim razie prawdziwe musi być oczywiście r: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 1 0 0 001 39 . że prawdziwy jest jej poprzednik – czyli p. a następnik fałszywy – symbole jedynki i zera wpisujemy więc pod głównymi spójnikami każdego z wyrażeń w kwadratowych nawiasach: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 W przypadku prawdziwej alternatywy w pierwszym nawiasie mamy trzy możliwości. czy ostatecznie wystąpiła sprzeczność. Członami koniunkcji w drugim nawiasie są: ~ p oraz q. W takich dłuższych formułach trzeba szczególną uwagę zwracać na wpisywanie symboli wartości logicznych we właściwe miejsca oraz na dokładne badanie. W dłuższych formułach pewne utrudnienia sprawić może wielość nawiasów wskazujących hierarchię spójników.(p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 1 01 To jeszcze nie koniec zadania. ponieważ nie mamy wpisanej wartości negacji p. Negacja p jest fałszywa. Badana formuła nie jest tautologią. a fałszywy następnik – czyli alternatywa w nawiasie. W przypadku fałszywej implikacji w drugim nawiasie kwadratowym możemy wpisać. Formuły z większą ilością nawiasów. to jego negacja musi być fałszywa: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0101 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. a q prawdziwe – koniunkcja takich zdań (0 i 1) zgodnie z tabelkami musi być fałszywa. więc na razie pomijamy to miejsce. Skoro jednak samo p jest prawdziwe. Aby implikacja była fałszywa. to jej poprzednik musi być prawdziwy. Przykład: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] Głównym spójnikiem badanej formuły jest implikacja wiążąca wyrażenia w kwadratowych nawiasach. Z tego ostatniego faktu wnioskujemy o fałszywości obu członów alternatywy – q oraz ~ r.

gdzie byłaby tylko jedna możliwość wpisania zer i jedynek. Często jednak okazuje się. Przykład: Sprawdzimy. Czasami może się wydawać. Gdy pozornie utkniemy. a następnie wartości implikacji w nawiasach okrągłych: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0 001 Teraz musimy sprawdzić. Wartości te zgadzają się wprawdzie z wartościami zdań tworzących te implikacje (nie może być inaczej – przecież na podstawie tych zdań obliczyliśmy wartość implikacji zgodnie z tabelkami). to zera przy implikacjach w okrągłych nawiasach.Otrzymane wartości zmiennych zdaniowych przepisujemy do wyrażenia w pierwszym kwadratowym nawiasie. że jest to tylko złudzenie i po bliższej analizie znajdujemy odpowiednie wyjście. Na ich podstawie obliczamy wartość ~ p. czy tautologią jest formuła: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] Po postawieniu zera przy głównej implikacji otrzymujemy jedynkę przy koniunkcji w pierwszym kwadratowym nawiasie oraz zero przy implikacji w drugim nawiasie kwadratowym. czy wszystko się zgadza. której są członami. Ostatnie wartości jakie wpisaliśmy. W tym właśnie miejscu tkwi sprzeczność – być może nie całkiem widoczna na pierwszy rzut oka: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0001 Badana formuła jest zatem tautologią. kolidują natomiast z wartością alternatywy. że w badanej formule nie ma takiego miejsca. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości obu jej 40 .

Jest to jednak tylko pozór. W pierwszym przypadku istnieje tylko jedna możliwość co do wartości drugiego członu (musi być 1). zobaczymy. a z fałszywości implikacji o prawdziwości p oraz fałszywości koniunkcji q ∧ r. Ogólnie rzecz biorąc implikacja jest prawdziwa w trzech różnych przypadkach. zauważmy jednak. Uwaga na błędy! Należy koniecznie zauważyć różnicę pomiędzy prawdziwą implikacją z prawdziwym poprzednikiem a prawdziwą implikacją z prawdziwym następnikiem. W dwóch pierwszych nawiasach okrągłych mamy prawdziwe implikacje.członów. że w każdym miejscu mamy po kilka możliwości wstawiania zer i jedynek. Wartość p możemy przepisać w miejsca. Tak więc w rzeczywistości mamy tylko jedną możliwość określenia wartości zmiennych q i r w badanych implikacjach – muszą być one prawdziwe: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 Po przepisaniu wartości q i r w inne miejsca. jest tylko jeden taki. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 0 1 1 1 1 1 0 1 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. gdy jest ona prawdziwa. kiedy prawdziwy jest jej poprzednik – w przypadku tym prawdziwy musi być również następnik implikacji. że wśród trzech przypadków. Gdy spojrzymy do tabelki dla implikacji. że my znamy obecnie również wartości poprzedników tych implikacji – są one prawdziwe. natomiast w drugim są dwie możliwości (0 lub 1): p→q 1 1 1 p→q ? 1 1 Podobna różnica zachodzi pomiędzy prawdziwymi implikacjami z fałszywym następnikiem i poprzednikiem: p→q 0 1 0 p→q 0 1 ? 41 . otrzymujemy ewidentną sprzeczność w koniunkcji q i r: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 10 1 Badana formuła jest więc tautologią. gdzie zmienne te występują.

którym jest tu alternatywa. Wpisujemy więc 1 pod q i przepisujemy ją tam. wnioskujemy o fałszywości obu jej członów: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 1 0 0 0 0 Znowu mamy fałszywą negację. a więc prawdziwa jest negowana przez nią formuła w nawiasie. otrzymujemy fałszywe obydwa człony alternatywy. czy tautologią jest formuła: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] Zaczynając od postawienia zera przy głównym spójniku. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 1 0 0 011 0 000 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. to prawdziwa musi być formuła. Natomiast z fałszywości alternatywy w nawiasie kwadratowym. Natomiast w przypadku prawdziwej alternatywy z fałszywym pierwszym członem mamy tylko jedną możliwość – drugi człon musi być prawdziwy. to fałszywe są oba jej człony. 42 . czyli negację formuły p → q (bo to stojąca przed nawiasem negacja jest tu głównym spójnikiem) oraz alternatywę w nawiasie kwadratowym: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 0 Skoro fałszywa jest negacja. Skoro natomiast fałszywa jest alternatywa p ∨ r.Zależności te powinny stać się jasne po dokładnym przeanalizowaniu tabelki dla implikacji. a zatem nie jest ona tautologią. do której negacja się odnosi. Przykład: Zbadamy. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 0 0 01 0 000 W pierwszym nawiasie mamy do czynienia z prawdziwą implikacją o fałszywym poprzedniku. Wartość zmiennej p przepisujemy tam. W takim wypadku nic jeszcze nie wiemy o następniku – zgodnie z tabelkami może być on albo fałszywy albo prawdziwy.

a jeden z jej członów fałszywy – wtedy. czy tautologią jest formuła: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q Po założeniu fałszywości całej formuły. Z prawdziwości koniunkcji wnioskujemy o prawdziwości obu jej członów: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 0 1 1 0 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. Wartość q oczywiście przepisujemy.Uwaga na błędy! W przypadku prawdziwej alternatywy również nie w każdym przypadku możemy obliczyć wartość drugiego członu na podstawie znajomości wartości jednego członu oraz całej formuły. gdy alternatywa jest prawdziwa. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 00 1 1 0 0 W tym momencie. na podstawie faktu. zgodnie z tabelkami drugi musi być prawdziwy: p∨q 011 p∨q 110 p∨q 11? p∨q ? 11 Podobnie w przypadku fałszywej koniunkcji możemy obliczyć wartość drugiego członu. tam gdzie jeszcze q się pojawia. że zupełnie nie wiadomo. tylko wtedy. co robić dalej. gdy pierwszy jest prawdziwy: p∧q 100 p∧q 001 p∧q 00? p∧q ?00 Gdy utkniemy poważniej. Jeden z członów tej koniunkcji jest fałszywy – a zatem. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 00 1 01 0 0 43 . zgodnie z tabelkami – cała koniunkcja musi być fałszywa. i przepisujemy ją. Jednakże przyjrzyjmy się bliżej koniunkcji q ∧ r. obliczamy wartość zmiennej p – 0. że prawdziwa implikacja z fałszywym następnikiem musi mieć fałszywy poprzednik. Możemy to uczynić jedynie wtedy... otrzymujemy 1 przy koniunkcji w nawiasie klamrowym i 0 przy q. Przykład: Sprawdzimy. tam gdzie p występuje w alternatywie p ∨ q.

podobnie jak przepisujemy wartości zmiennych: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 0 44 . {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 001 1 011 0 0 Ponieważ przy takich podstawieniach w powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Oto przypadki.Ponieważ prawdziwa alternatywa z fałszywym pierwszym członem musi mieć prawdziwy drugi człon. wpisujemy 1 pod zmienną r w formule p ∨ r i przepisujemy tę wartość do koniunkcji q ∧ r. że znamy wartość koniunkcji p ∧ q w ostatnim nawiasie. Możemy więc przepisać wartość tej koniunkcji. Zauważmy jednak. która to koniunkcja występuje też w jeszcze jednym miejscu. czy tautologią jest formuła: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) Pierwsze kroki są oczywiste i wyglądają następująco: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 W tym miejscu mogłoby się wydawać. Przykład: Sprawdzimy. prawdziwości jednego z członów alternatywy. WARTO ZAPAMIĘTAĆ. że wszędzie mamy po kilka możliwości wpisania zer i jedynek. nie jest ona tautologią. gdzie można obliczyć wartość zdania złożonego na podstawie tylko jednego z jego członów: p∧q 00 p∨q 11 p→q 0 1 p∧q 0 0 p∨q 11 p→q 1 1 Ogólnie – obliczenie wartości całego zdania złożonego jest możliwe na podstawie: fałszywości jednego z członów koniunkcji. fałszywości poprzednika implikacji oraz prawdziwości następnika implikacji.

że nigdzie nie ma jednej możliwości wpisania zer i jedynek? Należy wówczas sprawdzić następujące rzeczy: – czy przepisałem wszystkie wartości zmiennych w inne miejsca. Mamy wtedy fałszywą koniunkcję z prawdziwym jednym członem – a zatem fałszywy musi być jej człon drugi – q. gdy „utknę” i wydaje się.Skoro koniunkcja p ∧ q jest fałszywa. – czy możliwe jest gdzieś wpisanie wartości przy spójniku na podstawie znajomości wartości logicznej jednego z jego członów. a zatem badana formuła nie jest tautologią. 45 . na przykład gdy głównym spójnikiem jest równoważność. gdzie zmienne występują. gdy znane są wartości obu ich członów. Dwie możliwości od samego początku. i przepisać ją: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 0 1 1 1 1 1 0 0 Teraz możemy z łatwością obliczyć wartość p w implikacji r → p (1) i przepisać ją do obu koniunkcji p ∧ q. – czy wpisałem wartości zmiennych. PRAKTYCZNA RADA: Co zrobić. gdy obliczone są wartości zmiennych (przy negacji jest zawsze tylko jedna możliwość). – czy możliwe jest obliczenia wartości członu jakiegoś spójnika na podstawie znajomości wartości drugiego członu oraz całego zdania. gdy obliczone są wartości ich negacji lub wartości negacji. – czy wpisałem wartości przy spójnikach dwuargumentowych. Czasem już na początku mamy dwie możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. to jej negacja musi być prawdziwa. – czy można gdzieś przepisać wartość całego zdania złożonego. {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 10 0 1 1 1 11 1 0 100 Przy takich podstawieniach nie ma żadnej sprzeczności. Na podstawie prawdziwości implikacji w nawiasie kwadratowym oraz prawdziwości jej poprzednika możemy obliczyć wartość r – 1.

Otrzymujemy tu sprzeczność. Wartość logiczna zdań r i p jest oczywiście odwrotna do wartości ich negacji: 1 0 1110 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Po przepisaniu wartości zmiennych do lewej strony równoważności otrzymujemy: 1 1 1 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Pozostaje nam jeszcze obliczenie wartości implikacji q → r. że prawdziwy musi być jej poprzednik. co wpisaliśmy na końcu. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości jej członów. czyli koniunkcja q ∧ ~ r. implikacja ta powinna być fałszywa: 1 1 10 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Teraz musimy sprawdzić. Z fałszywości implikacji wiemy.Przykład: [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] Sprawdzenie. czy powyższa formuła może być schematem zdania fałszywego wymaga rozpatrzenia dwóch możliwości: 1 0 0 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 W przypadku „górnym” zacząć należy od prawej strony. co jest niemożliwe przy prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 46 . a następnik fałszywy. Fałszywa implikacja q → r jest jednocześnie następnikiem implikacji w nawiasie kwadratowym o poprzedniku p. czy to. natomiast fałszywy następniki – ~ p. nie stoi w sprzeczności z wartościami obliczonymi wcześniej. Ponieważ jej poprzednik jest prawdziwy. ponieważ cała implikacja w kwadratowym nawiasie wyszła nam prawdziwa.

Należy pamiętać. niczego jeszcze nie przesądza. „dolny” przypadek. że sprawdzanie tautologiczności formuły przy pomocy metody skróconej polega na stwierdzeniu niemożliwości wygenerowania przez dany schemat zdania fałszywego.Uwaga na błędy! Otrzymanie sprzeczności w jednym z rozpatrywanych przypadków nie stanowi jeszcze dowodu. wyeliminowanie jednego z nich (co dotąd zrobiliśmy). czy tautologią jest następująca formuła: [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] Tu również głównym spójnikiem jest równoważność. Przykład: Zbadamy teraz. że niemożliwe jest wygenerowanie przez badaną formułę zdania fałszywego na żaden z dwóch teoretycznie możliwych sposobów. Musimy teraz zbadać drugi. Tu oczywiście rozpoczynamy od lewej strony. gdy okazało się. iż badana formuła jest tautologią. a otrzymane wartości zmiennych przepisujemy do strony prawej. a następnie koniunkcji q ∧ ~ r. możemy stwierdzić. która może dać zdanie fałszywe w dwóch przypadkach: 1 0 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 47 . że schemat ten jest tautologią. 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 1 0 1 1 Po obliczeniu wartości negacji zdań r oraz p. otrzymujemy sprzeczność z prawej strony równoważności: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 11 10 1 01 Dopiero teraz. Ponieważ w badanym przykładzie już na samym początku stwierdziliśmy istnienie dwóch przypadków w których formuła mogłaby okazać się schematem zdania fałszywego.

Badanie drugiej. Po obliczeniu wartości zmiennych i przepisaniu ich na stronę prawą otrzymamy: 1 0 10 0 0 0 1 0 1 1 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji q. że formuła jest tautologią – sprzeczność może pojawić się już wcześniej. „dolnej” możliwości nic tu zmieni. Bywa. że przy takim podstawieniu zer i jedynek w badanej formule nie występuje żadna sprzeczność. świadczącą o tym. Przykład: Zbadamy.W „górnym” przypadku należy rozpocząć od lewej strony. że nie musimy znać wartości wszystkich zmiennych. czyli r. aby stwierdzić. czy tautologią jest formuła: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) Po standardowo rozpoczętym sprawdzaniu formuły otrzymujemy: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 0 1 1 1 0 10 0 01 Teraz możemy obliczyć wartość koniunkcji q ∧ s na podstawie fałszywości jednego z jej członów oraz alternatywy p ∨ s na podstawie prawdziwości p: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 00 1 1 1 1 0 10 0 01 W pierwszym kwadratowym nawiasie mamy obecnie prawdziwą implikację z fałszywym następnikiem – a zatem fałszywy musi być również jej poprzednik. Po przepisaniu wartości r do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim sprzeczność. więc możemy go zaniechać. że badana formuła jest tautologią: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 0 1 00 1 1 1 1 0 0 10 0 01 48 . a więc na pewno nie jest tautologią. Pokazaliśmy zatem. że formuła ta może być schematem zdania fałszywego. Czasem nie trzeba wiedzieć wszystkiego. a następnie koniunkcji p ∧ ~ q oraz implikacji p → r na podstawie wartości logicznej ich członów: 1 0 10 0 0 0 11 1 0 1 10 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Okazuje się.

49 . czy tautologią jest bardzo krótka formuła (p ∨ q) → (r ∧ s). jaka pojawiła się w ostatnim przykładzie. (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 0 0 W takiej sytuacji wszędzie mamy po trzy możliwości. niemal natychmiast otrzymujemy: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 1 1 11 0 01 W obecnej sytuacji nie mamy żadnych informacji pozwalających określić wartość zdania oznaczanego przez q. jak i wtedy. że formuła może być schematem zdania fałszywego (nie ma w tym żadnej sprzeczności). tyle że obecnie wystąpiła już na początku badania formuły i z niejako „większym natężeniem”. Zauważmy jednak.. Może też zdarzyć się odwrotna sytuacja: sprzeczność nie pojawi się. Nie powinno to jednak nikogo szczególnie przestraszyć. choć na początku może wyglądać groźnie. Czasami może się zdarzyć i tak. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 111 11 0 01 lub [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 110 11 0 01 Gdy nic już nie wiadomo. pomimo że nie poznaliśmy wartości zmiennej s. Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem. W istocie jest to sytuacja taka sama. Przykład: Zbadamy. niezależnie jakie zdanie podstawilibyśmy za jakąś zmienną. wykażemy.. gdyby było ono fałszywe. że w jakimś momencie w badanej formule wszędzie są pod dwie lub nawet trzy możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. na pewno w badanej formule nie powstanie sprzeczność. W związku z tym możemy pod q wpisać dowolną wartość – cokolwiek bowiem tam wpiszemy.Zauważmy. że sprzeczność pojawiła się. że jakiekolwiek q by nie było. Przykład: Zbadamy. sprzeczność ta jest od s niezależna – wystąpiłaby zarówno gdyby zdanie oznaczane przez s było prawdziwe. czy tautologią jest formuła: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p.

Przypomnijmy sobie jednak istotę skróconej metody zero-jedynkowej. Polega ona na poszukiwaniu takich podstawień zer i jedynek, aby formuła dała zdanie fałszywe. Tutaj już na pierwszy rzut oka mamy takich możliwości sporo – wystarczy zatem wybrać dowolną z nich i wpisać, na przykład: (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 10 0 000 W ten sposób pokazujemy, że formuła nie jest tautologią, ponieważ stała się schematem zdania fałszywego. Równie dobrym rozwiązaniem byłoby też na przykład takie: (p ∨ q) → (r ∧ s) 011 0 001

1.4.4. KONTRTAUTOLOGIE.
Jak dotąd stosowaliśmy metodę skróconą do badania, czy formuła jest tautologią. Gdy przy jej pomocy odkrywaliśmy, że formuła tautologią nie jest, nie wiedzieliśmy jeszcze, czy jest ona kontrtautologią, czy też może być schematem zarówno zdań prawdziwych, jak i fałszywych. Teraz zobaczymy, jak sprawdzić przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią. Procedura sprawdzania, czy formuła jest kontrtautologią różni się od sprawdzania tautologiczności jedynie wstępnym założeniem. Jak wiemy, kontrtautologia, to schemat dający wyłącznie zdania fałszywe. Aby zbadać przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią, musimy więc sprawdzić, czy może ona przynajmniej raz wygenerować zdanie prawdziwe. W praktyce wygląda to tak, że stawiamy 1 przy głównym spójniku zdania i znanymi już sposobami wyciągamy z tego wszelkie konsekwencje. Jeśli okaże się na końcu, że otrzymaliśmy sprzeczność, będzie to świadczyło, że formuła nie może być schematem zdania prawdziwego, a zatem jest kontrtautologią. Brak sprzeczności pokaże, że formuła przynajmniej raz może wygenerować zdanie prawdziwe, a więc nie jest kontrtautologią.

Przykład: Zbadamy, czy kontrtautologią jest formuła: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)]. Ponieważ głównym spójnikiem badanego schematu jest negacja, musimy sprawdzić, czy istnieje możliwość, aby przy negacji tej pojawiła się wartość 1.

50

~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 W kolejnych krokach wyciągamy wszelkie konsekwencje z przyjętego założenia. Jeżeli negacja ma być prawdziwa, to całe zdanie, do którego się ona odnosi (czyli alternatywa w kwadratowym nawiasie) musi być fałszywe. Jeśli fałszywa jest alternatywa, to fałszywe muszą być oba jej człony (zdania w nawiasach okrągłych). Otrzymujemy więc: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 0 0 0 1 W tym momencie mamy dwa miejsca, w których istnieje tylko jedna możliwość kombinacji zer i jedynek; nie jest istotne, od którego z nich zaczniemy. Gdy obliczymy najpierw wartość członów alternatywy w pierwszym nawiasie otrzymamy: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 Po przepisaniu wartości zmiennych p i q do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim ewidentną sprzeczność: implikacja z fałszywym poprzednikiem i prawdziwym następnikiem nie może być fałszywa. ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 0 1 Widzimy zatem, że nie jest możliwa sytuacja, aby badana formuła okazała się schematem zdania prawdziwego; jest więc ona na pewno kontrtautologią. Zauważmy na marginesie, że gdybyśmy najpierw obliczyli wartość członów implikacji w drugim nawiasie (gdzie też była tylko jedna możliwość), to otrzymalibyśmy sprzeczność przy alternatywie ~ p ∨ q.

Przykład: Zbadamy czy kontrtatulogią jest formuła {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r). Zaczynamy od postawienia symbolu 1 przy głównym spójniku, którym jest tu koniunkcja pomiędzy nawiasem klamrowym a okrągłym. Z prawdziwości tej koniunkcji wnosimy o prawdziwości obu jej członów, czyli koniunkcji w nawiasie klamrowym i implikacji w okrągłym: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 1 1 Ponieważ prawdziwa jest koniunkcja w nawiasie klamrowym, prawdziwe muszą być oba jej człony: implikacja p → q oraz negacja wyrażenia w nawiasie kwadratowym. Jeżeli

51

prawdziwa jest negacja, to oczywiście fałszywe musi być zdanie, do którego się ona odnosi, czyli implikacja (p ∨ r) → q. Z kolei, jeśli fałszywa jest implikacja, to prawdziwy musi być jej poprzednik, a fałszywy następnik: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 11 1 0 0 1 1 Obliczoną wartość zmiennej q przepisujemy we wszystkie miejsca, gdzie zmienna ta występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 0 11 1 0 0 1 01 Jedyne miejsce, w którym możemy coś wpisać ze stuprocentową pewnością, to pierwszy nawias okrągły. Jeżeli implikacja jest prawdziwa i jednocześnie ma fałszywy następnik, to fałszywy musi być również jej poprzednik. Oznaczamy więc p jako zdanie prawdziwe i przepisujemy tę wartość tam, gdzie jeszcze zdanie to występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 01 0 0 1 01 Obecnie możemy obliczyć wartość r w alternatywie p ∨ r. Jeżeli alternatywa jest prawdziwa, a jeden jej człon jest fałszywy, to prawdziwy musi być człon drugi. Wpisujemy więc 1 przy zmiennej r i przepisujemy tę wartość pod r w implikacji w ostatnim nawiasie: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 011 0 0 1 0 1 1 Ponieważ nigdzie nie występuje tu sprzeczność, pokazaliśmy, że badana formuła może być schematem zdania prawdziwego, a więc nie jest kontrtautologią.

1.4.5. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.
Czy przy pomocy metody skróconej można od razu, „w jednej linijce” stwierdzić status logiczny formuły – zbadać czy jest ona tautologią, kontrtautologią czy też żadną z nich? To zależy jak na to spojrzeć. Badanie czy formuła jest tautologią wymaga innego założenia, niż badanie czy jest kontrtatulogią, więc w zasadzie należy zbadać przynajmniej dwie możliwości. Jednakże, gdy otrzymamy wynik „pozytywny” (to znaczy, że formuła jest tautologią lub jest kontrtautologią), to wiemy od razu, że nie jest ona niczym innym. Gdy natomiast otrzymamy wynik „negatywny”, to wiemy jedynie, że formuła czymś nie jest, dalej nie znając jej dokładnego statusu logicznego. 52

Czy formuła może „nie dać” się sprawdzić, czy jest tautologią lub kontrtautologią przy pomocy metody skróconej? Sprawdzić przy pomocy metody skróconej da się zawsze. Jednakże czasami już na początku może pojawić się kilka możliwości do zbadania (na przykład gdyby ktoś chciał sprawdzić, czy tautologią jest formuła z koniunkcją jako głównym spójnikiem). W takich wypadach metoda skrócona może stać się nieefektywna i wcale nie mniej pracochłonna od metody „zwykłej”.

53

p∨~p 00 01 Ponieważ schemat zdania okazał się tautologią. że zdanie p musi być jednocześnie prawdziwe i fałszywe. PRAWDA LOGICZNA I ZDANIA WEWNĘTRZNIE SPRZECZNE. CZY ZDANIE JEST PRAWDĄ LOGICZNĄ LUB FAŁSZEM LOGICZNYM. że zdanie to jest prawdą logiczną.1. jeśli schemat tautologią nie jest. Formuła p ∨ ~ p jest tautologią – gdybyśmy chcieli postawić 0 pod jej głównym spójnikiem.5. Przykład: Zbadamy bardzo proste zdanie: Jutro będzie padać lub nie będzie padać. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. to zdanie takie nazywamy prawdą logiczną. Jeśli schemat jakiegoś zdania języka naturalnego jest tautologią. niezależnie od treści zdań składowych. Schemat tego zdania. okazało by się. Łatwo zauważyć. ŁYK TEORII. 1. czy schemat jest tautologią. że 54 . zdanie nie jest również prawdą logiczną. Sprawdzenie. że jest ono prawdą logiczną. a więc otrzymalibyśmy sprzeczność. Jeżeli schemat badanego zdania okaże się tautologią. stwierdzamy. to o zdaniu Jutro będzie padać lub nie będzie padać możemy powiedzieć. to oczywiście p ∨ ~ p.2. 1.1. Zdanie będące prawdą logiczną jest prawdziwe ze względu na znaczenie tylko i wyłącznie użytych w nim spójników logicznych.5. których schematy są kontrtautologiami nazywamy fałszami logicznymi lub zdaniami wewnętrznie sprzecznymi. Zdania. Zdania takie są fałszywe na mocy samych spójników logicznych. czy zdanie jest prawdą logiczną jest bardzo proste i wymaga połączenia dwóch umiejętności: zapisywania schematu zdania oraz sprawdzania.5.

to nie jest zakochany. Piszemy schemat zdania pamiętając o zastępowaniu tych samych zdań prostych tymi samymi zmiennymi: (p → q) → (~ q → ~ p) p – Jan jest zakochany. q – Jan jest zazdrosny. 55 . Przykład: Sprawdzimy. że formuła nie może stać się schematem zdania fałszywego. Nasz prezes jest mądrym człowiekiem lub nie jest on mądrym człowiekiem itp. a następnie zbadaniu. czy dane zdanie jest wewnętrznie sprzeczne jest równie proste. to jeśli Jan nie jest zazdrosny. czy powyższa formuła jest tautologią: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Okazuje się. Zauważmy. Następnie sprawdzamy. że jeśli Jan jest zakochany. czy prawdą logiczną jest zdanie: Jeśli ten kamień jest diamentem. (p → q) ∨ (~ p → ~ q) 1 0 0 0 01 0 10 Ponieważ schemat okazał się tautologią. że takie bezwzględnie prawdziwe wyrażenia otrzymamy podstawiając dowolne zdanie za zmienną p w schemacie p ∨ ~ p. zdanie stwierdza coś.faktycznie zdanie to nie może okazać się fałszywe – cokolwiek stanie się jutro. niezależnie jaka będzie pogoda. to nie przecina szkła. czy jest on kontrtautologią. co na pewno się wydarzy. Sprawdzenie. Przykład: Sprawdzimy. a zatem jest tautologią. Jak łatwo się domyślić polega ono na napisaniu schematu zdania. badane zdanie jest prawdą logiczną. na przykład Zdam egzamin lub nie zdam egzaminu. to przecina szkło lub jeśli nie jest diamentem. czy prawdą logiczną jest zdanie: O ile jest tak. W związku z tym badanie zdanie jest prawdą logiczną. to jest zazdrosny.

ale ja jestem za i jestem przeciw jest wewnętrznie sprzeczne. 56 . to nie jestem przeciw. samo zdanie jest wewnętrznie sprzeczne (jest fałszem logicznym).Przykład: Zbadamy czy zdanie Jeżeli jestem za. (p → ~ q) ∧ (p ∧ q) 1 1 01 1 1 1 1 Ponieważ schemat badanego zdania jest kontrtautologią.

czy jest możliwa sytuacja. a pod kreską schemat drugiego: schemat zdania A –––––––––––––– schemat zdania B Następnie sprawdzamy. uzależnione jest tylko i wyłącznie od obecnych w nich stałych logicznych (a więc. Stosunek wynikania uzależniony był tam od znaczenia słów „starszy” i „młodszy. a B fałszywe. 1. ŁYK TEORII. To czy z jednego zdania wynika logicznie drugie możemy łatwo sprawdzić przy pomocy metody zero-jedynkowej. od spójników logicznych). że z pewnego zdania A wynika (w szerokim znaczeniu tego słowa) zdanie B. Schematy te piszemy na ogół w specjalnej formie – schemat pierwszego nad kreską. gdy nie jest możliwa sytuacja. w przypadku wynikania logicznego to. Wpisujemy symbol 1 przy głównym spójniku zdania A. w przypadku gdy ze zdania A wynika zdanie B.1. czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. to i prawdziwe musi być drugie). w przypadku rachunku zdań. W tym celu musimy najpierw zapoznać się z pojęciem wynikania logicznego. mówiąc o tak zwanym wynikaniu logicznym. I tak na przykład.6. W przykładzie powyżej mieliśmy do czynienia z wynikaniem w szerokim sensie. aby zdanie A było prawdziwe. to gdy tylko A jest prawdziwe. gdy prawdziwe jest pierwsze zdanie. aby zdanie A było prawdziwe. ale nie z wynikaniem logicznym. aby pierwsze było prawdziwe. musimy najpierw napisać schematy obu zdań. a 0 przy głównym spójniku zdania B i wyciągamy z takich założeń wszelkie konsekwencje – podobnie jak to czyniliśmy 57 . Aby tego dokonać. bo nie jest możliwe. W logice pojęciem wynikania posługujemy się w bardzo ścisłym sensie. jak kto woli. aby zdanie A było prawdziwe. Mówimy. ujmując rzecz inaczej. WYNIKANIE LOGICZNE. Czyli. a B fałszywe. a jednocześnie B fałszywe. Posługując się schematami zdań oraz tabelkami zerojedynkowymi można sprawdzać poprawność logiczną prostych wnioskowań.6. że nie jest możliwa sytuacja. a drugie fałszywe (lub. podobnie jak sprawdzamy. również prawdziwe musi być B.1. ze zdania Jan jest starszy od Piotra wynika zdanie Piotr jest młodszy od Jana.

ze zdania A nie wynika logicznie zdanie B. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. będzie to wskazywać. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. Gdy okaże się. że sytuacja gdzie zdanie A jest prawdziwe.2. wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. a więc. Gdy natomiast wyciągając konsekwencje z przyjętego założenia dojdziemy do sprzeczności. gdy podatki nie są wysokie. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: p≡~q –––––––– q→~p p – gospodarka rozwija się dobrze. świadczy to. 58 . że ostatecznie nigdzie nie wystąpi sprzeczność. będzie to oznaczać.6. czy może ona wystąpić. 1. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. Przykład: Sprawdzimy. sprawdzamy. to gospodarka nie rozwija się dobrze. jeśli sprzeczności nie ma. zakładamy. zgodnie z definicją wynikania. jeżeli otrzymamy sprzeczność. że nie jest możliwe aby A było prawdziwe a B fałszywe. q – podatki są wysokie. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. a B fałszywe może zaistnieć. CZY Z JEDNEGO ZDANIA WYNIKA DRUGIE. DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie metoda badania czy z jednego zdania wynika zdanie drugie wygląda następująco: – – – – piszemy schematy zdań. ze zdania A nie wynika B. a drugie fałszywe. czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. a zatem. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE.przy badaniu tautologii i kontrtautologii.

to gospodarka nie rozwija się dobrze. a drugim fałszywym.Uwaga na błędy! Należy bezwzględnie pamiętać o zastępowaniu tych samych zdań prostych występujących w różnych miejscach przez te same zmienne. Możemy zatem powiedzieć. 110 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Widzimy zatem. gdy podatki nie są wysokie wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. a drugie fałszywe nie jest możliwa. 59 . że ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. a drugie fałszywe. że sytuacja aby pierwsze zdanie było prawdziwe. czy może zajść sytuacja. 1 p≡~q –––––––– q→~p 0 Z fałszywości implikacji możemy określić wartości logiczne zmiennych p oraz q i przenieść je do pierwszego zdania: 11 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Gdy na podstawie prawdziwości q obliczymy wartość prawej strony równoważności otrzymamy ewidentną sprzeczność – prawdziwą równoważność z jednym członem prawdziwym. Sprawdzamy teraz.

iż niektórzy nie zwracają uwagi na tę istotną różnicę i na zasadzie „coś z czegoś wynika” beztrosko dają odpowiedź: zdanie pierwsze wynika z drugiego. że w badanych schematach wszystko się zgadza – nie ma żadnej sprzeczności: 0 0 0 1 10 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 60 . czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) Sprawdzamy teraz. a następnie samych zmiennych p. wynika logicznie zdanie Jeśli impreza się nie udała. a drugie fałszywe. to był na niej Zdzisiek lub Wacek. 1 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 0 Z fałszywości implikacji na dole łatwo obliczamy wartości ~ r. oraz p ∨ q. okazuje się. Jest to bardzo duży błąd. to impreza się nie udała. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. czy z pierwszego zdania wynika zdanie drugie. a nie na odwrót. Zdarza się. Wartości tych zmiennych przenosimy do pierwszego zdania: 0 0 1 0 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 Po obliczeniu wartości koniunkcji p i q oraz negacji r. czy możliwa jest sytuacja. q i r.Uwaga na błędy! W opisany wyżej sposób sprawdzamy zawsze. Przykład: Sprawdzimy.

wynika logicznie zdanie Jeśli nie było Zdziśka i nie było Wacka. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. Stwierdzamy zatem. Jedno z ważniejszych twierdzeń logicznych. posługując się twierdzeniem o dedukcji. że w tym wypadku zdanie drugie nie wynika logicznie ze zdania pierwszego. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy twierdzenia o dedukcji czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. czy jest ona tautologią jest bardzo proste: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) 1 101 0 10 01 Otrzymana sprzeczność świadczy. 61 . iż ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. 1. że jak najbardziej możliwa jest sytuacja. że formuła jest tautologią.6. a więc. gdy formuła A → B jest tautologią. Formuła powstała z połączenia implikacją schematów zdań wygląda następująco: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) Sprawdzenie. Aby. głosi bowiem co następuje: ze zdania A wynika logicznie zdanie B wtedy i tylko wtedy. rozpatrywany już przykład – czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. Przykład: Sprawdzimy. musimy napisać schematy tych zdań. Jeśli formuła jest tautologią. to impreza się nie udała. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie.3. to oznacza to. to gospodarka nie rozwija się dobrze. Do sprawdzania. wykorzystać można również pojęcie tautologii. po czym sprawdzić.Brak sprzeczności świadczy. jeśli formuła tautologią nie jest. czy tak zbudowana formuła jest tautologią. tym razem przy pomocy twierdzenia o dedukcji. gdy podatki nie są wysokie. ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. a drugie fałszywe. sprawdzić czy z jednego zdania wynika drugie. następnie połączyć je spójnikiem implikacji. wynikanie nie zachodzi. to impreza udała się. tak zwane twierdzenie o dedukcji. zgodnie z twierdzeniem o dedukcji.

A zatem ze zdania pierwszego nie wynika logicznie zdanie drugie. że formuła nie jest tautologią.Po połączeniu implikacją schematów powyższych zdań otrzymujemy formułę: [(p ∧ q) → ~ p] → [(~ p ∧ ~ q) → r] Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem otrzymujemy ostatecznie: [(p ∧ q) → ~ r] → [(~ p ∧ ~ q) → r] 000 1 10 0 101 10 0 0 Brak sprzeczności świadczy. 62 .

to jest to właśnie wnioskowanie. Gdy badaliśmy. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. że oparte na tej regule wnioskowanie jest z logicznego punktu widzenia niepoprawne. iż dziś rano jaskółki nisko latają. iż jeśli jaskółki rano nisko latają. znany już z poprzedniego rozdziału. to taka. że mamy do czynienia z regułą dedukcyjną (niezawodną). to po południu będzie deszcz. albo po prostu regułą). Taki. Obecnie zajmiemy się wnioskowaniami z większą ilością przesłanek. Jeśli sytuacja taka może wystąpić (nigdzie nie pojawia się sprzeczność) to znaczy to. świadczy to. w którym pierwsze zdanie pełni rolę jedynej przesłanki. a zatem oparte na niej wnioskowanie jest poprawne. jeszcze o tym nie wiedząc. układ schematów nazywamy regułą wnioskowania (lub regułą inferencji. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). sprawdzaliśmy jednocześnie. w której wniosek wynika logicznie z przesłanek. WNIOSKOWANIA.1. Nazwa „reguła” mogłaby sugerować. Reguła dedukcyjna (niezawodna). poprawność bardzo prostego wnioskowania. 1. Sprawdzenie poprawności wnioskowania rozpoczynamy od napisania schematów wszystkich zdań wchodzących w jego skład. że jest to coś zawsze poprawnego – tak jednak nie jest. schemat wniosku pod kreską. oraz faktu. Wnioskowanie jest to proces myślowy. a drugie wniosku. Badanie logicznej poprawności wnioskowania wiąże się ściśle z pojęciem wynikania logicznego. iż wnioskowanie jest poprawne. czy możliwa jest sytuacja.1. że dana reguła jest niededukcyjna (zawodna). Gdy ktoś na podstawie wiary. dochodzi do wniosku. a to z kolei świadczy o tym. Mówimy bowiem. że dziś po południu będzie padać. natomiast w przypadku reguły niededukcyjnej (zawodnej) wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. Gdy natomiast założenie prawdziwości przesłanek i fałszywości wniosku doprowadzi do sprzeczności. a jednocześnie wniosek fałszywy. ŁYK TEORII.7.7. 63 . Schematy przesłanek piszemy nad kreską. Badanie dedukcyjności reguły przeprowadzamy sprawdzając. wśród reguł wyróżniamy bowiem reguły dedukcyjne (inaczej mówiąc niezawodne) i reguły niededukcyjne (zawodne). jeśli wniosek wynika logicznie z przesłanek. aby wszystkie przesłanki były prawdziwe.

DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie sprawdzenie poprawności wnioskowania wygląda następująco: – – piszemy schematy zdań w postaci reguły. „a więc” itp. a jednocześnie wniosek fałszywy: 1 1 p → (q ∨ r). wyglądają następująco: p → (q ∨ r). Wacka nie ma w barze. sprawdzamy. jeśli sprzeczności nie ma. Zatem Wacek nie dostał wypłaty. czy może ona faktycznie wystąpić. a więc. że reguła jest dedukcyjna (niezawodna): wniosek wynika logicznie z przesłanek. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI WNIOSKOWAŃ.7. a zatem badane wnioskowanie jest poprawne. zakładamy. czy reguła jest niezawodna. sprawdzamy.2. a wniosek fałszywy. Wniosek poznajemy zwykle po zwrotach typu „zatem”. to znak. We wnioskowaniu tym widzimy dwa zdania stanowiące przesłanki oraz oczywiście zdanie będące wnioskiem. świadczy to. a więc wnioskowanie jest logicznie niepoprawne. na której opiera się powyższe wnioskowanie. – wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. ~ q ––––––––––––– ~p Badając. – jeżeli otrzymamy sprzeczność. Przykład: Sprawdzimy poprawność wnioskowania: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. 1. czy wniosek wynika z przesłanek. Schematy zdań ułożone w formie reguły. czy możliwa jest sytuacja aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. że wszystkie przesłanki są prawdziwe. że reguła jest niededukcyjna (zawodna): wniosek nie wynika z przesłanek. ~ q ––––––––––––– ~p 0 64 .

Przykład: Zbadamy teraz poprawność wnioskowania będącego modyfikacją rozumowania z poprzedniego przykładu. Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. że fałszywa musi być alternatywa (q ∨ r). obliczamy wartość r – 1: 1 1 011 10 p → (q ∨ r). Zatem Wacek nie dostał wypłaty lub jest u Zenka. na której oparte jest wnioskowanie zaczynamy następująco: 1 1 p → (q ∨ r). Po bliższym przyjrzeniu się implikacji odkrywamy w niej sprzeczność: 1 1 000 10 p → (q ∨ r). a wniosek fałszywy. wpisujemy wartość 1 nad spójnikiem alternatywy. ponieważ fałszywe są oba jej człony. Powyższa reguła jest zatem zawodna. znając wartość alternatywy oraz jednego z jej członów – q. Wacka nie ma w barze. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 0 Następnie obliczamy wartości członów alternatywy we wniosku oraz wartość q. Na podstawie tych faktów możemy dać ostateczną odpowiedź. iż prawdziwa implikacja z prawdziwym poprzednikiem musi mieć prawdziwy następnik. aby przesłanki były prawdziwe. następnie przepisujemy te wartości i wiedząc. Wartości te przepisujemy do pierwszej przesłanki i stwierdzamy.Dalsze kroki. które musimy wykonać przedstawiają się następująco: obliczamy wartości zdań p oraz q na podstawie znajomości wartości ich negacji. wykazaliśmy że możliwa jest sytuacja. Badając regułę. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 65 . iż badane wnioskowanie nie jest poprawne. ~ q ––––––––––––– ~p 01 Ponieważ przy takich podstawieniach nie pojawia się nigdzie sprzeczność. czyli jej wniosek nie wynika z przesłanek.

podobnie jak przy sprawdzaniu czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. sprzeczności mogą pojawić się w różnych miejscach. UWAGA! Badając dedukcyjność reguł. Teraz łatwo obliczamy wartości p oraz q i przepisujemy je. a następnie przepisaniu wszędzie wartości r otrzymujemy: 1 0 1 0 01 p → (q ∧ ~ r). że prawdziwy musi być jej następnik – koniunkcja p ∧ ~ q. to jest nim „Lolek” a nie jest „Bolek”. Tak więc to „Tola” jest agentem. to jest nim też „Lolek” lub „Tola”. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji r.Pokazaliśmy. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 Oczywiście jest to równie dobre rozwiązanie. Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego wnioskowania: Jeśli „Lolek” jest agentem. a wniosek fałszywy. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––––– r Po założeniu prawdziwości przesłanek oraz fałszywości wniosku. Na przykład w powyższym przykładzie ostateczny wynik mógł wyglądać następująco: 1 1 010 10 p → (q ∨ r). q → (p ∨ r). a badane wnioskowanie poprawne. Reguła na której oparte jest powyższe wnioskowanie wygląda następująco: p → (q ∧ ~ r). to agentem jest też „Bolek”. Powyższa reguła jest zatem niezawodna. Po 66 . zaś nie jest nim „Tola”. Jeśli jednak „Tola” nie jest agentem. że tym razem nie jest możliwa sytuacja. Jeśli „Bolek” jest agentem. q → (p ∨ r). W trzeciej przesłance mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem stwierdzamy. aby przesłanki były prawdziwe.

