Krzysztof A.

Wieczorek

Logika dla opornych
Wszystko co powinniście wiedzieć o logice, ale nie uważaliście na zajęciach

Ilustracje: Barbara Wieczorek

copyright © 2002 by Krzysztof A. Wieczorek

1

WSTĘP
Celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki. Książek takich jest już wystarczająco dużo, więc osoba głębiej zainteresowana tym przedmiotem na pewno nie będzie miała kłopotu ze znalezieniem czegoś odpowiedniego dla siebie. Niniejsza pozycja przeznaczona jest przede wszystkim dla tych, którzy pobieżnie zetknąwszy się z logiką, na przykład jako z przedmiotem wykładanym podczas krótkiego kursu na wyższej uczelni, z przerażeniem stwierdzili, że nic z tego nie rozumieją. Przyświeca mi cel pokazania takim osobom, że wbrew pozorom logika wcale nie jest taka trudna, jak by się to mogło początkowo wydawać, a jej nauka nie musi przypominać drogi przez mękę. Większość tradycyjnych podręczników logiki najeżona jest technicznymi terminami, sucho brzmiącymi definicjami i twierdzeniami oraz skomplikowanymi wzorami. Brakuje im natomiast przykładów ilustrujących zawarty materiał teoretyczny i wyjaśniających bardziej złożone zagadnienia w sposób zrozumiały dla osób uważających się za „humanistów”, a nie „ścisłowców”. Sytuacja ta sprawia, że po zapoznaniu się z treścią takiego podręcznika lub po wysłuchaniu wykładu opracowanego na jego podstawie, adept logiki ma trudności z rozwiązaniem nawet bardzo prostych zdań umieszczanych na końcach rozdziałów lub w specjalnych zbiorach ćwiczeń z logiki. Taki stan rzeczy przyprawia o mdłości i ból głowy zarówno wielu wykładowców logiki zrozpaczonych rzekomą całkowitą niezdolnością do poprawnego myślenia okazywaną przez ich studentów, jak i tych ostatnich, zmuszonych do zaliczenia przedmiotu, z którego niemal nic nie rozumieją. Doświadczenie zdobyte przeze mnie podczas lat nauczania logiki na różnych kierunkach uniwersyteckich wskazuje jednakże, iż najczęściej nieumiejętność rozwiązywania zadań z logiki nie jest wynikiem jakichkolwiek braków umysłowych studentów ani nawet ich lenistwa, ale po prostu przerażeniem wywoływanym przez gąszcz niezrozumiałych dla nich wzorów, twierdzeń i definicji. Panika ta widoczna jest szczególnie u osób obdarzonych bardziej humanistycznym typem umysłowości, alergicznie reagujących na wszystko, co kojarzy im się z matematyką. Można oczywiście ubolewać nad tym, że tak wielu młodych ludzi nie chce pokonać w sobie uprzedzeń do logiki i zmuszać ich „dla ich dobra” do przyswajania tej wiedzy w tradycyjnej formie. Czy ma to jednak większy sens? Da się oczywiście sprawić, że uczeń poświęci tydzień czasu przed egzaminem (często wspomagając się przy tym różnego rodzaju chemicznymi „środkami dopingującymi”) na pamięciowe wykucie kilkudziesięciu twierdzeń i