~ r –––––––––––––––––––––– p Aby móc skorzystać z twierdzenia o dedukcji musimy zbudować implikację. a następnik – wniosek. Wnioskowanie jest więc poprawne. iż nie jest możliwa sytuacja. Jeśli zaś John nie zastrzelił Billa. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. bierzemy powstałe wyrażenie w nawias i łączymy koniunkcją z wziętą w nawias trzecią przesłanką. której poprzednik będą stanowić połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. Reguła na której opiera się wnioskowanie wygląda następująco: ~ p → q. Do sprawdzenia poprawności wnioskowania można również wykorzystać pojęcie tautologii. ~ q → (p ∨ r). której poprzednik stanowią połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. to zrobił to Ted lub Mike. następnie bierzemy wszystkie przesłanki w jeden największy nawias i łączymy to wyrażenie z wnioskiem przy pomocy symbolu implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 67 . a następnik – wniosek. Ale Mike nie zastrzelił Billa. to zrobił to John. a wniosek fałszywy. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Sprzeczność w pierwszej przesłance pokazuje. Przykład: Zbadamy przy pomocy twierdzenia o dedukcji następujące wnioskowanie: Jeżeli to nie Ted zastrzelił Billa. że reguła jest niezawodna (a zatem oparte na niej wnioskowanie poprawne) gdy tautologią jest implikacja. łączymy ją koniunkcją z wziętą w nawias drugą przesłanką. q → (p ∨ r).obliczeniu wartości koniunkcji w pierwszej przesłance oraz alternatywy w drugiej otrzymujmy: 1 1 00 10 0 1 110 101 1 110 p → (q ∧ ~ r). jak to czyniliśmy przy okazji sprawdzania. aby przesłanki były prawdziwe. w podobny sposób. Praktycznie czynimy to tak. że bierzemy w nawias pierwszą przesłankę. 1. Twierdzenie o dedukcji mówi bowiem.3. Zatem to Ted zastrzelił Billa.7.

aby dobrze zlokalizować główny spójnik poprzednika implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 1 0 0 Ponieważ mamy prawdziwą koniunkcję. czy formuła ta jest tautologią. Dedukcyjna (niezawodna) może być (lub nie być) reguła. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie badaliśmy niezawodność (dedukcyjność) reguły korzystając z pojęcia tautologii. ale wtedy musimy najpierw zbudować odpowiednią formułę. że reguła na której opiera się wnioskowanie jest zawodna. Nie wolno jednak mylić pojęć i mówić na przykład.Następnie sprawdzamy. a samo wnioskowanie niepoprawne. Ważne jest. z czego wnioskujemy o prawdziwości implikacji ~ p → q oraz ~ q → (p ∨ r). Ponieważ w powyższym schemacie mamy bardzo dużo nawiasów. to prawdziwe muszę być oba jej człony – koniunkcja w nawiasie klamrowym oraz ~ r. że reguła jest (bądź nie jest) tautologią. Podkreślmy więc: Tautologią może być (lub nie być) pojedyncza formuła. Formuła nie jest więc tautologią. trzeba to robić bardzo uważnie. Po przepisaniu jej oraz obliczeniu wartości ~ q i alternatywy p ∨ r otrzymujemy: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 01 1 00 0 110 0 0 Przy takim podstawieniu symboli 0 i 1 w badanej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. 68 . Wartości p i r możemy przepisać tam. Można badać dedukcyjność reguły korzystając z pojęcia tautologii. albo że formuła jest (lub nie jest) dedukcyjna. gdzie zmienne te jeszcze występują: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 0 0 110 0 0 W pierwszym nawiasie mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem możemy obliczyć wartość q – 1. Znowu mamy prawdziwą koniunkcję. z czego wnioskujemy. czyli ciąg formuł.

czy wniosek z niej wynika.. dwie. lub logicznie niepoprawne. 69 . a więc czy z jednego zdania wynika drugie zdanie. Wynikanie natomiast to związek mogący zachodzić pomiędzy przesłankami i wnioskiem.. Wnioskowania mogą mieć różną ilość przesłanek: jedną.7. gdy stosunek taki nie zachodzi. Czym wnioskowanie różni się od wynikania? Wnioskowanie to pewien proces myślowy zachodzący w głowie rozumującej osoby. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie? Praktycznie niczym się nie różni.4.. po prostu sprawdzamy. dziesięć.. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. sprawdzamy czy wniosek wynika logicznie z przesłanek. Mówiąc jeszcze inaczej: sprawdzenie. czy z jednego zdania wynika drugie zdanie jest po prostu sprawdzeniem poprawności wnioskowania mającego tylko jedną przesłankę. sześćdziesiąt itd. lub przykładowo zapisany na papierze.. Sprawdzając czy wnioskowanie jest poprawne. od sprawdzenia.. Czym różni się sprawdzenie poprawności wnioskowania.1. trzy. Gdy mamy wnioskowanie z tylko jedną przesłanką. Wnioskowanie może być logicznie poprawne – wtedy gdy między przesłankami a wnioskiem zachodzi stosunek wynikania.

(p ∧ q) ≡ ~ r. Można powiedzieć. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. reguła inferencji) ciąg formuł wśród których wyróżnione są przesłanki i wniosek. formuła p → q (p – nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni. p ∨ q → r może być rozumiane jako implikacja (p ∨ q) → r. 70 .: p. Np. Prawda logiczna – zdanie. Oparte na takiej regule wnioskowanie jest logicznie poprawne (dedukcyjne). dopuszczające kilka możliwości interpretacji. którego schematem jest tautologia. p ≡ ∨ q. natomiast wniosek schematem zdania fałszywego. Amfibolia – wyrażenie wieloznaczne. Kontrtautologia – formuła będąca schematem wyłącznie zdań fałszywych. iż formułą danego rachunku logicznego nazywamy każde poprawnie zbudowane wyrażenie tego rachunku.SŁOWNICZEK. ~ q. natomiast nie są formułami tego rachunku wyrażenia: p ~ q. Schemat główny tego zdania wygląda następująco: (~ p ∨ q) → ~ r. Formułami klasycznego rachunku zdań są np. q – nie pojadę na wakacje) nie jest jego schematem głównym. Formuła – według ścisłej definicji formuła jest to wyrażenie zawierające zmienne. że reguła jest schematem całego wnioskowania. Np. tak jak formuła jest schematem pojedynczego zdania. Fałsz logiczny – (zdanie wewnętrznie sprzeczne) – zdanie. w których nie jest jednoznacznie określony spójnik główny. Schemat główny zdania – jest to schemat zawierający wszystkie spójniki logiczne dające się wyodrębnić w zdaniu (najdłuższy możliwy schemat danego zdania). Mówiąc „schemat zdania” rozumiemy przez to na ogół domyślnie schemat główny. r – pojadę na wakacje). w przypadku zdania Jeżeli nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni to nie pojadę na wakacje. Reguła – (reguła wnioskowania. (p – zarobię wystarczająco dużo. → (p ∧ q). p ∨ ~ (r → s). Na gruncie rachunku zdań amfiboliami są wyrażenia. Reguła dedukcyjna – (reguła niezawodna) – reguła w której niemożliwe jest. q – obleję sesję na uczelni. W języku naturalnym amfibolią jest na przykład zdanie: Oskarżony zakopał łup wraz z teściową. bądź też jako alternatywa p ∨ (q → r). którego schematem jest kontrtautologia. Możemy również powiedzieć.

jeśli.. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). i. W klasycznym rachunku zdań zmienne zdaniowe symbolizowane są na ogół przez litery p. Wartość logiczna zdania – prawdziwość lub fałszywość zdania. że.. q. Zdaniami w sensie logicznym są tylko zdania oznajmujące. Spójnik logiczny – spójnikami logicznymi są wyrażenia nieprawda.wtedy i tylko wtedy w znaczeniu ściśle zdefiniowanym w tabelkach zerojedynkowych. W formule (p ∨ q) → r spójnikiem głównym jest implikacja. natomiast w ~ [(p ∨ q) → r] negacja. Wnioskowanie – proces myślowy. Tautologia – formuła będąca schematem wyłącznie prawdziwych zdań. Zdanie proste – zdanie w którym nie występuje żaden spójnik logiczny. W każdej formule musi być taki spójnik i może być on tylko jeden. w formule p ∨ (q → r) – alternatywa. niezależnie od tego.. Innymi słowy. lub. itd. Zmienna zdaniowa – symbol.to. Do stałych logicznych KRZ zaliczamy spójniki logiczne. za który można podstawić zdanie. Zdanie – mówiąc „zdanie” rozumiemy przez to w logice „zdanie w sensie logicznym”.Spójnik główny – spójnik niejako wiążący w całość całą formułę. Stała logiczna – stałe logiczne wraz ze zmiennymi i znakami interpunkcyjnymi (nawiasami) składają się na język danego rachunku logicznego. s.. jakie zdania podstawialibyśmy za obecne w niej zmienne. która nie jest w stanie stać się schematem zdania fałszywego. r... 71 . tautologia jest to formuła.

na której wnioskowanie to jest oparte. WSTĘP.Rozdział II SYLOGISTYKA. jak się wydaje.e przez greckiego filozofa Arystotelesa. rozważmy następujące rozumowanie: Każdy jamnik jest psem. aby zaszła sytuacja: 1 1 p. Ci. że sylogistyka jest najstarszym systemem logicznym – opracowana została w IV w p. 72 . Każdy pies jest ssakiem. Zamiast rachunku zdań należało tu bowiem wykorzystać system nazywany sylogistyką (teorią sylogizmów) lub czasem rachunkiem nazw. że nie jest możliwe. wynika z przesłanek. aby przesłanki były prawdziwe. że logika jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem – rozumowanie w sposób oczywisty poprawne okazało się na gruncie logiki błędnym. Spróbujmy jednak zbadać powyższe rozumowanie na gruncie rachunku zdań. wygląda zatem następująco: p. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. Prawda jest taka. Nie jest to jednak dobry wniosek.n. że do analizy powyższego przykładu użyliśmy niewłaściwego narzędzia. Na marginesie dodajmy. Reguła. q –––– r 0 Jaki morał wynika z powyższego przykładu? Ktoś mógłby powiedzieć. q –––– r Reguła ta nie jest oczywiście dedukcyjna. Aby się o tym przekonać. ich schematami będą reprezentujące zdania proste pojedyncze zmienne zdaniowe. Ponieważ ani przesłanki. a wniosek fałszywy. Opisany w poprzednim rozdziale klasyczny rachunek zdań nie jest niestety narzędziem nadającym się do analizy wszelkich rozumowań. że jest to rozumowanie poprawne. którzy choć w zarysach przypominają sobie pojęcie wynikania logicznego łatwo zauważą. Nawet dla osoby nie znającej logiki powinno być oczywiste. gdyż nic nie stoi na przeszkodzie. ani wniosek nie zawierają w sobie spójników logicznych. a więc wniosek.

w miejscach wykropkowanych znajdować się powinny nazwy.. . Łatwo zauważyć.. Z tego właśnie powodu.. W tym miejscu konieczne jest małe wyjaśnienie odnośnie nazw. nie jest. niektóre. sylogistyka nazywana jest rachunkiem nazw. – „o”.. niektóre. – „i”. własności czy też procesy dziejące się w czasie... pilny student uniwersytetu. 2. że nazwami są takie wyrażenia jak pies.. nie są. student. jest. ssak. że elementami łączonymi przez stałe logiczne są tu nazwy. oznaczany jest symbolem litery „a”.. są..1. są. ale cztery następujące zwroty: każde... Nikt nie ma wątpliwości.. Nazwy nie muszą też odnosić się jedynie do obiektów fizycznych – mogą one wskazywać również „byty” bardziej abstrakcyjne – na przykład uczucia.... że nazwa wcale nie musi składać się tylko z jednego rzeczownika – nazwami są również na przykład takie wyrażenia jak duży pies.. żaden student nie jest analfabetą. Przyjęło się.1. SCHEMATY ZDAŃ.. Trzeba jednak koniecznie zaznaczyć.1..... żaden. że aby przy użyciu takich zwrotów powstały sensowne wyrażenia... niektóre.. Sporządzanie schematów zdań polegać będzie na wyszukiwaniu tych zwrotów i zastępowaniu ich odpowiednimi symbolami.. na przykład każdy pies jest ssakiem. poznanie teorii sylogizmów rozpoczniemy od nauki zapisywania schematów zdań. czy też złodziej poszukiwany listem gończym w całym kraju. nie są. żadne.2.. niektóre... niektórzy politycy nie są złodziejami itp. nie jest... ŁYK TEORII. Na gruncie sylogistyki rolę stałych logicznych pełnią nie spójniki zdaniowe. że zwrot każde... 73 .. czy złodziej. Podobnie jak to było w przypadku rachunku zdań.. jest. – litery„e”..

Ponieważ w sylogistyce mamy tylko cztery stałe logiczne. Oto tabelka systematyzująca powyższe wiadomości. Zdanie niektóre S są P stwierdza tu tylko tyle. zdania typu niektóre S są P oraz niektóre S nie są P nazywamy zdaniami szczegółowymi – bo mówią one tylko o niektórych S. Zbiór wszystkich desygnatów nazwy to zakres (lub inaczej: denotacja) nazwy. znaczenie zdań szczegółowych. że istnieją obiekty S będące jednocześnie P. oraz S o P – niektóre S nie są P (lub: istnieją S nie będące P). Zdania kategoryczne typu każde S jest P oraz żadne S nie jest P nazywamy zdaniami ogólnymi – ponieważ stwierdzają one pewien fakt dotyczących wszystkich obiektów objętych nazwą S. Zdania tych czterech typów nazywamy zdaniami kategorycznymi. strach przed sprawdzianem. S i P – niektóre S są P (lub: istnieją S będące P). a każda z nich może łączyć tylko dwie nazwy. nie mówiąc jednakże równocześnie (wbrew temu. nieco inne od potocznego. co się potocznie przyjmuje). Obiekty wskazywane przez nazwy określamy mianem desygnatów danej nazwy. Zmienne odpowiadające nazwom w schematach sylogistycznych przyjęło się oznaczać przy pomocy dużych liter S oraz P – symbole te pochodzą one od łacińskich nazw subiectum – podmiot. jakie przyjmują one w sylogistyce. natomiast żadne S nie jest P oraz niektóre S nie są P zdaniami przeczącymi. Tak więc na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Problematyka nazw dokładniej zostanie omówiona w rozdziale IV. S e P – żadne S nie jest P. a nie tylko niektóre.Nazwami są więc wyrażenia takie jak wielka miłość. żelazne zdrowie. w systemie tym istnieje możliwość napisania jedynie czterech rodzajów schematów: S a P – oznaczający zdanie każde S jest P. oraz praedicatum – orzecznik. Zwroty niektóre oznaczają tu bowiem przynajmniej niektóre. Dodatkowo zdania każde S jest P i niektóre S są P określamy jako zdania twierdzące. iż istnieją 74 . Zdania kategoryczne: schemat SaP SeP SiP SoP każde S jest P żadne S nie jest P niektóre S są P (istnieją S będące P) niektóre S nie są P (istnieją S nie będące P) Zdanie nazwa zdania zdanie ogólno-twierdzące zdanie ogólno-przeczące zdanie szczegółowo-twierdzące zdanie szczegółowo-przeczące Należy zwrócić uwagę na specjalne. egzamin z logiki. wyprawa w kosmos lub zapalenie wyrostka robaczkowego.

gdzie poszczególne zmienne oznaczają nazwy: S – szpak. czy są również obiekty S będące P. Stwierdza ono że niektóre S nie są P. w znaczeniu że istnieją obiekty S nie będące jednocześnie P. nie przesądzając jednak. tu również kryć się mogą pewne utrudnienia. że istnieją psy będące jednocześnie ssakami. a nie że wśród wszystkich istniejących psów tylko część z nich jest ssakami. Tak więc na przykład na gruncie sylogistyki za prawdziwe uznać należy zdanie S i P. choć. Schemat tego zdania to oczywiście: S a P.2. Schemat tego zdania to: SoP S – polityk. Zdania niektóre S są P nie należy więc rozumieć. 75 . W związku z tym za prawdziwe należy uznać zdanie niektórzy ludzie nie są ptakami jako stwierdzające.też obiekty S nie będące P. Podobna sytuacja zachodzi w przypadku zdania szczegółowo-przeczącego. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy szpak jest ptakiem. jak się za chwilę okaże. 2. gdy za S podstawimy nazwę pies. Ponieważ w sylogistyce mamy do czynienia jedynie z czterema możliwymi typami zdań. P – złodziej. ale że istnieją pewne S (być może nawet wszystkie) będące P. pisanie schematów wydaje się niezwykle proste. PRAKTYKA: ZAPISYWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ. że tylko niektóre S są P. P – ptak. Jest tak faktycznie. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy politycy nie są złodziejami. Stwierdza ono bowiem niektóre psy są ssakami w znaczeniu. a za P – ssak.1. iż istnieją ludzie nie będący ptakami.

S oznacza nazwę polityk. 2. a więc jego schemat powinien wyglądać S i P. Teoria mówi. Problem może pojawić się jednak. 76 . jednakże w kontekście rozważanego zdania pełni on rolę skrótu wyrażenia człowiek pilny lub osoba pilna – i tak właśnie należy go potraktować. a więc np. P – człowiek pilny.1. że mamy do czynienia ze zdaniem szczegółowo-twierdzącym. każde [nazwa] jest [nazwa] czy też niektóre [nazwa] nie są [nazwa] itd. podajemy nazwy w liczbie pojedynczej. Tak więc ostateczne rozwiązanie zadania to: S i P. a więc np. że P musi odpowiadać jakaś nazwa – czy jednak wyrażenie pilni. co oznacza zmienna P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci są pilni. (lub w liczbie pojedynczej pilny) jest nazwą? Otóż sam przymiotnik pilny nazwą jeszcze nie jest. że są to w istocie zdania kategoryczne odkrywamy dopiero po pewnym namyśle i odpowiedniej zmianie ich formy (choć oczywiście nie treści). gdy trzeba będzie określić. a nie złodzieje. Ze względów stylistycznych. a nie politycy. S – student.3. Czy to jest nazwa? Często problemem może być ustalenie nazwy odpowiadającej zmiennej S lub P. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. iż w języku potocznym mało zdań ma formę dokładnie odpowiadającą któremuś ze schematów zdań kategorycznych. natomiast P złodziej. brzmią one na ogół trochę (lub nawet całkiem) inaczej – a to. Wydaje się oczywiste. Większość problemów mogących pojawić się przy pisaniu schematów zdań na gruncie sylogistyki wynika z faktu.Uwaga na błędy! Pisząc co oznaczają poszczególne zmienne nazwowe.

kto choć trochę poznał Józefa. wyrażenie przeczytał wszystkie książki nazwą na pewno nie jest.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Żaden uczony nie przeczytał wszystkich książek. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie można łatwo popełnić pomyłkę uznając za P zdanie przeczące: człowiek. Jest to błąd. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SeP S – uczony. że nie można mu ufać. który przeczytał wszystkie książki – a więc wyrażenie dokładnie odpowiadające treścią zdaniu z przykładu. tylko nieco inaczej sformułowane. Wtedy jednak również otrzymalibyśmy po podstawieniu nazw do schematu dość absurdalnie brzmiące wyrażenie – żaden uczony nie jest każdą książką lub coś podobnego. że zmienna P oznacza w przypadku badanego zdania nazwę – człowiek. który przeczytał wszystkie książki lub ewentualnie ktoś. możliwością jest uznanie za P nazwy książka lub każda książka. Pierwszą narzucającą się możliwością jest uznanie za termin P wyrażenia przeczytanie wszystkich książek – jako nazwy pewnego procesu. Inną przychodzącą na myśl. Mamy tu oczywiście do czynienia ze zdaniem ogólno-przeczącym. P – człowiek. Podobnie jednak jak w poprzednim przykładzie trudność może tu sprawić określenie nazwy odpowiadającej zmiennej P – jak łatwo bowiem zauważyć. ponieważ przeczenie już zostało oddane przy pomocy stałej „e” oznaczającej żaden nie jest. wiedział. Po podstawieniu tego terminu do schematu S e P otrzymamy bowiem zdanie żaden uczony nie jest człowiekiem. choć również błędną. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy. Prawidłowa odpowiedź jest taka. którego schemat mieliśmy napisać. kto przeczytał wszystkie książki. W takim jednak wypadku po podstawieniu tej nazwy do schematu S e P otrzymalibyśmy wyrażenie żaden uczony nie jest przeczytaniem wszystkich książek – co nie jest oczywiście zdaniem. 77 . który przeczytał wszystkie książki. a więc jego schemat powinien wyglądać S e P. który nie przeczytał wszystkich książek.

Na pewno nie jest to Józef – co łatwo sprawdzić. iż mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy nie lubią zwierząt. Co jednak będą oznaczały zmienne S i P? Doświadczenie z poprzednich przykładów podpowiada. Zmiennej P odpowiada nazwa – ktoś kto lubi zwierzęta (pamiętamy. P – ktoś. kto choć trochę poznał Józefa. które można by za S podstawić – poza zwrotem o lubieniu zwierząt oraz wyrażeniem niektórzy. choć trochę poznał Józefa. Jest to oczywiście zdanie szczegółowo-przeczące. to ludzie. że nie zostało już oddane przy pomocy stałej „o”). że nie można ufać Józefowi. kto lubi zwierzęta. próbując podstawić tę nazwę do schematu każde S jest P. S w powyższym przykładzie oznacza nazwę – ktoś. kto wiedział. że P oznacza termin ktoś. Tak więc nazwa S to po prostu człowiek. które zostaje oddane przez stałą „o” w zdaniu niczego więcej już nie ma. Tak więc mamy ostateczne rozwiązanie: SaP S – ktoś. że owi niektórzy. Co jest jednak odpowiednikiem S? W badanym zdaniu nie widać żadnego wyrażenia. a więc jego schemat będzie wyglądał: S a P. a więc o schemacie S o P. kto wiedział. Ostateczne rozwiązanie: SoP S – człowiek. Problem może tu jednak również sprawić określenie znaczenia zmiennej S. 78 . kto choć trochę poznał Józefa. choć nie stwierdza tego wprost. Czy to jest stała logiczna? Nie tylko odpowiadające zmiennym S oraz P nazwy mogą przybierać różnorodne formy. że S oznacza każdy. P – ktoś. również stałe logiczne występują czasem pod zmienioną postacią. Słowo każdy zostało już bowiem oddane w symbolu „a”. że nie można ufać Józefowi. Jednakże treść zdania jasno wskazuje.Oczywiste jest. o których ono mówi. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie błędem byłoby napisanie.

kto lubi. Czy jest tam jakaś stała logiczna? Czasem wyrażenie odpowiadające którejś ze stałych logicznych może być w ogóle nieobecne (nie ma go nawet w innej formie). żaden. że ktokolwiek to odpowiednik zwrotu wszyscy. kto twierdzi. jednakże można się go domyślić z treści zdania. Wprawdzie w powyższym zdaniu nie ma wyrażenia każdy. jednakże oczywiste jest. W tym wypadku nikt. jednakże zapewne każdy znający to powiedzenie uzna. temu Pan Bóg daje.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Ktokolwiek twierdzi. odnoszącym się domyślnie do wszystkich ludzi. myli się lub kłamie. Wprawdzie w zdaniu tym nie występuje wprost żadne z wyrażeń odpowiadających stałym a. Uwaga na błędy! Niektórzy mogą początkowo błędnie sądzić. gdy inni go krytykują. że zmiennej S odpowiada nazwa nikt lub ktoś. że mamy do czynienia ze zdaniem ogólnym. to odpowiednik zwrotu żaden: SeP S – człowiek. i. że widział UFO. kto czegoś nie lubi. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Kto rano wstaje. P – ktoś. Że nie są to dobre odpowiedzi łatwo się przekonać wstawiając te terminy za S w schemacie S e P. kto myli się lub kłamie. o. ani niektóry (nawet w innej formie). Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nikt nie lubi gdy inni go krytykują. że widział UFO. e. a więc mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym: SaP S – ktoś. czy też każdy. P – ktoś. Tak więc schemat zdania wygląda następująco: 79 .

że niektórzy uczeni są nieomylni. co mówią.SaP S – ktoś. które stanowi negację któregoś ze zdań kategorycznych. już bez negacji. Szczególne często negacja występuje przy zdaniach ogólnotwierdzących. co mówi równoważne jest zdaniu niektórzy politycy nie wierzą w to. ponieważ negację każdego ze zdań kategorycznych można oddać przy pomocy równoważnego mu innego zdania. Wracając do naszego przykładu możemy zatem powiedzieć. Jednakże w tradycyjnie ujętej sylogistyce negacje nie występują. DO ZAPAMIĘTANIA: Oto jak można oddać negacje wszystkich zdań kategorycznych: ~ (S a P) ≡ S o P ~ (S e P) ≡ S i P ~ (S i P) ≡ S e P ~ (S o P) ≡ S a P Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie jest prawdą. 80 . Po chwili zastanowienia każdy przyzna. która wierzy w to. co mówi. że powyższe wyrażenie stanowi negację zdania S a P. Przy użyciu symboliki logicznej można by to zapisać ~ (S a P) ≡ S o P. co mówi. Teoretycznie więc jego schemat można by zapisać ~ (S a P) – i faktycznie czasami się tak robi. kto rano wstaje. Zdanie to stanowi negację zdania szczegółowo-twierdzącego (czyli ~ (S i P)). Na pierwszy rzut oka widać. że mamy do czynienia z wyrażeniem. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy polityk wierzy w to. że każde S jest P mówi dokładnie to samo co niektóre S nie są P. Nie są one zresztą konieczne. P – osoba. Co zrobić z negacją? Zdarza się czasem. P – ktoś. Tak więc jego schemat zapisać można: SoP S – polityk. że zdanie nieprawda. P – osoba nieomylna. że zdanie nie każdy polityk wierzy w to. komu Pan Bóg daje. można więc je oddać przy pomocy schematu: SeP S – uczony.

a odpowiadająca P – na początku. Przykładowo wszystko okazało się słuszne. o co chodzi w rozważanym przysłowiu. że niektóre rodzaje złota nie świecą się. uczyniłem w swoim życiu. co się świeci i podstawili je do schematu S o P (lub ~ (S a P) ). Aby sprawę wyjaśnić zostawmy na chwilę negację i przyjrzyjmy się ogólnie zdaniom o formie wszystko A. a P jako coś. co B – nie mówią one bynajmniej. jak by się to mogło wydawać na pierwszy rzut oka? W takim wypadku otrzymalibyśmy stwierdzenie. że to każde B jest A. co w życiu uczyniłem. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Zły to ptak. lub też że nie jest prawdą. jaką w życiu zrobiłem. Tymczasem w znanym powiedzeniu chodzi raczej o coś przeciwnego – że to każdy ptak kalający własne gniazdo. a więc ma ono formę S o P. ale odwrotnie.Gdzie S. że każde A jest B. iż każde złoto się świeci. co własne gniazdo kala. temu Pan Bóg daje można się domyślać. otrzymalibyśmy zdanie stwierdzające. że S odpowiada nazwie zły ptak. okazała się słuszna. Jak widać nie jest to raczej to. Tak więc faktycznie mamy do czynienia ze zdaniem o schemacie S a P. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – ptak kalający własne gniazdo. stwierdza. 81 . a gdzie P? Czasem trudność przy pisaniu schematu sprawić może określenie. P – zły ptak. Czy jednak możemy uznać. jakie są słuszne. co się świeci. Co jednak jest tu terminem S. która nazwa odpowiada zmiennej S. że wszystkie rzeczy. że powiedzenie to ma charakter zdania ogólnego o schemacie S a P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie wszystko złoto. jest zły. że powyższe powiedzenie stanowi negację zdania o schemacie S a P. a P – ptak kalający własne gniazdo. a nie. a co P? Gdybyśmy określili S jak złoto. Oczywiste wydaje się. że każdy zły ptak kala własne gniazdo. że każda rzecz. jednakże nazwa odpowiadająca zmiennej S została w nim umieszczona na końcu. Podobnie jak w przypadku zdania kto rano wstaje. a która P.

nie są złotem. Tak więc nasuwa się schemat S a P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami.. a nie tylko o niektórych). że pierwsze z nich jest fałszywe. co to oznacza. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – matka.. Nie jest to na pewno zdanie równoważne stwierdzeniu tylko kobiety są matkami – widać to już na pierwszy rzut oka chociażby dlatego. Aby to dobrze zrozumieć. a za P – matka otrzymalibyśmy zdanie każda kobieta jest matką. Jest to faktycznie właściwy schemat – ważne jest jednak. Wyrażenie równoważne zdaniu z naszego przykładu. a więc ni mniej ni więcej. to każda matka jest kobietą.. tylko właśnie każda matka jest kobietą. Znaczy to po prostu. choć na pierwszy rzut oka zwrot ten nie odpowiada żadnej z poznanych stałych logicznych. że każda rzecz święcąca się jest złotem. P – kobieta. Intuicja podpowiada. że w powyższym przypadku mamy do czynienia ze zdaniem twierdzącym (nie ma w nim przeczenia) oraz ogólnym (stwierdza coś o wszystkich obiektach pewnego typu. P – złoto. 82 .Tak więc zdanie nie wszystko złoto. należy sobie wyobrazić. Co znaczy „tylko”? Jako zdania kategoryczne można potraktować również wyrażenia ze zwrotem tylko. Ostateczna odpowiedź to: SoP S – coś. są.. że tylko kobiety są matkami. iż wśród matek mamy tylko i wyłącznie kobiety. co się świeci. czyli niektóre rzeczy świecące się.. co się świeci stwierdza coś w rodzaju nie jest prawdą. a drugie prawdziwe. abyśmy prawidłowo określili nazwy przyporządkowane zmiennym S oraz P. Gdyby za S podstawić nazwę kobieta.

Czy na gruncie sylogistyki da się napisać schemat każdego zdania? Nie. CZĘSTO ZADAWANIE PYTANIA. Ponieważ ostatecznie musimy napisać schemat negacji tego stwierdzenia. gdzie S = B. Po chwili zastanowienia każdy powinien zobaczyć. Na gruncie sylogistyki można pisać tylko schematy zdań kategorycznych. a P – artysta. niektóre są i niektóre nie są (lub zwroty im równoważne). Gdy zdanie nie zawiera takiego zwrotu. napisanie jego schematu jest niemożliwe. Do powyższego rozwiązania dojść można na dwa sposoby. P = A. Drugi sposób na otrzymanie prawidłowego schematu rozważanego zdania polega na zbudowaniu najpierw schematu zdania tylko artyści są zarozumiali.1.DO ZAPAMIĘTANIA: Zdania typu tylko A są B zawsze możemy przedstawić przy pomocy schematu S a P. że opisuje ono fakt. 83 . a następnie zanegowaniu go zgodnie z zasadami opisanymi wyżej w punkcie co zrobić z negacją?. Jeden polega na wyobrażeniu sobie. P – artysta. iż wśród osób zarozumiałych są też inni ludzi oprócz artystów. którym jest S o P. znajdujemy zdanie równoważne negacji S a P. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie tylko artyści są zarozumiali. żaden nie jest. 2. a więc inaczej mówiąc – niektóre osoby zarozumiałe nie są artystami.4. gdzie S – osoba zarozumiała. a więc zawierających zwroty: każdy jest. Schemat tego zdania to: SoP S – osoba zarozumiała. co oznacza zdanie mówiące że nie tylko artyści są zarozumiali. Schemat zdania tylko artyści są zarozumiali to S a P.

2.1. natomiast nazwę M – 84 . a która jest za to zawsze w obu przesłankach – oznaczana jest symbolem M. Tradycyjnie nazwę oznaczoną przez S nazywamy terminem mniejszym sylogizmu. której nie ma w konkluzji. Sylogizm zawsze musi składać się z trzech zdań kategorycznych: dwóch przesłanek i wniosku. Jeżeli zachodzi potrzeba wykorzystania kolejnego symbolu na oznaczenie nowej nazwy (patrz niżej). Natomiast trzecia nazwa – ta. Zatem niektórzy wychowawcy nie są szczęśliwi. Tak więc oprócz zmiennych S oraz P w schematach zdań składających się na sylogizm wykorzystać trzeba jeszcze trzeci symbol – zwykle jest to M. 2. choć takie rozwiązanie jest bardzo mocno ugruntowane w tradycji. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW METODĄ DIAGRAMÓW VENNA. Przykładowy sylogizm może wyglądać następująco: Każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny. Niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni.2. Przyjęte jest. które nazwy oznaczymy jaką zmienną.Czy nazwy koniecznie musimy oznaczać zmiennymi S oraz P? Nie jest to konieczne. Dlatego też oznaczenie nazw innymi symbolami choć nie jest błędem. przyjmują następującą postać: PaM SoM ––––– SoP W sylogizmie ważne jest. aby symbole S oraz P zarezerwować dla nazw obecnych w konkluzji wnioskowania. nazwę oznaczoną P – terminem większym. to pewien ściśle określony rodzaj wnioskowania. 2. sprawia wrażenie mało eleganckiego. ŁYK TEORII. używana jest zwykle litera M. Co to jest sylogizm? Sylogizm. Schematy powyższych zdań. Dodatkowym warunkiem. jaki musi spełniać każdy sylogizm jest ilość nazw obecnych w owych trzech zdaniach – zawsze są to trzy nazwy. zapisane w znanej z rachunku zdań formie reguły.

Zapamiętanie określeń poszczególnych terminów nie powinno zresztą sprawić trudności nikomu. natomiast ta. Kończąc rozważania na temat tradycyjnej terminologii dodajmy. nazywana jest przesłanką mniejszą. zgodnie z którymi S oznacza rozmiar mały. 85 . natomiast niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni przesłanką mniejszą. Sprawdzenie poprawności sylogizmu. że przesłanka. a to z kolei ma miejsce. na której wnioskowanie jest oparte. Sprawdzanie poprawności sylogizmu. ujmując to samo innymi słowy. to prawdziwy musi być również i wniosek. aby przesłanki były prawdziwe. W przykładzie z początku tego paragrafu nazwa wychowawca stanowi zatem termin mniejszy. w przypadku niezawodnej reguły. Przesłanka każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny jest przesłanką większą. natomiast M – średni. dobrze jest je znać. gdy na mocy znaczenia stałych logicznych nie jest możliwa sytuacja. kto skojarzy je z popularnymi i ogólnie znanymi oznaczeniami odzieży. Reguła jest niezawodna. natomiast człowiek tolerancyjny termin średni. lub. nazywana jest przesłanką większą sylogizmu. Sylogizm to rodzaj wnioskowania. w której obok M występuje S. gdy wniosek wynika logicznie z przesłanek. która obok nazwy oznaczanej M zawiera również termin P. gdy niezawodna jest reguła (czyli schemat całego wnioskowania). Znajomość powyższej terminologii nie jest może najważniejsza dla rozwiązywania zadań z zakresów sylogizmów. Jak pamiętamy z rachunku zdań wnioskowanie jest poprawne. nazwa człowiek szczęśliwy termin większy. ponieważ jednak jest to nazewnictwo stosowane w wielu podręcznikach logiki.terminem średnim. to zatem nic innego jak sprawdzenie poprawności wnioskowania. natomiast wniosek fałszywy. jeśli przesłanki są prawdziwe.

Oto. Odnośnie pozostałych obszarów diagramu zdanie S o P nie niesie żadnych informacji. W diagramach Venna (nazywanych tak od nazwiska ich pomysłodawcy Johna Venna) koła symbolizują zbiory obiektów określanych przez poszczególne nazwy. a jednocześnie nie należące do P. że niektóre S są P stwierdza. Diagramy Venna. Ponieważ w teorii sylogizmów mamy stałe logiczne inne niż spójniki zdaniowe. Stąd znak „+” w części S znajdującej się poza zbiorem P. 86 . Symbolizuje to znak „+” w tej części rysunku. Znaki „+” oraz „–” w częściach tych kół informują. S P + SoP Zdanie niektóre S nie są P informuje. iż muszą istnieć jakieś obiekty w części wspólnej S oraz P.Na gruncie rachunku zdań niezawodność reguł badaliśmy przy pomocy tabelek zerojedynkowych oddających znaczenie spójników logicznych. iż na pewno istnieją obiekty należące do zbioru S. jak na diagramach Venna przedstawić można poszczególne zdania kategoryczne: S P + S iP Zdanie mówiące. konieczna jest tu odmienna metoda. Przedstawimy obecnie najpopularniejszy sposób sprawdzania poprawności sylogizmów: metodę diagramów Venna. Na temat pozostałych obszarów diagramu zdanie S i P niczego nie mówi. że na pewno niczego tam nie ma. a więc zakresy tych nazw. że w danym obszarze na pewno coś się znajduje lub też. dlatego nic do nich nie wpisujemy.

S P – SaP Zdanie każde S jest P informuje. że zdanie typu S e P nie informuje o istnieniu jakichkolwiek obiektów będących desygnatami nazw S lub P (może ono mówić na przykład żaden krasnoludek nie jest jednorożcem) – dlatego też niczego nie wpisujemy w pozostałe obszary diagramu. jakie mogą z niego dodatkowo wynikać przy pewnych założeniach. że jeżeli coś jest S (o ile w ogóle istnieje) to jest również P. Powyżej przedstawione zostały diagramy Venna dla dwóch terminów. podpada również pod nazwę P. że cokolwiek możemy określić nazwą S. Fakt ten uwidoczniony jest przez znak „–” w części wspólnej tych zbiorów. będziemy czasem korzystali z założenia. że obiekty będące desygnatami danej nazwy na pewno istnieją. pomijając informacje.S P – SeP Zdanie żadne S nie są P stwierdza. aby zbytnio nie zaciemniać obrazu. Dlatego też nie stawiamy znaku „+” w części środkowej. Diagramy dla trzech nazw. Zdanie to nie niesie jednak żadnej „pozytywnej” informacji. Obecnie jednak. Jednakże w każdym sylogizmie występują trzy nazwy. Nie ma w związku z tym żadnych obiektów S nie będących jednocześnie P – stąd minus w lewej części diagramu. będziemy wpisywali do diagramu tylko to. co dane zdanie wprost stwierdza. Dlatego też do sprawdzania poprawności 87 . że nie istnieją żadne obiekty należące jednocześnie do zbiorów S i P. że jakiekolwiek S faktycznie istnieje – stwierdza jedynie. przy rozwiązywaniu zadań związanych z sylogizmami. W praktyce. Zauważmy. Uwaga na marginesie.

natomiast w przypadku zdania S e P pusty musi pozostać obszar wspólny tych zbiorów. musimy postawić znaki „–” w obu tych kawałkach: S – – SaP P M S – – P SeP M Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku zdań szczegółowych. a może w obydwu. Gdy mamy do czynienia ze zdaniem S a P to pusty musi być cały obszar zbioru S leżący poza P. Na rysunku obrazującym zależności między trzema nazwami obszar ten składa się z dwóch części. Pytajniki te informują. Tutaj prostsza jest sprawa dla zdań ogólnych – ich rysunki stanowią zwykłe rozszerzenie diagramów sporządzanych dla dwóch nazw. należy opatrzyć je znakami zapytania. Zależy to od terminu M. Stwierdza ono. w której z tych części coś się znajduje – może w jednej. ale nie wiadomo w której jego części. W związku z tym. 88 . że istnieją pewne obiekty w części wspólnej zbiorów S oraz P. Ponieważ teraz obszary te składają się z dwóch części. Rozpatrzmy najpierw zdanie S i P. może w drugiej.sylogizmów potrzebna jest umiejętność zaznaczania poszczególnych zdań kategorycznych na diagramach złożonych z trzech kół. o którym na razie nic nie wiemy. że w danym obszarze na pewno jakieś elementy się znajdują. Zdanie S i P nie informuje jednak. wpisując symbole „+” w odpowiednich częściach.

czy może obydwu. natomiast zdania szczegółowe (S i P oraz S o P) – plusy. drugim. to nie oznacza to jeszcze. że gdy jakiś obszar ma być pusty. coś się znajduje. DO ZAPAMIĘTANIA: Z powyższych rysunków warto zapamiętać następujące fakty. Informuje nas ono. – Plusy są „niepewne” – gdy wiemy. to pusta musi być każdy jego część. że wiemy w której jego części. – Zdania ogólne (S a P oraz S e P) dają nam zawsze minusy na diagramach. – Minusy są zawsze „pewne” (bez znaków zapytania) – wynika to z tego. S +? +? SoP P M Znajomość przedstawionych wyżej sposobów zaznaczania zdań kategorycznych na diagramach konieczna jest do sprawdzania poprawności sylogizmów w takim samym stopniu. że na pewno istnieją jakieś elementy w części zbioru S znajdującej się poza zbiorem P.S +? +? P S iP M Z podobną sytuacją spotykamy się w przypadku zdania S o P. ale nie określa. 89 . jak znajomość tabelek zero-jedynkowych była nieodzowna do badania prawidłowości wnioskowań na gruncie KRZ. w którym fragmencie tego obszaru – w jednym. że w danym obszarze.