2

praw, a następnie nauczy się ich mechanicznego stosowania. Nie zmieni to jednak faktu, iż student taki w dalszym ciągu nie będzie rozumiał istoty tego, co robi, ani jaki jest właściwie cel wykonywanych przez niego operacji. Żyjemy obecnie w czasach, w których liczy się przede wszystkim szybkość i skuteczność działania. Większość ludzi nie ma czasu na zgłębiane teoretycznych podstaw jakiejś dziedziny – interesują ich przede wszystkim praktyczne umiejętności, sposób w jaki teoria przejawia się w praktyce. Przykładowo użytkownik komputera nie musi znać zasad jego budowy ani języków pisania programów. Wystarczy mu, że potrafi kopiować pliki na dyskietkę, włączyć kilka ulubionych programów, wie, co zrobić, gdy komputer się zawiesi, a w razie większych komplikacji ma telefon do kogoś, kto zna się na tym lepiej. Również ucząc się obsługi potrzebnych programów, przeciętny człowiek nie musi korzystać ze specjalistycznych książek dla informatyków wyjaśniających wszelkie możliwe szczegóły techniczne. Wystarczy, że sięgnie on do popularnego podręcznika z serii „dla opornych”. Książki takie wiele spraw znacznie upraszczają, wiele trudnych problemów pomijają, ograniczając się do tego, co najważniejsze. Jeżeli jednak coś można ułatwić, przedstawić w sposób zrozumiały, nawet kosztem pewnej trywializacji, to dlaczego tego nie zrobić? Nie wszystko co ważne, musi być od razu trudne i opisane technicznym językiem. Z podobnym nastawieniem pisana jest niniejsza książka. Wiele spraw jest w niej uproszczonych. Starałem się posługiwać zrozumiałym językiem, unikając gdzie tylko się da technicznego żargonu. Może to sprawić, że przedstawiona w ten sposób logika wyda się komuś nadmiernie spłycona. Być może jest tak faktycznie, jednak, podkreślam to raz jeszcze, celem tego podręcznika nie jest systematyczny wykład logiki, ale przede wszystkim pomoc w opanowaniu tego przedmiotu dla tych, którym wydaje się on niemal całkowicie niezrozumiały. Gdy stwierdzą oni, że logika nie jest wcale tak trudna, jak im się to początkowo wydawało, sięgną oni być może po podręcznik głębiej traktujący temat. Jednocześnie książka ta może stać się zachętą do zainteresowania się logiką przez osoby, które nigdy się z tym przedmiotem nie zetknęły. Korzystając z zawartych tu przykładów, czytając odpowiedzi na pytania zwykle zadawane przez początkujących, widząc często popełniane błędy, mogą one przyswoić sobie podstawy logiki samodzielnie, bez pomocy nauczyciela. Semestralny kurs logiki na wielu uniwersyteckich kierunkach trwa zwykle 60 godzin lekcyjnych. Jednakże zdarzają się kursy ograniczone do 30, 15, a nawet 10 godzin. W takim czasie doprawdy trudno jest nauczyć kogoś logiki. Można co najwyżej pokazać zarys tego przedmiotu. Studentom uczestniczącym w takich, z różnych względów skróconych, kursach, 3

niniejsza książka powinna przynieść szczególne korzyści. Może ona im pomóc w zrozumieniu tego, na wyjaśnienie czego nie starczyło czasu na wykładach lub ćwiczeniach, a jednocześnie pokazać, jak należy rozwiązywać zadania spotykane często na egzaminach i kolokwiach.

Jak korzystać z książki?
Celem tego podręcznika jest przede wszystkim wyrobienie u Ciebie, drogi Czytelniku, umiejętności rozwiązywania zadań spotykanych w standardowych podręcznikach do logiki. Najczęściej jednak rozwiązania przykładów wymagają pewnej podstawy teoretycznej. Potrzebna teoria, w formie bardzo okrojonej i uproszczonej, wprowadzana jest zwykle w początkowych partiach każdego rozdziału. Ponieważ, z uwagi na tę skrótowość, nie wszystko w części teoretycznej może wydać Ci się od razu zrozumiałe, proponuję przeczytanie tych paragrafów dwa razy: na początku dla zapoznania się z podstawowymi pojęciami, a następnie po przerobieniu części praktycznej, w celu dokładniejszego zrozumienia i utrwalenia sobie przerobionego materiału. Jestem przekonany, że po takim powtórnym przeczytaniu fragmentów teorii w pełni jasne staną się sprawy, które początkowo wydawały się nie do końca klarowne. W części teoretycznej przedstawiane są tylko konieczne podstawy – tyle, aby można było przystąpić do rozwiązywania pierwszych zadań. Wiele dalszych problemów omawianych jest później – gdy pojawiają się przy okazji praktycznych zadań. Rozwiązując te zadania, zapoznajesz się, niejako mimochodem, z kolejnymi elementami teorii. Niektóre wiadomości teoretyczne zawarte są również w sekcjach „Uwaga na błędy” oraz „Często zadawane pytania”. Zawarte w książce przykłady uszeregowane są w kolejności od najprostszych do coraz trudniejszych. Umiejętności nabyte przy rozwiązywaniu jednych wykorzystywane są często w kolejnych zadaniach. Dobrane są one również w taki sposób, aby każdy z nich wskazywał jakiś inny problem techniczny lub teoretyczny. Jeśli chcesz nauczyć się samodzielnego rozwiązywania zadań, nie powinieneś ograniczać się do śledzenia rozwiązań podanych przeze mnie krok po kroku. Doświadczenie wskazuje, że w takim momencie wydają się one banalnie proste; problemy pojawiają się jednak, gdy podobne rozwiązanie trzeba przedstawić samodzielnie. Dlatego po przerobieniu każdego działu spróbuj przepisać treść przykładów na osobną kartkę, rozwiąż je samodzielne i dopiero wtedy porównaj wynik z podręcznikiem. W wielu wypadkach zobaczysz wtedy, iż nawet w pozornie prostych przykładach bardzo łatwo popełnić błędy. Nie powinno to jednak