W praktyce. będzie to oznaczało. w którym jego pomieszczeniu. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość wniosku. Musimy jedynie wyobrazić sobie. Jeśli okaże się.2. Zdania będącego wnioskiem sylogizmu nie wpisujemy już jednak do diagramu. że nikogo nie ma ani w kuchni. W pierwszym z nich wpisujemy do diagramu wszystkie informacje. Jeśli natomiast wypełnienie diagramu według przesłanek nie da nam pewności co do prawdziwości wniosku. w którym miejscu należy wpisać znak „+” wynikający z drugiego zdania. ani w pokoju („pewne” minusy w każdej części). w której przesłanki są prawdziwe. to wiemy na pewno. czyli sylogizm jest poprawny. Sylogizm (jak każde wnioskowanie) jest bowiem wtedy poprawny. a następnie sprawdzić. a więc że wniosek wynika z przesłanek. Badanie poprawności sylogizmów przy pomocy diagramów Venna składa się z dwóch kroków. informacje zawarte w jednym zdaniu będą nam często jednoznacznie wskazywać. jakie niosą ze sobą przesłanki. gdy będziemy rozwiązywać zadania związane z sylogizmami. W takim przypadku zawsze możliwe jest stworzenie tak zwanego kontrprzykładu – diagramu ilustrującego sytuację. a więc sylogizm nie jest logicznie poprawny. aby przesłanki były prawdziwe. pomimo prawdziwości przesłanek). to nie znaczy to jeszcze.2. W drugim kroku sprawdzamy. Oprócz umiejętności zaznaczania na diagramie poszczególnych typów zdań. gdy jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. że wniosek nie wynika z przesłanek (bo może być on fałszywy. 90 . że wiemy. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. czy nasz diagram spełnia te warunki. aby był on prawdziwy. że w jakimś mieszkaniu nikogo nie ma. że nie jest możliwa sytuacja. a wniosek fałszywy. będzie to znak. Uwaga na marginesie.„Pewność” minusów i „niepewność” plusów na diagramach zilustrować można następującą analogią: gdy wiemy. że prawdziwość konkluzji jest na wykonanym rysunku zagwarantowana. przy badaniu sylogizmów musimy mieć w pamięci pojęcie wynikania logicznego. 2. gdy natomiast wiemy. że danym mieszkaniu ktoś jest. co by w diagramie musiało się znajdować. W takich wypadkach plus ten będzie „pewny”. a wniosek fałszywy. Obecnie możemy przystąpić do sprawdzania poprawności sylogizmów.

– Rysujemy diagram składający się z trzech kół symbolizujących trzy nazwy występujące w sylogizmie. jest następująca: SaM MaP ––––– SaP Teraz możemy narysować diagram i wpisać do niego to. Tak więc zacząć możemy od określenia. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. że prawdziwe będzie zdanie stanowiące wniosek sylogizmu. na której opiera się badany sylogizm. o których informują przesłanki sylogizmu. Po wpisaniu w odpowiednie miejsca minusów otrzymujemy następujący diagram: 91 . oznacza to. oznacza to. – Wpisujemy do diagramu plusy i minusy. Reguła. Napisanie schematów przesłanek i wniosku nie powinno sprawić nikomu najmniejszej trudności. czy wypełniony na podstawie przesłanek diagram gwarantuje nam. który termin należy oznaczyć jaką zmienną: S – jamnik. Każdy pies jest ssakiem. że pusty musi być obszar zbioru S leżący poza M. M – pies. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu przedstawionego we wstępie do tego rozdziału: Każdy jamnik jest psem. – Jeżeli rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji. P – ssak.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie procedura sprawdzania poprawności sylogizmów będzie wyglądała następująco: – Piszemy schematy zdań wchodzących w skład sylogizmu. że pusty musi być obszar zbioru M leżący poza P. że sylogizm jest poprawny. to wniosek naszego sylogizmu powinien mieć postać S P. natomiast druga. Pamiętać musimy jedynie. Pierwsza przesłanka stwierdza. – Patrzymy na rysunek i sprawdzamy. że sylogizm jest niepoprawny. jeśli nie mamy pewności co do prawdziwości wniosku. co mówią przesłanki. że jeśli chcemy być w zgodzie z tradycją.

gwarantuje nam jego prawdziwość. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. Jest to znak. Schematy. Na wypełnionym diagramie w obu częściach tego obszaru znajduję się minusy.2. co mówi wniosek sylogizmu. 2. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. P – człowiek szczęśliwy. że wniosek wynika z przesłanek (musi być prawdziwy. a jedynie patrzymy.3. że wniosek sylogizmu stwierdza. iż w danym obszarze coś się musi znajdować. jeśli tylko prawdziwe są przesłanki). M – człowiek bogaty. czy wykonany na podstawie przesłanek rysunek. a więc mamy stuprocentową gwarancję. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Czasami może zdarzyć się sytuacja. że jest on faktycznie pusty. a więc aby była ona prawdziwa.S – – – – M P – Do diagramu tego nie wpisujemy tego. natomiast na diagramie w miejscu tym będzie znak „+?”. 92 . pusty musi być obszar zbioru S leżący poza zbiorem P. a zatem badany sylogizm jest poprawny. na których opiera się powyższy sylogizm to: SaM MoP ––––– SoP S – milioner. Konkluzja naszego sylogizmu ma postać S a P. Poniższy przykłada ilustruje tę sytuację: Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty.

otrzymujemy następującą sytuację: S – – +? – +? M Teraz pozostaje nam sprawdzenie. Czy taki plus ze znakiem zapytania daje nam gwarancję. P P 93 . W przypadku reguły niezawodnej takie wypełnienie diagramu nie było by możliwe. natomiast w drugiej „+?”. że coś się w badanym obszarze znajduje? Oczywiście. Widać na nim. że bez popadania w jakąkolwiek sprzeczność można wpisać do diagramu plusy i minusy w taki sposób. świadczy to o tym. potrzebujemy stuprocentowej gwarancji prawdziwości konkluzji. Wniosek sylogizmu ma postać S o P. Ponieważ w badanym przykładzie pewności takiej nie mamy. aby przesłanki były prawdziwe natomiast wniosek fałszywy. S – – – – + M Rysunek ten stanowi graficzny kontrprzykład do badanej reguły.Po wpisaniu do diagramu informacji. Symbol ten wskazuje. aby sylogizm uznać za poprawny. że coś powinno znajdować się w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. że jakieś elementy mogą tam być. ale nie jest to pewne. Jak widać na rysunku w jednej części tego obszaru mamy znak „–” (na pewno więc nic tam nie ma). czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. a więc stwierdza. jakie niosą ze sobą przesłanki. że nie. O niepoprawności powyższego sylogizmu przekonuje diagram wypełniony w następujący sposób. że sylogizm jest niepoprawny. Natomiast do tego.

nie precyzując jednak dokładnie. S – kot. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. a wniosek fałszywy.: S – jamnik.Kontrprzykład ukazujący zawodność reguły można też zbudować podstawiając do niej za zmienne S. Przesłanki powiedzą wtedy. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. Uwaga na marginesie: Do każdej zawodnej reguły na gruncie sylogistyki można zbudować kontrprzykład korzystając jedynie z nazw kot. natomiast wniosek: niektóre jamniki nie są psami (fałsz). W takim przypadku trzeba jednak wiedzieć. M – fanatyk jednej idei. M – ssak. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. ssak. P – mędrzec. że każdy jamnik jest ssakiem oraz niektóre ssaki nie są psami (prawda). jamnik. iż czasem zajdzie potrzeba oznaczenia dwóch zmiennych tą samą nazwą (np. Można oczywiście też budować kontrprzykłady z innymi nazwami. w którą jego część. P – pies. P – kot). pies. W powyższym przykładzie może być to np. Kiedy znak „+” może być pewny? Zdania szczegółowe każą nam wpisywać do pewnego obszaru diagramu znaki „+”. P oraz M nazwy w taki sposób. iż przesłanki są prawdziwe. 94 . W praktyce często sprawa sama się wyjaśnia i miejsce wpisania symbolu „+” staje się oczywiste i jednoznaczne. Reguła na której oparty jest powyższy sylogizm jest następująca: PeM SiM ––––– SoP S – uczony. że nie pozostawi to żadnych wątpliwości.

a więc zdania S o P. Ponieważ jednak w jednym z nich mamy już wpisany znak „–” na wpisanie „+” pozostaje nam tylko jedno miejsce. że musi być on w tym właśnie miejscu. że zgodnie z jedną przesłanką w jakieś miejsce należy wpisać znak „+”. że nie jest on pusty.Pierwsza przesłanka stwierdza. Często zdarza się sytuacja. a druga „–”. coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. Badany sylogizm jest zatem poprawny. Gdy jedna przesłanka mówi „+”. 95 . Poniższy przykład pokazuje. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość wniosku sylogizmu. jak należy postąpić w takim przypadku. Aby zdanie to było prawdziwe. Na diagramie w obszarze tym (w jego dolnej części) znajduje się znak „+”. S P – + – – M Obecnie musimy sprawdzić. Teoretycznie obszar ten składa się z dwóch fragmentów. a zgodnie z drugą „–”. W takim wypadku „+” wpisujemy oczywiście bez znaku zapytania – mamy bowiem pewność. że pusty musi obszar wspólny zbiorów P oraz M: S P – – – M Zgodnie z drugą przesłanką coś musi znajdować się we wspólnej części zbiorów S oraz M. a więc mamy pewność.

że symbol „+” opatrzony jest znakiem zapytania. W takiej sytuacji należy zauważyć. który z „niepewnych” plusów. czy obydwu). że coś musi się znajdować we wspólnym obszarze zbiorów S oraz M. aby tam był. diagram wygląda więc następująco: 96 . Jednocześnie modyfikacji ulec musi drugi z „+” wpisany na mocy pierwszej przesłanki. że pusty musi być obszar zbioru M leżąca poza P. Po wpisaniu informacji z obu przesłanek. o których informowała pierwsza przesłanka jest tym „właściwym”. Każdy nacjonalista jest ograniczony. Ponieważ „skasowaniu” uległ pierwszy z nich. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. chociaż nie określa w której części tego obszaru (w jednej. Mamy więc: S P +? +? – M Druga przesłanka mówi. Reguła na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: SiM MaP ––––– SiP Pierwsza przesłanka stwierdza. to drugi z plusów staje się „pewny” i należy zlikwidować stojący przy nim znak zapytania. co oznacza.Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. Po prostu informacje z drugiej przesłanki pokazały nam. że wcale nie jest konieczne. drugiej. Ponieważ „–” wynikający z drugiej przesłanki jest „pewny”. a przesłanka S i M stwierdza. Jednakże w jednej części tego obszaru mamy już wpisany znak „+”. jemu należy przyznać pierwszeństwo i wpisać go w sporny obszar. że o obszarze wspólnym zbiorów S oraz M coś musi się znajdować.

najlepiej jest po prostu zaczynać wypełnianie diagramu od tej przesłanki. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. czy wypełniony według przesłanek diagram gwarantuje prawdziwość konkluzji. że we wspólnym obszarze zbiorów S oraz P faktycznie coś się na pewno znajduje. a więc konkluzja ta jest prawdziwa. przedstawia się następująco: SiM MaP ––––– SaP 97 . Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. W związku z tym badany sylogizm jest poprawny.S P + – – – M Pozostaje nam teraz sprawdzić. na której oparty jest badany sylogizm. przy wpisywaniu przesłanki S i M mielibyśmy już tylko jedną możliwość wpisania znaku „+” Puste miejsce nie oznacza. czy jest ono pierwsze. Gdybyśmy tak postąpili w powyższym przykładzie. Widać. Reguła. że niczego w nim nie ma! Przy sprawdzaniu. czy drugie w sylogizmie. czyli zdania S i P. mogą powstać wątpliwości co do interpretacji miejsc. WARTO ZAPAMIĘTAĆ: Aby uniknąć kłopotliwego wymazywania symboli w diagramie i zastępowania ich innymi. rozpoczynając od przesłanki M a P. która daje nam „pewne” informacje (a więc zdania typu „a” bądź „e”. czy taki rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji sylogizmu. niezależnie. w których nie ma żadnego znaku. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami.

że nie posiadamy żadnych informacji odnośnie tego obszaru. że część zbioru S leżąca poza zbiorem P jest na pewno pusta. Tak więc wypełniony w ten sposób diagram nie gwarantuje nam wcale. nie będziemy mieli wątpliwości. że niczego tam być nie może. W związku z tym sylogizm należy uznać za niepoprawny. Gdy tak postąpimy. Diagram wygląda zatem następująco: S P + – – – M Czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji sylogizmu? Konkluzja ta ma postać S a P.S – wykładowca. kto dużo zarabia. na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: S P + + – – – M 98 . co nakazuje nam pierwsza przesłanka. a więc stwierdza. Wypełnianie diagramu dobrze jest zacząć od wpisania informacji niesionych przez drugą przesłankę – a więc minusów w obszarze zbioru M leżącym poza zbiorem P. że nic nie może się znajdować w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P. a jedynie. P – ktoś. gdzie należy wpisać plus w części wspólnej S oraz M. To. Graficzny kontrprzykład do reguły. nie oznacza jednak. M – dobry fachowiec. że w danej części nie wstawiliśmy żadnego symbolu. Na rysunku w jednej części tego obszaru mamy minus (a więc tam faktycznie na pewno niczego tam nie ma). natomiast w części drugiej nie znajdujemy żadnego znaku.

Inny kontrprzykład uzyskać można podstawiając za zmienne nazwy: S – pies. Załóżmy na przykład. Nazwa pusta. każdy jamnik jest jamnikiem (prawda) oraz wniosek: każdy pies jest jamnikiem (fałsz). czyli taka. Każdy z tych obszarów składa się z czterech części. Nazwy nie mogą być puste. to mówiąc najprościej taka. że z całą pewnością coś musi się znajdować w czwartej części każdego z tych obszarów. Jaki można stąd wyciągnąć wniosek w połączeniu z faktem. M – jamnik (pamiętamy. że za różne zmienne wolno podstawiać te same nazwy). Jak dotąd nie powiedzieliśmy jeszcze o jednej ważnej sprawie związanej ze sprawdzaniem poprawności sylogizmów. z których w trzech są znaki „–” świadczące o tym. Otóż zawsze należy przyjąć milczące założenie. P – jamnik. Nazwami pustymi są więc na przykład: jednorożec. W sylogizmach takich nazw nie wolno nam stosować. A zatem w części te możemy. że nic w nich nie ma. Fakt ten niesie ze sobą istotną konsekwencję jeśli chodzi o wypełnianie diagramów Venna. Otrzymamy wtedy przesłanki: niektóre psy są jamnikami. a nawet powinniśmy wpisać znaki „+”: 99 . P oraz M nie są tak zwanymi nazwami „pustymi”. człowiek o wzroście 3 m. że wykorzystane w sylogizmie nazwy na pewno nie są puste? Oczywiście taki. która nie posiada ani jednego desygnatu. że nie istnieje ani jeden oznaczany przez nią obiekt. obecny król polski itp. że terminy oznaczane symbolami S. że na podstawie przesłanek sylogizmu otrzymaliśmy taki rysunek: S – – – – P – M Spójrzmy teraz na obszary odpowiadające zbiorom S oraz P.

Zatem niektóre kręgowce są psami. Każdy ssak jest kręgowcem. a konkretnie o niepustości nazwy P. aby właściwie ocenić poprawność sylogizmu.S – – + – – P + – M Założenie o niepustości terminów nie jest wykorzystywane zbyt często. Po wpisaniu do diagramu informacji z przesłanek mamy rysunek: S – – – P – M Zanim przystąpimy do sprawdzenia. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. jednak czasami jest ono konieczne. P – pies. jakieś elementy muszą znajdować się w czwartej części tego zbioru: – 100 . M – ssak. Reguła na której opiera się powyższy sylogizm wygląda następująco: PaM MaS ––––– SiP S – kręgowiec. powinniśmy jeszcze skorzystać z założenia o niepustości nazw użytych w sylogizmie. Ponieważ w trzech częściach zbioru skupiajacego obiekty określane przez P nic na pewno nie ma.

S – + – – P – M Konkluzja badanego sylogizmu stwierdza. a więc wniosek ten jest na pewno prawdziwy. musieliśmy jednak skorzystać z założenia o niepustości terminu P. Diagram wypełniony według przesłanek wygląda następująco: – 101 . wynik sprawdzania poprawności sylogizmu byłby nieprawidłowy. Zatem niektórzy ludzie nie są ssakami. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Żaden ptak nie jest ssakiem. Sylogizm ten jest zatem poprawny. Gdybyśmy tego nie uczynili. że w obszarze tym znajduje się plus. Sylogizm powyższy opiera się na następującej regule: MeP SiM ––––– SoP S – człowiek. Aby tę poprawność wykazać. Niektórzy ludzie są ptakami. M – ptak. Na rysunku widzimy. P – ssak. Czy ten sylogizm jest na pewno poprawny? Czasem wynik sprawdzenia poprawności sylogizmu może wydać się dość dziwny lub nawet ewidentnie sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem. że coś znajduje się w części wspólnej zbiorów S oraz P.

jaka interesuje logików. Tak określona poprawność nazywana jest poprawnością formalną – i jest to ten rodzaj poprawności.S P – – Jak widać. co w konsekwencji doprowadziło do otrzymania fałszywego wniosku. Sylogizm powyższy jest poprawny pod tym względem. czyli. Tak więc sylogizm powyższy należy uznać za poprawny. Został popełniony w nim błąd polegający na przyjęciu fałszywej przesłanki. Odpowiedź taka może jednak budzić pewne opory: jak można uznać za poprawne wnioskowanie. diagram ten gwarantuje nam prawdziwość wniosku stwierdzającego. że jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. że coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. iż jest on jednak niepoprawny materialnie. możemy uzupełnić dodając. mówiącą. Tak więc odpowiedź do powyższego zadania. iż niektóre S nie są P. 102 + M . że badany sylogizm jest formalnie (logicznie) poprawny. Jednakże badane wnioskowanie nie jest tak całkiem bez zarzutu. Niejako odwrotność poprzedniego przykładu stanowić może rozumowanie prowadzące do wniosku w sposób oczywisty prawdziwego. które doprowadziło do jawnie fałszywego wniosku? Oto krótkie wyjaśnienie tego problemu. Prawdziwość wniosku to jeszcze nie wszystko. Błąd taki nazywany jest błędem materialnym.

wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. że w części wspólnej S oraz P coś się na pewno znajduje.Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. że wszystko są to zdania prawdziwe. Graficzny kontrprzykład stanowi następujący rysunek: S – – + – P – M 103 . Czy jednak wnioskowanie to jest na pewno prawidłowe? Reguła na której się ono opiera i wypełniony na jej podstawie diagram wyglądają następująco: SaM MiP ––––– SiP S – +? +? – P – M Powyższy rysunek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. jest pewnego rodzaju zbiegiem okoliczności. czyli tego. ponieważ pomimo prawdziwości przesłanek i wniosku. To. Niektóre ssaki mają czarną sierść. a nie zachodzących pomiędzy nimi związków logicznych. Powyższy sylogizm na pierwszy rzut oka mógłby się wydać poprawny: zarówno przesłanki jak i wniosek są na pewno zdaniami prawdziwymi. Zatem niektóre psy mają czarną sierść. Tak więc badany sylogizm jest niepoprawny. Sylogizm ten jest niepoprawny.

3. M – pies. która daje nam „pewne” informacje odnośnie znaków „–” w diagramie. Dobrze jest jednak zaczynać od przesłanki będącej zdaniem ogólnym („a” lub „e”). jeżeli zdanie udziela nam informacji o całym zakresie jakieś nazwy (czyli o jej wszystkich desygnatach). w jaki można badać poprawność sylogizmu. P – pudel. czy spełnia on wszystkie warunki sformułowane w owych regułach. że ani jeden desygnat nazwy S nie jest desygnatem nazwy P. 2. Zdanie żadne S nie jest P informuje nas. a zatem to właśnie S jest w nim terminem rozłożonym. ani też żaden desygnat P nie jest desygnatem S – a więc 104 . 2. ponieważ ostatecznie i tak zawsze musimy wpisać wszystko co wiemy z obu przesłanek. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Zanim przedstawimy reguły poprawnego sylogizmu. należy go uznać za poprawny. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW PRZY POMOCY METODY 5 REGUŁ.4. 2. ŁYK TEORII. jeśli nie spełnia on choć jednego warunku – świadczy to o jego niepoprawności. to nazwa ta jest właśnie terminem rozłożonym w tym zdaniu. Otóż. Jeżeli tak. konieczne będzie wprowadzanie nowego pojęcia – mianowicie tak zwanego terminu rozłożonego w zdaniu kategorycznym.3.1. W zdaniu każde S jest P mowa jest o wszystkich S. Metoda diagramów Venna nie jest jedynym sposobem. Czy kolejność wpisywania do diagramu przesłanek jest dowolna? Tak. Obecnie przedstawimy metodę opartą na pięciu regułach jakie spełniać musi każdy prawidłowy sylogizm.2.Kontrprzykład wykazujący zawodność powyższej reguły uzyskać można również podstawiając za zmienne następujące nazwy: S – jamnik. Sprawdzenie poprawności sylogizmu będzie polegało na zbadaniu.

Do sprawdzania sylogizmów metodą pięciu reguł trzeba też pamiętać. że M nazywany jest terminem średnim sylogizmu. 2. w przeciwnym wypadku jest on poprawny. a które szczegółowe (S i P oraz S o P).stwierdza fakt dotyczący całych zakresów obu tych nazw. a które przeczące (S e P oraz S o P). które są twierdzące (S a P oraz S i P). Przynajmniej jedna przesłanka musi być zdaniem twierdzącym. 5. W skrócie: S a P – rozłożony termin S S e P – rozłożone obydwa terminy – S oraz P S i P – żaden termin nie jest rozłożony S o P – rozłożony termin P. Zdanie niektóre S nie są P stwierdza. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. to i wniosek musi być twierdzący. to musi być i rozłożony w przesłance. które zdania są ogólne (S a P oraz S e P). Jeśli jakiś termin ma być rozłożony we wniosku. W zdaniu S e P rozłożone są zatem oba terminy. W zdaniu niektóre S są P mowa jest o tylko niektórych S. Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. które są „niektórymi” P – w zdaniu tym żaden z terminów nie jest więc rozłożony. że niektórych desygnatów nazwy S nie ma w całym zakresie nazwy P. Termin średni musi być przynajmniej w jednej przesłance rozłożony. a więc rozłożony jest tu termin P. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. 105 . 4. sylogizm należy odrzucić jako błędny. a także to. 3. DO ZAPAMIĘTANIA: A oto pięć reguł jakie musi spełniać poprawny sylogizm: 1. Sprawdzenie poprawności sylogizmu według powyższych reguł jest bardzo proste: jeżeli choć jeden z wymienionych w nich warunków został złamany.

Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. 3 warunek nie ma zastosowania do badanego przykładu. 5 warunek jest spełniony. 3 warunek jest spełniony – pierwsza przesłanka i wniosek są zdaniami przeczącymi. We wniosku rozłożony jest termin P. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. SiM MaP ––––– SiP 1 warunek jest spełniony – termin M jest rozłożony w drugiej przesłance. co powinno nastąpić. Zbadamy przy pomocy omawianej metody kilka sylogizmów sprawdzonych już poprzez diagramy Venna. Ponieważ żaden z warunków nie został złamany. a więc nie mógł zostać złamany. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. sylogizm należy uznać za poprawny.2. gdyby obie przesłanki były twierdzące. 106 .2. ponieważ mówi on. 4 warunek nie ma zastosowania do badanego sylogizmu. Reguła na której opiera się ten sylogizm przedstawia się następująco: PeM SiM ––––– SoP 1 warunek jest spełniony. Jako że jedna przesłanka jest zdaniem przeczącym. 2 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące. a jedynie odpowiednią regułę. Każdy nacjonalista jest ograniczony. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu badanego już wyżej przy pomocy diagramów Venna: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. Nie będziemy przy tym przytaczać całej treści przesłanek i wniosku. złamanie czwartej reguły jest w przypadku powyższego sylogizmu niemożliwe. ponieważ termin M jest rozłożony w pierwszej przesłance.3. ponieważ druga przesłanka jest zdaniem twierdzącym. PRAKTYKA: ZASTOSOWANI METODY 5 REGUŁ. a równocześnie jest on rozłożony w pierwszej przesłance. 2 warunek jest spełniony. Przykład: Zbadamy poprawność innego rozpatrywanego już sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami.

Dla porządku tylko dodajmy. Ponieważ jeden z warunków nie został spełniony. sylogizm należy uznać za niepoprawny.4 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące i wniosek także. że jest rozłożony we wniosku. 2. nie jest rozłożony w przesłance. ponieważ w badanym sylogizmie żaden termin nie jest rozłożony we wniosku. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. sylogizm jest poprawny. że pozostałe reguły nie zostały złamane. nie sprawdzając dalszych warunków. 3 i 4 są spełnione (przy czym warunek 3 dzięki temu. Przykład: Na koniec sprawdzimy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. 107 . że nie ma on bezpośredniego zastosowania). SaM MoP ––––– SoP W powyższym sylogizmie złamana została już pierwsza reguła – termin średni nie jest rozłożony w żadnej przesłance. W powyższym sylogizmie złamana została jednakże piąta reguła – termin S pomimo tego. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. SiM MaP ––––– SaP Warunki 1. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. 5 warunek nie ma zastosowania. W związku z powyższym możemy już w tym momencie odrzucić sylogizm jako błędny. Przykład: Zbadamy poprawność kolejnego rozpatrywanego wcześniej sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. Ponieważ żaden warunek nie został złamany.

Poprawność tego rodzaju wnioskowań badać można przy pomocy tak zwanego kwadratu logicznego (omówionego w niniejszym paragrafie) oraz innych praw logiki tradycyjnej (przedstawionych w paragrafie 2. na podstawie wartości innego zdania. Jednakże zdania kategoryczne (każde S jest P. natomiast fałszywe SeP oraz SoP. żadne S nie jest P. że prawdziwe jest zdanie SaP możemy z całkowitą pewnością stwierdzić. Każda z tych zależności ma swoją nazwę. Znajomość tych zależności pozwala stwierdzić. że prawdziwe jest również zdanie SiP.5). Zależności w kwadracie logicznym przedstawiane są przy pomocy linii. 2. Kwadrat logiczny wygląda następująco: SaP podporządkowanie przeciwieństwo SeP podporządkowanie sprzeczność SiP podprzeciwieństwo SoP 108 .4. jaka jest wartość logiczna pewnego zdania. na podstawie której wyciąga się pewną konkluzję. Omawiane w poprzednich paragrafach sylogizmy to wnioskowania mające zawsze dwie przesłanki.1.4. ŁYK TEORII. wiedząc. która zostanie podana przy odpowiedniej linii. w których występuje tylko jedna przesłanka. Przykładowo. KWADRAT LOGICZNY. niektóre S są P oraz niektóre S nie są P) wykorzystuje się też czasem w tak zwanych wnioskowaniach bezpośrednich – rozumowaniach. Kwadrat logiczny pokazuje związki logiczne zachodzące pomiędzy zdaniami kategorycznymi.2.

Symbolicznie: 3) SaP → ~ (SeP). Przeciwieństwo. Polega ono na tym. Gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. będzie wskazywał. Oznacza to. niebieski krasnoludek itp. przedstawimy w postaci odpowiednich wzorów. Nie mogą być to wyrażenia typu: żonaty kawaler. że zdanie „dolne” wynika ze zdania. Zależność ta polega na tym. podprzeciwieństwo i sprzeczność. że prawa kwadratu logicznego obowiązują jedynie dla nazw niepustych. Należy również nadmienić. które. ponumerujemy. 2) SeP → SoP Na przykład. Przykładowo. Symbolicznie: 1) SaP → SiP. że zdanie to jest fałszywe. Aby prawa kwadratu logicznego miały sens. że gdy prawdziwe jest zdanie „górne”. przeciwieństwo. któremu jest podporządkowane. dla wygody w dalszych rozważaniach. że terminy S oraz P muszą mieć jakieś desygnaty. to SeP jest fałszywe). 4) SeP → ~ (SaP) 109 . Podporządkowanie. Zdanie niektóre S są P oznacza w tym rozumieniu istnieje (przynajmniej jedno) S będące P. Możemy też powiedzieć. Pozioma linia na górze pomiędzy SaP oraz SeP to przeciwieństwo. to prawdziwe jest też niektóre kury są ptakami (lub lepiej: istnieją kury będące ptakami). Natomiast niektóre S nie są P – istnieje (przynajmniej jedno) S nie będące P. gdy jedno jest prawdziwe. to prawdziwe jest też niektóre krowy nie są ptakami (lub lepiej: istnieją krowy nie będący ptakami). to prawdziwe jest też „dolne”. postawiony przed danym zdaniem. że wymienione zdania nie mogą być zarazem prawdziwe.Zależności kwadratu logicznego – podporządkowanie. wzór: SaP → ~ (SeP) (jeśli SaP to nieprawda. gdy prawdziwe jest zdanie każda kura jest ptakiem. Znak negacji w tych wzorach. to drugie musi być fałszywe. Pionowe linie reprezentują to podporządkowanie. należy pamiętać o specyficznym rozumieniu zdań SiP oraz SoP. Czyli. że SeP) odczytamy – prawdziwość zdania SaP implikuje fałszywość SeP (jeśli SaP jest prawdziwe.

Natomiast. ani fałszywe. Czyli. to drugie musi być prawdziwe. Symbolicznie: 5) ~ (SiP) → SoP 6) ~ (SoP) → SiP Przykładowo. że zdania te się dopełniają. to drugie prawdziwe. Pozioma linia na dole. to fałszywe musi być każda krowa jest ptakiem. reprezentują sprzeczność. łącząca zdania SiP oraz SoP. Podprzeciwieństwo. gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. gdy jedno prawdziwe. to podprzeciwieństwo. a gdy jedno fałszywe. Zdania podprzeciwne mogą być jednak jednocześnie prawdziwe. że zdania te nie mogą być zarazem ani prawdziwe. to drugie fałszywe. Sprzeczność. Mówiąc inaczej. Sprzeczność oznacza. Zdania podprzeciwne nie mogą być zarazem fałszywe. to prawdziwe musi być niektóre żaby są płazami (lub lepiej: istnieją żaby będące płazami). przykładowo: niektórzy Polacy są katolikami i niektórzy Polacy nie są katolikami. gdy jedno jest fałszywe. W przypadku zdań podprzeciwnych możemy też powiedzieć.Na przykład gdy prawdziwe jest zdanie każda papuga jest ptakiem to fałszywe musi być żadna papuga nie jest ptakiem. Zdania przeciwne mogą być jednak jednocześnie fałszywe. łączące zdanie SaP z SoP oraz SeP z SiP. Przykładowo fałszywe jest zarówno zdanie każda krowa jest czarna oraz żadna krowa nie jest czarna. W przypadku zdań przeciwnych możemy też powiedzieć. Symbolicznie: 7) SaP → ~ (SoP) 8) ~ (SaP) → SoP 9) SoP → ~ (SaP) 10) ~ (SoP) → SaP 11) SeP → ~ (SiP) 12) ~ (SeP) → SiP 13) SiP → ~ (SeP) 110 . Gdy natomiast fałszywe jest zdanie niektóre żaby nie są płazami. że zdania te się wykluczają. mają one zawsze różną wartość logiczną. gdy fałszywe jest zdanie niektóre kanarki są niedźwiedziami. Linie skośne. to prawdziwe jest niektóre kanarki nie są niedźwiedziami (lub lepiej: istnieją kanarki nie będące niedźwiedziami).

że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SeP. Poniższy rysunek może pomóc w zapamiętaniu wzorów kwadratu logicznego: 2.14) ~ (SiP) → SeP Przykładowo. że na podstawie prawdziwości lub fałszywości podanego zdania kategorycznego. poszukać wzorów rozpoczynających się od SaP. należy określić wartość logiczną pozostałych zdań. a więc SeP – żaden struś nie jest ptakiem. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE KWADRATU LOGICZNEGO. 111 . że prawdziwe musi być również zdania podporządkowane SaP. Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Każdy struś jest ptakiem. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie każdy słoń żyje w Afryce. to fałszywe musi być niektóre słonie nie są ssakami. to prawdziwe musi być niektóre słonie nie żyją w Afryce (wzory 7 i 8). musimy sprawdzić. Wzór 7) stanowi. czyli SiP – niektóre strusie są ptakami (lub lepiej: istnieją strusie będące ptakami). w praktyce.4. Wzór 3) stwierdza. w których występują te same terminy S oraz P. że fałszywe musi być zdanie przeciwne do SaP. Zadania związane z kwadratem logicznym polegają zwykle na tym.2. Wzór 1) mówi. jeśli prawdziwe jest zdanie każdy słoń jest ssakiem. co wynika z prawdziwości zdania typu SaP. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych mających ten sam podmiot i orzecznik? Aby rozwiązać to zadanie. a więc. czyli SoP – niektóre strusie nie są ptakami. Podobne przykłady łatwo podać również w odniesieniu do pozostałych wzorów.

Wzór 14) stwierdza natomiast. które mówią. mają one różne wartości logiczne. Musimy więc sprawdzić. że na podstawie kwadratu logicznego nie jesteśmy zatem w stanie w żaden sposób określić wartości logicznej zdań SiP oraz SeP. że prawdziwe są zdania SoP i SeP. Jednakże mamy kolejne dane: dowiedzieliśmy się przed chwilą. Nie mamy więcej wzorów zaczynających się od ~ (SiP). co już wiemy – że prawdziwe jest SoP. co wynika z fałszywości zdania SiP. Szukamy wzorów. co już wiemy. czyli SeP – żaden z gości nie dotrwał do końca imprezy. że prawdziwe musi być zdanie sprzeczne z SiP. Szukamy więc. czyli: niektórzy politycy są uczciwi oraz żaden polityk nie jest uczciwy. Wzór 2) stwierdza coś. Sprawdzimy wartość logiczną pozostałych zdań kategorycznych o tym samym podmiocie i orzeczniku. Widzimy więc. że prawdziwe musi być zdanie SoP – niektórzy goście nie dotrwali do końca imprezy (lub lepiej: istnieją goście. Przykład: Fałszywe jest zdanie: Każdy polityk jest uczciwy. którzy nie dotrwali do końca imprezy). Zgodnie ze wzorem 5) widzimy. Znajdujemy tylko jeden taki wzór – 8). które mówią. a które fałszywe. że fałszywe jest SaP. czyli tych. czy może czegoś więcej dowiemy się na podstawie informacji o prawdziwości SoP. które zaczynają się od ~ (SaP). 112 . Wzór 9) stwierdza to. tego z kwadratu logicznego się nie dowiemy. A zatem możemy stwierdzić. co wynika z fałszywości zdania SaP. które jest jednak prawdziwe. czy z tych faktów nie da się jeszcze czegoś wywnioskować. że prawdziwe jest zdanie SoP. Natomiast wzory 4) i 9) dają nam nową informację: fałszywe jest zdanie SaP – każdy gość dotrwał do końca imprezy. ponieważ są to zdania sprzeczne. Więcej z fałszywości zdania SaP nie da się wywnioskować. czyli niektórzy politycy nie są uczciwi.Przykład: Fałszywe jest zdanie: Niektórzy goście dotrwali do końca imprezy. że. Możemy co najwyżej stwierdzić. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tymi samymi terminami S oraz P? Szukamy wzorów.

Zależności kwadratu logicznego nie są jedynymi prawami wnioskowania bezpośredniego. Najmniej możemy wywnioskować z prawdziwości zdań szczegółowych (SiP oraz SoP) oraz fałszywości zdań ogólnych (SaP i SeP) – jedynie to. Przykładowo. Poniżej omówimy pozostałe. nic nie możemy powiedzieć. W przedstawionych niżej prawach występować będą często tak zwane nazwy negatywne typu nie-student. itp. że odwrotną wartość posiada zdanie sprzeczne z badanym zdaniem. czyli SiP oraz SeP. INNE PRAWA WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. jeśli przez S oznaczymy nazwę człowiek. 2. niewydra. Możemy wtedy zawsze określić wartości wszystkich pozostałych zdań. co możemy powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tym samym podmiotem i orzecznikiem. Zbiór desygnatów (denotację) 113 . czyli SaP – każdy złodziej jest politykiem. Znajdujemy tylko jeden wzór zaczynający się od SoP.Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Niektórzy złodzieje nie są politykami. 2. Nazwy te będziemy oznaczać przy pomocy znaku „prim”.1. nie-pies. DO ZAPAMIĘTANIA: Znając wartość logiczną jakiegokolwiek zdania kategorycznego. jesteśmy w stanie określić prawdziwość lub fałszywość przynajmniej jednego zdania o tym samym podmiocie i orzeczniku – zdanie sprzeczne z badanym zawsze będzie miało inną wartość. Najwięcej jesteśmy w stanie powiedzieć na podstawie informacji o prawdziwości zdań ogólnych. że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SoP.5. to nie-człowiek zapiszemy S’.5. czyli SaP i SeP oraz fałszywości szczegółowych SiP oraz SoP. ŁYK TEORII. Wzór 9) stwierdza. Sprawdzimy. O pozostałych zdaniach.

dzięcioły. ze zdania żadna krowa nie jest strusiem. to to samo. o jakie znaczenie nam chodzi. 1) SeP → PeS 2) SiP → PiS 3) SaP → PiS Zdanie SoP nie podlega konwersji. 114 . Przykładowo nie-nie-ptak. książki. które mając jakieś desygnaty.). jaki rodzaj zdania wtedy otrzymujemy. nie mogą być to też tak zwane nazwy uniwersalne – czyli obejmujące swym zakresem wszystkie przedmioty. które wydaje się bardziej właściwe w danym kontekście. czyli takich. jedynie dla nazw niepustych. foki itp. że żaden struś nie jest krową. natomiast dla kogoś innego wszystkie obiekty nie będące psami. a twierdzące – twierdzącym). zdanie niektóre przedmioty mające dwa końce są kijami. telefony itp. co po prostu ptak. jeśli S to nazwa książka. a więc oprócz zwierząt również np. dla jednej osoby nie-pies może oznaczać tylko zwierzęta nie będące psami (czyli bobry. Przy rozwiązywaniu niektórych zadań istotna będzie czasami znajomość oczywistego faktu. przyjmując domyślnie takie. Konwersja polega na zmianie miejsc podmiotu i orzecznika zdania bez zmiany jego jakości (czyli zdanie przeczące ma zostać przeczącym. samochody. Czyli. Poniższe wzory pokazują.nazwy S’ stanowić będzie zbiór dopełniający się ze zbiorem desygnatów S. Przykładowo. Zakres nazwy negatywnej można rozumieć na dwa sposoby. to denotacją S’ będzie zbiór wszystkich obiektów nie będących książkami. W naszych rozważaniach nie będziemy zwykle precyzować. Konwersja. chomiki. Na przykład. Dodatkowo. możemy na mocy konwersji wywnioskować. a ze zdania każdy kij ma dwa końce. przykładowo. podobnie jak prawa kwadratu logicznego. iż dwa przeczenia się znoszą. A zatem (S’)’ ≡ S Przedstawione poniżej prawa wnioskowania bezpośredniego obowiązują. ze zdania niektórzy ministrowie są przestępcami – niektórzy przestępcy są ministrami.

zdanie każda mrówka jest nie-słoniem.) oraz niektóre nie-kangury nie są nie-torbaczami (k. Tak więc ze zdania twierdzącego otrzymujemy przeczące. a ze zdania niektórzy bogacze nie są skąpcami.). z. a z przeczącego twierdzące. Mówimy o kontrapozycji częściowej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie tego drugiego) oraz zupełnej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie obu).Obwersja. wynika. ze zdania niektórzy posłowie są idiotami. ze zdania każdy tygrys jest drapieżnikiem. zdanie niektórzy posłowie nie są nie-idiotami. Obwersja polega na dodaniu negacji do orzecznika zdania z jednoczesną zmianą (tylko) jego jakości. 4) SaP → SeP’ 5) SeP → SaP’ 6) SiP → SoP’ 7) SoP → SiP’ Przykładowo. z. Kontrapozycja.) oraz niektóre nie-ryby nie są nie-wielorybami (k. cz.). ze zdania żaden wieloryb nie jest rybą wynika niektóre nie-ryby są wielorybami (k. Kontrapozycja częściowa: 8) SaP → P’eS 9) SeP → P’iS 10) SoP → P’iS Kontrapozycja zupełna: 11) SaP → P’aS’ 12) SeP → P’oS’ 13) SoP → P’oS’ Przykładowo. zdanie niektórzy bogacze są nie-skąpcami. ze zdania żadna mrówka nie jest słoniem. na mocy obwersji zdanie żaden tygrys nie jest nie-drapieżnikiem. cz. Kontrapozycji nie podlega zdanie SiP. a ze zdania niektóre torbacze nie są kangurami wynika niektóre nie-kangury są torbaczami (k. ze zdania każdy śledź jest rybą wynika zdanie żadna nie-ryba nie jest śledziem (kontrapozycja częściowa) oraz każda nie-ryba jest nie-śledziem (kontrapozycja zupełna). 115 .

co wynika. 2. Inwersja. wzór 12). wzór 1). Niektórzy nie-demokraci są faszystami (inwersja częściowa. wzór 17).5. na mocy poznanych praw. Niektórzy nie-faszyści nie są nie-demokratami (kontrapozycja zupełna. wzór 15). PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE PRAW WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. kontrapozycji i inwersji wykorzystujemy do sprawdzania. może być częściowa lub zupełna.) oraz niektóre nie-żółwie nie są nie-indykami. Przykład: Zobaczymy. wzór 5).Inwersja. Inwersja częściowa: 14) SaP → S’oP 15) SeP → S’iP Inwersja zupełna: 16) SaP → S’iP’ 17) SeP → S’oP’ Przykładowo. obwersji. 116 . ze zdania: Żaden demokrata nie jest faszystą. możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Żaden faszysta nie jest demokratą (konwersja. Natomiast ze zdania żaden indyk nie jest żółwiem. podobnie jak kontrapozycja. Prawa konwersji. co wynika z danego zdania kategorycznego. Niektórzy nie-faszyści są demokratami (kontrapozycja częściowa.2. ze zdania każda mysz jest gryzoniem wynika zdanie niektóre nie-myszy nie są gryzoniami (inwersja częściowa) oraz niektóre nie-myszy są nie-gryzoniami (inwersja zupełna). Ponieważ nasze zdanie ma postać SeP. wynika zdanie niektóre nie-indyki są żółwiami (i. wzór 9). Niektórzy nie-demokraci nie są nie-faszystami (inwersja zupełna. Podlegają jej tylko zdania ogólne. Każdy demokrata jest nie-faszystą (obwersja. cz.

Przykład: Sprawdzimy. Wynikają z niego następujące zdania: Żaden wróbel nie jest nie-ptakiem (1). a więc: (S’)’ ≡ S. że możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Niektóre osoby dyskretne są dobrymi kochankami (konwersja. występują nazwy negatywne. 117 . wzór 8). wzór 16). Żadna dobra kochanka nie jest kimś niedyskretnym (obwersja. Nasze zdanie ma postać SaP. na mocy poznanych praw. Widzimy więc. które poddajemy konwersji. W takich przypadkach. obwersji itd. Każdy nie-ptak jest nie-wróblem (5). Niektóre nie-wróble są nie-ptakami (9). przy dokonywaniu niektórych operacji należy pamiętać o prawie znoszenia się podwójnego przeczenia. Każda osoba niedyskretna jest niedobrą kochanką (kontrapozycja zupełna. Nasze zdanie ma postać S’eP. wzór 4). ze zdania: Każda dobra kochanka jest dyskretna. wzór 3). Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami nie są dyskretne (inwersja częściowa. Żadna osoba nie będąca dyskretną nie jest dobrą kochanką (kontrapozycja częściowa. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Żaden nie-ptak nie jest wróblem. Czasem już w zdaniu. Przykład: Sprawdzimy. co wynika. Niektóre ptaki są wróblami (15 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). Niektóre nie-wróble nie są ptakami (12 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). wzór 11). Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami są niedyskretne (inwersja zupełna. Niektóre ptaki nie są nie-wróblami (17 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). wzór 14).