4

Znaczenie tych pojęć powinieneś sobie przyswoić i dobrze zapamiętać. Definicje tych wyrażeń i czasem dotyczące ich wyjaśnienia zawarte są również w znajdującym się na końcu książki słowniczku. Osoby lepiej znające ten przedmiot nie muszą czytać drobiazgowych omówień poszczególnych ćwiczeń. może ona posłużyć jako swojego rodzaju zbiór zdań z logiki. jak zrobienie błędu. Tak więc – w dłuższej perspektywie – popełnianie błędów w początkowej fazie nauki jest nawet korzystne. dostrzeżenie go i następnie poprawienie. Z uwagi na to.powodować u nikogo większego niepokoju. że otrzymały w którymś miejscu nieprawidłowy wynik. i mogą od razu przystąpić do ich samodzielnego rozwiązania. że książka ta składa się przede wszystkim z przykładów. Objaśnienia mogą się im przydać w sytuacjach. gdyby okazało się. W niektórych miejscach tekstu tłustym drukiem wyróżnione zostały pojęcia szczególne istotne w nauce logiki. Nic bowiem tak nie uczy. 5 .

implikacji oraz równoważności i będą w schematach zastępowane odpowiednimi symbolami: ~ (negacja). Pierwszą czynnością. SCHEMATY ZDAŃ. czyli takich procesów myślowych. Klasyczny rachunek zdań (w skrócie KRZ) jest jednym z najprostszych systemów logiki formalnej. to impreza się nie udała oraz Impreza udała się można wywnioskować iż: Na imprezie nie było Zdziśka lub Wacka. to. lub. w jakich przyjmuje je logika) 6 . Dzięki znajomości KRZ każdy może się łatwo przekonać. Termin „zdanie” oznacza w logice tylko i wyłącznie zdanie oznajmujące i schematy tylko takich zdań będziemy budować. wtedy i tylko wtedy. 1.1.1. kto z przesłanek: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zdziśka oraz Wacek jest w barze dochodzi do konkluzji: Wacek dostał wypłatę. → (implikacja). alternatywy.1.. W praktyce może on służyć do sprawdzania poprawności wnioskowań. Schematy pokazują nam położenie w zdaniach języka naturalnego zwrotów szczególnie istotnych z punktu widzenia logiki – niektórych z tak zwanych stałych logicznych: nieprawda że. ∧ (koniunkcja). ≡ (równoważność). jeśli.. jest budowanie logicznych schematów zdań. Wymienione zwroty są (przynajmniej w takich znaczeniach. koniunkcji. 1. w którym logicy sprawdzają poprawność danego rozumowania. jakim ludzie posługują się na co dzień.Rozdział I KLASYCZNY RACHUNEK ZDAŃ. na język logiki. ŁYK TEORII. Budowanie takich schematów przyrównać można do przekładu wyrażeń „normalnego” języka. iż nie rozumuje poprawne ten. i. że na przykład z takich przesłanek jak: Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. ∨ (alternatywa). jaką należy przećwiczyć rozpoczynając naukę klasycznego rachunku zdań. Zwroty te noszą w logice nazwy negacji. Posługując się metodami KRZ można również stwierdzić. podczas których na podstawie uznania za prawdziwe jednych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (wniosku).