Niektóre ptaki nie są kanarkami (6 po zastosowaniu prawa: (P)’ ≡ P). Nasze zdanie ma postać SiP’. Przesłanka mniejsza – przesłanka zawierająca termin mniejszy sylogizmu. Wynikają z niego następujące zdania: Niektóre nie-kanarki są ptakami (2). Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Błąd formalny – błąd polegający na tym.Przykład: Sprawdzimy. jednorożec. Przesłanka większa – przesłanka zawierająca termin większy sylogizmu. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. 118 . Termin mniejszy sylogizmu – nazwa występująca jako podmiot we wniosku sylogizmu. Na przykład centaur. że wniosek rozumowania nie wynika logicznie z przesłanek. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. SŁOWNICZEK. człowiek o wzroście 3 m. Termin mniejszy oznacza się zwykle symbolem S. Błąd materialny – błąd polegający na użyciu we wnioskowaniu przynajmniej jednej fałszywej przesłanki. Nazwa pusta – nazwa nie posiadająca ani jednego desygnatu. żonaty kawaler itp. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Niektóre ptaki są niekanarkami.

Termin rozłożony – nazwa. niektóre S nie są P. Termin średni oznacza się zwykle symbolem M. W zdaniu S i P żaden termin nie jest rozłożony. w S o P – jedynie P. niektóre S są P. o której całym zakresie (wszystkich desygnatach) jest mowa w zdaniu kategorycznym. Termin większy sylogizmu – nazwa występująca jako orzecznik sylogizmu. żadne S nie jest P. Termin większy oznacza się zwykle symbolem P. W zdaniu S a P rozłożone jest S. Zdanie kategoryczne – zdanie mające jedną z następujących postaci (gdzie S i P reprezentują nazwy): każde S jest P. w S e P zarówno S jak i P. za to obecna w obu jego przesłankach. Termin średni sylogizmu – nazwa nie występująca we wniosku sylogizmu. 119 .

Rozdział III
KLASYCZNY RACHUNEK PREDYKATÓW.
Wstęp.
W niniejszym rozdziale omówiony zostanie kolejny system logiczny, który może służyć do analizy rozumowań – klasyczny rachunek predykatów (KRP), nazywany również klasycznym rachunkiem kwantyfikatorów (KRK). System ten, będąc bardziej złożonym od rachunku zdań czy sylogistyki, nadaje się do analizy takich rozumowań, wobec których tamte systemy są bezradne. Szerokie pole zastosowania rachunku predykatów okupione zostaje jednakże poważną wadą – system ten jest o wiele bardziej skomplikowany od dotychczas poznanych. Sprawne posługiwanie się nim wymaga znacznej wiedzy i uważane jest czasem za wyższy stopień wtajemniczenia logicznego. W obecnym rozdziale rachunek predykatów przedstawiony zostanie w postaci możliwie najprostszej, jednakże, nawet mimo tego, jego opanowanie będzie wymagało większego wysiłku, niż to było konieczne w przypadku poprzednich systemów. Zrozumienie rachunku predykatów wymaga w miarę sprawnego posługiwania się rachunkiem zdań. Przede wszystkim konieczna jest dobra znajomość spójników logicznych oraz tabelek zero-jedynkowych.

3.1. SCHEMATY ZDAŃ.
3.1.1. ŁYK TEORII. Poznawanie rachunku predykatów rozpoczniemy,

tradycyjnie, od tłumaczenia zdań języka naturalnego na język tego systemu. Schematy zdań na gruncie rachunku predykatów przypominać będą w pewnym stopniu schematy zapisywane w ramach rachunku zdań. Podobieństwo to wynika z obecności w języku rachunku predykatów spójników logicznych – negacji, koniunkcji, alternatywy, implikacji i równoważności. Znaczenia tych spójników oraz reprezentujące je symbole (~, ∧, ∨, →, ≡) są tu dokładnie takie same jak w rachunku zdań. W rachunku predykatów mamy jednak również nowe elementy – predykaty oraz kwantyfikatory. Do pisania schematów będziemy też wykorzystywali tak zwane zmienne indywiduowe, które będą oznaczały dowolne obiekty (indywidua). Predykaty pełnią w KRP rolę analogiczną do zmiennych zdaniowych w KRZ. To właśnie one, w połączeniu ze zmiennymi indywiduowymi, są tu najprostszymi wyrażeniami, z

120

których, za pomocą spójników, możemy budować dłuższe zdania. Predykaty symbolizować będziemy przy pomocy dużych liter, np.: P, Q, R, S itd., po których, w nawiasie, będą znajdowały się zmienne indywiduowe, reprezentowane przez małe litery x, y, z itd. Tak więc najprostszymi poprawnymi wyrażeniami na gruncie rachunku predykatów są takie zapisy jak np.: P(x), czy R(x,y). Pierwsze z nich odczytujemy jako P od x, a drugie jako R od x, y. Wyrażenia złożone otrzymujemy poprzez użycie spójników logicznych. Schemat P(x) ∧ ~ Q (x) odczytamy jako P od x i nieprawda, że Q od x. Natomiast R(x,y) → (P(x) ∨ P(y)) – jako
jeśli R od x,y to P od x lub P od y.

Predykaty są wyrażeniami opisującymi własności lub relacje. Własność to nic innego, jak pewna cecha posiadana przez jakiś obiekt. Własnością jest, na przykład, „bycie inteligentnym” (cecha jakiegoś człowieka), „bycie parzystą” (cecha liczby), „bycie smacznym”, „bycie drogim” itp. itd. Umówmy się, że predykat opisujący jaką cechę oznaczać będziemy zwykle, dla wygody, przy pomocy pierwszej litery tej cechy. I tak, na przykład, fakt, że jakiś obiekt posiada cechę bycia mężczyzną, oznaczymy M(x), bycia bogatym – B(x), bycia zarozumiałym – Z(x) itp. Gdy w jakimś złożonym wyrażeniu pojawią się dwie własności zaczynające się na tę samą literę, to oczywiście jedną z nich będziemy musieli oznaczyć inaczej. Relacje to pewne związki łączące kilka obiektów. Nas będą przede wszystkim interesowały tak zwane relacje dwuargumentowe, będące związkami występującymi pomiędzy dwoma obiektami. Relacją taką jest na przykład „lubienie” (jedna osoba lubi drugą osobę), „bycie wyższym” (ktoś lub coś jest wyższe od kogoś lub czegoś), „okradzenie” (ktoś okradł kogoś) itp. Predykaty oznaczające takie relacje będziemy zapisywali odpowiednio: L(x,y), W(x,y), O(x,y). Relacjami z większą ilością argumentów nie będziemy się zajmować. Dla porządku podajmy jednak przykłady relacji łączących trzy obiekty. Może być to na przykład „relacja znajdowania się pomiędzy” (P(x,y,z) – obiekt x znajduje się pomiędzy obiektem y a obiektem z), czy też relacja „zdradzania z kimś” (Z(x,y,z) – osoba x zdradza osobę y z osobą z).
Uwaga na marginesie.
Ściśle rzecz biorąc własności też są relacjami – tak zwanymi relacjami jednoargumentowymi. Jednakże, dla większej jasności, w dalszych rozważaniach termin „relacja” zarezerwujemy dla relacji dwuargumentowych, natomiast relacje jednoargumentowe będziemy nazywali „własnościami”.

Kwantyfikatory to wyrażenia określające ilość przedmiotów, o których jest mowa. Z kwantyfikatorami zetknęliśmy się już w sylogistyce, choć tam nie wspominaliśmy, że tak je właśnie nazywamy. W rachunku predykatów będziemy mieli do czynienia z dwoma kwantyfikatorami. Pierwszy z nich odpowiada wyrażeniu dla każdego i jest najczęściej oznaczany symbolem ∀. Kwantyfikator ten bywa nazywany „dużym kwantyfikatorem” lub „kwantyfikatorem ogólnym”. Drugi z kwantyfikatorów odpowiada wyrażeniu niektóre, w znaczeniu istnieje przynajmniej jedno takie. Kwantyfikator ten, oznaczany symbolem ∃, nazywany jest „małym kwantyfikatorem”, „kwantyfikatorem szczegółowym” lub „kwantyfikatorem egzystencjalnym”.

121

DO ZAPAMIĘTANIA:

Osoby znające język angielski mogą łatwo zapamiętać znaczenie kwantyfikatorów. Kwantyfikator ogólny to odwrócona litera „A” od angielskiego słowa All – czyli wszystkie, natomiast kwantyfikator szczegółowy, to odwrócone „E” od słowa Exists – istnieje. W schematach zdań, po kwantyfikatorach będą znajdowały się (bez nawiasów, a więc inaczej niż przy predykatach) symbole zmiennych, do których dany kwantyfikator się odnosi, na przykład ∀x oznacza dla każdego x, natomiast ∃y – istnieje takie y lub niektóre y Zapis taki jak ∃x P(x) – odczytamy jako istnieje takie x, że P(x) lub (mniej formalnie) istnieje x mające własność P, niektóre x mają własność P itp. Kwantyfikatory, inaczej niż predykaty, mogą występować obok siebie nie połączone żadnymi spójnikami. Zapis ∀x∃y R(x,y) odczytamy dla każdego x istnieje y, takie że R od x, y lub dla każdego x istnieje takie y, że x i y są w relacji R. Kwantyfikatory możemy poprzedzać spójnikiem negacji. Przykładowo, wyrażenie ~ ∃x P(x) odczytamy – nie istnieje takie x, że P od x (nie istnieje x mające własność P, żadne x nie ma własności P), natomiast ∃x ~∀y R(x,y) – istnieje x, takie że nie dla każdego y, R (x,y) (istnieje takie x, że nie dla każdego y, x jest do niego w relacji R, istnieje takie x, które nie do wszystkich y jest w relacji R).
DO ZAPAMIĘTANIA:

Przedstawmy w skrócie symbole konieczne przy pisaniu schematów zdań na gruncie rachunku predykatów Spójniki zdaniowe: ~, ∧, ∨, →, ≡ Zmienne indywiduowe: x, y, z... itd. Symbole predykatów: P, Q, R, S... itd. Symbole kwantyfikatorów:
∀ – oznaczający dla każdego (tak zwany „duży kwantyfikator” lub „kwantyfikator ogólny”) ∃ – oznaczający istnieje lub niektóre (tak zwany „mały kwantyfikator”, „kwantyfikator szczegółowy” lub „kwantyfikator egzystencjalny”)

Należy pamiętać, że predykaty występować będą zawsze razem z, ujętymi w nawiasach, zmiennymi np.: P(x) – zapis oznaczający, że x ma własność P,

122

R(x,y) – zapis oznaczający, że x i y są ze sobą w relacji R, Kwantyfikatory w praktyce występować będą razem ze zmiennymi nazwowymi, np.: ∀x, ∃y... itp. Przy pisaniu schematów będziemy w rachunku predykatów korzystali również z nawiasów, które, podobnie jak w rachunku zdań, pełnią pomocniczą role, pokazując co się z czym łączy i likwidując możliwe wieloznaczności. Do pisania schematów może przydać się jeszcze jedna istotna informacja. Dotyczy ona pojęcia tak zwanej zmiennej związanej przez kwantyfikator oraz zmiennej wolnej (niezwiązanej). Każdy kwantyfikator „wiąże” zmienną, która się przy nim znajduje – np. kwantyfikator ∃x wiąże zmienną x, a ∀y – zmienną y. Kwantyfikatory wiążą jednak nie wszystkie danego typu, ale tylko te, które znajdują się w ich zasięgu – czyli w nawiasie otwartym bezpośrednio po kwantyfikatorze lub, w przypadku braku nawiasu, w wyrażeniu najbliższym kwantyfikatorowi. Najłatwiej wyjaśnić to na przykładzie: w schemacie
∀x (P(x) → Q(x))

związane są zmienne x w całej formule, natomiast w schemacie

∀x P(x) → Q(x) jedynie zmienna znajdująca się przy predykacie P (zmienna przy Q jest w

takim razie zmienną wolną). W schemacie ∃x(P(x) ∧ Q(x,y)) → ∀z R(z,x) zmienna x jest związana przy predykacie P oraz Q, natomiast wolna przy R; zmienna y jest wolna (nie ma w ogóle wiążącego jej kwantyfikatora); zmienna z jest związana (przez kwantyfikator ∀) Pojęcie zmiennej wolnej i związanej będzie dla nas istotne, gdyż w prawidłowo zapisanych schematach zdań języka naturalnego nie mogą występować zmienne wolne (mówiąc inaczej wszystkie zmienne muszą być związane jakimś kwantyfikatorem). Z faktu tego wynika istotny wniosek – każdy schemat będzie musiał zaczynać się jakimś (przynajmniej jednym) kwantyfikatorem, który będzie wiązał występujące dalej zmienne. Żadna zmienna nie będzie mogła się pojawić, zanim nie wystąpi wiążący ją kwantyfikator. Jeśli w schemacie nie ma zmiennych wolnych, to można go zawsze tak odczytać, aby nie wypowiadać słów iks, igrek, zet itp., których przecież w zdaniach języka naturalnego nie używamy. Przykładowo, gdy przyjmiemy, że predykat F oznacza własność bycia filozofem, to schematy ∃x F(x) oraz ∀x F(x) możemy wprawdzie odczytać kolejno: istnieje x będący
filozofem, oraz dla każdego x, x jest filozofem, ale o wiele zgrabniej jest powiedzieć istnieją filozofowie (niektórzy są filozofami) oraz każdy jest filozofem. Zabieg „pozbycia” się

zmiennych nie jest możliwy, gdy są one wolne; schemat F(x) musimy odczytać: x jest

123

w związku z 124 . będącego odpowiednikiem kwantyfikatora ∃.1. jakie w naszym zdaniu występują własności i/lub relacje i zastąpić je odpowiednimi symbolami predykatów. Następnie powinniśmy się zastanowić. Rozpoczniemy od budowania bardzo prostych schematów zdań.2 PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ NA GRUNCIE KRP. taki w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia spójniki. te. zdaniem języka naturalnego. które są zarówno złodziejami. że w schematach zdań języka naturalnego nie może być zmiennych wolnych. Zdanie zaczyna się od zwrotu niektórzy. a więc od tego symbolu powinien rozpocząć się nasz schemat. czyli możliwie najdłuższy.in. Nasze zdanie stwierdza. To ostatnie wyrażenie nie jest na pewno. najgłębiej wnikający w strukturę zdania. w których występują jedynie własności. które zawierają zmienne wolne) nie będące schematami żadnego zdania języka naturalnego. przynajmniej z punktu widzenia logiki. Ostatecznie musimy połączyć wszystko w całość przy pomocy spójników i nawiasów. nie oznacza. że istnieją obiekty.filozofem. oznaczymy je odpowiednio literami Z i P. W zdaniu tym jest mowa o dwóch własnościach – byciu złodziejem oraz byciu politykiem. jak i politykami (posiadają obie te cechy jednocześnie). musimy sobie przede wszystkim uświadomić. jakie kwantyfikatory będą nam w schemacie potrzebne. To. Uwaga na marginesie. że zmiennych takich w ogóle nie może być w formułach rachunku predykatów. 3. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy złodzieje są politykami. W rachunku predykatów mogą istnieć bowiem formuły (m. tak aby otrzymać schemat danego zdania. że ma to być zawsze tak zwany schemat główny. Przystępując do budowania schematów zdań w ramach rachunku predykatów. predykaty i kwantyfikatory. Pisząc schemat zdania należy pamiętać. a jedynie tak zwaną „formą zdaniową”.

aby pokazać. stwierdza.) lub ∀x (. Koniunkcja występuje natomiast zwykle jako główny spójnik formuł wiązanych przez kwantyfikator ∃. Na ogół jest to implikacja lub ewentualnie alternatywa.) Powyższe stwierdzenia nie stanowią jednak w żadnym razie jakichkolwiek praw logicznych.. ∧ . aby w formule wiązanej przez kwantyfikator ∀ głównym spójnikiem była koniunkcja.. Każdy rasista jest ograniczony. Ostateczny schemat przedstawia się następująco: ∃x (Z(x) ∧ P(x)) Nawias w powyższym schemacie jest konieczny. którego schemat mamy napisać.. Pewnym problemem dla początkujących może być znalezienie odpowiedniego spójnika łączącego predykaty R oraz Q. Czyli: ∀x (. Mamy tu też słowo każdy.. Jest to po prostu użyteczna obserwacja. a więc prawidłowy schemat powinien wyglądać: ∀x (R(x) → O(x)) WARTO ZAPAMIĘTAĆ..) ∃x (.. która sprawdza się w zdecydowanej większości (choć nie wszystkich!) przypadków. ∨ . Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy rasista jest ograniczony.. otrzymalibyśmy schemat ∀x (R(x) ∧ O(x)).. jak i przy P. Nasze zdanie. Gdybyśmy jednak wstawili tu koniunkcję. że kwantyfikator wiąże zmienną x znajdującą się zarówno przy predykacie Z. W schematach zdań języka naturalnego rzadko się zdarza. → .czym potrzebny nam będzie jeszcze spójnik koniunkcji. będące odpowiednikiem kwantyfikatora ogólnego.. to jest on ograniczony. W powyższym zdaniu mowa jest o dwóch własnościach – bycia rasistą i bycia ograniczonym... tak jak w poprzednim przykładzie.. że jeśli ktoś jest rasistą. 125 . czyli wyrażenie mówiące: każdy jest rasistą i jest ograniczony (każdy jest ograniczonym rasistą) – a więc na pewno nie zdanie.

Zdanie stwierdza. napisać możemy dwa równie dobre schematy: ∀x (D(x) → ~ O(x)). iż zdanie stwierdza. który posiadałby cechę bycia obiektywnym. A zatem: ∃x (S(x) ∧ ~ P(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Żaden dziennikarz nie jest obiektywny. Czemu odpowiadać może słowo żaden w rozważanej wypowiedzi? Z jednej strony jest to „negatywny” sposób powiedzenia czegoś o wszystkich dziennikarzach – o każdym dziennikarzu zdanie stwierdza. Dyskusje budzić może. jednak poprzedzony słowem nie. w sposób bardziej 126 . Kłopot sprawić może wybór odpowiedniego kwantyfikatora. Z innego punktu widzenia można jednak również powiedzieć. czy też ~ ∃x? Obie odpowiedzi na to pytanie są dobre! Otóż. oraz ~ ∃x (D(x) ∧ O(x)) Oba te schematy są logicznie równoważne. Mamy więc: ~ ∀x (L(x) → A(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie są pilni. W powyższym zdaniu występują własności bycia logikiem oraz bycia abstynentem. Czy schemat zacząć należy zatem wyrażeniem ∀x. lepiej. który z nich uznać należy za bardziej pierwotny. Jest też odpowiednik kwantyfikatora dla każdego. że są osoby posiadające własność bycia studentem i jednocześnie nie posiadające własności bycia pilnym. mówią one dokładnie to samo. że nie istnieje taki dziennikarz. Ta druga jest jednak zanegowana. Jako spójnika łączącego predykaty należy użyć implikacji (wykorzystanie koniunkcji dałoby schemat zdania: Nie każdy jest logikiem i abstynentem). że nie jest obiektywny. W zdaniu mowa jest o własnościach bycia studentem i bycia pilnym. W powyższym zdaniu mamy na pewno do czynienia z własnością bycia dziennikarzem oraz bycia obiektywnym.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie każdy logik jest abstynentem. Tak więc schemat powinien zacząć się od zwrotu: ~ ∀x. w przypadku powyższego zdania.

że są one logicznie równoważne.3. tak jak w przypadku powyższego przykładu..1. Dlatego podane niżej rozwiązania należy traktować w niektórych przypadkach jako przykładowe. Jeśli zdanie zaczyna się od zwrotu nie każdy. nie wykluczające innych poprawnych odpowiedzi. Dopuszczalne są różne możliwości. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Wielu logików twierdzi. że zdania Nie każdy logik jest abstynentem oraz Niektórzy logicy nie są abstynentami (literalne odczytanie drugiego schematu) są logicznie równoważne i wyrażają tę samą treść (opisują ten sam fakt). to trudno uznać. nie jest. jeśli zdanie zaczyna się od niektóre. że zdanie typu żaden. Najlepiej kierować się wskazówką. że są to te same zdania. W tym jednak przypadku wielu (choć również. Często zdarza się tak. 3. jako w równym stopniu właściwy. Uwaga na błędy! Nie zawsze.naturalny. jest zdaniem ogólnym (więcej na ten temat w rozdziale o sylogizmach). W wielu podobnych przypadkach nie ma zgody. na podstawie tego. to schemat powinien zacząć się od ~ ∀. Inni dopuszczają jednak również drugi schemat. Obecnie zajmiemy się bardziej złożonymi schematami. to schemat rozpoczynamy od ∃. nie wszyscy) logików nie uznałoby tego schematu za właściwy. że schemat powinien w sposób najbardziej intuicyjny odzwierciedlać strukturę danego zdania. Na omówienie wszystkich tych możliwości i związanych z nimi niuansów nie starczyłoby tu miejsca – wspomniana zostanie tylko część z nich. Pomimo. 127 . oddający strukturę rozpatrywanego zdania. a więc jego schemat powinien zaczynać się od kwantyfikatora ∀. a które nie. które schematy należy uznać za poprawne. dwa schematy można uznać za równie dobre.. szczególnie w zakresie stosowania nawiasów i ustawienia kwantyfikatorów. że w przypadku dłuższych zdań istnieje wiele możliwości zbudowania poprawnych schematów.. Przykładowo do schematu zdania w przykładzie Nie każdy logik jest abstynentem można utworzyć równoważny mu schemat: ∃x (L(x) ∧ ~ A(x))..

Jeśli chodzi o zastosowanie nawiasów w złożonych formułach. to posiada też własność A. mówiąc bardziej formalnie. Przykładowo. że głównym spójnikiem jest tu implikacja. nie każdy x. że nie każdy kto posiada dwie pierwsze. w jakiej umieszczone zostały człony koniunkcji. gdyż wypaczyło by 128 . to w rachunku predykatów obowiązują wszystkie zasady znane z rachunku zdań. w którym znalazłoby się stwierdzenie. czyli cechy bycia muzykiem i bycia znanym. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy znany muzyk jest artystą. posiada również trzecią. w jej rozumieniu przyjętym w logice. czyli. Zdanie stwierdza. Schemat będzie wyglądał zatem następująco: ~ ∀x [(M(x) ∧ Z(x)) → A(x)] W powyższym schemacie koniunkcja M(x) ∧ Z(x) znajduje się w nawiasie. Kolejność ta jest jednak całkowicie bez znaczenia. W zdaniu powyższym mamy do czynienia z trzema własnościami – byciem muzykiem. Tak więc równie dobry byłby schemat: ~ ∀x [(Z(x) ∧ M(x)) → A(x)] Uwaga na błędy! Nie zawsze jest tak. gdybyśmy mieli do czynienia ze zdaniem. to nie moglibyśmy rozbić tego określenia na cechy bycia dobrym i bycia rewolwerowcem. jeśli posiada własność M oraz Z. że jej człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności i nie zmienia to w niczym sensu wyrażenia. czy prawidłowa jest kolejność. że ktoś jest „dobrym rewolwerowcem”. że dwa określenia (tak jak znany i muzyk w poprzednim przykładzie) odnoszące się do pewnego obiektu dają się rozłożyć na dwie osobne cechy. aby wyraźnie było widoczne. Oczywiście w formule może znajdować się więcej predykatów niż jeden lub dwa. Wątpliwości może budzić. Koniunkcja. byciem znanym oraz byciem artystą.Więcej predykatów. ma tę własność.

ale niektóre z kobiet mających powodzenie nie są inteligentne. z uwagi na przemienność koniunkcji.to sens zdania. oznacza. czy własność bycia „małym słoniem” możemy rozbić na dwie osobne własności – bycia słoniem i bycia małym. równie poprawne byłyby schematy. czy też trzeba tę własność traktować jako nierozkładalną całość. ∀x[(K(x) ∧ I(x)) → P(x)] ∧ ∃x[(K(x) ∧ P(x)) ∧ ~ I(x)] Pamiętać należy. Więcej kwantyfikatorów. W schemacie może oczywiście występować więcej niż jeden kwantyfikator. Problem stanowić może określenie kwantyfikatora i układu własności w formule. że zdania typu Tylko S są P określiliśmy wtedy jako ogólnotwierdzące. A zatem schemat powinien wyglądać: ∀x (M(x) → K(x)) 129 . czyli odpowiednikiem koniunkcji. Jeśli jednak napisalibyśmy schemat: ∀x (K(x) → M(x)) to otrzymalibyśmy fałszywe zdanie Każda kobieta jest matką. w których człony koniunkcji znalazłyby się w odwrotnej kolejności. Trudno na przykład ustalić. kiedy wymienione w zdaniu cechy można i należy rozłożyć. W zdaniu tym mamy oczywiście dwie własności: bycia matką i bycia kobietą. Nasze zdanie stwierdza natomiast coś odwrotnego: to. Co znaczy „tylko”? Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. druga szczegółowym. a zatem zaczynające się od kwantyfikatora ogólnego – ∀. Zawsze będą istniały przypadki graniczne i dyskusyjne. Zdanie to składa się jednak z dwóch części połączonych słowem ale. Każda z tych części zaczyna się innym kwantyfikatorem – pierwsza ogólnym. a kiedy jest to niemożliwe. że każda matka jest kobietą. bycia osobą inteligentną i posiadania powodzenia. Być może niektórzy pamiętają. że tylko kobiety są matkami. Z podobną trudnością spotkaliśmy się już przy pisaniu schematów na gruncie sylogistyki. że. W zdaniu powyższym widzimy trzy własności: bycia kobietą. Wymienione cechy tworzą całość – jej rozbicie zmieniłoby znaczenie jednej z nich – bycia dobrym. Nie istnieje żadna metoda pozwalająca jednoznacznie stwierdzić. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Wszystkie inteligentne kobiety mają powodzenie.

Czyli ∀x (B(x) → (A)). Schematy zdań typu Tylko A są B rozpoczynamy od kwantyfikatora ogólnego a następnie piszemy implikację zamieniając kolejność A i B. zapisywanie schematów zdań w języku predykatów może stać się ciekawą rozrywką intelektualną. którzy cechy takiej nie posiadają. którzy posiadają cechę U (uczą się systematycznie). podobną np. Początkowo zapisywanie takich schematów może wydawać się niezmiernie skomplikowane. Po nabraniu pewnej wprawy. opisującymi własności. sprawdzającej się zawsze metody. ale są również tacy. Przerobienie kilku przykładów powinno jednak wiele wyjaśnić. Więcej kłopotów sprawić mogą zdania w których obecne będą predykaty oznaczające relacje. lub ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ~ ∀x (S(x) → U(x)) Pojawiają się relacje. że istnieją studenci.DO ZAPAMIĘTANIA. między innymi dlatego. Co znaczy „tylko niektórzy”? Rozpatrywane powyżej zdania typu Tylko A są B należy koniecznie odróżnić od zdań Tylko niektóre A są B. Dotąd rozpatrywaliśmy bardzo proste zdania. to zatem: ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ∃x (S(x) ∧ ~ U(x)). Zwrot tylko niektórzy w powyższym zdaniu oznacza. że nie ma na to jakiejś jednej. Lub inaczej: istnieją studenci mający cechę U. Dwa równoprawne schematy powyższego zdania. lecz jednocześnie nie wszyscy cechę tę posiadają. do rozwiązywania krzyżówek. w których mieliśmy do czynienia jedynie z predykatami jednoargumentowymi. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko niektórzy studenci uczą się systematycznie. 130 .

który jest przedmiotem i pomiędzy tymi obiektami zachodzi relacja lubienia. który ma własność bycia studentem. istnieje też inny „obiekt” (oznaczmy go y). predykatu będą L. Zgodnie z opisaną wcześniej nieformalną zasadą. Mamy więc: ∀x S(x) →. a więc nasz schemat będziemy musieli zacząć od ∀x. zwrot odpowiadający kwantyfikatorowi szczegółowemu (niektóre). Teraz powyższe zdanie możemy zapisać przy pomocy symboli: ∃x [S(x) ∧ ∃y (P(y) ∧ L(x. po którym. czyli L(x. czyli dla każdego x. Przystępując do pisania schematu powyższego zdania dobrze jest spróbować na początku wypowiedzieć je przy pomocy wyrażeń używanych w języku predykatów.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci lubią niektóre przedmioty. to spójnikiem tym będzie zapewne implikacja. dwukrotnie. się w znajdowały dwie zmienne. Po predykacie musi nastąpić jakiś spójnik. Zdanie to mogłoby wyglądać na przykład następująco: Istnieje pewien obiekt (oznaczmy go x). która zachodzi pomiędzy studentem i przedmiotem – relacją lubienia (x lubi y). Zdanie. że ów „każdy 131 .y).y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy student przeczytał jakąś książkę. którego schemat piszemy. jeśli jest on studentem (lub prościej dla każdego studenta). mówi. Zdanie mówi o każdym obiekcie będącym studentem. a więc ∀x S(x). Relację tę oznaczymy przy pomocy nawiasie. gdy zdanie rozpoczyna się kwantyfikatorem ogólnym. W rozpatrywanym zdaniu występuje również. Zdanie zaczyna się od zwrotu odpowiadającego kwantyfikatorowi ogólnemu. Obok nich mamy tu jeszcze do czynienia z relacją. W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem oraz bycia przedmiotem (oznaczymy je literami S i P). W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem (S) i bycia książką (K) oraz o relacji przeczytania (P) zachodzącej pomiędzy studentem a książką.

po każdym kwantyfikatorze otwieramy nawias i zamykamy go na końcu schematu – dzięki temu wszystkie zmienne pozostaną związane: ∀x [S(x) → ∃y (K(y) ∧ P(x.y) musimy najpierw umieścić w schemacie kwantyfikator wiążący zmienną y. Czyli. Ponieważ w dalszej części zdania mowa jest o jakiejś książce. Zdanie zaczyna się ewidentnie od kwantyfikatora szczegółowego ∃x. dzięki którym będziemy wiedzieli. W powyższym zdaniu mamy do czynienia w własnościami bycia wykładowcą i bycia studentem. że kwantyfikatory wiążą wszystkie „swoje” zmienne. co ważniejsze. Mamy więc ∀x S(x) → ∃y. którą on przeczytał. którą ten student przeczytał. otrzymalibyśmy ∀x (S(x) → P(x. oprócz posiadania własności W. Należy jeszcze oczywiście pamiętać o nawiasach. o naszym x możemy powiedzieć.y))] Po napisaniu schematu dobrze jest go sobie „odczytać”. nie jest związana żadnym kwantyfikatorem (a jak powiedzieliśmy. czyli każdy student przeczytał y. czyli dla każdego studenta istnieje jakiś y. gdyż występuje w nim zmienna y. że każdy student przeczytał jakąś książkę. Teraz aż się prosi. żeby napisać czym jest ten y: ∀x S(x) → ∃y K(y) – dla każdego studenta istnieje y będący książką.y)). Oczywiście ten „istniejący x” to wykładowca. że ów wykładowca lubi wszystkich studentów. Oznaczymy je kolejno predykatami W. w prawidłowo napisanych schematach zdań języka naturalnego. że jest to książka. Nasz schemat mówi. zmienne wolne (nie związane) nie mogą występować). czyli dla każdego studenta istnieje jakaś książka. będzie to zapewne kwantyfikator szczegółowy. które ma reprezentować. aby sprawdzić.y). Teraz musimy dopisać. czyli zachodzi jeszcze pomiędzy studentem i książką relacja P: ∀x S(x) → ∃y K(y) ∧ P(x.student” przeczytał jakąś książkę. istnieje jakiś y. jeśli jest on studentem. Mówiąc proście: dla każdego studenta istnieje książką. co miałaby oznaczać i która. że dla każdego x. czy faktycznie oddaje on treść zdania. Aby było to widoczne. oraz z relacją lubienia. czyli ∃x W(x).y). który jest książką i ten x (student) przeczytał y (książkę). Aby można było użyć predykatu P(x. S i L. Teraz musimy jedynie dodać. Gdybyśmy wstawili teraz predykat oznaczający relację przeczytania. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy wykładowcy lubią wszystkich studentów. czyli dokładnie to. o której nie wiemy. Nie możemy jednak na razie wstawić predykatu oznaczającego relację przeczytania – P(x. że dla 132 .

że dla każdego obiektu. to pomiędzy x i y zachodzi relacja lubienia.x)) 133 . jeśli ma on cechę W. jest w tej relacji do siebie samego. to zatem: ∃x (B(x) ∧ Z(x. że nie istnieje obiekt y.y))] Czy można być w relacji do siebie samego? Pomimo że relacje (dwuczłonowe) z natury łączą dwa obiekty. to pomiędzy x i y nie zachodzi L.y) – x znokautował y). Początek schematu będzie na pewno wyglądał ∃x S(x). to może się zdarzyć. Problem sprawić może ustalenie. mówiąc inaczej. Można stwierdzić. że obiekty te są w rzeczywistości jednym i tym samym. jak w jednym z pierwszych omawianych przykładów. W powyższym zdaniu występują predykaty takie same jak w poprzednim przykładzie.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie lubią żadnego wykładowcy. słowo żaden możemy oddać na dwa równoważne sobie sposoby. jak oddać w schemacie stwierdzenie. taki że posiada cechę W i jednocześnie pomiędzy x i y zachodzi relacja L. Schemat zdania.y))] ∃x [S(x) ∧ ∀y (W(y) → ~ L(x. jakiś obiekt może być w pewnej relacji do siebie samego. Stwierdza ono jednakże. Dwa równoprawne schematy naszego zdania to: ∃x [S(x) ∧ ~ ∃y (W(y) ∧ L(x. jeśli ten y posiada własność S. że pewien obiekt posiadający własność bycia bokserem. Pamiętamy oczywiście o nawiasach. ∃x [W(x) ∧ ∀y(S(y) → L(x. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Pewien bokser znokautował siebie samego.każdego obiektu y. że ów obiekt posiadający cechę S nie lubi żadnego obiektu o cesze W. Podobnie. Można też powiedzieć. W zdaniu powyższym jest mowa o relacji znokautowania (Z(x.

istnieje obiekt y. że żadna gazeta nie jest przez pewnych ludzi czytana. ale tylko i wyłącznie o ludzi. Druga cecha. W powyższym zdaniu. Fakt. która nie jest wprost wypowiedziana. Na pierwszy rzut oka wydaje się. bycia gazetą. Zdanie Każdy kogoś kocha należy traktować jako skrót zdania Każdy człowiek kocha jakiegoś człowieka. istnieje inny obiekt. i ten pierwszy kocha tego drugiego. Czy jednak w powyższym zdaniu faktycznie jest mowa o dowolnych obiektach x i y? Słowa każdy i kogoś wyraźnie wskazują. taki. którzy nie czytają żadnych gazet. który też jest człowiekiem. W takim wypadku schemat mógłby wyglądać: ∀x∃y K(x. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy kogoś kocha. nie ma w nim mowy natomiast o żadnej własności. ponieważ predykat C oznacza już bycie człowiekiem. Mamy więc tu do czynienia z cechą bycia człowiekiem.Czy jest tu jakaś własność? Czasem przy pisaniu schematu musimy uwzględnić własność. że x kocha y. że nie chodzi tu o wszelkie możliwe do pomyślenia obiekty.y) – dla każdego obiektu x. która nie jest w zdaniu wprost wypowiedziana. oddać można na dwa sposoby.y))] Przykład: Napiszemy schemat zdania: Są tacy. mamy „ukrytą” cechę bycia człowiekiem. Relację czytania oznaczymy przez R.y))] ∃x [C(x) ∧ ∀y (G(y) → ~ R(x. Czasem faktycznie dopuszczalne jest napisanie takiego „skróconego” schematu. jest już jednak wprost wypowiedziana. W wersji bardziej pomocnej do przełożenia na język rachunku predykatów można powiedzieć: Dla każdego obiektu. A zatem dwa możliwe schematy tego zdania to: ∃x [C(x) ∧ ~ ∃y (G(y) ∧ R(x. podobnie jak w poprzednim przykładzie. że w zdaniu powyższym występuje jedynie relacja kochania. jeśli obiekt ten jest człowiekiem. A zatem: ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x.y))] 134 .

A więc właściwy schemat naszego zdania to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(y. ale to. musimy napisał K(y. Nie jest to więc dokładnie schemat naszego zdania. Przyjmujemy predykaty P. że partia wspierana jest tylko przez frustratów. Prawidłowy schemat to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(x. a co y? Czasami musimy zwrócić baczną uwagę na właściwą kolejność zmiennych x i y przy predykacie oznaczającym relację. zmiennej x. Jednakże trzeba uważać w jakiej kolejności nastąpią człony implikacji w formule związanej przez ten kwantyfikator. Schemat oczywiście rozpoczniemy od zwrotu: ∃x P(x). Jak pamiętamy. zwrot tylko możemy oddać przy pomocy kwantyfikatora ogólnego. S i K oznaczające własności bycia podręcznikiem i studentem oraz relację korzystania z czegoś.. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre partie wspierane są tylko przez frustratów.x). a bycia podręcznikiem. Zdaniami ze zwrotem tylko zajmowaliśmy się już. że każdy kto ją wspiera. To. W zdaniu powyższym musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia partią. z których korzystają wszyscy studenci. że istnieją podręczniki. bycia frustratem oraz relację bycia wspieranym przez kogoś (x jest wspierany przez y). gdy były w nich obecne jedynie własności.y))]. a nie na odwrót.. to aby oddać prawidłowo fakt. ponieważ po jego odczytaniu otrzymalibyśmy zdanie mówiące. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Istnieją podręczniki.I znowu „tylko”. że niektóre partie wspierane są przez wszystkich frustratów (każdy frustrat wspiera taką partię). w których występują również relacje. Schemat: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(x. że to student korzysta z podręcznika. Gdybyśmy napisali schemat następująco: ∃x [P(x) ∧ ∀y (F(y) → W(x. Ponieważ własność bycia studentem przypisaliśmy zmiennej y. ten jest frustratem (jeśli ją wspiera to jest frustratem).x))] 135 .y))] nie jest jednak prawidłowy. nie oznacza. to otrzymalibyśmy schemat zdania mówiącego. które korzystają ze wszystkich studentów. że wspiera ją każdy frustrat. A zatem w schemacie musimy zamienić kolejność predykatów F i W. Bardzo podobnie postępujemy pisząc schematy takich zdań.y) → F(y))] Co jest x.

A zatem: ∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. Następna informacja. kto jest filozofem.y))]} 136 .W wielu przypadkach to. Ten ostatni fakt możemy oddać na dwa sposoby. to nie kupuje danej książki. których nikt przy zdrowych zmysłach nie kupuje. W schemacie powyższego zdania musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia programem i bycia widzem oraz relację lubienia. to powiedzenie. że ów filozof pisze książki. W zależności od tej interpretacji prawidłowe byłyby schematy. Relację tę jednak możemy zinterpretować albo jako relację lubienia – x lubi y. kto miałby cechę bycia przy zdrowych zmysłach i jednocześnie pozostawał w relacji kupowania do wymienionej wcześniej książki. czyli istnieje coś. kolejno: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(y. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy filozofowie piszą niektóre książki. że istnieje ktoś. że każdy. uzależnione jest od tego. co jest książką i ten filozof pozostaje do książki w relacji napisania. w jakiej kolejności powinny znaleźć się zmienne x i y w relacji. albo jako relację bycia lubianym – x jest lubiany przez y. Dalej dowiadujemy się. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre programy lubią wszyscy widzowie. Zdanie zaczyna się stwierdzeniem. drugi sposób. to stwierdzenie. w jaki sposób określimy naszą relację. że nie ma nikogo.y))] (L oznacza relację bycia lubianym) Dłuższe schematy.y)) ∧ ~ ∃z (Z(z) ∧ R(z. W schematach może pojawić się większa ilość kwantyfikatorów i predykatów. jeśli jest przy zdrowych zmysłach.x))] (L oznacza relację lubienia) ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(x.

możliwie najgłębiej wnikający w strukturę zdania. należy zwykle pisać tak zwany schemat główny. aby przy własnościach i relacjach umieszczać właściwe zmienne.1. a kiedy nie. a kiedy musimy cechę bycia takim obiektem w schemacie umieścić? Przykładowo.4. aby wszystkie zmienne były związane prze kwantyfikatory) oraz o tym.y))]} Przy tego rodzaju dłuższych schematach należy zwracać szczególną uwagę na nawiasy (pamiętamy. 3. Jednakże faktem jest. gdy mamy na końcu napisać. Kiedy możemy przyjąć domyślnie. że zmienne reprezentują jeden określony typ obiektów i nie podkreślać tego dodatkowo w schemacie. jakimi zmiennymi wcześniej oznaczyliśmy obiekty mające wymienione własności. a kiedy możemy przyjąć. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Czy błędem byłoby zapisanie schematu zdania w którym nie wszystkie własności lub relacje byłyby potraktowane osobno. napisania obu wersji schematów. w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia predykaty i spójniki. jakie odpowiedzi uznaje on za poprawne.y))]. na przykład napisanie schematu zdania: „Nie każdy znany muzyk jest artystą” jako ~ ∀x (Z(x)) → A(x)) gdzie Z oznaczałby własność bycia znanym muzykiem? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. że nie zawsze do końca wiadomo. Niektórzy mogą wymagać. że zmienne reprezentują tylko ludzi i napisać: ∀x∃y K(x. kiedy w zdaniu mamy do czynienia z dwiema osobnymi własnościami. kiedy pisząc schemat zdania „Każdy kogoś kocha”. że w pewnej relacji pozostaje ktoś przy zdrowych zmysłach oraz książka. jednakże tworząc schemat. 137 .y)? Na powyższe pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi.∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. na przykład. Przykładowo.y)) ∧ ∀z (Z(z) → ~ R(z. Rozwiązując tego typu przykłady najlepiej spytać wykładowcy. to musimy sprawdzić. powinniśmy uwzględnić w nich własność bycia człowiekiem i napisać ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x.

) oznaczały dowolne obiekty. Statuę Wolności. w schemacie obecne są również zmienne. W niektórych wypadkach wygodnie jest wzbogacić go o kilka dodatkowych elementów.) oznaczają określone. w których występują stałe indywiduowe. oraz szczególny predykat oznaczający relację identyczności dwóch obiektów..2. w szczególności. Jak dotąd omawialiśmy rachunek predykatów w podstawowej. może ten rozdział pominąć. Stała może reprezentować np. gdy zdanie mówi o takich właśnie.itd.b). którego schemat piszemy. które będziemy oznaczać małymi literami: a. a S reprezentuje relacje starszeństwa. znaku „=” wyda się zbyt zagmatwane.z. na przykład Tylko jeden student oblał egzamin. konkretne obiekty.y. Nie jest on konieczny do zrozumienia dalszej części. że stałe nie mogą być wiązane przez kwantyfikatory. DODATEK: STAŁE INDYWIDUOWE I ZNAK „=” 3. ∃a lub ∀b. Zenka. Symbol identyczności przydaje się. Gdy wprowadzimy znak równości. Nie wolno pisać np. stwierdzającego nieidentyczność. obiektach.c. nie muszą rozpoczynać się od kwantyfikatora. najbardziej ubogiej. gdzie „a” oznacza Zenka. czyli x ≠ y ≡ ~ (x = y) Tak jak zmienne indywiduowe (x. tak stałe indywiduowe (a.b. 138 . schematy. Stałe wykorzystujemy w schematach. gdy w zdaniu. Obecnie do słownika. .. choć oczywiście mogą – gdy oprócz stałych.. Przykładowo zdanie Zenek jest starszy od Wacka możemy zapisać jako S (a. Jak postępować w takich przypadkach pokażą przykłady poniżej. dodamy dwa rodzaje elementów: tak zwane stałe indywiduowe.. Kubusia Puchatka. Zasadniczą różnicę pomiędzy zmiennymi a stałymi stanowi to. które czasem mogą ułatwić zapisywanie schematów zdań. czyli znany wszystkim z matematyki znak „=”. czy też Przynajmniej dwóch posłów przyłapano na oszustwie. ŁYK TEORII. jednoznacznie określonych.. d. Mikołaja Kopernika.2. że obiekty są identyczne.1. Stanowić on będzie skrót wyrażenia nieprawda. z którego składa się język rachunku predykatów. będziemy mogli również korzystać ze znaku „≠”. b. wersji. c. dotyczącej tautologii i reguł. „b” – Wacka.3.. mowa jest o pewnej określonej liczbie przedmiotów posiadających daną własność lub będących do czegoś w relacji. a wykładowca nie wymaga od niego opanowania tej sztuki. W związku z powyższym. itp. Jeśli komuś pisanie schematów z wykorzystaniem stałych oraz.

3.2.2. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ Z WYKORZYSTANIEM STAŁYCH INDYWIDUOWYCH I SYMBOLU IDENTYCZNOŚCI.

Rozpoczniemy od zapisywania schematów zdań, w których wykorzystamy stałe indywiduowe.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kocha Karolinę, ale Karolina nie kocha
Mieczysława.

Zdanie

powyższe

stwierdza,

że

pomiędzy

dwoma

konkretnymi

obiektami

(Mieczysławem i Karoliną) zachodzi relacja kochania w jedną stronę, natomiast nie zachodzi ona w drugą. Oznaczając Mieczysława przez „a”, a Karolinę przez „b”, otrzymujemy schemat: K(a,b) ∧ ~ K(b,a)

W schematach ze stałymi indywiduowymi mogą też pojawić się zmienne, a wraz z nimi kwantyfikatory.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kupił
sobie jakiś samochód.

Zdanie powyższe stwierdza, że istnieje pewna rzecz, mająca własność bycia samochodem i

Mieczysław (oznaczony za pomocą stałej „a”) pozostaje do tej rzeczy w relacji kupienia.
∃x (S(x) ∧ K(a,x))

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich bogatych mężczyzn. Powyższe zdanie stwierdza, że Karolina pozostaje w relacji lubienia do każdego, kto posiada dwie cechy – bycia mężczyzną i bycia bogatym. Mówiąc inaczej, jeśli ktoś posiada 139

wymienione własności, to Karolina pozostaje do niego w relacji lubienia. Oznaczając Karolinę przy pomocy stałej „a”, mamy schemat:
∀x [(M(x) ∧ B(x)) → L(a,x)]

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich, którzy lubią Mieczysława. Zdanie to stwierdza, że Karolina (którą oznaczymy przez „a”) pozostaje w relacji lubienia do wszystkich, którzy pozostają w tej samej relacji do Mieczysława (oznaczonego przez „b”). Mówiąc inaczej – dla każdego obiektu, jeśli obiekt ten znajduje się w relacji L do „b”, to „a” znajduje się do niego w L. Przyjmując domyślnie, że obiektami, o których jest mowa, są ludzie, mamy schemat:
∀x (L(x,b) → L(a,x))

Gdybyśmy chcieli wyraźnie zaznaczyć w schemacie, że w zdaniu chodzi o ludzi, otrzymalibyśmy schemat:
∀x [(C(x) ∧ L(x,b)) → L(a,x)]

Teraz zajmiemy się schematami zdań, w których będziemy musieli wykorzystać symbol identyczności.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden student zdał. Powyższe zdanie możemy rozbić na dwie części. Po pierwsze, mówi ono, że istnieje ktoś kto jest studentem i zdał, a po drugie, że nie ma innej osoby, która by miała te własności. Schemat pierwszej części jest oczywisty: ∃x (S(x) ∧ Z(x)). Część drugą można oddać na dwa sposoby. Można stwierdzić, że nie istnieje taki obiekt y, który byłby różny od x i posiadał te same własności lub też, że każdy obiekt, który te własności posiada, to właśnie x. A zatem: ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠x] lub ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x] Tak więc ostatecznie schemat naszego zdania może przedstawiać się następująco:
∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠ x]} lub ∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x]}

140

Przykład:

Zapiszemy schemat zdania: Przynajmniej dwóch pasażerów było trzeźwych. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieją na pewno dwa różne obiekty, które posiadają dwie cechy jednocześnie – bycia pasażerem i bycia trzeźwym. Można zatem powiedzieć, że istnieje jeden obiekt mający wymienione cechy, istnieje też drugi mający te cechy, przy czym obiekty te nie są ze sobą identyczne. A zatem:
∃x {(P(x) ∧ T(x)) ∧ ∃y [(P(y) ∧ T(y)) ∧ x ≠ y]}

Uwaga na marginesie.

W powyższym schemacie jedyny spójnik, to koniunkcja, której człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności. W związku z powyższym, dozwolone są inne warianty schematu; możemy z tego powodu również zrezygnować z niektórych nawiasów, zostawiając jedynie te, które wskazują na zasięg kwantyfikatorów. Na przykład:
∃x {P(x) ∧ T(x) ∧ ∃y [P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y]} Możemy również rozpocząć schemat dwoma kwantyfikatorami, po których, w jednym nawiasie umieścimy (w dowolnej kolejności) wszystkie człony koniunkcji: ∃x ∃y (P(x) ∧ T(x) ∧ P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y) Tego typu uproszczenia można oczywiście stosować, ale lepiej tego nie robić jeśli nie ma się pewności, że jest to dozwolone.

Oczywiście stałe indywiduowe i symbol identyczności mogą występować jednocześnie w tym samym schemacie.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Nie tylko Zenek dotrwał do końca imprezy. Powyższe zdanie stwierdza, że po pierwsze, Zenek (którego oznaczymy przez „a”) posiada własność D (dotrwał do końca imprezy) i, po drugie jest jeszcze jakiś inny obiekt, różny od Zenka, który posiada wymienioną własność. A zatem otrzymujemy schemat: D(a) ∧ ∃x (D(x) ∧ x ≠ a)

141

Uwaga na błędy!

Często się zdarza, że ktoś, pisząc schemat powyższego zdania, zapomina o jego pierwszej części. Jednakże schemat: ∃x (D(x) ∧ x ≠ a) nie byłby prawidłowy. Byłby to schemat zdania mówiącego, że jakaś osoba różna od Zenka dotrwała do końca imprezy, bez zaznaczenia, że Zenek również wykazał się taką umiejętnością.
Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden świadek rozpoznał „Marmoladę”. Oznaczmy przez Ś własność bycia świadkiem, przez R relacje rozpoznania, a przez stałą „a” obiekt zwany „Marmoladą”. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieje pewien obiekt, mający własność Ś, który znajduje się w relacji R do obiektu a, i nie ma jednocześnie nikogo innego (czyli obiektu różnego od x) mającego Ś i będącego w R do „a”. A zatem:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ~ ∃y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) ∧ y ≠ x]}

Powyższe zdanie można również przedstawić:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ∀y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) → y = x]}

3.3. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE.
3.3.1. ŁYK TEORII. W rachunku zdań mieliśmy do czynienia z prostą metodą zero-jedynkową, która pozwalała na szybkie, w zasadzie mechaniczne, stwierdzenie, czy dany schemat jest tautologią bądź kontrtautologią. W przypadku rachunku predykatów, niestety, nie ma takiej metody. Wykazanie tautologiczności lub kontrtautologiczności formuły

wymaga dość zaawansowanych technik, wykraczających poza ramy niniejszego opracowania. O wiele prostsze jest zadanie odwrotne – udowadnianie, że dana formuła nie jest tautologią, lub nie jest kontrtautologią. I tylko tym – wykazywaniem, czym dany schemat nie jest, będziemy się dalej zajmować.

142

Obecne w strukturze własności i relacje.Zanim przejdziemy do tautologii i kontrtautologii musimy uświadomić sobie od czego zależy prawdziwość formuły rachunku predykatów. tak zwanego uniwersum. Elementy struktury umieszczać będziemy w nawiasach 〈 〉. jednakże podkreślonych. w której formułę tę będziemy rozpatrywać. Jeśli nasze rozważania ograniczymy do świata ludzi. to otrzymamy zdanie fałszywe – żaden człowiek nie ma bowiem dwustu lat. przede wszystkim od tego. Tak więc możemy powiedzieć. oraz od interpretacji predykatu w tym świecie. natomiast strukturę. W U3 nasza formuła reprezentować będzie zdanie prawdziwe. że dla formuły ∃x P(x). natomiast U1 i U4 – kontrmodele. o których była mowa wyżej. U2 oraz U3 stanowią modele. nazywamy modelem tej formuły. Przykładowo struktury. Strukturę. że prawdziwość formuły rachunku predykatów zależy od struktury. będziemy mieli do czynienia ze zdaniem prawdziwym – oczywiście istnieją drzewa mające dwieście lat. możemy zapisać następująco: U1 = 〈U = zbiór ludzi. w której jest fałszywa – kontrmodelem. 143 . to na przykład: U3 = 〈U = zbiór ludzi. natomiast w U4 – fałszywe. odpowiadające obecnym w formułach KRP predykatom będziemy oznaczać przy pomocy takich samych liter jak predykaty. stanowiącą odpowiednik abstrakcyjnie pojętego predykatu R w formule. Podstawmy zatem za P własność bycia w wieku 200 lat (P(x) – x ma 200 lat). Strukturę oznaczać będziemy przy pomocy podkreślonej litery U. na przykład. Rozpatrzmy bardzo prosty schemat: ∃x P(x). Układ złożony ze zbioru stanowiącego uniwersum (oznaczanego zwykle literą U) oraz dowolnej ilości własności i relacji będziemy określać mianem struktury. w których możemy rozpatrywać formułę ∃x P(x). A zatem możemy powiedzieć. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 U2 = 〈U = zbiór drzew. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 Inne struktury. P(x) ≡ x jest studentem〉. Prawdziwość naszej formuły zależy zatem od dziedziny. Jeśli jednak schemat odniesiemy. do świata drzew. Czy jest to schemat zdania prawdziwego czy fałszywego? To oczywiście zależy. w którym ją umieścimy. Na przykład podkreślone R będzie oznaczało konkretną relację w konkretnej strukturze. jaką własność podstawimy za predykat P. w której formuła rachunku predykatów jest prawdziwa. P(x) ≡ x jest studentem〉 U4 = 〈U = zbiór drzew.

w jakiej formułę interpretujemy. Otóż stwierdza ona. w której jest ona fałszywa. Patrząc na to samo z drugiej strony możemy powiedzieć również. musimy więc dobrać własności P i Q w taki sposób. w której formuła będąca kontrtautologią byłaby prawdziwa. trzeba pokazać strukturę. w której jest ona fałszywa (zbudować kontrmodel dla tej formuły). to formuła. W ten sposób wykażemy. aby w jakimś zbiorze nie było to prawdą. Skoro tautologia musi być prawdziwa w każdej strukturze. sprawdzającej się zawsze. Jak pamiętamy z rachunku zdań. że formuła nie jest kontrtautologią. Analogicznie. Aby zbudować kontrmodel. teoretycznie jest bardzo proste. Jest to formuła fałszywa w każdej strukturze Mówiąc inaczej. to aby udowodnić. tautologia. Wykazanie. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE. Aby zbudować odpowiednią strukturę. metody Przykład: Wykażemy. że dana formuła nie jest tautologią. Weźmy przykładowo zbiór ludzi jako uniwersum i własność bycia kobietą jako odpowiednik predykatu P oraz bycia matką jako odpowiednik Q. Formalnie: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Najpierw zbudujemy kontrmodel formuły. wystarczy wskazać strukturę.3. że każdy obiekt. który ma własność P. kontrtautologia nie ma modelu. a więc strukturę.2. ma również własność Q. ŻE FORMUŁA NIE JEST TAUTOLOGIĄ LUB KONTRTAUTOLOGIĄ. która jest zawsze prawdziwa. Podobnie określić możemy kontratutologię. Mówiąc krótko. W praktyce trudność może czasem sprawić wymyślenie odpowiedniej struktury. 3. aby wykazać.Przejdźmy teraz do zdefiniowania pojęcia tautologii w rachunku predykatów. iż w przypadku tautologii nie istnieje struktura. w której formuła ta byłaby fałszywa. co mówi nasza formuła. która jest prawdziwa w każdej strukturze. że nie jest ona tautologią. możemy powiedzieć. Nie ma bowiem na to jakiejś jednej. że formuła tautologią nie jest. iż tautologia KRP to formuła. w której jest ona prawdziwa (zbudować model formuły). P(x) ≡ x jest kobietą. Q(x) ≡ x jest matką〉 144 . tautologia nie ma kontrmodelu. że formuła ∀x (P(x) → Q(x)) nie jest tautologią ani kontrtatologią. Skoro w rachunku predykatów prawdziwość formuły zależy od struktury. zacząć musimy od odczytania tego. nie istnieje struktura.

jeśli człowiek ten jest kobietą. jest liczbą parzystą. który jest posłem. R(x. Q(x) ≡ x jest uczciwy〉. P(x) ≡ x jest podzielne przez 4. że każda matka jest kobietą. U2 jest zatem modelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)). Podane wyżej rozwiązanie jest oczywiście jednym z nieskończonej ilości właściwych odpowiedzi.y) ≡ x jest starszy od y〉 W U1 formuła reprezentowałaby fałszywe zdanie – Każdy człowiek jest starszy do siebie samego.y) ≡ x jest równe y〉 145 . Ktoś mógłby przykładowo zbudować takie struktury: U3 = 〈U = zbiór polityków. Jako model dla formuły wybierzemy strukturę U2 = 〈U = zbiór liczb. To.x) Formuła powyższa stwierdza. że każdy polityk. gdyż umieszczona w niej formuła stwierdzałaby. że tautologią ani kontrtautologią nie jest formuła: ∀x R(x. oraz U4 = 〈U = zbiór liczb. nasza formuła stwierdza. co jest oczywiście zdaniem prawdziwym. jest uczciwy. że dla każdego człowieka. musimy dobrać własności P i Q tak. to jest również matką. P(x) ≡ x jest matką. Jako kontrmodel dla naszej formuły posłużyć może struktura U1 = 〈U = zbiór ludzi. R(x. Q(x) ≡ x jest parzyste〉. aby otrzymać zdanie prawdziwe. jaki model i kontrmodel zostanie stworzony. że każdy obiekt jest w pewnej relacji do samego siebie. Skoro zbudowaliśmy dla formuły kontrmodel i model. nasza formuła stwierdza. P(x) ≡ x jest posłem.W strukturze U1. oznacza to. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 W strukturze U2. zależy tylko od wyobraźni budowniczego. natomiast U4 byłaby modelem. ponieważ umieszczona w tej strukturze formuła głosiłaby. czyli: U2 = 〈U = zbiór ludzi. co jest oczywiście zdaniem fałszywym. że nie jest ona tautologią ani kontrtautologią. Przykład: Wykażemy. Struktura U3 stanowiłaby wtedy kontrmodel. W powyższym przykładzie możemy to łatwo uczynić zamieniając własności miejscami. U1 jest zatem kontrmodelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)) Aby zbudować model. iż każda liczba podzielna przez 4. czyli w skrócie każda kobieta jest matką.

wykazaliśmy. Model stanowić może struktura. 3. to drugi jest w relacji R do pierwszego.y) ≡ x jest w tym samym wieku. którą zbudowaliśmy. Innymi słowy: dla dowolnych dwóch obiektów.y) → R(y. czy fałszywa. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. Przykład: Wykażemy. R(x. jeśli R zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę. otrzymujemy zdanie prawdziwe – Każda liczba jest równa sobie samej.x)) Powyższy schemat stwierdza. jeśli jeden człowiek jest w tym samym wieku co drugi. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że schemat nie jest tautologią. w której w zbiorze ludzi określimy relację bycia w tym samym wieku. Za kontrmodel dla powyższej formuły może posłużyć struktura złożona ze zbioru ludzi i relacji kochania.y) ≡ x kocha y〉 U2 = 〈U = zbiór ludzi. co mówi zdanie powstałe ze schematu przy zaproponowanej interpretacji predykatów i zmiennych.3. że zawsze. jeżeli jeden jest w relacji R do drugiego. to ten drugi jest w tym samym wieku co pierwszy. wiąże się z prawidłową oceną. jeśli jedna osoba kocha drugą. czy w strukturze.3. że nie jest tautologią. co y〉 Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. wykazaliśmy. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. ani kontrtautologią. jaka może powstać przy wykazywaniu. 146 . formuła jest prawdziwa. kluczowa jest umiejętność właściwego odczytywania schematów w danej strukturze – stwierdzania.Umieszczając schemat w powyższej strukturze. R(x. że dla każdych dwóch obiektów. Aby nie popełnić przy tym błędu. Nie jest bowiem tak. Największa trudność. że dla każdej pary ludzi. a więc to. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. co faktycznie zbudowaliśmy – model czy kontrmodel. to ta druga również kocha pierwszą. ani kontrtautologią formuła: ∀x∀y (R(x. A zatem mamy: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Prawdą jest bowiem. to zachodzi również w drugą.

P(x) ≡ x jest kobietą R(x. kwantyfikatory.y) ≡ x jest żoną y〉 W U2 otrzymujemy z naszej formuły zdanie fałszywe: Każda kobieta jest czyjąś żoną.Uwaga na błędy! Ktoś mógłby błędnie sądzić. Trzeba jednak zauważyć. U1 = 〈U = zbiór ludzi. to istnieje jakiś obiekt. 147 . były ostatecznie związane kwantyfikatorami. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. wykazaliśmy. od których zaczynała się formuła. że wyrażenie w nawiasie nie mówi. U2 = 〈U = zbiór ludzi. że ten pierwszy jest w relacji R do tego drugiego. Kontrmodel możemy zbudować podstawiając za R relację bycia żoną. a za R relację bycia czyjąś córką. że wszyscy są w danej relacji.x)) jest fałszywa.y)] Powyższy schemat stwierdza. czy fałszywe. Może się jednak zdarzyć. że wszyscy ludzi są w tym samym wieku”.y) ≡ x jest córką y〉 W U1 z naszej formuły powstaje prawdziwe zdanie: Każda kobieta jest czyjąś córką. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. że w U2 formuła ∀x∀y (R(x. wszystkie formuły. W takich przypadkach do określenia.y) → R(y. Taka zależność zachodzi właśnie w przypadku relacji bycia w tym samym wieku. a więc U1 jest dla tej formuły modelem. konieczna jest znajomość tabelek zero-jedynkowych dla tych spójników. że dla każdego obiektu jest tak. dla których budowaliśmy modele i kontrmodele. ponieważ „nie jest prawdą. czy formuła reprezentuje w danej strukturze zdania prawdziwe. to są i w drugą. że jeśli posiada on własność P. Zdanie prawdziwe możemy z formuły tej otrzymać podstawiając w zbiorze ludzi za P własność bycia kobietą. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x[P(x) → ∃yR(x. W dotychczasowych przykładach. Przykład: Wykażemy. miały zasięg do samego jej końca. ale że jeśli są w relacji w jedną stronę. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. że formuła powstanie w wyniku powiązania jej części spójnikami logicznymi.

Tworzymy więc strukturę: U2 = 〈U = zbiór ludzi. W powyższej formule należy koniecznie zauważyć. Pierwszy. że każdy człowiek jest mężczyzną) i fałszem jest również drugi jej człon (bo nie jest prawdą. fałszem jest pierwszy człon alternatywy (bo nie jest prawdą. że każdy obiekt ma własność P lub Q. zgodnie z tabelkami zerojedynkowymi. to. czy kontrmodelem. aby prawdziwy był poprzednik implikacji. Będzie to miało ogromne znaczenie dla określenia. że każdy człowiek jest kobietą). Z powyższej obserwacji można wysnuć bardzo pomocny wniosek: gdy sprawimy.Przykład: Wykażemy. Jest to zdanie fałszywe. której każdy człon jest fałszywy. gdy oba będą zdaniami fałszywymi. Następnik ten mówi. w zbiorze ludzi każdy człowiek ma własność bycia mężczyzną lub bycia kobietą. Na początek zajmiemy się poszukiwaniem kontrmodelu. że nie jest tautologią. Aby otrzymać z tego zdanie fałszywe. że każdy obiekt ma własność P lub Q. ani kontrtautologią formuła: ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)). to każdy człowiek jest mężczyzną lub każdy człowiek jest kobietą. Q(x) ≡ x jest studentem〉 148 . drugi. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi może być ona prawdziwa na trzy sposoby. której poprzednik jest prawdziwy. Ponieważ cała formuła ma postać implikacji. Zobaczmy. to każdy obiekt ma P lub każdy obiekt ma Q. Poprzednik naszej implikacji mówi. jaką wartość logiczną miałby w takiej strukturze następnik implikacji. a za Q bycia studentem. P(x) ≡ x jest mężczyzną. Teraz musimy zbudować model dla naszej formuły. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 formuła ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)) jest zatem fałszywa. W strukturze: U1 = 〈U = zbiór ludzi. musimy tak dobrać własności. Przy zaproponowanej interpretacji predykatów. cała formuła stanie się schematem zdania prawdziwego. możemy na przykład w zbiorze ludzi wstawić za P własność bycia nauczycielem. i trzeci. a fałszywy jej następnik. to bez względu na następnik. P(x) ≡ x jest nauczycielem. Badany schemat możemy odczytać: Jeśli każdy obiekt ma przynajmniej jedną z dwóch własności: P lub Q. gdy zarówno poprzednik. gdyż ma ono postać implikacji. że jej głównym spójnikiem jest implikacja. Przykładowo. Fałszem jest zdanie: Jeśli każdy człowiek jest mężczyzną lub kobietą. to aby uzyskać z niej zdanie fałszywe. że fałszywy będzie poprzednik implikacji. gdy poprzednik będzie fałszywy. że każdy obiekt ma własność P lub każdy ma własność Q. jak i następnik implikacji będą zdaniami prawdziwymi. a następnik fałszywy. Ponieważ formuła ma postać implikacji. to również. Skoro oba człony alternatywy są fałszywe. czy pewna struktura jest jej modelem. gdyż jest on alternatywą. Następnik jest fałszywy. Poprzednik mówi. a następnik prawdziwy. cała alternatywa jest fałszywa.

otrzymamy w takiej strukturze zdanie prawdziwe. mając postać implikacji. ∀x (P(x) → Q(x))). w którym rola ta przypada spójnikowi logicznemu. ma fałszywy poprzednik (każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem) i fałszywy następnik (każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem). to jest to zdanie prawdziwe. Jeśli natomiast zdanie składa się z części powiązanych ostatecznie którymś ze spójników logicznych (np. DO ZAPAMIĘTANIA. Możemy spróbować stworzyć taki. czy też takim. nie jest ona tautologią. w którym zarówno poprzednik implikacji. daje zdanie Jeśli każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem. ∃x (P(x) ∨ Q(x))). Na mocy tabelek zero-jedynkowych implikacja z fałszywym poprzednikiem jest bowiem zawsze prawdziwa. czy mamy do czynienia ze zdaniem. czy faktycznie istnieje dany obiekt. to prawdziwość lub fałszywość takiego zdania oceniamy korzystając z tabelek zero-jedynkowych. Przystąpienie do budowy modelu dla takiej formuły od próby uczynienia fałszywym poprzednika implikacji ułatwia nam pracę w ten sposób. w którym główną rolę pełni kwantyfikator. Umieszczona w nim. ani kontrtautologią. czy dana zależność zachodzi w stosunku do wszystkich obiektów. uzależniona jest od tego. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla naszej formuły. byłyby zdaniami prawdziwymi. Ponieważ zdanie to. Jeśli jest to kwantyfikator ∃ (np. Niezwykle istotne jest odróżnienie. to wartość logiczna zdania zależy od tego.U2 stanowi model dla naszej formuły. Jednakże nie zawsze jest to proste (na przykład w powyższym przykładzie). bez względu na wartość logiczną następnika. to każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem. czy zdanie jest prawdziwe. jak i jej następnik. Jeśli wszystko związane jest kwantyfikatorem ∀ (np. ∀xP(x) → ∃x Q(x)). że. to odpowiedź. Oczywiście wcale nie musimy budować w przypadku formuły będącej implikację modelu w powyższy sposób. 149 . czy fałszywe.

4. w której poprzednik implikacji stanie się zdaniem prawdziwym. że istnieje jakiś obiekt. prawdą jest. że dla każdego obiektu istnieje jakiś obiekt.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Model w powyższym przypadku. że wszyscy ludzie są jego dziećmi. nie jest ona tautologią.y) → ∃y∀x R(x. taki że ten pierwszy jest dzieckiem drugiego. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x∃y R(x. Mówiąc po prostu. Czy budując model i kontrmodel dla jednej formuły musimy korzystać z takiego samego uniwersum? Nie jest to w żaden sposób konieczne. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla badanej formuły. Dla każdego człowieka istnieje jakiś człowiek. Możemy to zrobić wstawiając na przykład za R relację bycia mężem. W zbiorze ludzi (nie tylko aktualnie żyjących!) zależność taka zachodzi w przypadku relacji bycia dzieckiem. Jest to zdanie fałszywe. 3. istnieje człowiek taki. a dla 150 .Przykład: Wykażemy. U2 stanowi zatem model dla naszej formuły. a więc takiej struktury. całe zdanie jest prawdziwe. Czyli. Poprzednik stwierdza. co przy takiej interpretacji będzie mówił następnik naszej implikacji. Mamy zatem kontrmodel: U1 = 〈U = zbiór ludzi. to istnieje ktoś. a następnik fałszywym. najłatwiej będzie zbudować w taki sposób. taki że ten pierwszy jest w relacji do drugiego. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.3. Stwierdza on. dla kogo wszyscy ludzie są jego dziećmi. Ponieważ poprzednik i następnik implikacji są tu fałszywe. aby uczynić fałszywym poprzednik naszej implikacji. podobnie jak w poprzednim przykładzie. a następnik fałszywy.y) Powyższa formuła ma postać implikacji. to istnieje ktoś taki. że każdy jest czyimś dzieckiem. Może być na przykład tak. W strukturze złożonej ze zbioru ludzi i relacji bycia dzieckiem otrzymamy zatem z naszej formuły fałszywe zdanie Jeśli każdy jest czyimś dzieckiem. R(x. taki że wszystkie inne są do niego w relacji. ani kontrtautologią. że uniwersum dla modelu stanowić będzie zbiór ludzi. Oczywiście jest to fałsz. R(x. Zobaczmy teraz. Zaczniemy od poszukiwania kontrmodelu. bo jego poprzednik jest prawdziwy.y) ≡ x jest mężem y〉 W U2 z naszej formuły otrzymamy zdanie: Jeśli każdy jest czyimś mężem. że wszyscy są jego mężem. U2 = 〈U = zbiór ludzi.

może być spowodowany tym. a w związku z tym oparte na niej rozumowanie logicznie poprawne. Być może kontrmodel istnieje. 151 . jednak nie stanowi w żaden sposób na to dowodu. Jak pamiętamy z rachunku zdań. reguła jest to schemat wnioskowania – układ przynajmniej dwóch schematów. że nad poziomą kreską będziemy umieszczać schematy przesłanek. wykazanie. że w każdej z nich jest ona fałszywa. natomiast pod kreską schemat wniosku. Reguły będziemy zapisywać w ten sposób. Mówimy. w jaki wykazywaliśmy. że formuła czymś nie jest. 3. Z powodu nieskończonej ilości struktur. W sposób podobny do tego. w jakich rozpatrywać można każdą formułę. w którym uniwersum dla modelu i kontrmodelu byłoby takie same. a my po prostu źle szukaliśmy. jeśli nie jest możliwe. Czy jeśli nie mogę znaleźć dla jakiejś formuły kontrmodelu. Wykazanie. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. że dana formuła nie jest tautotologią lub kontrtautologią. z których ostatni reprezentuje wniosek rozumowania. że nie można znaleźć kontrmodelu. a poprzednie – przesłanki. że formuła jest tautologią lub kontrtautologią? Nie.1. to czy oznacza to.kontrmodelu zbiór liczb. że formuła jest tautologią. że formuła jest tautologią? Fakt. (Zobacz też odpowiedź na następne pytanie). Przy pomocy modeli i kontrmodeli możemy udowodnić jedynie rzecz „negatywną” – fakt. że reguła jest dedukcyjna. 3. że formuła jest tautologią. a jednocześnie wniosek schematem zdania fałszywego. wymagałoby pokazania. ŁYK TEORII. nie jest to możliwe. że jest ona prawdziwa w każdej strukturze (każda struktura jest jej modelem).4. że formuła jest kontrtautologią wymagałoby rozpatrzenia wszystkich struktur i pokazanie. można udowadniać zawodność reguł wnioskowania. Czy budują model lub kontrmodel można wykazać. Rozwiązanie takie nie będzie w niczym gorsze od takiego.4. REGUŁY W RACHUNKU PREDYKATÓW. Podobnie.

mówiąc inaczej. że możliwa jest sytuacja. iż żaden obiekt jej nie posiada. że dana reguła nie jest dedukcyjna (czyli. udowadnianie zawodności reguł przebiega tak samo. o wiele prostszego. że zawodna jest reguła: ∃x P(x). zaś wniosek. W ten sposób wykazujemy. zależy od struktury. Ograniczymy się do.4. że nie każdy obiekt posiada własność P. a wniosek – schematem zdania fałszywego. w której wszystkie przesłanki staną się schematami zdań prawdziwych. jak wykazywanie że formuła nie jest tautologią lub kontrtatologią. P(x) ≡ x jest Chińczykiem〉. natomiast jej wniosek głosi. udowadniania. iż nie każdy człowiek jest Chińczykiem. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE ZAWODNOŚCI REGUŁ. że zawodna jest reguła: ~ ∀x P(x) ———— ∀x ~ P(x) Jedyna przesłanka badanej reguły stwierdza. Ponieważ to. że żaden człowiek Chińczykiem nie jest. dojść do fałszywego wniosku. wychodząc z prawdziwych przesłanek. fałszywie. 3. że dana reguła rachunku predykatów jest dedukcyjna. Przykład: Wykażemy. nie będziemy się tym obecnie zajmować. W strukturze tej przesłanka stwierdza prawdziwie. czy formuły rachunku predykatów reprezentują zdania fałszywe czy prawdziwe. Przykład: Wykażemy. że formuła KRP jest tautologią bądź kontrtautologią. ∃x Q(x) ——————— ∀x (P(x) ∨ Q(x)) 152 . Zawodność powyższej reguły można wykazać budując strukturę U = 〈U = zbiór ludzi. W praktyce. w której formuły te będziemy rozpatrywać. podobnie jak wykazywaniem. jest dość skomplikowane i. udowodnienie zawodności reguły polega na znalezieniu takiej struktury. a wniosek fałszywy. możemy.Wykazanie. jest zawodna). aby przesłanki były prawdziwe.2. a więc reguła jest zawodna – posługując się nią.

x) Przesłanka powyższej reguły stwierdza. Q(x) ≡ x ma 4 z logiki〉 Przykład: Wykażemy.Pierwsza przesłanka reguły stwierdza. Kwantyfikator – wyrażenie określające ilość przedmiotów. R(x. iż każdy obiekt ma przynajmniej jedną z tych własności. o których mówi zdanie zawierające to wyrażenie. Jako przykład struktury. Predykatami są na przykład takie wyrażenia jak jest człowiekiem. 153 . a wniosek fałszywym posłużyć może: U1 = 〈U = zbiór ludzi. iż istnieje obiekt mający własność P. w której formuła ta jest prawdziwa. natomiast wniosek. iż do każdego obiektu uniwersum coś pozostaje w R. że zawodna jest reguła: ∀x∃y R(x.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Prawdą jest bowiem. Model – modelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. Predykat – wyrażenie opisujące własność lub relację. P(x) ≡ x ma 5 z logiki.y) —————— ∀x∃y R(y. w której formuła ta jest fałszywa. w której przesłanka stanie się zdaniem prawdziwym. lub kocha. że każdy człowiek jest czyimś dzieckiem. Zawodność reguły możemy wykazać budując strukturę: U = 〈U = zbiór studentów. SŁOWNICZEK Kontrmodel – kontrmodelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. jest wyższy od (relacje). że każdy obiekt uniwersum pozostaje do czegoś w relacji R. druga. fałszem natomiast. że istnieje obiekt mający własność Q. Kwantyfikatorami są wyrażenia każdy (oznaczany często symbolem ∀) oraz niektóre (istnieje) (oznaczany ∃). natomiast wniosek. jest wysoki (własności). że każdy człowiek dziecko posiada.

Można je wiązać kwantyfikatorami. itp. ∀x. itd. Zmienna indywiduowa – symbol oznaczający dowolny obiekt (indywiduum). Zmienne indywiduowe oznaczamy zwykle literami: x. Nie podlegają one kwantyfikacji. b. np. 154 . c. Struktura – układ złożony z pewnego uniwersum (zbioru) oraz dowolnej liczby własności i/lub relacji. Stałe indywiduowe oznaczamy zwykle literami a.. y.. z. ∃y itp.Stała indywiduowa – symbol oznaczający pewien konkretny obiekt...

WSTĘP. zły człowiek. przykładowo. czy też kwadratowe koło. śmiech. jakie mogą w definicjach wystąpić. nie tylko jako obiekty materialne.1. wykład z logiki. jest więc nazwą. które w ogóle nie istnieją w żaden sposób. Nazwy mogą bowiem odnosić się również. Omówione są w nim kolejno: rodzaje nazw. Dlatego też omówieniu ich rozwiązywania poświecone zostało stosunkowo mało miejsca. Nazwami są zatem takie złożone wyrażenia jak. trójgłowy smok. jest fakt. Poświęcony jest on problematyce zdecydowanie mniej skomplikowanej niż rachunek zdań. NAZWY I ICH RODZAJE. którą przeczytałem w zeszłym tygodniu itp. drewniane krzesło z trzema nogami. gdy mówimy o nazwach. a także obiektów. 4. rodzaje definicji oraz niektóre błędy. nazwa nie musi składać się z tylko jednego wyrazu. Obecny rozdział wiąże się z logiką rozumianą szerzej niż tylko jako nauka zajmująca się badaniem poprawności rozumowań. Każde z powyższych wyrażeń wskazuje nam pewien przedmiot. na przykład. Nazwami są więc na przykład człowiek. do uczuć. pewnych procesów zachodzących w czasie. 4. krzesło. Nazwami są więc również takie wyrażenia jak miłość. Nazwy są to wyrażenia służące do oznaczania przedmiotów. czy też rachunek predykatów. sylogistyka.Rozdział IV NAZWY I DEFINICJE. książka itp. niezwykle interesująca książką. niebieski krasnoludek a nawet żonaty kawaler. jakie pojawiają się w podręcznikach do logiki w związku z powyższą tematyką. że owe „przedmioty” oznaczane przez nazwy musimy rozumieć bardzo szeroko. są o wiele prostsze od zawartych w poprzednich rozdziałach. Po pierwsze.1. ŁYK TEORII. 155 . Rozważając problematykę nazw musimy pamiętać o dwóch ważnych sprawach. Zadania. Drugą istotną sprawą.1. o jakiej należy pamiętać. zależności między nazwami.

Obecnie różnego rodzaju nazwy przedstawimy w sposób bardziej systematyczny. Nazwami pustymi są więc na przykład takie wyrażenia jak: krasnoludek. 1. Nazwa pusta. natomiast zakres nazwy jest to zbiór jej wszystkich desygnatów (przykładowo zbiór wszystkich książek stanowi zakres nazwy książka). uczciwy złodziej itp. Podzielimy je na cztery różne sposoby. że desygnat jest to obiekt oznaczany przez daną nazwę (na przykład to. jest desygnatem nazwy książka). Zakres (denotację) nazwy A symbolicznie będziemy oznaczać D(A). Przypomnijmy. dwustupiętrowy wieżowiec w Warszawie. to nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. Podział ze względu na ilość desygnatów. Ze względu na ilość desygnatów nazwy podzielić możemy na trzy grupy: a) Nazwy puste. co trzymasz teraz przed sobą Czytelniku.W obecnym rozdziale posługiwać się będziemy często dwoma pojęciami poznanymi w paragrafach poświęconych sylogizmom: desygnat nazwy oraz zakres (inaczej: denotacja) nazwy. 156 .

A więc nazwy uczuć. W powyższym określeniu nazw konkretnych szczególnie istotny jest zwrot: „lub byłyby takimi. lub byłyby takimi. a) Nazwy indywidualne. hałas. uczciwy i inteligentny polityk. gdyby istniały [desygnaty]”. którą trzymam w ręce itp. Nazwy indywidualne przyporządkowane są danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. nazwy statków itp. procesów itp. przykładowo: książka. Do grona nazwa indywidualnych zaliczamy imiona własne: nazwiska. to takimi by właśnie były. zdarzeń.). podobieństwo. polityka. jednorożec itp.. a) Nazwy konkretne. ta książka. Tak więc oprócz takich wyrażeń jak: książka. 157 . Przedmioty oznaczane przez te nazwy wyobrażamy sobie bowiem jako obiekty materialne i gdyby istniały.b) Nazwy jednostkowe. relacji. do nazw konkretnych zaliczamy również na przykład wyrażenia: Smok Wawelski. człowiek. można je zobaczyć. najdłuższa rzeka w Polsce itp. b) Nazwy abstrakcyjne. człowiek o wzroście 3 m. Abstrakcyjnymi są więc takie nazwy jak: miłość. a także nazwy utworzone niejako przez „wskazanie palcem”. a także liczba parzysta. Warszawa. Do grona nazw abstrakcyjnych zaliczamy również nazwy liczb i figur geometrycznych. których desygnaty są przedmiotami materialnymi (zajmują miejsce w przestrzeni. Podział ze względu na sposób istnienia desygnatów. Podział ze względu na sposób wskazywania desygnatów. Giewont. 2. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. Nazwami indywidualnymi są na przykład: Adam Mickiewicz. Mieszko I. nazwy geograficzne. uczciwość. 3. Są to nazwy mające dokładnie jeden desygnat. poseł na sejm. Są to nazwy mające więcej niż jeden desygnat. Adam Mickiewicz. zmierzyć itp. gdyby istniały. trzynaście. Do grupy tej zaliczamy wszystkie nazwy nie będące konkretnymi. własności. Są to nazwy. mecz piłkarski. dotknąć. c) Nazwy ogólne. trójkąt. na przykład ten oto człowiek. medalista olimpijski itp.

158 .5%. natomiast miasto nad Wisłą jest Krakowem. co do których nie będzie się dało w żaden obiektywny sposób stwierdzić. samochód. tłum. a także naukowiec. na przykład.b) Nazwy generalne. minister rządu RP. da się obiektywnie i ściśle ustalić. Pomiędzy zbiorem pijaków i nie-pijaków nie istnieje ostra i jednoznaczna granica. miasto itp. stolica Polski. Nazwy indywidualne i generalne rozróżnić można jeszcze w jeden sposób. jak i B. napój o zawartości alkoholu powyżej 4. nie wiem. W przypadku nazw nieostrych nie istnieje jednoznaczna. nudny wykładowca. Nazwy generalne to na przykład: poeta romantyczny. Uwaga na błędy! Odróżniając nazwy ostre od nieostrych należy pamiętać. które tym przedmiotom przypisujemy. ponieważ. nie powoduje jeszcze. do której grupy należą: desygnatów. że ja osobiście nie wiem. a) Nazwy ostre. co do których nie bardzo wiadomo. Jednakże nazwa student jest ostra. czy też nie-desygnatów. Natomiast nazwy indywidualne nadają się jedynie na podmiot takich zdań. iż fakt. jak i na orzecznik. 4. Inaczej będzie w przypadku nazwy. a więc mogą wystąpić tak w miejscu zmiennej A. Nazwami nieostrymi są na przykład: piękna kobieta. Otóż nazwy generalne w zdaniach podmiotowo-orzecznikowych typu A jest B nadają się zarówno na podmiot. w przypadku których da się jednoznacznie określić ich zakres. oprócz obiektów na pewno pod daną nazwę podpadających (desygnatów) oraz niewątpliwie niepodpadających (nie-desygnaty) istnieją też i takie. pijak – tu na pewno znajdą się takie osoby. już nie. do której grupy je zaliczyć. Możemy na przykład powiedzieć Kraków (nazwa indywidualna) jest miastem nad Wisłą (nazwa generalna). b) Nazwy nieostre. widząc idącego ulicą człowieka. ciekawa książka. Przykładowo. pornografia. Są to nazwy. to. czy też nie jest. Podział ze względu na jednoznaczność (ostrość) zakresu. czy dany osobnik jest jej desygnatem. Są to nazwy. czy jakiś przedmiot jest czy też nie jest desygnatem danej nazwy. że dana nazwa jest nieostra. Mówiąc inaczej. szczyt w Tatrach. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. czy jest on studentem. geniusz. a więc oddzielić ich desygnaty od przedmiotów nimi nie będących. Nazwy ostre to na przykład: tautologia KRZ. gdyby zaszła taka potrzeba. obiektywna granica oddzielająca przedmioty będące ich desygnatami od przedmiotów desygnatami takimi nie będących.

generalna (podajemy pewną cechę desygnatu. ile tych desygnatów faktycznie jest. I tak. że różne odpowiedzi w tego typu zadaniach zostaną uznane za prawidłowe przez różne osoby. abstrakcyjna. Nazwa jednostkowa (jest tylko jedna obecna stolica Polski). zaś ktoś jeszcze inny powiedziałby że jest to na pewno nazwa ogólna (bo sam przeżywa kolejną wielką miłość średnio co miesiąc). Zadania związane z klasyfikacją nazw są niezwykle proste. na przykład. Jest to nazwa pusta (przynajmniej w roku 2002 Polska nie ma króla). c) Wielka miłość. Polegają one na zaliczeniu danej nazwy do odpowiedniego członu każdego podziału. pesymista mógłby powiedzieć. konkretna (jest to „obiekt” fizyczny). co jest wielką miłością. konkretna (desygnaty nazwy są obiektami fizycznymi). W związku z tym. PRAKTYKA: KLASYFIKOWANIE NAZW. co nią nie jest).2. d) Obecny król Polski. od tego. generalna (nazwa podaje pewną cechę desygnatu) i ostra (istnieje jednoznaczna granica oddzielająca studentów i nie-studentów). W przypadku nazwy wielka miłość. że logika nie dostarcza jednoznacznego rozwiązania tego typu problemów.4. bo byłby zapewne człowiekiem. Przykład: Sklasyfikujemy kilka nazw: a) Student. że gdy desygnaty nazwy nie są obiektami materialnymi i nie można ich fizycznie „zobaczyć” trudno jest czasem powiedzieć. byłaby to nazwa indywidualna) i ostra. Jest to nazwa ogólna (istnieje więcej niż jeden student). gdyby chodziło o nazwę Warszawa. że nazwa wielka miłość jest pusta. niektórzy filozofowie stwierdziliby. 159 . konkretna (bo gdyby król istniał. b) Obecna stolica Polski. generalna i nieostra (nie istnieje ścisła granica oddzielająca to. Kłopot polega na tym. a więc obiektem materialnym). że jest to nazwa jednostkowa (bo istnieje tylko jedna idea Wielkiej Miłości). Nazwa ogólna.1. podobnie jak i w związku z innymi nazwami abstrakcyjnymi. może się zdarzyć. generalna i ostra. mogą powstać wątpliwości odnośnie ilości desygnatów.