s. natomiast zdania wiązane przez implikację określamy najczęściej mianem poprzednika i następnika implikacji.. a które luźniej. Litery p. [p ≡ (q → r)] ∧ (s → z). a następnik – zdanie po niej. Rola nawiasów stanie się jaśniejsza po przerobieniu kilku zadań praktycznych. Do budowy schematów będziemy też często używali nawiasów.. r. koniunkcji. Zdania wiązane przez spójniki logiczne nazywamy członami tych spójników. ale również całe zdania przy ich pomocy tworzone. q. implikacji oraz równoważności określa się w logice nie tylko spójniki. q. poprzednik to zdanie znajdujące się przez „strzałką” implikacji. Przykładowe schematy logiczne zdań mogą wyglądać następująco: p → q. dlatego nazywamy je spójnikami logicznymi. Zdania proste. p ∨ (r → ~ s).spójnikami łączącymi zdania. Powtórzmy więc jeszcze raz: poprzednik i następnik występują wyłącznie przy implikacji. Jak łatwo się domyśleć. t. ~ (p ∧ q). itd. r… nazywamy zmiennymi zdaniowymi (ponieważ zastępują zdania języka naturalnego). to będzie rozczarowana nazywamy 7 . łączone przez spójniki logiczne zastępować będziemy w schematach literami: p. Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez studentów jest nazywanie poprzednikiem i następnikiem zdań łączonych przez spójniki inne niż implikacja. Na przykład wyrażenie Jeśli Agnieszka zobaczy Ryszarda w tym stanie. które jego części wiążą się ze sobą ściślej. alternatywy. Mianem negacji. Człony równoważności niektórzy nazywają stronami równoważności. które pełnią rolę podobną do znaków przestankowych w piśmie – pokazują jak schemat należy odczytać.

neguje ona całe wyrażenie ujęte w nawias kwadratowy. że łączą one dwa zdania. zdanie Ryszard wykazał się dużym sprytem lub po prostu dopisało mu szczęście nazywamy alternatywą. lecz wiąże się tylko z jednym. jednakże w ~ [(p → q) ∧ r]. natomiast nieprawidłowe: Uwaga na błędy! W prawidłowo zapisanych schematach nie może nigdy zdarzyć się tak. Prawidłowy jest zatem zapis ~ p. lub dwa spójniki dwuargumentowe (czyli wszystkie oprócz negacji) nie oddzielone zmienną (np. → p q. Większość spójników (poza negacją) to tak zwane spójniki dwuargumentowe. W schemacie ~ p negacja odnosi się do prostego zdania p. ale może być ujęta w nawias większa całość. natomiast błędny p ~. p ∧ (q ∨ r). Tak więc prawidłowe są zapisy: p → q. Stronami równoważności w kolejnym schemacie są jeszcze dłuższe zdania (ujęte w nawias klamrowy i kwadratowy) {[p ∨ (q → ~ r)] ∧ s} ≡ [t → (w ∧ z)] Wyrażenia łączone przez spójniki dwuargumentowe występują zawsze po obu stronach spójnika. Jednakże członami koniunkcji w wyrażeniu (p → q) ∧ (r ∨ s) są już wzięte w nawiasy zdania złożone: (p → q) oraz (r ∨ s). Na przykład w schemacie p ∨ q członami alternatywy są zdania proste oznaczane przez p i q. co oznacza. itd. równie dobrze mogą być to ujęte w nawiasy złożone wyrażenia. co oznacza. p ∨∧ q) Negacja jest tak zwanym spójnikiem jednoargumentowym. Niekoniecznie muszą być to jednak zdania proste.zdaniem implikacyjnym lub po prostu implikacją. do którego negacja się odnosi. że nie łączy ona dwóch zdań. p (q ∨ r) ∧. Spójnik negacji zapisujemy zawsze przed wyrażeniem. Podobnie jak w przypadku innych spójników nie musi być to zdanie proste. aby występowały obok siebie dwie zmienne zdaniowe nie oddzielone spójnikiem (np. p → q r). 8 .