Dowolne dwie nazwy mogą znajdować się względem siebie w różnych zależnościach wynikających z ich zakresów (denotacji). które nie są elementami drugiego zbioru. X ⊂ Y (zbiór X zawiera się w zbiorze Y) – oznacza to. że zbiory X i Y mają dokładnie te same elementy. że zbiory X i Y mają jakieś elementy wspólne. że każdy element zbioru X jest również elementem zbioru Y. Y – zbiór liczb podzielnych przez 2.2. Najczęściej mylone bywają nazwy puste z abstrakcyjnymi. 4.2.4. W zasadzie jedyne poważne błędy. 4. pusta w znaczeniu mitologicznego boga wojny. Przed przystąpieniem do klasyfikacji takiej nazwy należy oczywiście najpierw ustalić o jakie znaczenie chodzi nam w danym wypadku. 160 . Na przykład: X – zbiór studentów. STOSUNKI MIĘDZY NAZWAMI. wynikają z niedokładnego zrozumienia lub zapamiętania charakterystyki różnych rodzajów nazw. jednostkowe z indywidualnymi oraz ogólne z generalnymi.3. Na przykład: X – zbiór ludzi. jak na przykład zamek. istnieją bowiem elementy wspólne – palący studenci. X )( Y (zbiór X jest rozłączny ze zbiorem Y) – zbiory X i Y nie mają żadnego wspólnego elementu. że niektóre nazwy są ze swej natury wieloznaczne.1. aby wieloznaczności nazwy nie mylić z jej nieostrością. jakie można popełnić przy tego typu zadaniach. Gdy weźmiemy dwa dowolne zbiory X i Y. ŁYK TEORII. do omówienia stosunków zakresowych między nazwami konieczne jest przyswojenie sobie elementarnych wiadomości dotyczących zbiorów. które to wyrażenie może oznaczać zarówno budowlę. Pewną trudność w klasyfikacji nazw sprawić może również fakt. ale nie odwrotnie. Y– zbiór samochodów. gdyż wzięta w różnych znaczeniach ta sama nazwa może mieć różne własności. X = Y (zbiór X jest równy zbiorowi Y) – oznacza to. Y – zbiór ssaków. to mogą one pozostawać w następujących zależnościach.1. Należy też pamiętać. Dlatego zrozumieniu tych właśnie pojęć oraz różnic między nimi należy poświęcić szczególną uwagę. oraz elementy należące tylko to Y – osoby palące nie będące studentami. W przypadku klasyfikacji nazw trudno mówić o jakichkolwiek większych utrudnieniach lub pułapkach. Przykładowo nazwa Mars może być jednostkowa w znaczeniu planety. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. a ogólna w znaczeniu popularnego batonika. ale oprócz tego każdy ma też takie. X # Y (zbiór X krzyżuje się ze zbiorem Y) – oznacza to. jak i zamek w drzwiach. Ponieważ zakres nazwy jest to zbiór jej desygnatów. Na przykład: X – zbiór liczb parzystych. Na przykład: X – zbiór wielbłądów. ale też elementy znajdujące się tylko w X – studenci niepalący. Y zbiór osób palących.

co byłoby jednocześnie piernikiem i wiatrakiem. (2) patrzymy. Przykład: Zbadamy zależność między nazwami A – piernik B – wiatrak. D (A) # D (B) – mówimy. musimy szukać dalej – w takiej sytuacji (3) zadajemy sobie pytanie czy może każdy desygnat nazwy A jest desygnatem nazwy B. jeśli mają. D (A) ⊂ D (B) – mówimy wtedy.2. B – student. Pełna ścisłość nakazywałaby mówić o zależnościach między zakresami nazw. Jeden z typów zadań związanych ze stosunkami między nazwami polegać może na zbadaniu zależności pomiędzy dwiema podanymi nazwami. B – studentka. Jeśli nie. a nie samymi nazwami. możemy zakończyć zadanie odpowiedzią.: zakres nazwy A jest podrzędny wobec zakresu nazwy B. (1) Najpierw oceniamy. to znaczy że jedna nazwa (ta. W wielu prostych przypadkach zadania takie można rozwiązać bez uciekania się do jakichkolwiek wyrafinowanych sposobów. czy też zakres nazwy A wyklucza się z zakresem nazwy B. Na przykład: A – Wisła. że nazwy piernik i wiatrak nie są równoważne. każdy desygnat B jest desygnatem A. że nazwa B jest nadrzędna względem A. a więc np. że nazwy A i B są równoważne. Ponieważ oczywiście nie ma takiej rzeczy. B – złodziej. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY NAZWAMI. B – mrówka lub A – człowiek uczciwy. W przypadku niewielkich wątpliwości można spróbować określić zależności między nazwami drogą eliminacji. Jeśli tak. że nazwy A i B się krzyżują (lub że są niezależne). a zatem (4) nazwy muszą się krzyżować. to znaczy się one wykluczają. Jeśli nie (a więc nie są równoważne). B – ptak lub A – zdolny student. czy w ogóle mają jakiekolwiek wspólne desygnaty. odwrotnie. jak kto woli. 161 . Na przykład: A – człowiek bogaty. pozostaje nam ostatnia możliwość. B – najdłuższa rzeka w Polsce lub A – C2H5OH. Na przykład: A – słoń. na początek pytamy więc. której zakres zawiera się w zakresie drugiej) jest podrzędna względem drugiej. czy mają one jakiekolwiek wspólne desygnaty. mówi się po prostu o stosunkach między nazwami. Mogą być one następujące: D (A) = D (B) – mówimy wtedy. a więc czy istnieje coś. czy nazwy mają takie same zakresy. Jeśli nie mają. że badane nazwy się wykluczają. B – człowiek inteligentny lub A – blondynka. jednak zwykle.2. dla uproszczenia. lub może. 4. jak stosunki zachodzące między ich zakresami.Zależności między nazwami to nic innego. Przykładowa procedura będzie wtedy wyglądać następująco. co zwykle widać już na pierwszy rzut oka. Jako że na pierwszy rzut oka widać. lub. Uwaga na marginesie. B – alkohol etylowy. że nazwy A i B się wykluczają. Na przykład: A – dzięcioł. że nazwa A jest podrzędna względem nazwy B. D (A) )( D (B) – mówimy.

czy nazwy mają wspólne desygnaty. albo wiatrak w kolorze piernika. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – karp. nie chodzi nam o to.Uwaga na błędy! Należy pamiętać. Pytając o wspólne desygnaty pytamy. coś będącego zarazem piernikiem i wiatrakiem. czy też piernik w kształcie wiatraka. czy może zakres jednej z nazw zawiera się w zakresie drugiej. w naszym przykładzie. Oczywiście każdy karp jest rybą. czy istnieje coś. czyli D(A) ⊂ D(B). patrzymy. czy istnieje jakaś cecha łącząca obiekty wskazywane przez badane nazwy. Ponieważ widać. 162 . że nie są to nazwy równoważne. B – ryba. ale jakieś desygnaty wspólne posiadają. a więc. że pytając o to. co byłoby jednocześnie i jednym i drugim. a więc na przykład czy istnieje piernik zrobiony z mąki wyprodukowanej w wiatraku. Tak więc nazwa karp jest podrzędna względem nazwy ryba (lub ryba nadrzędna względem karp).

że badane nazwy muszą się krzyżować. że sprawdzając zależności między nazwami pytamy. że nazwy te mają coś wspólnego. Nazwy palec i dłoń wykluczają się więc wzajemnie. jednak tym co je łączy. Ponieważ tak nie jest. nie są na pewno wspólne desygnaty. dobrze jest się posłużyć bardziej wyrafinowanym sposobem – metodą diagramów Venna.2.3. szczególnie gdy mamy do czynienia z nazwami złożonymi. że istnieje taki palec. czy istnieją obiekty będące desygnatami jednej i drugiej nazwy. B – ograniczony nacjonalista. sprawdzamy. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – palec B – dłoń. który byłby jednocześnie dłonią lub dłoń będąca palcem. Obecnie ich wykorzystanie będzie na pewno o wiele prostsze. podobnie jak rozpatrywane wyżej piernik i wiatrak. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. Zależność między dwiema nazwami nie zawsze da się odkryć w tak prosty sposób. Wprawdzie palec jest częścią dłoni – nie oznacza to jednak. Diagramy te omawiane były już przy okazji sprawdzania poprawności sylogizmów. jak w powyższych przykładach. że każdy poseł na sejm jest ograniczonym nacjonalistą lub każdy ograniczony nacjonalista posłem. Po odrzuceniu pierwszej i drugiej możliwości. W pewnym sensie jest to racja. czy może jest tak.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – poseł na sejm. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. Pamiętać należy. wynika z tego. 4. a nie czy istnieją pewne cechy łączące te nazwy lub ich desygnaty. W niektórych przypadkach. Badanie zależności między dwiema nawami przy pomocy diagramów Venna rozpoczynamy od narysowania dwóch kół reprezentujących zakresy rozważanych nazw: D (A) D (B) I II III 163 .

czy coś się w nich znajduje. W obszary te będziemy musieli wpisać znaki „+” lub „–” w zależności od tego. diagram taki składa się z trzech obszarów. które nie jest B? II – czy istnieje A. To. że żadna z nazw nie jest nazwą pustą. możemy otrzymać jeden z następujących rysunków świadczących o zależnościach między badanymi nazwami. czy w danych obszarach diagramu znajdują się jakieś elementy odkrywamy odpowiadając na trzy proste pytania: I – czy istnieje A.Jak widać. które jest B? III – czy istnieje B. D (A) – + D (B) – A i B równoważne D (A) + – D (B) + A i B wykluczające się D (A) – + D (B) + A podrzędne do B D (A) + + D (B) – A nadrzędne do B D (A) + + D (B) + A i B się krzyżują 164 . czy też są one puste. które nie jest A? Przy założeniu.

III – czy istnieje nie-wydra. tak więc w środkowym obszarze diagramu wpisujemy znak „+”. natomiast dwie nazwy puste są sobie zawsze równoważne. korzystając z prawa mówiącego. który rysunek świadczy o nadrzędności nazwy A względem B. a więc zbiór wszystkich obiektów nie będących psami. który jest nie-wydrą? Mówiąc inaczej. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-pies. Gdy mamy rysunek ze znakiem „+” z jednej strony. B – nie-wydra. Nazwy puste rzadko bywają wykorzystywane w tego typu zadaniach. II – czy istnieje nie-pies. która jest psem. który nie jest nie-wydrą? Pytanie to początkowo wydaje się dość zagmatwane. W ostatecznej. przy której znajduje się „+”. a który o podrzędności.nie-wydra Otrzymany rysunek świadczy. że dwa przeczenia się znoszą. 165 . możemy je jednak znacznie uprościć. Powyższe rysunki ilustrują zależności pomiędzy nazwami przy założeniu. co nie jest psem i jednocześnie nie jest wydrą.nie-pies B . a podrzędna ta. D (A) + + D (B) + A . Tak więc. a „–” z drugiej. Dla porządku jednak dodajmy. natomiast drugie zakres nazwy nie-wydra (zbiór wszystkich nie-wydr). może to sobie utrwalić przy pomocy prostego skojarzenia. oznacza to. że żadna nazwa nie jest pusta. uproszczonej wersji nasze pytanie brzmi zatem: czy istnieje nie-pies. iż jest to po prostu wydrą. gdzie mamy „–”. na przykład może być to zając. jeśli coś nie jest nie-wydrą. Oczywiście istnieje coś takiego – jest to pies. Po narysowaniu diagramu. to nadrzędna jest ta nazwa. w którym jedno koło symbolizuje zakres nazwy nie-pies. iż nazwy nie-pies i nie-wydra się krzyżują. że każda nazwa pusta jest podrzędna względem dowolnej nazwy niepustej. czy istnieje coś. zadajemy trzy pytania: I – czy istnieje nie-pies. Oczywiście istnieje bardzo wiele takich rzeczy. który jest wydrą? Oczywiście istnieje coś takiego i jest to po prostu wydra. W odpowiednim polu diagramu wpisujemy zatem znak „+”. która nie jest nie-psem? Po uproszczeniu tego pytania w taki sam sposób jak w przypadku pytania I otrzymujemy: czy istnieje nie-wydra. W ostatnią część diagramu również wpisujemy zatem „+”.WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Gdyby ktoś miał problemy z zapamiętaniem.

który jest dziadkiem? Takiej osoby nie ma.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-ojciec. II – czy istnieje nie-ojciec. ale nie mający wnuków. który jest ojcem? Taka osoba istnieje – jest to mężczyzna mający dzieci. nie może w żaden sposób zostać dziadkiem. a więc: czy istnieje nie-ojciec. ponieważ jeśli ktoś nie jest ojcem. 166 . B – nie-dziadek. który nie jest nie-dziadkiem. D (A) – + D (B) + A . Pytania konieczne do wypełnienia diagramu przestawiają się następująco: I – czy istnieje nie-ojciec. jak kto woli. W pierwszej części diagramu wpisujmy zatem znak „–”. że nazwa nie-ojciec jest podrzędna względem nazwy niedziadek lub.nie-ojciec B . W środkowej części diagramu wpisujemy znak „+”. który nie jest nie-ojcem. na przykład mężczyzna nie mający dzieci. W ostatnie pole diagramu wpisujmy „+”. który jest nie-dziadkiem? Taka osoba istnieje. III – czy istnieje nie-dziadek. a więc: czy istnieje nie-dziadek. nazwa nie-dziadek jest nadrzędna do nie-ojciec.nie-dziadek Otrzymany rysunek wskazuje.

Nazwą spełniającą takie warunki jest na przykład zwierzę żyjące w Afryce. Mamy więc: A – słoń nadrzędna do A – ssak podrzędna do A – słoń afrykański wykluczająca się z A – mysz krzyżująca się z A – zwierzę żyjące w Afryce 167 . Utworzenie nazwy wykluczającej się z A nie sprawi na pewno żadnego kłopotu – przykładowo może być to mysz.2. Musimy znaleźć taką nazwę B.4. Nazwę wykluczającą można też zawsze utworzyć przez zaprzeczenie nazwy A – na przykład nie-słoń. Nazwa nadrzędna do A to posiadająca szerszy zakres niż nazwa A. wykluczającej się i krzyżującej do podanej nazwy A (nazwy równoważnej często nie sposób podać. W przypadku takich zadań nie istnieje ścisła metoda ich rozwiązywania. wykluczającą się i krzyżującą w stosunku do nazwy A – słoń. że niektóre słonie tym są. ale też takie. W naszym przypadku musi być to takie B. PRAKTYKA: DOBIERANIE INNYCH NAZW DO NAZWY PODANEJ. Inny rodzaj zadań związanych z zależnościami pomiędzy nazwami polegać może na poszukiwaniu nazwy podrzędnej. ale żeby również istniały A nie będące B oraz B nie będące A. oraz niektóre B nie są słoniami. Najtrudniejsze może być początkowo utworzenie nazwy krzyżującej się z podaną. Są bowiem oczywiście słonie żyjące w Afryce. więc nie będziemy jej szukać w zadaniach). zwykle nie mają też one jednej odpowiedzi – niemal wszystko zależy tu od inwencji rozwiązującego. Nazwa podrzędna do A to taka. W przypadku słonia może więc być to na przykład ssak (każdy słoń jest ssakiem.4. nadrzędnej. w Indiach). która posiada węższy zakres. ale nie na odwrót). ale nie na odwrót). że niektóre słonie owym B nie są. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. podrzędną. nie będące słoniami. żeby miała wspólne desygnaty z A. Najprostszym sposobem utworzenia nazwy podrzędnej jest zwykle dodanie do nazwy wyjściowej jakiegoś przymiotnika zawężającego jej zakres – w naszym przypadku może być to na przykład słoń afrykański (każdy słoń afrykański jest słoniem. ale są też słonie mieszkające gdzie indziej (np. a także zwierzęta żyjące w Afryce.

W razie wątpliwości można to sprawdzić przy pomocy diagramów Venna. (Niektóre (choć nie wszystkie) słonie żyją w Afryce. podrzędną. (Na przykład zwierzę do nazwy słoń) Do nazwy tej dodać przymiotnik oznaczający cechę. Nazwą o szerszym zakresie do A. Tworząc nazwę podrzędną do A możemy dodać do A jakąś zawężającą cechę – na przykład amerykański nieuczciwy polityk.▲ WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Istnieje prosty nieformalny sposób pozwalający niemal automatycznie stworzyć nazwę krzyżującą się z dowolną podaną nazwą. wykluczającą się i krzyżującą z nazwą A – nieuczciwy polityk. a więc do niej nadrzędną będzie na pewno polityk. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. którą niektóre (ale nie wszystkie!) desygnaty A posiadają. więc cechę tę dodaliśmy do nazwy zwierzę) Otrzymamy zapewne nazwę krzyżującą się z A. Aby utworzyć nazwę krzyżującą się z A należy: 1) 2) Wziąć nazwę nadrzędną do A. 168 .

Nazwę krzyżującą się spróbujemy utworzyć w sposób podany wyżej. ŁYK TEORII. terminu definiującego (tak zwanego definiensa) oraz zwrotu łączącego te dwa terminy – łącznika definicyjnego. a więc na przykład do nieuczciwy polityk.Uwaga na błędy! Tworząc nazwę podrzędną do A poprzez dodanie przymiotnika zawężającego zakres. urządzenie do pomiaru upływu czasu – terminem definiującym.3. 4. Definicja taka składa się z trzech części: terminu definiowanego (tak zwanego definiendum). Mamy więc: A – nieuczciwy polityk nadrzędna do A – polityk podrzędna do A – amerykański nieuczciwy polityk wykluczająca się z A – uczciwy polityk krzyżująca się z A – człowiek mający ponad 40 lat 4.3. DEFINICJE. musimy dodać ten przymiotnik do całej nazwy A. Jako przykład nazwy wykluczającej się z A posłużyć może uczciwy polityk.1. jaką zapewne niektórzy nieuczciwi politycy posiadają. 169 . natomiast zwrot jest to – łącznikiem definicyjnym. Otrzymujemy zatem nazwę człowiek mający ponad 40 lat. na przykład człowiek i dodamy do niej cechę. Weźmiemy więc nazwę nadrzędną do A. Najczęściej spotykane są tak zwane definicje równościowe (nazywane również normalnymi). na przykład wiek powyżej 40 lat. Definicja to wyrażenie podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa lub zwrotu. Jako przykład definicji równościowej może posłużyć wyrażenie: Zegar jest to urządzenie do pomiaru upływu czasu. Innymi nazwami krzyżującymi się utworzonymi w ten sposób mogłyby być: polityk angielski lub człowiek noszący okulary. W przeciwnym razie dostaniemy zapewne nazwę krzyżującą się zamiast podrzędnej. Nazwa zegar jest tu terminem definiowanym. a nie tylko do samego polityk.

jaki cel przyświecał autorowi tworzącemu daną definicję. Ze względu na to. gdzie A i B są nazwami. Zadaniem takiej definicji jest wierne oddanie znaczenia terminu definiowanego. Podobny rodowód może posiadać definicja – Człowiek pełnoletni to osoba. znajdująca się poza pojazdem na drodze i nie wykonująca na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami. Przykładowo w celu umożliwienia wpisywania do dowodów osobistych w rubryce „wzrost” słów: niski. Tak powstać mogła definicja: Przez wysokiego mężczyznę rozumieć będziemy mężczyznę mierzącego ponad 175 cm wzrostu. mogą stać się sprawozdawczymi. Definicją taką jest również podane wyżej określenie słowa zegar. Konieczność zastosowania takich definicji występuje najczęściej w prawodawstwie. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. c) Konstrukcyjne (arbitralne). tak jak funkcjonuje ono w danym języku. która ukończyła osiemnasty rok życia. Ogromną ilość definicji sprawozdawczych znaleźć można w dowolnym słowniku języka polskiego. Definicje takie występują najczęściej w nauce. lub: Wartość polisy jest to wartość obliczana jako suma wartości jednostek funduszy przypisanych do danego rachunku po zarachowaniu z tytułu składki regularnej oraz dokonaniu stosownych 170 . definicja taka może przekształcić się w sprawozdawczą. wysoki. możemy wyróżnić trzy rodzaje definicji: a) Sprawozdawcze (analityczne). Na przykład: Pieszy – osoba. średni. podobnie jak regulujące. Definicja taka stanowi „sprawozdanie” z ogólnie przyjętej treści danego terminu. Czasem. że definicja normalna przyjmuje postać A = B. ignorującej dotychczasową. gdy przyjęte w definicji regulującej znaczenie danego terminu staje się powszechne. Definicje konstrukcyjne występują również na początku różnego rodzaju zbiorów przepisów lub zawieranych umów i określają.W skrócie możemy powiedzieć. Z czasem utworzone w ten sposób definicje konstrukcyjne. b) Regulujące. konieczne stało się podanie definicji regulujących znaczenie tych nieostrych terminów. co należy pod tą nazwą rozumieć. co dane słowa będą oznaczać w dalszym ciągu tekstu. Zadaniem takiej definicji jest wprowadzenie do języka nowego terminu lub nadanie już istniejącemu nowej treści. na przykład gdy wynalazca nadaje nazwę zbudowanemu przez siebie urządzeniu i określa. Zadaniem definicji regulującej jest precyzacja jakiegoś terminu nieostrego.

Obecnie zajmiemy się warunkami poprawności definicji oraz tym. że definicja jest za wąska. gdzie środki zgromadzone w danym funduszu ustala się jako iloczyn liczby jednostek tego funduszu zarachowanych z tytułu składki regularnej znajdujących się na odpowiednim rachunku oraz wartości jednostki tego funduszu. zakresy tych terminów powinny się pokrywać. w poprawnej definicji sprawozdawczej definiendum i definiens powinny być nazwami równoważnymi. że definicja jest za szeroka. Innymi słowy. jak tę poprawność zbadać. których zadaniem jest wierne oddanie znaczenia definiowanego terminu. Błędy te charakteryzujemy następująco: W definicji sprawozdawczej typu A = B: Gdy definiendum (A) jest nadrzędne do definiensa (B). Jak już powiedzieliśmy definicja o normalnej (równościowej) budowie składa się z dwóch nazw (definiendum i definiensa) połączonych spójnikiem definicyjnym. Przedstawione niżej warunki odnoszą się zasadniczo do definicji sprawozdawczych. Definicje regulujące oraz arbitralne (jak już sama nazwa wskazuje) mogą być tworzone w sposób bardziej dowolny i nie podlegają tak ścisłym rygorom jak definicje sprawozdawcze. Gdy definiendum (A) jest podrzędne do definiensa (B). Ponieważ definicja sprawozdawcza ma na celu ścisłe oddanie znaczenia terminu definiowanego przy pomocy terminu definiującego. to aby można było uznać ją za w pełni poprawną. Warunki poprawności definicji sprawozdawczych. to mówimy. w skrócie: A = B.odliczeń i potrąceń. 171 . Każdy inny stosunek zakresowy pomiędzy tymi terminami to błąd definicji. to mówimy.

który jest przyrządem do mierzenia – tak. 4. Gdy definiendum (A) wyklucza się z definiensem (B). który nie jest przyrządem do mierzenia – nie. Sprawdzanie poprawności definicji sprawozdawczych jest niezwykle proste. Po narysowaniu diagramu możemy zadać trzy pytania. linijka). To. PRAKTYKA: BADANIE POPRAWNOŚCI DEFINICJI SPRAWOZDAWCZYCH.termometr B . że badana definicja jest za szeroka widać w zasadzie już na pierwszy rzut oka – zbyt szeroko definiuje ona termometr.Gdy definiendum (A) krzyżuje się z definiensem (B). a następnie zbadania stosunków między nimi. natomiast termin definiujący (definiens) – przyrząd to mierzenia. Przykład: Sprawdzimy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia. III – czy istnieje przyrząd do mierzenia. to mówimy.2. na które odpowiedzi są oczywiste: I – czy istnieje termometr. to mówimy.3. że definiendum jest podrzędne względem definiensa. że definicja obarczona jest błędem krzyżowania zakresów. a zatem badana definicja jest za szeroka. natomiast ostatni z błędów (wykluczania zakresów) nie występuje prawie nigdy (poza specjalnie w tym celu spreparowanymi przykładami w podręcznikach do logiki). D (A) – + D (B) + A . Sprowadza się ono do określenia co stanowi definiendum oraz definiens. który nie jest termometrem – tak (np. II – czy istnieje termometr.przyrząd do mierzenia Otrzymany rysunek wskazuje. że definicja obarczona jest błędem wykluczania zakresów. 172 . W definicji tej termin definiowany (definiendum) stanowi nazwa termometr. W praktyce najczęściej występują w definicjach pierwsze dwa błędy (definicja za szeroka lub za wąska).

Przykład: Zbadamy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia temperatury ludzkiego ciała. którego znaczenie podaje definicja. termometr okienny). Jedyny kłopot może tu polegać na konieczności wykorzystania czasem wiedzy pozalogicznej potrzebnej do odpowiedzi na pytanie: czy istnieje pewna rzecz A będąca (lub nie będąca) B.3. III – nie. jak sprawdzanie definicji sprawozdawczych. Definiendum (termin definiowany) – termin.3. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. obcych osobie badającej poprawność definicji. Odpowiedzi na odpowiednio zadane pytania są następujące: I – tak (np. Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. a więc badana definicja jest za wąska. Wiedza ta może czasem dotyczyć dziedzin specjalistycznych. Definiens (termin definiujący) – człon definicji wyjaśniający znaczenie terminu definiowanego. 173 . 4. Trudno mówić o jakichkolwiek pułapkach przy tak prostych zadaniach. Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. Wypełniony zgodnie z tymi odpowiedziami diagram wskazuje na nadrzędność definiendum względem definiensa. SŁOWNICZEK. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. II – tak.

której zakresu nie da się jednoznacznie i obiektywnie wyznaczyć. śmiech. Nazwa konkretna – nazwa. które temu przedmiotowi przypisujemy. samochód. Nazwa pusta – nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. Na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Nazwa generalna – nazwa. Na przykład: medalista olimpijski. Nazwa jednostkowa – nazwa mające dokładnie jeden desygnat.Łącznik definicyjny – zwrot łączący definiendum i definiens. Na przykład: jednorożec. której desygnaty są przedmiotami materialnymi lub byłyby takimi. która przysługuje przedmiotowi ze względu na jakieś cechy. Nazwa ogólna – nazwa mająca więcej niż jeden desygnat. Na przykład: Adam Mickiewicz. 174 . znaczy tyle co itp. student. egzamin. Na przykład: książka. długie przemówienie. której zakres da się jednoznacznie określić. krasnoludek. najwyższy szczyt w Tatrach. Na przykład: jest to. ta oto książka. człowiek o wzroście 3 m. Nazwa abstrakcyjna – nazwa. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. Na przykład: nienawiść. Na przykład: wysoki mężczyzna. Kraków. miasto nad Wisłą. Nazwa ostra – nazwa. gdyby istniały. tłum. Na przykład: człowiek. Nazwa indywidualna – nazwa przyporządkowana danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. Nazwa nieostra – nazwa. Na przykład: poeta romantyczny. liczba parzysta. student. której desygnaty nie są przedmiotami materialnymi.

Jednakże. Na przykład poniższe zbiory A i B są sobie równe (identyczne): A = {a. który nie zawiera żadnego elementu. spotykanych w podręcznikach do logiki w częściach poświęconych zbiorom i relacjom. Ze zbiorami i relacjami spotkaliśmy się już we wcześniejszych rozdziałach. b}. takie dziedziny jak teoria zbiorów i relacji uważane są współcześnie za jej pełnoprawne działy. Omawiane w nich problemy nie dotyczą bezpośrednio logiki w jej tradycyjnym rozumieniu. W zbiorze nie jest istotna kolejność. że jakiś obiekt jest elementem pewnego zbioru oznaczamy symbolem: ∈.Rozdział V ZBIORY. na przykład X. Obecny rozdział wraz z kolejnym – poświęconym relacjom. D itd. jak zwykle.1. c}. a. pełnią rolę w pewnym sensie pomocniczą. o zbiorze znaczków pocztowych. Y. Przykładowo zbiór C = {a. b. W odniesieniu do powyższego przykładu 175 . C. b. b. największy nacisk położony zostanie na rozwiązywanie typowych zadań. B. b. niestety. wymieniony kilkakrotnie. zbiorze nudnych książek. na przykład. z jakichś powodów. a} jest identyczny z wymienionymi wcześniej A i B. Z lub A. Mówimy. c. itd. a. Symbol ten odczytujemy jako „należy” lub „jest elementem”. zbiorze liczb nieparzystych. jako dziedziny zajmującej się badaniem poprawności wnioskowań. Również fakt.. 5. oraz c. Fakt. to zwykle umieszczamy je w nawiasach klamrowych. c. WSTĘP. nie zmienia w niczym zbioru. ŁYK TEORII. zbiorze studentów itp. c .d}. oddzielając od siebie przecinkami. Będzie się to wiązało. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O ZBIORACH. z większą ilością koniecznej to opanowania teorii. 5. a. w jakiej elementy zostały przedstawione. Zbiór to pewna kolekcja obiektów. że jakiś element zostaje. Obecnie pojęcia te zostaną omówione w sposób bardziej ścisły i systematyczny. B = {c. Jeśli wypisujemy elementy jakiegoś zbioru. b. Szczególnym zbiorem jest tak zwany zbiór pusty. każdy z tych zbiorów (również C!) zawiera trzy elementy – a. Zbiór pusty oznaczamy zwykle symbolem ∅ – bez żadnych nawiasów klamrowych.1. Zbiory oznaczamy najczęściej dużymi literami.1. Ponieważ jednak w XX wieku logika została silnie związana z matematyką. na przykład: {a.

że x należy do B) Przykładowo identyczne są zbiory A – zbiór liczb parzystych oraz B – zbiór liczb podzielnych przez 2. To. „Przepis” taki może być mniej lub bardziej formalny. b}. {d. c. d.możemy więc napisać: a ∈ A. g. Zbiór A ma trzy elementy. f. jak i inne zbiory. Wprawdzie obydwa mają po jednym elemencie. jednak elementem F jest po prostu „zwykły” obiekt a. ŁYK TEORII. że różne od siebie są następujące zbiory: F = {a} oraz G = { {a} }. Wypisanie elementów w klamrowych nawiasach nie jest jedyną metodą przedstawienia zbioru. nie ma żadnego wpływu na ilość elementów X. Zapis typu {x: . Zbiór D = {1. Równe są też zbiory A = {a. Powiemy. 2. {c}.. c} }. natomiast elementem zbioru G jest zbiór.b} i {e. 5. 3.. Identyczność. b ∈ A oraz c ∈ A. zbiór Y ma cztery elementy: c. Oczywiście zbiory mogą mieć elementy różnego typu: zarówno „zwykłe” przedmioty. 5. h} }. zapisujemy przy pomocy znaku: ∉. ponieważ w jego „głównych” nawiasach klamrowych znajdują się trzy obiekty oddzielone przecinkami. że dla każdego x to. możemy identyczność zbiorów zdefiniować: A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) (To. STOSUNKI MIĘDZY ZBIORAMI. Zbiory mogą pozostawać względem siebie w różnych zależnościach. c. g} }. f.2. a}. na przykład: d ∉ A. Posługując się znanymi z rachunku zdań i predykatów symbolami. że te „pomniejsze” zbiory też mają swoje elementy.1. To. e. Identyczność dwóch zbiorów oznaczamy symbolem: =. c} oraz E = { {a. 176 . Na przykład X = { {a. mógł elementy zbioru wypisać. b. w naszym wypadku. ale również inne zbiory. b. że. g.”. sam będący zbiorem.. X ma trzy elementy. 4} możemy przedstawić na przykład: D – zbiór liczb naturalnych mniejszych od 5. Mówimy. d} i B = {b.2. Określając elementy zbiorów trzeba bardzo uważnie przyglądać się nawiasom klamrowym. lub bardziej formalnie: D = {x: x ∈ N ∧ x < 5} (gdzie N oznacza zbiór liczby naturalnych). d. gdyby chciał. że dwa zbiory są sobie równe lub że są identyczne. które są liczbami naturalnymi i są jednocześnie mniejsze od 5. Elementami jakiegoś zbioru mogą być nie tylko „zwykłe” obiekty. b. b}. natomiast E jeden. że x należy do A jest równoważne temu.} odczytujemy: „zbiór takich iksów (elementów).. powiedzielibyśmy: zbiór takich x. a więc. oznacza. że A i B są równe. że obiekt nie jest elementem zbioru. Można to uczynić również podając swego rodzaju „przepis” według którego ktoś. {e. h}. c. {a. Trzeba również koniecznie zdać sobie sprawę. gdy mają dokładnie te same elementy. f. d. Zbiór X ma trzy elementy. którego elementem jest a. które z kolei same też są zbiorami. Na przykład: Y = { {a. Przykładowo zupełnie różne są zbiory: A = {a.

to możemy też powiedzieć. rozłączne są zbiory A = {a. d} i B = {a. gdy nie mają żadnego elementu wspólnego. b. to również B )( A. Oznacza to. c. b. Zawieranie się zbiorów możemy przedstawić wzorem: A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) Inkluzja zachodzi na przykład pomiędzy zbiorami: A = {a. b. Rozłączność. B – zbiór drapieżników (istnieją ssaki będące drapieżnikami. Zależności między zbiorami można przedstawić graficznie: A B A B Identyczność (A = B) Inkluzja (A ⊆ B) 177 . Mówimy. których nie ma w drugim. d} lub A – zbiór krokodyli. to również B # A. jeśli A )( B. nie oznacza. B – zbiór płazów. Zbiory A i B są rozłączne. że jeśli taka zależność zachodzi „w jedną stronę”. ale oprócz nich w każdym zbiorze znajdują się również takie obiekty.Inkluzja (zawieranie się zbiorów). Symbolicznie: A )( B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∉ B) lub ~ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) Przykładowo. Odnośnie przedstawionych zależności pomiędzy zbiorami dobrze jest zauważyć. b}. że B ⊆ A. Krzyżowanie. gdy każdy element A jest jednocześnie elementem B (choć niekoniecznie na odwrót). jednakże z przyczyn technicznych (brak takiego symbolu w edytorze tekstu) będziemy na oznaczenie krzyżowania używali obecnie znaku: #. Inkluzję oznaczamy symbolem: ⊆. Tu fakt. c} i B = {d. że A ⊆ B. a jeśli A # B. Zbiory się krzyżują gdy mają one pewne elementy wspólne. to również B = A. Inaczej ma się sytuacja w przypadku inkluzji. e} lub A – zbiór ssaków. Rozłączność oznaczamy: )(. ale też ssaki nie będące drapieżnikami oraz drapieżniki nie będące ssakami). Jeśli zbiór A zawiera się w zbiorze B. że zbiór A zawiera się w zbiorze B (A pozostaje w stosunku inkluzji do B). rozłączności oraz krzyżowania się zbiorów są symetryczne. Krzyżowanie zbiorów oznaczamy najczęściej przy pomocy dwóch zazębiających się nawiasów. to zachodzi również „w drugą”. B – zbiór gadów. b. Jeśli A = B. e} lub A – zbiór ssaków. że A jest podzbiorem B. B = {a. w jakiej wypiszemy pozostające w nich zbiory. że stosunki identyczności. c. Symbolicznie krzyżowanie zbiorów definiujemy: A # B ≡ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ∃x (x ∈ A ∧ x ∉ B) ∧ ∃x (x ∉ A ∧ x ∈ B) Krzyżują się na przykład zbiory: A = {a. A zatem w przypadku tych stosunków nie jest istotna kolejność.

czy oprócz elementów wspólnych dla obu zbiorów są też takie. Zadania związane ze stosunkami między zbiorami polegają zwykle na określeniu zależności pomiędzy kilkoma podanymi zbiorami. 3}. a więc A zawiera się w C. Po odrzuceniu dwóch pierwszych możliwości widzimy. że jeden ze zbiorów zawiera się drugim (zachodzi inkluzja). które są tylko w jednym i takie. D = {1. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ZBIORAMI. 2. Sprawdzamy wtedy. że są one rozłączne. jeśli nie. zaczynamy od B i C. że nie są one na pewno identyczne ani rozłączne. w jakich stosunkach do innych zbiorów pozostaje A. które najłatwiej jest stwierdzić i ewentualnie odrzucić. Jeśli nigdzie wcześniej nie popełniliśmy błędu.2. Jeśli tak jest. znaczy to. czy zachodzi dany stosunek. Jeśli nie mają. a zatem B zawiera się w C. aby każdy element jednego był elementem 178 .A B A B Rozłączność (A )( B) Krzyżowanie (A # B) 5. że każdy element pierwszego jest elementem drugiego lub każdy element drugiego elementem pierwszego. Najpierw sprawdzamy. to pytamy. czy może jest tak. które są tylko w drugim. szukamy dalej. Na początku można posłużyć się metodą eliminacji. 3. B = {2. która nam została. to znaczy to. w jakich zależnościach do innych zbiorów pozostaje B. Następnie przechodzimy do zbadania. W przypadku zbiorów B i D widzimy. Jeśli tak. możemy zadać sobie pytanie. 3. zadania tego typu są bardzo łatwe i rozwiązywać je można „od ręki”. C = {1. zaczynając od tych. Jeśli natomiast zbiory mają jakieś wspólne elementy. że każdy element B jest również elementem C. Dla sprawdzenia. 4. to zbiory muszą się krzyżować – jest to ostatnia możliwość. 4}. 4}. bez stosowania jakichkolwiek systematycznych metod. Zbiory A i B nie mają żadnego wspólnego elementu. to odpowiedź na to pytanie musi być twierdząca. Jeśli tak nie jest. czy zbiory mają te same elementy. więc są one rozłączne. to znaczy. czy badane zbiory mają choć jeden wspólny element. 2. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku zbiorów A i D – A zawiera się w D. 2. że są one identyczne. jakie zachodzą stosunki między następującymi zbiorami: A = {4}. Zaczynamy od sprawdzenia. W przypadku A i C zachodzi sytuacja przedstawiona w punkcie 3) – każdy element A jest elementem C. Ponieważ stosunek pomiędzy B i A już znamy. nie jest też tak. Przykład: Sprawdzimy. Po nabraniu pewnej wprawy.2. po kolei sprawdzając. Przykładowa procedura może wyglądać następująco: 1.

to zapewne zbiory te się krzyżują. że każdy element D jest elementem C. że zbiory te się krzyżują. Ostateczne rozwiązanie zadania wygląda następująco: A )( B. 179 . W przypadku zbiorów C i D zachodzi krzyżowanie – istnieją dzienni studenci matematyki. a więc A zawiera się w B.drugiego. oraz zaoczni studenci matematyki. Zauważmy. C – zbiór studentów dziennych. że zbiory te są rozłączne (jeśli żaden student prawa nie studiuje jednocześnie matematyki). zbiory te się krzyżują. Jeśli chodzi o zbiór B i C oraz B i D. ani też jeden z nich nie zawiera się w drugim. który zbiór zawiera się w którym. to mogą być one rozłączne. Albo jest tak. A ⊆ C. B – zbiór studentów. A zatem zbiory te muszą się krzyżować. Na pewno natomiast nie są to zbiory identyczne. A # C. filozofii). C # D. że w przypadku inkluzji istotne jest. jeśli natomiast ograniczymy nasze rozważania do jakiegoś wybranego niewielkiego uniwersytetu. ale są też obiekty będące elementami tylko zbioru A (zaoczni studenci prawa) oraz będące elementami tylko C (studenci dzienni innego niż prawo kierunku – np. D – zbiór studentów matematyki. to zatem: A ⊆ B. Pamiętamy jednak o właściwej kolejności: to C zawiera się B (każdy student dzienny jest studentem) oraz D zawiera się w B (każdy student matematyki jest studentem) a nie na odwrót. A )( D lub A # D. ale jest też taki element który jest tylko w B – 3 oraz elementy będące tylko w D – 1 i 4. że każdy element A jest elementem B (każdy student prawa jest studentem). C ⊆ B. Pozostało nam jeszcze określenie stosunku pomiędzy zbiorami C i D. Faktycznie mają one element wspólny – 2. Pamiętamy. D ⊆ B. A ⊆ D. W przypadku zbiorów A i B już na pierwszy rzut oka widać. albo też. B ⊆ C. że jeśli będziemy rozpatrywać wszystkich studentów na całym świecie. jeśli znajdzie się choć jedna osoba studiująca oba te kierunki. co świadczy. A więc zbiór D zawiera się w C. W przypadku zbiorów A oraz D z powodu braku danych empirycznych trudno dać jednoznaczną odpowiedź. to w każdym z tych przypadków zachodzi inkluzja. W odniesieniu do zbiorów A i C odrzucamy pierwsze trzy możliwości. Faktycznie mają one elementy wspólne: dziennych studentów prawa. Tutaj widzimy. a więc piszemy: D ⊆ C. D ⊆ C Przykład: Określimy stosunki pomiędzy następującymi zbiorami: A – zbiór studentów prawa. Ostateczna odpowiedź. B # D. a także dzienni studenci innych kierunków.

których nie ma w drugim (b w zbiorze A oraz d. bo nie jest tak. Natomiast A jako całość (czyli zbiór kanarków). Stosunek należenia (jeśli zachodzi). e} }. która występuje niejako obok „zwykłych”. Może się mianowicie zdarzyć tak. że każdy element A jest elementem D. b} w zbiorze E. A zatem A zawiera się w D i jednocześnie należy do D. {a. to nic innego.2. b}. 180 . e. że jeden zbiór sam jest elementem innego zbioru. Porównując A oraz D widzimy. Jednocześnie jednak zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru B. {a. trochę innego typu niż omówione wyżej. czyli A ∈ B. W przypadku A oraz C sprawa jest oczywista: każdy element A jest elementem C. a ten zbiór. omawianych wyżej relacji między zbiorami. jest jednym z elementów B. zbiór B musi szczególnym rodzajem zbioru – takim. ponieważ elementami A są „zwykłe” obiekty a oraz b. b. W przypadku przedstawionych wyżej zbiorów A nie zawiera się w B. b. Tak więc A i B są rozłączne. b} } Zbiory A i B nie mają wspólnych elementów. jest zależnością. D = {a. aby każdy kanarek (elementy A) był jednocześnie zbiorem ptaków jakiegoś gatunku (elementy B). Aby tak było. czyli zależności A ⊆ B oraz bycia elementem (należenia). d. inkluzja (⊆). Należenie (∈) natomiast. B – zbiór. Równocześnie jednak A sam jest jednym z elementów E. Pierwsza zależność. natomiast elementami B są zbiory. a zatem A zawiera się w C. d. Bardzo istotne jest. Jeśli chodzi o zbiory A i E. że pewien zbiór A należąc do zbioru B (będąc elementem B) może jednocześnie być z nim rozłączny. d.5. jest elementem zbioru B. którego elementy (przynajmniej niektóre) są zbiorami. jako całość. e}. b} }. że każdy element zbioru A jest również elementem zbioru B. Tak więc zbiory te się krzyżują. b}. że sam zbiór A. ale też każdy z nich ma też takie elementy. to mają one jeden element wspólny (a). e i {a. oznacza. E = {a. Sytuacja taka zachodzi na przykład w stosunku do następujących zbiorów: A – zbiór kanarków. D ma jednak również trzeci element będący zbiorem. czyli: A ∈ B. Przykład: Zobaczmy w jakich stosunkach pozostają do siebie zbiory: A = {a. c. aby nie mylić zawierania się zbiorów. Pomiędzy zbiorami może zachodzić jeszcze jeden stosunek. zawierać się w nim lub krzyżować. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. oznacza.3. {c. którego elementami są zbiory ptaków poszczególnych gatunków. Znaczy to. B = { {a. C = {a. jak A.

będąc jednocześnie leniwymi. Zbiory te nie mają wspólnych elementów. którzy zdali logikę na 3 i zbiór studentów. to byłyby to: zbiór studentów. D # E. którzy są leniwi i nie dostali 5. Nie powinno nikomu sprawić trudności zauważenie. C # D. Gdybyśmy bowiem wypisali sobie elementy zbioru D. Jednocześnie w B jest element. którzy zdali logikę na taką samą ocenę. zachodzą dwa stosunki: rozłączności i należenia. których nie ma w B – a. A )( D i A ∈ D. natomiast elementami D zbiory studentów. Zbiory A i D nie mogą mieć żadnego wspólnego elementu z tej prostej przyczyny. Tak więc B i C są rozłączne. że są to zbiory rozłączne. C i E oraz D i E. A # C. C – zbiór studentów leniwych. A ⊆ C. którzy zdali logikę na 5. A i D mają więc elementy różnych typów. A – zbiór studentów. B – zbiór studentów. Zbiory B i D się zatem krzyżują. że krzyżują się również zbiory C i D. ponieważ elementami B są zbiory. natomiast elementami C „zwykłe” obiekty. którzy zdali logikę na 3. którzy zdali logikę na 5.Porównując B oraz C już na pierwszy rzut oka widzimy. że nie mogą mieć one żadnego wspólnego elementu. C # E. zbiór studentów. analogicznie jak w A i D. 181 . Oprócz tego. którzy zdali logikę na 2. B # D. D – zbiór. na przykład „za kolegę”). B )( C. gdyż elementami pierwszego są studenci. b}. zachodzi jednak między nimi jeszcze jeden stosunek: zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru D. b. e}. Zbiory B i C się krzyżują. że nikt nie zdawał logiki dwukrotnie. Ostateczne rozwiązanie: A )( B. którzy zdali logikę na 5. zbiór studentów. Natomiast w przypadku B i C. którzy otrzymali 5 i są pracowici. d. Ostateczne rozwiązanie. którego nie ma D – zbiór {c. Zbiory A i B są rozłączne (oczywiście przy założeniu. że elementami A są „zwykli” studenci. A ⊆ D i A ∈ D. a także i tacy. Zbiory B i D mają jeden wspólny element: zbiór {a. a drugiego zbiory. Zadanie: Określimy zależności pomiędzy następującymi zbiorami. B # E. natomiast w D elementy. Zbiór A zatem należy do D. ale też są tacy. to zatem: A )( B i A ∈ B. A # E i A ∈ E. A i C się krzyżują: na pewno są studenci. Jednocześnie jednak C sam nie jest jednym z elementów D. W przypadku C i D mamy do czynienia tylko z rozłącznością. którzy zdali logikę na 4. którego elementami są zbiory studentów. Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku B i E. podobnie jak A i C.