W zdaniu tym znajdujemy jedno wyrażenie odpowiadające spójnikowi logicznemu – i.1.. Dla ułatwienia sobie dalszej pracy symbole spójników można wtedy zapisać nad tymi zwrotami.DO ZAPAMIĘTANIA: Poniższa tabelka pokazuje podstawowe znaczenia spójników logicznych oraz prawidłowy sposób. to wtedy i tylko wtedy p∧q p∨q p→q p≡q p ∧ (~ q ≡ r) (p → q) ∨ (r ∧ ~ s) (p ∨ q) → ~ r (p ∧ ~ q) ≡ (~ r → ~ s) 1. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Przykładowe zastosowanie w języku naturalnym Negacja ~ nieprawda. 9 . to. Symbole tych zmiennych również możemy dla ułatwienia zapisać nad ich odpowiednikami. Dlatego pisanie schematu dobrze jest rozpocząć od wytropienia w zdaniu zwrotów odpowiadających poszczególnym spójnikom – nieprawda że. Całą resztę badanego wyrażenia stanowić będą łączone przez spójniki zdania proste. w jaki występują one w schematach.2. oraz dwa zdania proste – Zygfryd czyści rewolwer oraz (Zygfryd) obmyśla plan zemsty. W tym momencie z łatwością możemy już zapisać właściwy schemat całego zdania: p ∧ q. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ JĘZYKA NATURALNEGO. i. że ~p ~ (p ∨ q) Koniunkcja Alternatywa Implikacja Równoważność ∧ ∨ → ≡ i lub jeśli... jeśli. które będziemy zastępowali przez zmienne zdaniowe. wtedy i tylko wtedy. Przykład: p ∧ q Zygfryd czyści rewolwer i obmyśla plan zemsty. Jak już wiemy z teorii. schemat ma za zadanie pokazać położenie w zdaniu spójników logicznych.. lub.

które zastąpiliśmy spójnikami. Po nabraniu pewnej wprawy można zrezygnować z pisania symboli spójników i zmiennych zdaniowych nad wyrażeniem. q – Leszek straci.Niektórzy wykładowcy mogą wymagać. że p oznacza zdanie jeśli Marian zostanie prezesem. W przypadku implikacji. p – Zygfryd czyści rewolwer. w zadaniach takich jak powyżej. strzałkę piszemy zawsze nad to. Jednakże jeśli zostało już przecież zastąpione symbolem „→”. aby po napisaniu schematu objaśnić również. Schemat powyższego zdania to oczywiście p→q p – Marian zostanie prezesem. q – Zygfryd obmyśla plan zemsty. Jednakże trzeba wtedy zachować szczególną ostrożność w przypadku dłuższych zdań – łatwo jest bowiem „zgubić” jakiś spójnik lub zmienną. to Leszek straci pracę. W takim wypadku piszemy: p ∧ q. 10 . którego schemat budujemy. Przykład: p → q Jeśli Marian zostanie prezesem. Uwaga na błędy! Pisząc. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe. której składniki „jeśli” oraz „to” znajdują się w różnych miejscach zdania. co oznaczają poszczególne zmienne zdaniowe nie piszemy już wyrażeń. jest napisanie. Często spotykanym błędem.