Różnica zbiorów A i B to zbiór utworzony z elementów. to ich iloczynem jest zbiór „mniejszy”. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. Różnicę oznaczamy symbolem kreski poziomej lub skośnej.1. Poniżej omówimy najważniejsze z nich. 5. Warto zapamiętać. jako wsypywanie elementów dodawanych zbiorów do jednego dużego worka. Iloczyn zbiorów A i B to po prostu część wspólna tych zbiorów. Obrazowo tworzenie różnicy zbiorów A i B możemy sobie wyobrazić jako wykreślanie ze zbioru A elementów. to ich iloczynem jest zbiór pusty. iloczynem zbioru kobiet oraz osób palących jest zbiór palących kobiet. Obrazowo tworzenie sumy zbiorów możemy sobie wyobrazić. Przykładowo.B # C. które należą do A i jednocześnie nie należą do B. które są również w B. Warto zauważyć. Przykładowo sumą zbiorów mężczyzn i zbioru kobiet jest zbiór wszystkich ludzi. Jeśli natomiast zbiory są rozłączne. Przykładowo różnicą zbioru mężczyzn oraz osób palący jest zbiór niepalących mężczyzn. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. czyli: – lub /. Suma. 182 . to właśnie różnica A i B. Iloczyn zbiorów nazywany bywa również ich przekrojem.3. Oznaczamy go symbolem ∩. który reprezentuje ich sumę. 5. to co pozostanie. to zbiór powstały ze wszystkich elementów A i B. zbiór utworzony z tych elementów. w wyniku których powstają nowe zbiory. które należą jednocześnie do A i B. ŁYK TEORII. Różnica. DZIAŁANIA NA ZBIORACH.3. C )( D. Iloczyn. Na zbiorach można wykonywać różne działania. Sumę zbiorów oznaczamy symbolem ∪. to ich sumą jest zbiór „większy”. Suma zbiorów A i B. B )( D i B ∈ D.

Dopełnienie pewnego zbioru A to zbiór tych obiektów. natomiast iloczyn dowolnego zbioru i jego dopełnienia to zawsze zbiór pusty (A ∩ A’ = ∅). b) D ∩ B Iloczyn zbiorów to ich część wspólna. A zatem: D’= {3. że dopełnieniem uniwersum jest zawsze zbiór pusty. ale tylko jednego. które nie należą do A. jeśli uniwersum stanowi zbiór ludzi. których nie ma w B.2. Na zbiorach tych wykonamy kilka działań. 3. 4. to dopełnieniem zbioru ludzi palących jest zbiór ludzi niepalących (a nie zbiór wszystkich istot i przedmiotów niepalących). Dopełnienie. czyli dziedziny. C = {1. Warunek ten spełniają: 1 i 4 . 4}. Obecnie wykonamy kilka przykładowych działań na podanych zbiorach. A więc. 5. Przykład: Przyjmiemy uniwersum U = {1. to A pozostaje „nienaruszony”. Dotyczy ono bowiem nie dwóch zbiorów. 3. 4}. Zbiory D i B mają tylko jeden wspólny element – 2. a) B ∪ D Suma dwóch zbiorów powstaje przez połączenie ich elementów w jednym zbiorze. 2. 3}. Ponadto suma dowolnego zbioru oraz jego dopełnienia da nam zawsze uniwersum (A ∪ A’ = U). 5}. 2. 2. a więc B ∪ D = {1. w której się poruszamy. Dopełnienie. że jeśli od dowolnego zbioru A odejmujemy jakiś zbiór z A rozłączny. 5}. wynikiem takiego działania jest A. które nie należą do rozpatrywanego zbioru. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA ZBIORACH. ∅’ = U. D = {1. to wypisujemy go tylko raz. B = {2. Dopełnienie wykonujemy zawsze w odniesieniu do tak zwanego uniwersum. 4}. 3.Warto zapamiętać. Przykładowo. 183 . A zatem: C – B = {1.3. D ∩ B = {2}. Dopełnienie oznaczamy symbolem „prim” Warto zapamiętać. 4}. 2. a dopełnieniem zbioru pustego uniwersum: U’ = ∅. oraz następujące zbiory: A = {4}. d) C – B Różnica C i B to zbiór z tych elementów C. Jeśli jakiś element występuje w obu zbiorach. c) D’ Dopełnienie zbioru to zbiór złożony z tych elementów uniwersum. to działanie trochę inne od dotychczas omawianych.

że wynik różnicy (podobnie jak odejmowania liczb) zależy od kolejności zbiorów. C – zbiór kwiatów czerwonych. Z elementów tych jedynie 3 jest elementem C. 5}. wykonamy na tych zbiorach kilka działań. Najpierw musimy wykonać B’. Tak więc D – (A ∩ C) = {1. oraz zbiory: A – zbiór tulipanów. b) B ∪ D 184 . które to działanie musimy wykonać najpierw. to co innego niż C – B. Iloczyn A i C to zbiór {4}. to zbiór: {1. h) D – (A ∩ C) W tym przypadku musimy najpierw wykonać działanie w nawiasie. Zauważmy. Zatem: D – (C ∪ B) = ∅ Przykład: Przyjmując uniwersum U – zbiór wszystkich kwiatów. 2. pozbywamy się wszystkich elementów.e) B – C Różnicę B i C tworzymy biorąc zbiór B i „wykreślając” z niego te elementy. a) B ∩ C Część wspólna zbiorów róż oraz kwiatów czerwonych to niewątpliwie zbiór czerwonych róż. 5}. f) B’ – A W powyższym przykładzie mamy dwa działania. A więc ostatecznie wykonujemy działanie: D – {4}. Czyli: B – C = ∅. 5}. B – C. czyli {4}. 3. g) C ∩ D’ Dopełnienie zbioru D. Dopełnienie B to zbiór: {1. 2} i) D – (C ∪ B) Suma C i B. że postępując w ten sposób. otrzymamy zbiór pusty. 4}. zostanie zbiór złożony z 1 i 5. które znajdziemy również w C. D – zbiór białych róż. Okazuje się. Gdy odejmiemy od niego A. 4. A zatem: B’ – A = {1. to {3. B – zbiór róż. a potem od tego odjąć zbiór A. Gdy odejmiemy go od zbioru D. a więc: C ∩ D’ = {3}.

Jeśli od zbioru tulipanów. czerwone nie-tulipany. f) D – B’ Od zbioru białych róż odejmujemy zbiór kwiatów nie będących różami. czyli zbioru róż. mówiąc najkrócej. g) B ∪ C Do zbioru róż dodajemy wszelkie czerwone kwiaty. otrzymamy zbiór składający się z takich nie-białych róż oraz (wszystkich) tulipanów.Do B. a zatem wynikiem całego działania jest ∅. otrzymamy zbiór róż i tulipanów w innych niż czerwonym kolorze. dodajemy zbiór białych róż. e) B’– A B’ to zbiór wszystkich kwiatów nie będących różami. czego w nim nie ma. Jeśli od takiego zbioru odejmiemy kwiaty czerwone. i) (B – D) ∪ A Wynikiem działania w nawiasie jest zbiór róż. to zbiór złożony z róż i tulipanów. j) (D – B) ∩ C’ Gdy od zbioru białych róż odejmiemy róże. d) A – C’ Dopełnienie C to zbiór kwiatów we wszystkich innych kolorach. to też zbiór pusty. W takim przypadku wynikiem działania jest B – zbiór róż. a więc zbiór w nim już zawarty. które nie są białe. pozostanie nam zbiór pusty. Otrzymujemy więc zbiór składający się ze wszystkich róż (bez względu na kolor) oraz pozostałych kwiatów będących jednak tylko czerwonymi. od zbioru D próbujemy odjąć coś. c) A’∩ C Dopełnienie A to zbiór kwiatów nie będących tulipanami. Część wspólna tego zbioru ze zbiorem kwiatów czerwonych to. Iloczyn (czyli część wspólna) zbioru pustego z dowolnym zbiorem. Jeśli dodamy do niego zbiór A. Wynikiem działania jest więc zbiór białych róż. Od takiego zbioru odejmujemy jeszcze zbiór tulipanów. Obrazowo rzecz ujmując. oprócz czerwonego. pozostaną nam jedynie czerwone tulipany. k) D ∪ D’ 185 . h) (A ∪ B) – C Suma w nawiasie. Zostaje nam więc zbiór wszystkich kwiatów za wyjątkiem róż i tulipanów. takie nie-czerwone kwiaty odejmiemy. W takim przypadku D pozostaje „nienaruszony”.

że należy on do B. Badając teorię zbiorów odnaleźć możemy wyrażenia będące zawsze prawdziwymi. że jeden zbiór zawiera się w drugim. Innymi słowy. Takie zawsze prawdziwe wyrażenia nazywamy prawami rachunku zbiorów. że jeśli jakiś obiekt jest elementem zbioru A. bezzałożeniowych. oznacza. różnicy i dopełnienia zbiorów. mówi on. jest równoważne temu. 5. to. To. Przykładem takich wyrażeń mogą być wzory: (A ∪ B) = (B ∪ A). przedstawić możemy przy pomocy stwierdzenia. Suma jakiegokolwiek zbioru i jego dopełnienia to zawsze całe uniwersum. PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW TYPU BEZZAŁOŻENIOWEGO. a więc. 5. występują również pojęcia iloczynu. Formalnie: 2) A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) W naszych prawach. niezależnie od tego. Obecnie natomiast omówimy wyrażenia mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. czy też dopełnienia jakiegoś zbioru. Symbolicznie: 3) x ∈ (A ∩ B) ≡ (x ∈ A ∧ x ∈ B) 186 . że pewna zależność zachodzi. to również jest on elementem B (dla dowolnego obiektu x. w tym wypadku. Można zapisać to wzorem: 1) A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) To. mają postać równości bądź zawierania się zbiorów. które będziemy badali. że należy on zarówno do A jak i do B. Ponieważ wyrażenia. że jeśli dowolny obiekt jest elementem A. to jest on również elementem B. Dlatego też powinniśmy zdań sobie sprawę. Do wykrywania omawianych. praw rachunku zbiorów posłużyć się możemy metodą wykorzystującą klasyczny rachunek zdań i pojęcie tautologii. zajmiemy się w kolejnym paragrafie. to x należy do B). Pierwsze dwa z powyższych wzorów mają postać równości oraz inkluzji pewnych zbiorów. co dokładnie oznaczają te dwie zależności. do jakich zbiorów się one odnoszą. W miarę dobra znajomość KRZ jest więc konieczna do dalszych rozważań. Tego typu.Do białych róż musimy dodać pozostałe kwiaty.4. to jest też elementem B.4. co oznacza fakt. że pewien obiekt x jest elementem iloczynu (czyli części wspólnej) zbiorów A i B oznacza. stwierdzają one bezwarunkowe zachodzenie pewnego związku. zbiór wszystkich kwiatów. rozpoczniemy od uświadomienia sobie.1. ŁYK TEORII. sumy lub różnicy dwóch zbiorów. że dwa zbiory są równe. że jakiś obiekt należy do iloczynu. Trzeci z przestawionych wzorów ma postać implikacji. Fakt. jeśli x należy do A. że dowolny x należy do A. założeniowymi prawami. sumy. (A ∩ B) ⊆ A czy też (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. które będziemy badali. a jeśli jest elementem B. jeśli zachodzi inna.

Fakt. czy jakieś wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. informujący nas. aby zamienić inkluzję bądź równość zbiorów na implikację lub równoważność. że badane wyrażenie nie jest takim prawem. jeśli formuła nie będzie tautologią. że należy on do zbioru A i jednocześnie nie jest prawdą. czy dane wyrażenie. Następnie. jest ogólnie obowiązującym prawem. równoważność. A zatem możemy zapisać: x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B) 187 . Przekształcenia takie będziemy wykonywali krok po kroku. w zależności od potrzeb. Przykład: Sprawdzimy. Przekształcanie formuły rachunku zbiorów na rachunek zdań polegać będzie na systematycznym stosowaniu poznanych wyżej wzorów. Symbolicznie: 5) x ∈ (A – B) ≡ (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) Należenie jakiegokolwiek obiektu x do dopełnienia pewnego zbioru A oznacza po prostu. aby móc sprawdzić. w którym nie będzie symboli oznaczających inkluzję. Skoro bowiem implikacja ma być prawdziwa dla każdego (dowolnego) x.4. alternatywa. że wyjściowy wzór jest prawem rachunku zbiorów. iż ów x należy do A: 6) x ∈ A’ ≡ ~ (x ∈ A) Znajomość powyższych wzorów 1) – 6) będzie konieczna. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A – B) ⊆ (A ∪ B) Ponieważ całe wyrażenie ma postać inkluzji. a następnie sprawdzeniu. oznacza. że pewien x należy do różnicy zbiorów A i B oznacza. będzie to oznaczało.2. iloczyn. zamiast których pojawią się symbole rachunku zdań (implikacja. Formalnie: 4) x ∈ (A ∪ B) ≡ (x ∈ A ∨ x ∈ B) To. będzie polegało na przekształceniu formuły rachunku zbiorów na formułę rachunku zdań. czy otrzymany schemat jest tautologią. sumę. który sobie wybraliśmy. W pierwszym ruchu będziemy zawsze stosowali wzór 1) lub 2). równość. będziemy korzystali ze wzorów 3) – 6). koniunkcja. PRAKTYKA: WYKRYWANIE PRAW RACHUNKU ZBIORÓW PRZY POMOCY RACHUNKU ZDAŃ. Jeśli otrzymana formuła okaże się tautologią. dzięki któremu otrzymamy: ∀x [x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B)] Kwantyfikator na początku formuły. że należy do B. że nie jest prawdą. negacja). Wykrycie. możemy w następnych krokach pomijać. różnicę i dopełnienie zbiorów. 5. to znak. że należy on do A lub też należy do B. rozpoczniemy od zastosowania wzoru 1). aż otrzymamy wyrażenie. że jakiś obiekt x należy do sumy zbiorów A i B. to w tym również dla naszego konkretnego obiektu x. mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. że implikacja powinna zachodzić dla każdego obiektu x.

że formuła KRZ nie może być fałszywa. Otrzymamy wtedy: (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) Teraz pozostaje nam sprawdzenie. Na tej podstawie możemy stwierdzić. zajmujemy się zawsze najpierw działaniem w danym 188 . Poprzednik implikacji stwierdza. W odniesieniu do następnika powinniśmy natomiast skorzystać ze wzoru 4). nie naruszając go jednak. Po przekształceniu symboli związanych ze zbiorami (poza ∈) na symbole rachunku zdań możemy naszą formułę zmienić całkowicie na schemat KRZ. że x „wchodzi w głąb” nawiasu. że nasz obiekt x należy do różnicy zbiorów A i B. czy otrzymana formuła jest tautologią. Można obrazowo powiedzieć. a zatem jest ona tautologią. W każdym nawiasie mamy jednak dwa różne działania: iloczyn i dopełnienie w pierwszym oraz sumę i dopełnienie w drugim. że nasz x należy do pewnej całości umieszczonej w nawiasie. natomiast za x ∈ B zmienną q. podstawiając na przykład za wyrażenie x ∈ A zmienną p.Teraz możemy przystąpić do kolejnych przekształceń. (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) 1 110 0 100 Otrzymana sprzeczność (która mogła komuś również wyjść w poprzedniku implikacji) wskazuje. to po wykonaniu przekształcenia nawias ten musi pozostać. Dokonując przekształceń. Przykład: Sprawdzimy. Uczynienie tego skróconą metodą zero-jedynkową nie powinno sprawić nikomu najmniejszych trudności. Otrzymamy wtedy: (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) → (x ∈ A ∨ x ∈ B) Uwaga na błędy! Dokonując przekształceń należy bardzo uważać. Jeżeli wzór mówi. musimy tam zatem zastosować wzór 5). że badane przez nas wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. aby nie zmienić struktury nawiasów. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A’ ∩ B’) = (A ∪ B)’ W pierwszym kroku musimy zastosować wzór 2) i pozbyć się znaku równości: ∀x [x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’] Po opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’ Teraz możemy przystąpić do dalszych przekształceń.

Natomiast w drugim członie równoważności głównym działaniem jest dopełnienie. czyli: ~ x ∈ (A ∪ B) Teraz możemy dokonać dalszych przekształceń. W pierwszym członie równoważności działaniem takim jest iloczyn. Nie wolno jej pod żadnym pozorem „wciskać” do środka nawiasu lub robić z niej dwóch negacji. że powyższa formuła jest tautologią (pamiętamy. to znaczy. bez nawiasu. x należy do dopełnienia sumy A oraz B. „najszerszym” w danej formule. Błędne byłoby dodanie samej negacji. Dlatego też w pierwszej kolejności zastosujemy tam wzór 6). Musimy tam dodać jeden (wynikający ze wzoru 6)) nawias. natomiast z prawej wzór 4). W tym momencie możemy ostatecznie przekształcić naszą formułę na wyrażenie rachunku zdań podstawiając p za x ∈ A oraz q za x ∈ B. Doświadczenie wskazuje. że w przypadku równoważności musimy rozpatrzyć dwie możliwości): 189 . Otrzymujemy: (x ∈ A’ ∧ x ∈ B’) ≡ ( ~ (x ∈ (A ∪ B)) Uwaga na błędy! W omawianym przykładzie szczególnie istotne jest właściwe umieszczenie nawiasów z prawej strony równoważności. Otrzymamy wzór: (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) Łatwo sprawdzić. W związku z tym najpierw zastosujemy tam wzór 3). Z lewej strony musimy zastosować (dwukrotnie) wzór 6).momencie głównym. Dokonując przekształceń pamiętamy o zachowaniu struktury nawiasów. Błędne byłyby następujące przekształcenia prawej strony naszej formuły: (~ x ∈ A ∨ x ∈ B) lub ( ~ x ∈ A ∨ ~ x ∈ B). nasz x należy tam do iloczynu A’ oraz B’. że należy on do tej sumy. który wskazuje że całe wyrażenie: x ∈ (A ∪ B) jest nieprawdziwe. dlatego warto dobrze sobie zapamiętać powyższą uwagę. że takie błędy są bardzo często popełniane przez studentów. Otrzymamy wtedy: (~ (x ∈ A) ∧ ~ (x ∈ B)) ≡ ( ~ (x ∈ A ∨ x ∈ B)) Uwaga na błędy! Jeśli w pewnym miejscu mamy znak negacji przed nawiasem (tak jak w prawej części naszej równoważności) to negację taką zostawiamy w tym miejscu. skoro x należy do dopełnienia sumy A i B. iż nie jest prawdą.

q za x ∈ B oraz r za x ∈ C otrzymamy: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] Po sprawdzeniu formuły skróconą metodą zero-jedynkową okazuje się. to badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. W następniku główne działanie. 190 . że może ona stać się schematem zdania fałszywego. więc wykorzystujemy wzór 3). badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. to iloczyn.10 110 0 0 010 (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) 10 0 10 0 1 000 Ponieważ otrzymana formuła jest tautologią. ze wzoru 5): [(x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [(x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B )) ∧ (x ∈ B ∧ ~ (x ∈ C))] Po podstawieniu zmiennej p za x ∈ A. a w następniku. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] 11 1 110 0 1 001 0 1 1 10 Skoro otrzymana formuła nie jest tautologią. Przykład: Sprawdzimy. dlatego najpierw musimy zastosować tam wzór 5). Otrzymujemy: [x ∈ (A ∩ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [x ∈ (A – B ) ∧ x ∈ (B – C)] Teraz w poprzedniku implikacji musimy jeszcze skorzystać ze wzoru 3). czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: [(A ∩ B) – C] ⊆ [(A – B ) ∩ (B – C)] Po zastosowaniu wzoru 1) i opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ [(A ∩ B) – C] → x ∈ [(A – B ) ∩ (B – C)] W poprzedniku implikacji głównym działaniem jest odejmowanie. dwukrotnie.

Jedyne. Jeśli w stosunku do jakiegoś obszaru nie mamy żadnych informacji.1. że w danym obszarze na pewno znajduje się jakiś element lub „–”. bo nie mamy pewności. diagramami Venna. Najpierw będziemy nanosić je na diagramy reprezentujące dwa zbiory. to nie ma nic w ich części wspólnej. znanymi już z rozdziału o sylogizmach. że nic tam nie ma. Osoby.5. że wpisujemy znaki „+” lub „–” jedynie tam.5. to występuje również inna zależność. że zbiory A i B są rozłączne wpisujemy znak „–” w obszar reprezentujący część wspólną tych zbiorów. Ponieważ jednak zapewne nie wszyscy czytelnicy obecnego rozdziału przerabiali wcześniej teorię sylogizmów.5 ZAŁOŻENIOWE PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW. ŁYK TEORII. że na pewno coś jest lub na pewno nic nie ma. Przedstawiona w poprzednim paragrafie metoda nie nadaje się do sprawdzania wszystkich praw rachunku zbiorów. to to. W części „boczne” nie wolno nam jednak wpisać „+”. Poniżej przedstawimy sposoby zaznaczania na diagramach przykładowych zależności mogących występować w prawach rachunku zbiorów. a wiele zawartych tu informacji i szczegółowych komentarzy wyda im się zbędnymi. w które to koła wpisujemy znak „+”. które przy okazji przerabiania sylogistyki opanowały posługiwanie się diagramami. W przypadku praw mających postać implikacji. czy A lub B nie są przypadkiem zbiorami pustymi. gdzie wiemy. A )( B Aby zaznaczyć. zostawiamy go pustym. gdy wiemy. gdy mamy pewność. 5. będziemy posługiwać się. co wiemy na pewno. 191 . skoro A i B mają być rozłączne. że. Wypełniając diagramy musimy pamiętać. stwierdzających. Diagramy Venna przybierają kształt kół symbolizujących zbiory. nie powinny mieć żadnych trudności ze zrozumieniem dalszego ciągu tego rozdziału. a następnie rozszerzymy nasze rozważania na diagramy składające się z trzech kół. że jeśli mają miejsce pewne zależności. niektóre wiadomości odnośnie diagramów Venna będą się musiały powtarzać.

że zbiór A zawiera się w B zaznaczamy. zaznaczamy wpisując „+” w część diagramu reprezentującą zbiór A – B. wbrew pozorom. A B + ~ (A )( B) A∩ B≠∅ A–B≠∅ Fakt. a więc obszar A leżący poza B. A B A–B≠∅ + A⊆B Fakt. że nic nie ma w części A leżącej poza B. że A jest zbiorem pustym. że zbiory A i B nie są rozłączne lub. Skoro bowiem A ma się zawierać w B. że różnica zbiorów A i B nie jest zbiorem pustym. nie możemy wpisać „+”. wpisując „–” w obszar A znajdujący się poza B. Jedyne. ich iloczyn nie jest zbiorem pustym. gdyż nie można wykluczyć. W część wspólną. co wiemy na pewno.A B – A )( B ~ (A )( B) lub A ∩ B ≠ ∅ Fakt. to fakt. A B A⊆B – A ⊆ B’ 192 . to żadna część A nie może „wystawać” poza B. ujmując rzecz inaczej. oznaczamy wpisując znak „+” w część wspólną tych zbiorów.

A B A ⊆ B’ – Uwaga na błędy! Najczęściej popełnianie błędy przy wypełnianiu diagramów Venna polegają na wpisywaniu znaków „+” tam. że zaznaczając inkluzję oraz rozłączność zbiorów nigdy nie wpisujemy żadnych plusów. A#B To. oznacza to. a więc. iż rozpatrywany zbiór jest pusty. A⊆B Jeśli zbiór A zawiera się w B. Oznacza to nic innego. oznacza.Jeśli zbiór A zawiera się w dopełnieniu B. Pusta musi być zatem część A leżąca poza B. że zbiory się krzyżują. a także na pewno jest coś w części A leżącej poza B oraz części B leżącej poza A. Obszar ten składa się teraz jednak z dwóch kawałków. że cały A znajduje się poza B. Ponieważ ma on być cały pusty. musimy postawić „–” w każdej jego części. że nie można wykluczyć. Dobrze zatem zapamiętać. 193 . że na pewno coś znajduje się w ich części wspólnej. to znaczy to. gdzie nie możemy ich wpisać z uwagi na to. że żadna część A nie może znajdować się w B. Stosunki te oddajmy jedynie przy pomocy minusów. że A „nie wystaje” poza B. jak rozłączność tych zbiorów. A B + + + A#B Teraz kilka przykładowych zależności między zbiorami przedstawimy na diagramach reprezentujących trzy zbiory.

Dopóki jednak nie możemy żadnego z plusów wykluczyć. gdzie znak plusa postawić. że część ta nie jest pusta. Już jeden „+” w którymkolwiek. Musimy przedstawić fakt. nie mamy pewności. że w obie te części musimy wpisać znak „+”. sprawi. Pytajniki te będą oznaczać. będziemy wiedzieli. bez żadnego znaku zapytania. Tak jednak nie jest. A B +? A’ ∩ B ≠ ∅ +? C Uwaga na marginesie. pytajniki muszą pozostać. ktoś mógłby pomyśleć.A – – B A⊆ B C A’ ∩ B ≠ ∅ Część wspólna dopełnienia zbioru A oraz zbioru B. W praktyce. dolnym lub górnym kawałku rozważanego półksiężyca. który z „wątpliwych” plusów na pewno nie może wystąpić w danym miejscu. to ten obszar B. 194 . coś się znajduje. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch części. często będzie się zdarzać. który znajduje się poza A – prawy półksiężyc zbioru B. jednak całkiem możliwe jest również. że dysponując innymi informacjami. gdy będziemy wykorzystywali diagramy do rozwiązywania zadań. W związku z powyższym. że jeden z nich jest pusty. że iloczyn A’ oraz B nie będzie pusty. że w którymś z rozważanych obszarów (a być może i w obydwu). Niepewność tę wyrazimy dodając znak zapytania przy każdym z plusów. Wtedy drugi plus będziemy wpisywali „na pewno”. iż wiemy.

to informacja ta nie daje nam pewności. Jeśli natomiast wiemy tylko. że w jakimś obszarze składającym się z kilku części coś się znajduje. oznacza. A B – – – A ∪ B ⊆ C’ C A∩B⊆C To. iż suma A i B znajduje się poza C. że iloczyn A i B zawiera się w C. a człowiek. Jeśli wiemy.DO ZAPAMIĘTANIA: Minusy są zawsze „pewne”. w każdą z nich możemy zatem wpisać minus. A ∪ B ⊆ C’ To. w którym pomieszczeniu osoba ta się znajduje. Wynika to z tego. to oczywiście pusta musi być każda z tych części. jest w pokoju. to wiemy. że suma zbiorów A i B zawiera się w dopełnieniu C. oznacza. że na pewno pusty jest pokój. łazienka itd. że jeśli pusty jest jakiś obszar składający się z kilku części. Jeśli natomiast dowiadujemy się. A – A∩ B⊆ C B C 195 . Być może pusta jest kuchnia i łazienka. W praktyce daje to tylko jeden minus w „górnej” części iloczynu A i B. kuchnia. to wcale nie daje nam to pewności. Musimy więc wpisać minusy we wszystkich częściach zbiorów A oraz B leżących jednocześnie w C. o którym mowa. że w mieszkaniu składającym się z kilku pomieszczeń nie ma nikogo. że żadna część tego iloczynu (czyli części wspólnej A i B nie może znajdować się poza C. Jakiś element znajdować się może w dowolnej z nich. Sytuację tę można przedstawić bardziej obrazowo. że w mieszkaniu tym ktoś jest. a zatem żadna część tej sumy nie może znajdować się w C. ale może też być zupełnie inaczej. w której z tych części postawić plus.

że implikacja taka stanowi ogólne prawo. oznacza to. – nie wpisujemy informacji z następnika implikacji. W praktyce będzie to wyglądało tak. Jednakże powinny one pozwolić na zrozumienie istoty posługiwania się diagramami i umożliwić każdemu samodzielne zaznaczenie nawet takich stosunków pomiędzy zbiorami. a jedynie sprawdzamy. fałszywa jest tylko w jednym przypadku – gdy jej poprzednik jest prawdziwy a następnik fałszywy. aby poprzednik był prawdziwy i następnik fałszywy. przedstawia ona prawo rachunku zbiorów. 5. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE PRAW TEORII ZBIORÓW PRZY POMOCY DIAGRAMÓW VENNA. Wykazanie. będzie to świadczyć. że będziemy wpisywali do diagramu to. Przykład: Sprawdzimy. Najpierw zaznaczymy to. jeśli nie mamy takiej gwarancji (diagram da się wypełnić tak. czy wykonany według poprzednika rysunek daje nam gwarancję ich prawdziwości. Wyrażenia. co mówi poprzednik implikacji. czy stanowią one prawa rachunku zbiorów. jakie mogą pojawić się w zadaniach. Cała procedura w skrócie: – wpisujemy do diagramu wszystkie informacje z poprzednika implikacji. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi. W poprzedniku naszej implikacji mamy dwie zależności.2. a następnie sprawdzali. polegać może na wykazaniu niemożliwości zajścia takiej sytuacji. a więc nie opisuje ona ogólnie obowiązującego prawa. będą miały formę implikacji. będzie polegało na pokazaniu. że implikacja może być fałszywa. które będziemy obecnie badali pod kątem tego.5. że jest ona zawsze prawdziwa. to udowodnienie.Zobrazowane wyżej zależności pomiędzy zbiorami nie wyczerpują oczywiście wszystkich możliwych przypadków. będzie stanowiło to dowód. aby następnik był fałszywy). Jeśli bowiem wypełnienie diagramu według poprzednika implikacji zagwarantuje nam prawdziwość jej następnika. z jakimi się nigdy nie zetknął. wyrażenie nie jest prawem. a zatem implikacja jest zawsze prawdziwa. że jest ona zawsze prawdziwa. że badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. – jeśli rysunek gwarantuje nam prawdziwość następnika. że zbiór A zawiera się w B (czyli A nie może „wystawać” poza B): 196 . że nie jest możliwa sytuacja. Jeśli natomiast na diagramie będzie się dało przedstawić fałszywość następnika. Ponieważ implikacja. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika.

są to dwa minusy w „górnej” części zbioru A. oznacza to. Po zaznaczeniu na diagramie informacji z obu członów poprzednika otrzymujemy rysunek: 197 . że zbiór A zawiera się w C.A – – B C Teraz dopiszemy jeszcze. Mamy pewność. nie jest możliwe aby poprzednik był prawdziwy. Przykład: Sprawdzimy. że B zawiera się w C: A – – – B – C Po zaznaczeniu na diagramie wszystkich informacji zawartych w poprzedniku musimy sprawdzić. Skoro w badanym wyrażeniu. a następnik fałszywy (mówiąc inaczej. że faktycznie następnik musi być prawdziwy. mającym postać implikacji. prawdziwość poprzednika gwarantuje prawdziwość następnika). czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. gdyż w odpowiednim obszarze mamy minusy świadczące. że wyrażenie to jest prawem rachunku zbiorów. Widzimy. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: ( A )( B ∧ B )( C ) → A )( C. że A nie może „wystawać” poza C.

B – zbiór drzew iglastych. natomiast A i C wcale rozłączne nie są. pokazujący. Tymczasem w jednej części tego obszaru nie ma żadnego znaku.A – – – B C Rysunek ten nie daje nam jednak gwarancji. Mogą być to przykładowo takie zbiory: A – zbiór drzew liściastych. Powyższy rysunek stanowi graficzny kontrprzykład. że zbiory A i C są rozłączne. że badana implikacja nie jest zawsze prawdziwa. 198 . że nic nie stoi na przeszkodzie. A – – + – B C Badane wyrażenie nie jest zatem prawem rachunku zbiorów. że badane wyrażenie może być fałszywe. C – zbiór dębów. aby pokazać. musielibyśmy mieć minusy w całym obszarze wspólnym tych zbiorów. Aby mieć pewność. Prawdą jest. że A )( B oraz B )( C. Oznacza to. aby coś tam mogło się znajdować. że da się zaznaczyć na diagramie prawdziwość poprzednika implikacji i jednocześnie fałszywość jej następnika. że następnik jest prawdziwy. B i C. Poniższy rysunek pokazuje wyraźnie. Możemy również podać kontrprzykład „materialny” to znaczy wymyślić takie zbiory A.

a teraz otrzymujemy informacje. nie wiemy dokładnie. diagram będzie się przedstawiał następująco: 199 . Na naszym rysunku są to dwa „górne” kawałki zbioru A. A +? +? B C Drugi człon poprzednika implikacji informuje nas. w którym z nich jakiś element się znajduje. ze w jednym z dwóch obszarów coś jest.5.5. Oczywiście nie zawsze badane wyrażenia są tak łatwe do zaznaczenia na diagramie jak w dwóch rozważanych dotąd zadaniach. Poniżej omówimy kilka przykładów nieco bardziej skomplikowanych. czyli ta część zbioru A. Czy tam ma być plus czy minus? Przykład: Sprawdzimy. Widzimy. która znajduje się poza zbiorem C. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch kawałków. po wpisaniu całego poprzednika implikacji. że w jednej z tych części znajduje się znak „+?”. A zatem. że pierwszy jest pusty. że drugi z plusów staje się „pewny” i widniejący przy nim pytajnik powinniśmy zlikwidować. Jeśli jednak jeden ze znaków „+?” zamienimy na minus. Dlatego też możemy wpisać tu jedynie plusy ze znakiem zapytania. to wynikający stąd minus jest „silniejszy” od plusa ze znakiem zapytania i dlatego właśnie „– ” powinien się tam ostatecznie znaleźć. że na pewno nic tam nie ma. to wynika stąd. że pusty musi obszar wspólny A oraz C’. lecz nie mieliśmy pewności w którym. to w takim razie na pewno zapełniony musi być obszar drugi. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. być może w obydwu.3. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ∩ A ≠ ∅ ∧ A ∩ C’ = ∅) → B ∩ C ≠ ∅ Pierwszy człon poprzednika implikacji informuje nas. że coś się musi znajdować w części wspólnej (iloczynie) zbiorów B i A. a teraz dowiedzieliśmy. Skoro bowiem dotąd wiedzieliśmy. Ponieważ jednak znak zapytania świadczy. ale nie jest to konieczne. że coś w tym obszarze może się znajdować. ale może tylko w jednym z nich.

w którą z nich wpisać „+” . jednak jest on z 200 . czyli „górny” półksiężyc zbioru B. W całej części wspólnej B i C musimy zatem wpisać minusy. W jednym kawałku części wspólnej zbiorów B i C mamy plus. że cały B znajduje się poza C. to coś musi znajdować się w obszarze zbioru A leżącym poza C. zbiory te są prostu rozłączne. Badane wyrażenie jest zatem prawem rachunku zbiorów. czy powyższy rysunek gwarantuje nam. Wypełniony według poprzednika implikacji diagram wygląda zatem następująco: A +? +? – – B C Musimy teraz sprawdzić. Jeśli A – C ma być niepuste. że obszar ten z pewnością nie jest pusty. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ⊆ C’ ∧ A – C ≠ ∅) → C’ ∩ B ≠ ∅ Fakt. który daje nam gwarancję. czy tak wykonany rysunek daje nam gwarancję prawdziwości następnika implikacji. Cały czas mamy jednak do wyboru dwie części tego obszaru i nie wiemy do końca.A – – + B C Teraz musimy sprawdzić. a więc czy na pewno B ∩ C ≠ ∅. W jednej części tego obszaru znajduje się wprawdzie plus. że C’ ∩ B ≠ ∅. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Przykład: Sprawdzimy. że zbiór B zawiera się w dopełnieniu C. oznacza. czyli żadna część B nie może znajdować się w C. Część wspólna dopełnienia C oraz B to obszar zbioru B leżący poza C.

co oznacza. że jest on tam na pewno. Nie mamy zatem pewności. że suma zbiorów A i C zawiera się w B oznacza. że A zawiera się w dopełnieniu sumy B i C znaczy. a więc nie jest ona prawem rachunku zbiorów. Fakt. że żadna część A oraz żadna część C nie może znajdować się poza zbiorem B. Rysunek pokazujący. że następnik badanej implikacji jest prawdziwy. zatem dodajemy jeszcze dwa: B 201 . następnik implikacji może być fałszywy.pytajnikiem. że żadna część zbioru A nie może znajdować się w zbiorze B lub C. wygląda następująco: A + – – – B – C Zależności trudniejsze do zaznaczenia na diagramie. że pomimo prawdziwości poprzednika. W związku z tym w częściach wspólnych A i C oraz A i B musimy wpisać minusy. Przykład: Sprawdzimy. iż nie mamy gwarancji. W jednym fragmencie wymienionego obszaru minus już się znajduje. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: [A ∪ C ⊆ B ∧ A ⊆ (B ∪ C)’] → B – C = ∅ W powyższym przykładzie pewne trudności sprawić może właściwe zaznaczenie na diagramie informacji z poprzednika implikacji. We wszystkich fragmentach zbiorów A i C leżących poza B musimy więc wpisać minusy. A – – – C Z kolei to.