. oraz. a także. czy też bądź. Najmniejszy kłopot jest z równoważnością – wtedy i tylko wtedy.1. że. albo „przemysł ciężki” to duży błąd! Pamiętamy. Jeszcze gorzej jest z koniunkcją – może się ona pojawić w postaci m...in. itd. lub często po prostu samo nie.3. to oczywiście skrót zdania „Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego” i w taki sposób należy je traktować. a.1. Czy to jest zdanie? Często zdania łączone przez spójniki występują w „skróconej” postaci. to. nie jest tak. Wyrażania „przemysł ciężki” lub „przemysłu ciężkiego” zdaniami oczywiście nie są. że q oznacza „przemysłu ciężkiego”.: i. Przykładowo spójnik alternatywy standardowo uznawany za odpowiadający słowu lub może się pojawić np. lecz.. q – Wiesław zostanie ministrem przemysłu ciężkiego. jako albo. Implikacji odpowiadają zwroty jeśli. o ile. to. to. ewentualnie zawsze i tylko 11 . Negacja to nieprawda że. Czy to jest spójnik logiczny? Wyrażenia odpowiadające spójnikom logicznym mogą występować w różnej postaci.. W zdaniu tym wyrażenie „przemysłu ciężkiego”. Przykład: Wiesław zostanie ministrem kultury lub przemysłu ciężkiego. gdyby. Tak więc poprawny schemat zdania wygląda: p∨q p – Wiesław zostanie ministrem kultury.. Uwaga na błędy! Napisanie. że q to zmienna zdaniowa. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI.. a więc zastępuje ona zdanie.

nie oraz. Przykład: Albo Antoni jest ślepy. Nazwa spójnika Symbol Podstawowy odpowiednik Negacja Koniunkcja Alternatywa ~ ∧ ∨ nieprawda. Zauważmy. że. albo zakochany. że i lub Inne odpowiedniki nie jest tak. Przykład: Zygmunt jest filozofem a Grzegorz biznesmenem. że pomimo dwukrotnego pojawienia się słowa „albo” mamy tu do czynienia tylko z jedną alternatywą.. lecz. ~p p – Józef przyszedł na zebranie. Zwroty te są jednak rzadko spotykane — nie używa ich raczej nikt inny poza matematykami i logikami. p∧q p – Zygmunt jest filozofem. Poniższa tabelka pomoże utrwalić sobie znaczenia i symbole poszczególnych spójników logicznych.wtedy. Zapis ∨ p ∨ q nie mógłby się pojawić – nie jest on poprawnym wyrażeniem rachunku zdań. ale albo. a. a także. albo. Przykład: Józef nie przyszedł na zebranie. p∨q p – Antoni jest ślepy.. DO ZAPAMIĘTANIA. q – Grzegorz jest biznesmenem. bądź 12 . q – Antoni jest zakochany.

ale nie łączy ono zdań. W zdaniu tym występuje wyrażenie i. Często w zdaniu występuje więcej niż jeden spójnik. którego schemat mieliśmy napisać. W takim wypadku należy na ogół skorzystać z nawiasów. to.. czyli tego. tworząc swego rodzaju całość. wtedy i tylko wtedy gdyby. „Stefan” w tym wypadku nie jest zdaniem. to bez trudu zdam egzamin. o ile.. Jednocześnie nawiasy pokazują.. 13 . ale użyte w innym znaczeniu (nie jako spójnik zdaniowy).Implikacja Równoważność → ≡ jeśli. to byłby to schemat następującego zdania: Przeczytam podręcznik lub jeśli będę chodził na wykłady. które zdania w sposób naturalny łączą się ze sobą bliżej. to bez trudu zdam egzamin. Gdyby ktoś postawił nawiasy w złym miejscu i głównym spójnikiem uczynił alternatywę. który niejako spina całe zdanie. Tak więc Stefan i Krystyna są małżeństwem to zdanie proste i jego schemat to tylko samo p. Przykład: Stefan i Krystyna są małżeństwem. W takim wypadku oczywiście nie wolno go zastępować symbolem spójnika.. a więc innego. otrzymałby bezsensowne wyrażenie: Stefan jest małżeństwem. W każdym zdaniu złożonym musi być taki spójnik.... Gdyby ktoś potraktował „Stefan” jako skrót zdania. to. Nawiasy wskazują. Przykład: Jeżeli przeczytam podręcznik lub będę chodził na wykłady. ani też jego skrótem. Więcej spójników.. Implikacja pełni w tym schemacie rolę spójnika głównego – łączy ona wyrażenie w nawiasie oraz zmienną r.. że w zdaniu pojawi się wyrażenie pozornie odpowiadające któremuś ze spójników logicznych... łączy ostatecznie wszystkie jego części. Prawidłowy schemat tego zdania to: (p ∨ q) → r Nawiasy pokazują. niż to. zawsze i tylko wtedy To nie jest spójnik! Bywa. to.... czyli schemat wyglądałby: p ∨ (q → r).. który ze spójników pełni rolę tak zwanego spójnika głównego. że zdania oznaczone zmiennymi p oraz q tworzą pewną całość i dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji.