że nie mamy tam wpisanego żadnego symbolu. aby poprzednik implikacji był prawdziwy. nie oznacza jednak. da się wypełnić diagram w ten sposób. To. Przykład: Sprawdzimy. w drugiej natomiast nie ma nic. mielibyśmy jedynie wtedy. że nie mamy na temat tej części żadnych informacji. że obszar jest pusty. Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie. badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. aby w wolne miejsce wpisać plus: A – – – – – C Ponieważ. że coś musi znajdować się w którejkolwiek części obszaru składającego się aż z sześciu części: 202 . B + Czasem trzeba zacząć od końca. oznacza. czy mamy pewność. jak widać na powyższym rysunku. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (A ∪ B ≠ ∅ ∧ B ∪ C ≠ ∅) → A ∪ C ≠ ∅ Fakt. gdyby umieszczony był w nim minus. ze nic tam nie ma. a następnik fałszywy. że obszar zbioru B leżący poza C (czyli B – C) jest pusty. W jednej części tego obszaru mamy znak „–”. a jedynie. Pewność. że nie jest pusta suma zbiorów A i B.A – – – – – C B Teraz musimy sprawdzić.

A +? +? +? +? B +? +? C Gdy dodamy to tego informację. Fałszywość następnika naszego wyrażenia oznacza. czyli: A – – – – – – C B +? B +? +? 203 . czy da się stworzyć rysunek. czy mamy pewność. na którym następnik implikacji byłby fałszywy. czy poprzednik może być wtedy równocześnie prawdziwy. że coś znajduje się w którejkolwiek części sumy zbiorów A oraz C. Zobaczmy. że pusta jest suma zbiorów A i C. zaczynając od budowy kontrprzykładu. a potem sprawdzimy. że niepusta jest również suma B i C otrzymamy rysunek: A +? +? +? +? C Pozostaje nam teraz odpowiedzieć na pytanie. ale wszystkie z pytajnikiem. W takiej sytuacji możemy spróbować rozwiązać zadanie niejako od drugiej strony. Udzielnie jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie przy pomocy powyższego rysunku może wydawać się trudne – w wymienionej części znajduje się wprawdzie sześć plusów.

ale równocześnie do każdego z nich należą takie elementy.Czy możemy teraz sprawić. B + SŁOWNICZEK: Dopełnienie zbioru – dopełnienie zbioru A to zbiór zawierający te elementy uniwersum. które nie należą do A. gdy wpiszemy znak „+” w jedyne wolne pole: A – – – – – – C Powyższy rysunek pokazuje. Iloczyn zbiorów – iloczyn (przekrój) zbiorów A i B (A ∩ B) to zbiór zawierający elementy należące zarówno do A jak i do B. Badane wyrażenie nie jest więc prawem rachunku zbiorów. aby prawdziwe były oba człony poprzednika implikacji? Stanie się tak. gdy nie mając ani jednego wspólnego elementu. które nie należą do drugiego. gdy mają one wspólne elementy. Rozłączność zbiorów – zbiory A i B są rozłączne (A )( B). gdy mają dokładnie te same elementy. Krzyżowanie zbiorów – zbiory A i B się krzyżują (A # B). że można zaznaczyć na diagramie jednocześnie prawdziwość poprzednika implikacji (coś znajduje się zarówno w sumie zbiorów A i B jak i w sumie B i C). jak i fałszywość jej następnika (pusta jest suma A i C). Identyczność zbiorów – zbiory A i B są identyczne (A = B). gdy każdy element A jest elementem B. 204 . Inkluzja (zawieranie się zbiorów) – zbiór A zawiera się w zbiorze B (A ⊆ B).

Zbiór pusty – zbiór nie zawierający żadnego elementu. Zbiór pusty oznaczamy symbolem ∅. które nie należą do B. 205 .Różnica zbiorów – różnica zbiorów A i B to zbiór zawierający te elementy A. Suma zbiorów – suma zbiorów A i B (A ∪ B) to zbiór powstały z połączenia elementów A i B.

Taką relacją jest na przykład bycie starszym – pewna osoba x jest starsza od innej osoby y. czyli związek łączący dwa obiekty. mówiąc relacja – bez dodania do niej żadnego przymiotnika. rozwiązanie takiego zadania jest zwykle niemal oczywiste. Wynika to z faktu. Będzie to rozdział najbardziej teoretyczny ze wszystkich. Aby móc je rozwiązać. Obecnie zostaną one omówione o wiele dokładniej. Relacja to pewien związek łączący obiekty. iż związane z relacjami zadania polegają zwykle na wykrywaniu pewnych własności podanych relacji. to na przykład bycie wysokim. Gdy wiedza ta zostanie zdobyta. bycie w wieku 25 lat. Mówiąc „relacja” mamy zwykle na myśli tak zwaną relację dwuczłonową. Przykładem własności trójczłonowej jest słuchanie rozmowy – osoba x słucha rozmowy osoby y z osobą z. trzeba przede wszystkim posiadać teoretyczną wiedzę o tych własnościach. bycie kobietą itp. Relacje jednoczłonowe (odnoszące się do jednego obiektu) nazywamy własnościami – tego typu relacje. zadania będą stanowiły niewielki procent całości.1. WSTĘP. 206 . CO TO JEST RELACJA. inne przykłady to bycie żoną – osoba x jest żoną osoby y. 6. Obecny rozdział poświęcony będzie relacjom.1. Z relacjami zetknęliśmy się już w części poświęconej rachunkowi predykatów.1. Dla porządku dodajmy. że relacje mogą mieć dowolną ilość członów. 6.Rozdział VI RELACJE. ŁYK TEORII. lubienie – osoba x lubi osobą y itp. będziemy mieli na myśli zawsze relację dwuczłonową. Relacjami innymi niż dwuczłonowe nie będziemy się jednak zajmować.

b. 207 . Kwadrat kartezjański jakiegoś zbioru X.Symbolicznie relacje możemy oznaczać na różne sposoby. 〈b.y) ∈ R (para x. 2〉. Iloczyn kartezjański. 〈a. 〈a. 〈b. 〈c. Zwykle fakt. c}. 2 〉. to iloczyn kartezjański X × Y = {〈a.y) lub xRy. Jeśli relacja określona jest w pewnym uniwersum. Jak pamiętamy z poprzedniego rozdziału. a}. Iloczyn kartezjański to pewne specyficzne działanie na zbiorach. a〉. c〉} Pojęcia pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego łączy się z teorią relacji w ten sposób. iloczyn kartezjański zbiorów X i Y (czyli X × Y) to zbiór wszystkich par. Iloczyn kartezjański symbolicznie oznaczamy znakiem ×. c〉. 1〉. b〉. Inaczej ma się rzecz w przypadku tak zwanych par uporządkowanych. Zbiór. 〈a. Elementy par wypisujemy w nawiasach skośnych. 1〉. są to zupełnie różne obiekty. 〈c. I tak para 〈a. ze dwa obiekty x i y są ze sobą w relacji R zapisujemy R(x. b〉 nie jest równa parze 〈b. 2〉}. a〉. to możemy powiedzieć. b〉 lub. 1〉. czasem. b. a na drugim element zbioru Y. czyli X × X. np. nie jest zwykłym zbiorem. to nic innego. y należy do relacji R). relacja to niektóre (a czasem wszystkie) pary. b〉. który powstaje w wyniku wykonania takiego działania. Mówiąc po prostu. Dokładniej. o którym jednak nie było mowy w rozdziale poświęconym zbiorom. w jakiej je wypiszemy. c}. b). 〈c. oznaczany symbolicznie X2. Do lepszego zrozumienia relacji potrzebne nam będzie pojęcie tak zwanej pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego dwóch zbiorów. Przykładowo. W przypadku pary kolejność elementów ma kluczowe znaczenie. 〈b. w skrócie zwanych po prostu parami. jakie można utworzyć z elementów uniwersum. natomiast Y = {1. takich. którego elementy stanowią pary. ale zbiorem. 〈b. to X2 = {〈a. b} jest równy zbiorowi Y = {b. 〈c. I tak na przykład zbiór X = {a. jeśli X = {a. c〉. Spotyka się też zapis (x. a〉. b 〉. 〈c. 〈b. w zwykłym zbiorze nie jest istotna kolejność elementów. Jeśli zatem X = {a. Para uporządkowana. a〉. że każdą relację możemy przedstawić (przynajmniej teoretycznie) jako zbiór par. 2}. w których na pierwszym miejscu jest element zbioru X. zwykłych – (a. że relacja ta zawiera się w kwadracie kartezjańskim tego uniwersum (stanowi podzbiór kwadratu kartezjańskiego tego uniwersum). jak iloczyn kartezjański zbioru X z sobą samym. 〈a.

Gdy weźmiemy. }.2〉. nazywaną czasem po prostu dziedziną.1〉. natomiast pole – P(R). Lech Wałęsa〉. co jest dziedziną danej relacji. taki że x jest w relacji R do tego y).1〉. Jan Kowalski〉. 2. 4}. W praktyce możemy sobie bardzo łatwo uzmysłowić. dziedzinę prawostronną. 4} i określmy w tym zbiorze relację większości. dziedzinę prawostronną – DP(R). w których pierwsza liczba jest większa od drugiej: R = {〈2. wspominaną wcześniej relację większości określoną w zbiorze U = {1. czyli R ⊆ U2.1. DZIEDZINY I POLE RELACJI. 2. które to pary możemy utworzyć z uniwersum. Bill Clinton〉. Oczywiście wypisanie wszystkich par należących do naszej relacji nie jest praktycznie możliwe. Dziedzinę lewostronną relacji R oznaczamy symbolicznie DL(R). wypisując (lub wyobrażając sobie) pary tworzące tę relację. 〈3. 〈Danuta Wałęsa. itd. Symbolicznie możemy to zapisać: DL(R) = {x: ∃y (xRy)} (dziedzina lewostronna relacji R to zbiór takich x. gdzie pierwsza osoba jest żoną drugiej osoby: R = {〈Maria Kowalska. 〈4. 〈4. 6.2. Weźmy uniwersum złożone z czterech liczb U = {1. ponieważ należą do niej niektóre z par liczb.2.3〉}. że jest to podzbiór kwadratu kartezjańskiego zbioru ludzi. w stosunku do których istnieje jakiś y. 〈4.. Relację naszą możemy przedstawić jako następujący zbiór par. które przynajmniej raz znalazły się na pierwszym miejscu w jakiejś parze. Relacja nasza zawiera się w kwadracie kartezjańskim uniwersum (symbolicznie R ⊆ U2). Dziedzinę lewostronną stanowić będzie zawsze zbiór tych obiektów. Gdybyśmy w uniwersum złożonym z ludzi chcieli utworzyć relację bycia żoną. to po przedstawieniu tej relacji jako zbioru 208 . Bardziej formalnie relację tę możemy zapisać tak: xRy ≡ x > y. nazywaną również przeciwdziedziną oraz pole. to zbiór takich przedmiotów..1〉. 〈3. 〈Hilary Clinton. ŁYK TEORII. 3. Dziedzina lewostronna relacji R. to relację tę moglibyśmy przedstawić jako zbiór takich par. 6. które pozostają w R do jakiegoś (przynajmniej jednego) przedmiotu.Najlepiej wyjaśnić to na przykładzie.2〉. W każdej relacji możemy określić tak zwaną dziedzinę lewostronną. jednak nie ulega wątpliwości. 3.

par: R = {〈2.2〉. wyznaczenie pola jest już banalnie proste. jeśli tylko pamiętamy. 6. 209 . Uwaga na błędy! Za błąd może zostać uznane powiedzenie. W tym przypadku pole pokryło się z uniwersum. zbiór tych przedmiotów. a więc nie całe uniwersum. 〈4. które przynajmniej raz znalazły się w naszych parach na pierwszym miejscu. 〈4. 〈3. 〈4. W naszej relacji większości P(R) = {1. PRAKTYKA: OKREŚLANIE DZIEDZIN I POLA RELACJI. że polem relacji bycia żoną jest zbiór małżeństw. Widać to na przykładzie relacji bycia żoną. Dziedzina prawostronna (przeciwdziedzina) relacji R to. 4}. 4}. 3. 3}. 〈3. a nie pojedyncze osoby (ma on w przybliżeniu dwa razy mniej elementów niż zbiór osób pozostających w związkach małżeńskich). natomiast dziedzina prawostronna. zbiorem elementów. 3. którego elementami są małżeństwa. Po określeniu dziedziny lewej i prawej. Dziedzina lewostronna będzie każdorazowo zbiorem tych elementów.1〉. do których jakiś przedmiot pozostaje w R. jednak nie jest to wcale konieczne.1〉. Symbolicznie P(R) = DP(R) ∪ DL(R). jak łatwo się domyślić. Natomiast pole relacji bycia żoną musi być zbiorem złożonym z osób.2.1〉. Zbiór małżeństw to bowiem zbiór. że DL(R) = {2. które przynajmniej raz wystąpiły na drugim miejscu. W przypadku relacji bycia żoną dziedzinę lewostronną stanowić będzie zbiór kobiet zamężnych. W przypadku naszej relacji większości DP(R) = {1. gdzie pole to zbiór ludzi pozostających w związkach małżeńskich (będących żoną lub mających żonę). 2. Zadania związane z dziedzinami i polem relacji polegają na określeniu tych własności dla zadanej relacji. 2. Symbolicznie: DP(R) = {y: ∃x (xRy)}. natomiast przeciwdziedzinę relacji bycia żoną stanowić będzie (jeśli ograniczymy się do małżeństw heteroseksualnych) zbiór żonatych mężczyzn.2. łatwo zauważymy. Pole relacji to po prostu suma dziedziny lewej i prawej.3〉}.2〉. przynajmniej teoretycznie przedstawić jako zbiór par. Rozwiązywanie takich przykładów nie jest trudne. że każdą relację możemy.

2〉. Mieczysław〉. czyli uniwersum. Gdybyśmy chcieli przedstawić naszą relację w postaci zbioru par. że również pole naszej relacji będzie równe uniwersum.. 3〉. Karolina〉. Do naszej relacji należeć będą takie pary złożone z liczb naturalnych. to zbiór liczb parzystych. widać jasno. gdzie pierwsza liczba będzie dwukrotnością drugiej. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia przeciwnej płci (xRy ≡ x jest przeciwnej płci niż y). 210 . Ponieważ nasze uniwersum stanowi zbiór wszystkich ludzi kiedykolwiek żyjących. to o każdym człowieku można powiedzieć. Gdybyśmy chcieli wypisać niektóre z par należących do naszej relacji otrzymalibyśmy R = 〈Jan. każdy więc znajdzie się jako element jakiejś pary z prawej strony.}. jak i z prawej strony. 〈6. 〈8. natomiast na drugim osoba będąca dzieckiem tej kobiety. że dziedzina lewa relacji. czyli zbiorowi wszystkich ludzi. 1〉. a nie tylko aktualnie). Maria〉. 〈Zenon. Dziedzina prawa to zbiór osób. Oczywiste więc jest. 〈Maria. Maria〉. 4〉. że ma on (aktualnie lub kiedyś żyjącą) matkę.} Widać wyraźnie. przeciwdziedzinę i pole relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y) określonej w zbiorze wszystkich ludzi (żyjących kiedykolwiek.Przykład: Określimy dziedzinę. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze liczb naturalnych relacji bycia dwukrotnością (xRy ≡ x jest dwukrotnością y). do każdego można bowiem dobrać kogoś przeciwnej płci. 〈Zenon.. A zatem przeciwdziedzina naszej relacji to zbiór wszystkich ludzi. Skoro jedna z dziedzin stanowi już całe uniwersum. Po wypisaniu kilku przykładowych par. że dziedzinę lewostronną naszej relacji stanowić będzie zbiór kobiet mających dzieci. to na pierwszym miejscu byłaby każdorazowo kobieta posiadająca przynajmniej jedno dziecko. które mają matkę. 〈4. natomiast dziedzina prawa (i jednocześnie pole) to zbiór wszystkich liczb naturalnych. 〈Karolina. że każdy człowiek znajdzie się (wielokrotnie) zarówno z lewej strony jakiejś pary. Zenon〉. to oczywiste jest. a zatem R = {〈2...

23 lata. 78 lat itd. tworząc parę złożoną z tego człowieka występującego zarówno na pierwszym miejscu. czy też „ludzie jednej płci”. czy jesteśmy w stanie stworzyć parę z kimś mającym przykładowo 108 lat. oprócz możliwości bycia w niej w stosunku do innych osób. Nie są to jednak dobre odpowiedzi – cóż to bowiem są na przykład „ludzie przeciwnej płci”. w przypadku tej relacji bowiem każdy. równa się polu i stanowi całe uniwersum. Otóż zawsze możemy to uczynić. 211 . przynajmniej w tym jednym przypadku. Wątpliwości może budzić fakt. 15 lat. jak i na drugim miejscu w pewnej parze. wystąpi zarówno na pierwszym. Każdy jest bowiem w tym samym wieku. równa się dziedzinie lewej. podobnie w stosunku do kogoś mającego np. jaki dokładnie jest to zbiór? Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia w tym samym wieku (xRy ≡ x jest w tym samym wieku co y). zakładając że jest to jedyny człowiek na świecie w tym wieku. pozostaje w niej również do samego siebie. łatwo zauważylibyśmy. w którym jest on sam.A zatem w tym przypadku dziedzina prawa. 20 lat łatwo dobrać kogoś będącego w tym samym wieku. czyli zbiór wszystkich ludzi. 35 lat. Każdy więc. „ludzie określonej płci”. że do człowieka mającego np. jak i na drugim. czyli zbiór wszystkich ludzi. dziedzina lewa naszej relacji równa się dziedzinie prawej. równa się polu relacji i stanowi całe uniwersum. Gdybyśmy wypisali pary należące do powyższej relacji. Uwaga na błędy! W przypadku powyższej relacji częstymi odpowiedziami na pytanie o którąś z dziedzin są dość dziwacznie brzmiące stwierdzenia na przykład: „ludzie przeciwnej płci”. Podobnie jak w poprzednim przykładzie.

Relacja jest przeciwzwrotna. ale są też i takie. Relacja może być ani zwrotna. ŁYK TEORII.3. 6. że relacja jest zwrotna. w poniższych wzorach wyrażenia ∀x (dla każdego x) powinny przybierać formę ∀x ∈ U (dla każdego x należącego do danego uniwersum). domyślnie przyjmując. Relacje możemy charakteryzować pod względem pewnych własności.6. Symbolicznie: R jest przeciwzwrotna ≡ ∀x (~ (xRx)) Przeciwzwrotna jest przykładowo relacja bycia matką w zbiorze ludzi lub relacja mniejszości w zbiorze liczb.3. Omawiane własności relacji dotyczą zawsze jakiegoś konkretnego uniwersum. Oznacza to.1. Relację taką nazywamy czasem niezwrotną. Relacja posiadająca daną własność w jednym uniwersum. Dlatego. Aby zbytnio wzorów nie komplikować. Obecnie omówimy najważniejsze z tych własności. które do siebie samego w niej nie są. a każda liczba jest równa sobie samej. Mówimy. może nie posiadać jej w innym. Każdy człowiek jest bowiem w takim samym wieku w stosunku do siebie samego. nie będziemy tak jednak pisać. grupując je w związku z istotnymi dla nich pojęciami. ściśle rzecz biorąc. Symbolicznie: 212 . że są w uniwersum elementy będące w relacji do siebie samego. podobnie ∃x (istnieje takie x) – ∃x ∈ U (istnieje takie x należące do U). WŁASNOŚCI FORMALNE RELACJI. że każdorazowo chodzi nam jedynie o elementy z danego uniwersum. gdy każdy element uniwersum jest w tej relacji do siebie samego. ani przeciwzwrotna. Symbolicznie: R jest zwrotna ≡ ∀x (xRx) Przykładem relacji zwrotnej jest bycie w takim samym wieku (w zbiorze ludzi) lub bycie sobie równą (w zbiorze liczb). Zwrotność. gdy żaden element uniwersum nie jest w relacji do siebie samego. Uwaga na marginesie.

to nie zachodzi w drugą. Odnośnie nazewnictwa własności związanych z symetrią w wielu podręcznikach panuje zamieszanie. to nie zachodzi w drugą. że w jej przypadku niektóre (bądź wszystkie) elementy mogą być w relacji do siebie samego. że jeśli zachodzi w jedną stronę. to zachodzi i w drugą (jeśli zachodzi pomiędzy x i y. gdy jest tak. ale również jako „zwykła” (bez żadnego przymiotnika). Symbolicznie: R jest słabo asymetryczna ≡ ∀x∀y [(x ≠ y ∧ xRy) → ~ (yRx)] Relacją słabo asymetryczną jest na przykład relacja „≥” w zbiorze liczb. to na pewno nie zachodzi między nimi w drugą. To co u nas określone zostało jako asymetria w innych nazywane jest przeciwsymetrią lub antysymetrią. Relacja jest słabo asymetryczna (słabo antysymetryczna) gdy dla wszystkich różnych od siebie elementów uniwersum jest tak. co osoba y. to również osoba y jest na pewno tej samej płci co osoba x. Symbolicznie: R jest symetryczna ≡ ∀x∀y (xRy → yRx) Symetryczną jest na przykład relacja bycia tej samej płci – jeśli osoba x jest tej samej płci. gdy jest tak. to druga na pewno nie jest ojcem pierwszej.R nie jest zwrotna ani przeciwzwrotna ≡ ∃x (xRx) ∧ ∃x ~ (xRx) Przykładem takiej relacji może być relacja kochania – są ludzie. przeciwsymetryczna). natomiast słaba asymetria tym tylko różni się od zwykłej. antysymetria. to zachodzi też pomiędzy y i x). Można sobie tę różnicę zapamiętać w taki praktyczny sposób: przy zwykłej („mocnej”) asymetrii żadne elementy nie mogą być w relacji do siebie samego (relacja taka musi być jednocześnie przeciwzrotna). a są też i tacy. nasza słaba asymetria występuje natomiast jako słaba. Odróżnienie „mocnej” asymetrii od słabej jest dla niektórych dość trudne. Mówimy. że jeśli relacja zachodzi pomiędzy dwoma elementami w jedną stronę. że jeśli relacja zachodzi w jedną stronę. że relacja jest symetryczna. którzy kochają samych siebie. którzy siebie nie kochają. 213 . Symetria. Relacja jest asymetryczna (antysymetryczna. Gdy weźmiemy bowiem dwie różne od siebie liczby i nasza relacja zachodzi między nimi w jedną stronę. Symbolicznie: R jest asymetryczna ≡ ∀x∀y [xRy → ~ (yRx)] Asymetryczna jest na przykład relacja bycia ojcem – jeśli jedna osoba jest ojcem drugiej. Uwaga na marginesie.

drugi do trzeciego. w jaki sposób autor danego podręcznika bądź zbioru zadań definiuje te własności.Dlatego też. Fakt. że pierwszy jest w relacji do drugiego. ale są też i takie. Relacja jest spójna. Jeśli osoba x jest znajomym osoby y. natomiast pierwszy nie jest w relacji do trzeciego. Symbolicznie: R nie jest ani symetryczna ani asymetryczna ≡ ∃x∃y [xRy ∧ ~ (yRx)] ∧ ∃x∃y (xRy ∧ yRx) Relacją ani symetryczną ani asymetryczną jest określona w zbiorze ludzi relacja kochania. aby x był również znajomym z. jeśli dla dowolnych dwóch różnych elementów uniwersum zachodzi ona przynajmniej w jedną stronę. a osoba y znajomym osoby z. ale są też takie. a także elementem y i elementem z. że dana relacja nie jest przechodnia oznacza. ani asymetryczna (czasem mówimy wtedy. gdzie relacja zachodzi tylko w jedną stronę. Symbolicznie: R jest przechodnia ≡ ∀x∀y∀z [(xRy ∧ yRz) → xRz] Przechodnia jest na przykład relacja bycia starszym. Relacja jest przechodnia. że jest ona niesymetryczna). a druga od trzeciej. Spójność. w przypadku których zachodzi ona w obie strony. Relacja może być też ani symetryczna. Oznacza to. Przechodniość. zachodzi również pomiędzy x i z. czyli x jest w relacji do y lub y do x. że istnieją takie trzy elementy. że relacja zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę i nie zachodzi w drugą. w celu uniknięcia nieporozumień dobrze jest zawsze sprawdzić. Symbolicznie: R jest spójna ≡ ∀x∀y [x ≠ y → (xRy ∨ yRx)] 214 . Jeśli jedna osoba jest starsza od drugiej. to wcale nie jest konieczne. gdzie jedna osoba kocha drugą a druga pierwszą. Symbolicznie: R jest nieprzechodnia ≡ ∃x∃y∃z [xRy ∧ yRz ∧ ~ (xRz)] Nieprzechodnia jest relacja bycia znajomym. że są w uniwersum takie pary. Są bowiem takie pary ludzi. jeśli zachodząc pomiędzy jakimiś elementami x i y. to na pewno pierwsza jest również starsza od trzeciej.

Symbolicznie: R jest niespójna ≡ ∃x∃y [x ≠ y ∧ ∼ (xRy) ∧ ∼ (yRx)] Niespójna w zbiorze ludzi jest na przykład relacja bycia żoną – łatwo znaleźć dwie osoby. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. a druga matką trzeciej. przechodniością i spójnością każda relacja musi posiadać jakąś własność. ani drugi do pierwszego.2. Relacja nie jest spójna. to na pewno jedna będzie większa od drugiej albo druga od pierwszej. Zadania związane z własnościami formalnymi relacji polegają najczęściej na określeniu wszystkich własności podanej relacji. czy też ani taka. Jeśli weźmiemy dwie liczby i będą one różne od siebie. symetryczna i przechodnia. W związku z każdym wyróżnionym wyżej pojęciem – zwrotnością. która z możliwych sytuacji zachodzi w danym przypadku – czy relacja jest zwrotna. ponieważ nie jest tak. że dla dowolnych dwóch różnych osób jedna jest matką drugiej lub druga matką pierwszej. W związku z trzema z wymienionymi wyżej własnościami określa się pewien szczególny typ relacji – tak zwaną równoważność. ani druga żoną pierwszej. że relacja jest równoważnością.3. ani taka. itd. gdy jest ona jednocześnie zwrotna. przeciwzwrotna. Typu równoważności jest na przykład relacja bycia w tym samym wieku. asymetryczna (mocno lub słabo). PRAKTYKA: OKREŚLANIE WŁASNOŚCI FORMALNYCH RELACJI.Spójna jest na przykład relacja mniejszości w zbiorze liczb. czyli nasza relacja jest nieprzechodnia. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. 215 . Trzeba więc po prostu sprawdzić. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y). symetrią. 6. gdy istnieją w uniwersum dwa różne od siebie elementy. Mówimy. takie że ani jedna nie jest żoną drugiej. następnie czy jest symetryczna. to ta pierwsza na pewno nie jest matką trzeciej (jest bowiem jej babcią). to na pewno druga nie jest matką pierwszej – jest to więc relacja asymetryczna. Oczywiście nikt nie jest swoją własną matką. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. Nie jest to też relacja spójna. a więc jest to relacja przeciwzwrotna. czy też ani symetryczna ani asymetryczna.

aby móc stwierdzić. Czy jest tak jednak zawsze? Łatwo wyobrazić sobie na przykład takie trzy osoby: A – mającą 20 lat. Jest to oczywiście relacja przeciwzwrotna (nikt nie jest w różnym wieku od siebie samego) i symetryczna (jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. a druga od trzeciej. a y do z. Jeśli jedna osoba jest tej samej płci co druga. Ponieważ relacja jest przechodnia. kiedy tak nie jest. Wtedy A będzie w relacji bycia w różnym wieku do B. że jeśli x jest w relacji do y. natomiast A do C już nie. pomiędzy którymi ona nie zachodzi (a więc nie są oni w różnym wieku).Przykład: Zbadamy własności formalne relacji bycia tej samej płci. to 216 . Czy gdy weźmiemy dwóch dowolnych różnych od siebie ludzi. Każdy jest tej samej płci co on sam. symetryczna i przechodnia. to wystarczy znaleźć choć jeden przypadek. to ta druga jest tej samej płci co pierwsza. to również zawsze A jest tej samej płci co C. że jeśli różnica pomiędzy dwoma ludźmi jest mniejsza niż rok. a więc jest to relacja symetryczna. że nasza relacja jest nieprzechodnia. to i ta druga jest w różnym wieku od pierwszej). Gdybyśmy jednak uznali. a B tej samej co C. Ponieważ nasza relacja jest zwrotna. że jest ona równoważnością. a więc jest to relacja przechodnia. Z omawianych własności największe problemy może sprawić przechodniość. ponieważ nie każde dwie różne osoby są tej samej płci. a więc jest to relacja zwrotna. że jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. B – 25 lat i C – 20 lat. Przykład: Określimy własności formalne relacji bycia w różnym wieku (w zbiorze ludzi). to zawsze będą oni w różnym wieku? Odpowiedź na to pytanie zależy od dokładności. to są oni w tym samym wieku. określonej w zbiorze ludzi. Pewne wątpliwości może też budzić to. możemy również powiedzieć. B w relacji do C. Ponieważ taki przypadek znaleźliśmy. jaką przyjmiemy. to i ta pierwsza będzie w różnym wieku od trzeciej. to również x jest w relacji do z. że ludzie są już w różnym wieku. Gdy uznamy na przykład. Jeśli osoba A jest tej samej płci co B. że relacja nie jest przechodnia. czy omawiana relacja jest spójna. Zajmijmy się teraz przechodniością. że różnica nawet ułamka sekundy w momencie urodzenia sprawia. widzimy. Oczywiście w większości przypadków bywa tak. gdy zawsze jest tak. Nie jest to relacja spójna. to wtedy nasza relacja nie będzie spójna – łatwo będzie znaleźć pary ludzi.

b. c〉. ani przeciwzwrotna. Nikt nie jest swoim własnym bratem. Dla elementów różnych od siebie jest tak. b〉} określonej w uniwersum U = {a. Wskazywało by to na asymetrię. b〉. że nasza relacja nie jest ani symetryczna. a druga nie jest bratem pierwszej (bo jest siostrą). a drugi do trzeciego. więc jest to relacja przeciwzrotna. druga do trzeciej. d〉. natomiast pierwszy nie pozostaje w relacji do 217 . że jeśli A jest bratem B. To. 〈c. że omawiana relacja jest przechodnia – zwykle jest tak. to na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. 〈b. 〈a. 〈b. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze ludzi relacji bycia bratem. że pierwsza i trzecia osoba są faktycznie tym samym człowiekiem. Ponieważ jeden z elementów uniwersum (b) jest w relacji do samego siebie.naszą relację moglibyśmy uznać za spójną – zachodziłaby ona pomiędzy dowolnymi różnymi od siebie ludźmi. jednak jeden z elementów jest w relacji do siebie samego. a pierwsza do trzeciej nie. nic tu nie zmienia. ponieważ w definicji przechodniości nie ma mowy. a B bratem C. c oraz d). Wówczas A jest w relacji bycia bratem do B. c. co w „mocnej” asymetrii jest niemożliwe. Przykład: Zbadamy własności formalne relacji R = {〈a. że jedna osoba jest bratem drugiej. że muszą występować tam różne obiekty. natomiast pozostałe nie są. A zatem mamy do czynienia ze słabą asymetrią. że gdy jeden jest w relacji do drugiego. to drugi nie jest w relacji do pierwszego. że pierwszy jest w relacji do drugiego. to również A jest bratem C. Ponieważ może być tak. Relacje w tego typu zadaniach mogą być też podawane jako zbiór par. A zatem mamy sytuację. że jedna jest bratem drugiej. Jest tu jednak pewna pułapka. Nasza relacja nie jest więc przechodnia. Relacja bycia bratem nie jest też oczywiście spójna. d}. że jedna osoba jest w relacji R do drugiej. oznacza to. c〉. relacja ta nie jest ani zwrotna. Wyobraźmy sobie dwie osoby A i B będące braćmi. natomiast oczywiście A nie jest swoim własnym bratem. Udaje się znaleźć takie trzy elementy (są to a. ale może być też tak. Jeśli chodzi o przechodniość. B jest w relacji do A. ani asymetryczna. a druga bratem pierwszej.

W przypadku relacji możemy wykonywać też pewne specyficzne działania. jest relacja bycia dzieckiem (bowiem y jest dzieckiem x wtedy i tylko wtedy. możemy wykonywać na nich działania.trzeciego. jednak jego zrozumienie nie powinno sprawić większych trudności. gdy x jest rodzicem 218 . Jeśli od relacji bycia rodzicem odejmiemy relację bycia matką.\ jest to relacja niespójna. z którym się dotąd nie spotkaliśmy. iloczyn. Konwers relacji R. Najpierw jednak zajmiemy się działaniami poznanymi w rozdziale poświęconym zbiorom. Dopełnienie jakiejś relacji to zbiór par. Przykładowo. – . ŁYK TEORII.4. jest to więc relacja nieprzechodnia. 6. jakie wykonywaliśmy na „zwykłych” zbiorach: sumę. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. Ponieważ istnieją różne od siebie elementy. Wiemy. Na przykład sumą relacji bycia ojcem i relacji bycia matką jest relacja bycia rodzicem. ’. czyli R-1 to relacja zachodząca pomiędzy elementami y i x wtedy i tylko wtedy. jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. Na przykład dopełnieniem relacji bycia starszym jest relacja bycia w tym samym wieku lub młodszym. Symbolicznie działania na relacjach przedstawiamy przy pomocy takich samych znaków. Różnica dwóch relacji to zbiór tych par. Konwers relacji R nazywany jest często relacją odwrotną do R i bywa oznaczany symbolicznie R-1 lub Ř. Konwers relacji to działanie. ∩. Ponieważ relacje są zbiorami (zbiorami par). otrzymamy relację bycia ojcem. które należą do pierwszej z nich.4. czyli: ∪. Symbolicznie yR-1x ≡ xRy. ani drugi do pierwszego.1. lecz nie należą do drugiej. Suma dwóch relacji to zbiór par należących do jednej lub do drugiej relacji. z których poznamy tak zwany konwers relacji. Iloczyn dwóch relacji to zbiór par należących jednocześnie do jednej jak i do drugiej relacji. gdy pomiędzy x i y zachodzi R. które do tej relacji nie należą. że każdą relację możemy przedstawić jako zbiór par. Iloczynem relacji bycia bratem oraz bycia starszym jest relacja bycia starszym bratem. konwersem relacji bycia rodzicem. różnicę i dopełnienie. DZIAŁANIA NA RELACJACH. 6.

a więc relację bycia rodzeństwem. natomiast konwersem relacji bycia młodszym jest relacja bycia starszym. (R ∪ Q)’ W nawiasie mamy sumę relacji bycia bratem i bycia siostrą. Konwersem pewnej relacji może być też czasem ta sama relacja – na przykład konwersem relacji bycia w tym samym wieku jest ta sama relacja bycia w tym samym wieku (y jest w tym samy wieku co x wtedy i tylko wtedy. xSy ≡ x jest rodzeństwem y. S–R Gdy od relacji bycia rodzeństwem odejmiemy relację bycia bratem. xTy ≡ x jest rówieśnikiem y. które do T nie należą. otrzymamy relację bycia rodzeństwem 219 . czyli relacja bycia rodzeństwem (x jest rodzeństwem y). otrzymamy relację bycia siostrą (x jest siostrą y). R∩T Iloczyn relacji bycia bratem i bycia rówieśnikiem to relacja zawierająca pary należące zarówno do T jaki i R. Zadań związanych z działaniami na relacjach nie ma sensu szczegółowo omawiać. a zatem jest to relacja bycia w innym wieku (x jest w innym wieku niż y lub: x nie jest rówieśnikiem y). Gdy odejmiemy ją od relacji bycia rodzeństwem. S∪R Dodając do relacji bycia rodzeństwem relację bycia bratem. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA RELACJACH. Dopełnienie tej ostatniej relacji to relacja nie-bycia rodzeństwem (x nie jest rodzeństwem y) S – T’ Dopełnienie relacji T to. jak już powiedzieliśmy wyżej. Jeden przykład powinien w zupełności wystarczyć. 6. xQy ≡ x jest siostrą y. gdy x jest w tym samym wieku co y). relacja bycia w różnym wieku.y).2. T’ Dopełnienie relacji T to zbiór par. Przykład: Wykonamy kilka działań na następujących relacjach: xRy ≡ x jest bratem y.4. nie dodajemy do S w istocie niczego nowego – wszystkie pary należące do R już się w S znajdują – a zatem wynikiem działania jest S. a zatem relacja bycia bratem rówieśnikiem (bratem bliźniakiem) (x jest bratem bliźniakiem y).

6. ale można też być od kogoś starszym nie będąc jego bratem. gdy każda para należąca do R należy również do T. oraz być czyimś bratem nie będąc od niego starszym.5. że ktoś jest starszy od kogoś innego. które należą wyłącznie do T. Przykładowo relacja bycia kuzynem. Relacja R krzyżuje się z relacją T (R # T ). PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI POMIĘDZY RELACJAMI. 6.będącym w tym samym wieku (x jest rodzeństwem y i są w tym samym wieku. Rozłączne są na przykład relacje bycia starszym i bycia młodszym. ale są też takie. Zadania na określanie zależności pomiędzy relacjami są bardzo proste i jeden przykład powinien tu wystarczyć.5. to relacja nie-bycia siostrą. 6.5. Cześć wspólna tej relacji z relacją bycia rodzeństwem to oczywiście relacja bycia bratem (x jest bratem y). ZALEŻNOŚCI MIĘDZY RELACJAMI. gdy istnieją pary należące zarówno do R jak i do T. Relacja R zawiera się w relacji T (R ⊆ T). 220 . gdy żadna para należąca do R nie należy równocześnie do T.1. Przykładowo relacja bycia starszym krzyżuje się z relacją bycia bratem – może być tak. Ponieważ relacje są zbiorami par. lub: x jest bliźniaczym rodzeństwem y) Q’ ∩ S Dopełnienie relacji Q. pozostawać do siebie w różnych stosunkach: inkluzji. Relacja R jest rozłączna z relacją T (R )( T). Zależności te zdefiniowane są tak samo jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. będąc jednocześnie jego bratem. S-1 Relacją odwrotną (czyli zachodzącą między y i x) do relacji bycia rodzeństwem jest ta sama relacja bycia rodzeństwem (y jest rodzeństwem x). ŁYK TEORII. zawiera się w relacji bycia krewnym. mogą one.2. podobnie jak inne zbiory. krzyżowania i rozłączności. które należą jedynie do R i są takie.

R ⊆ T. S. dobierzemy S – taką że S ⊆ R. Zadania związane z zależnościami pomiędzy relacjami mogą też polegać na dobieraniu w stosunku do danej relacji R innych relacji: takiej żeby R się w niej zawierała. a także można być czyimś rodzeństwem i nie być od niego młodszym. PRAKTYKA: DOBIERANIE RELACJI BĘDĄCYCH W RÓŻNYCH STOSUNKACH DO PODANEJ. T # Q. T. a więc każda para należąca do S musi również należeć do R.Przykład: Określimy zależności pomiędzy następującymi relacjami R.5. żeby ona zawierała się w R. to na pewno x mieszka w tym samym mieście co y.3. xTy ≡ x jest starszy od y. R )( Q. Jeśli x jest matką y. a zatem S i Q się krzyżują. Z oczywistych powodów rozłączne są również relacje S i T. Q – taką że Q )( R oraz P taką że P # R Relacja S ma się zawierać w R. Nie można być jednocześnie czyjąś matką i rodzeństwem. aby być jednocześnie czyjąś matką i być od tej osoby młodszym. Z podobnych powodów krzyżują się T i Q. taką żeby R się w niej zawierała. a więc R jest rozłączna z Q. Q: xRy ≡ x jest matką y. można być od kogoś młodszym i nie być jego rodzeństwem. to na pewno x jest starszy od y (ale nie na odwrót). czyli każda para mieszkająca w tym samym 221 . można wymyślać wiele różnych. Teraz musimy znaleźć relację T. T – taką że R ⊆ T. xQy ≡ x jest rodzeństwem y. A zatem. Relacją taką jest na przykład relacja mieszkania na tej samej ulicy – jeśli x mieszka na tej samej ulicy co y. Rozpatrując relacje S oraz Q należy zauważyć. równie prawidłowych – wszystko zależy od wyobraźni rozwiązującego. symbolicznie: R )( S. a więc relacja R zawiera się w relacji T (każda para należąca do R należy również do T). Zadania takie nie mają jednej odpowiedzi. S )( T. Oczywiście niemożliwe jest. że można być od kogoś młodszym i być jednocześnie jego rodzeństwem. S # Q. 6. Przykład: Do relacji R mieszkania w tym samym mieście (xRy ≡ x mieszka w tym samym mieście co y). rozłącznej z R i krzyżującej się z R. a więc relacje R i S są rozłączne (nie ma par należących jednocześnie do nich obu). xSy ≡ x jest młodszy od y.

SŁOWNICZEK: Iloczyn kartezjański – iloczyn kartezjański zbiorów A i B (A × B) to zbiór wszystkich par. xQy ≡ x mieszka w innym mieście niż y. Kwadrat kartezjański – kwadrat kartezjański zbioru A to iloczyn kartezjański A z nim samym. xPy ≡ x jest bratem y. takich w których na pierwszym miejscu jest element zbioru A. Relacją taką może być. 222 . czyli A × A. do których jakiś obiekt pozostaje w relacji. Pole relacji – suma dziedziny lewostronnej i prawostronnej relacji. które pozostają w relacji do jakiegoś obiektu. a także mieszkać z kimś w tym samym mieście. na przykład. ale można też być czyimś bratem i mieszkać w innym mieście.mieście musi również należeć do naszej nowej relacji T. A zatem ostateczna. Dziedzina lewostronna relacji – zbiór tych obiektów. Dziedzina prawostronna relacji (przeciwdziedzina) – zbiór tych obiektów. Za przykład relacji Q rozłącznej z R może posłużyć relacja mieszkania w innym mieście. odpowiedź to: xSy ≡ x mieszka na tej samej ulicy co y. xTy ≡ x mieszka w tym samym kraju co y. a na drugim element zbioru B. ale nie być jego bratem. Jako relację krzyżującą się z R możemy podać relację bycia bratem – jedna osoba może być bratem drugiej i mieszkać jednocześnie w tym samym mieście co ta druga. jedna z wielu możliwych. relacja mieszkania w tym samym kraju.