iż negacja jest tu spójnikiem głównym i odnosi się do całej implikacji jeśli dopadnę drania. p → q ∨ r lub p ∧ q → r) noszą nazwę amfibolii. to od razu się z nim policzę. Wtedy schemat wyglądałby (p → q) ∨ r. albo zostanę bezrobotnym. Takie wieloznaczne wyrażenia (np. Zauważmy. Uwaga na błędy! Schemat w którym nawiasy nie wskazują jednoznacznie głównego spójnika. że gdyby zostało użyte słowo „lub”. mogłyby powstać wątpliwości.. a więc byłby to schemat zdania jeśli nie dopadnę drania. Prawidłowy schemat to: ~ (p → q) Nawiasy są konieczne. Pozostawienie schematu bez nawiasów: ~ p → q. jest wieloznaczny (dopuszcza różne możliwości interpretacji).. Alternatywa została oddana przy pomocy zwrotu „albo. wypowiadając zdanie Jeżeli skończę studia to wyjadę za granicę lub zostanę bezrobotnym ktoś mógł mieć bowiem na myśli alternatywę: istnieją dwie możliwości (1) wyjazdu za granicę w przypadku ukończenia studiów lub (2) zostania bezrobotnym (w domyśle – w przypadku nie ukończenia studiów). że głównym spójnikiem jest w nim implikacja.albo”. Przykład: Jeżeli skończę studia to albo wyjadę za granicę. Schemat tego zdania to: p → (q ∨ r) Treść tego zdania wyraźnie wskazuje. aby pokazać.Przykład: Nieprawda. że negacja odnosi się tylko do prostego zdania p (głównym spójnikiem stałaby się wtedy implikacja). to od razu się z nim policzę. 14 . że jeśli dopadnę drania. jaki spójnik pełni rolę głównego. Napisanie schematu będącego amfibolią traktowane jest jako błąd. to od razu się z nim policzę. wskazywało by.

że zasięg implikacji jest większy od zasięgu koniunkcji. choć nie byłoby to błędem. Jeśli ktoś nie jest o tym przekonany. na pewno nie jest amfibolią. Wyszłoby wtedy coś w rodzaju: „jeżeli jeśli spotkam Wojtka to nie będzie zbyt późno. wstawiając odpowiednie zdania proste za zmienne. Jedynym wyjątkiem jest stosowana dotąd bez wyjaśnienia. 15 . Gdzie dać ten nawias? Czasami mogą powstać wątpliwości. a więc poprzednikiem głównej implikacji jest zdanie proste. którego schemat piszemy. W schemacie takim musimy jednak przy pomocy nawiasów określić. Zasady te stwierdzają na przykład. to skoczymy na małe piwo”. mówiąca że jeśli nie ma nawiasów. a więc schemat p → q ∧ r należy domyślnie potraktować. jednakże intuicyjnie oczywista zasada dotycząca negacji. Aby ten problem rozwiązać przyjrzyjmy się bliżej naszemu zdaniu – mówi ono. to negacja odnosi się tylko do zmiennej. Na przykład w wyrażeniu ~ p ∨ q zanegowane jest tylko zdanie p. która z implikacji stanowi główny spójnik zdania – czy schemat ma wyglądać: (p → ~ q) → r. przed którą się znajduje. Tak więc mamy do czynienia z implikacją prowadzącą od zdania prostego do kolejnej implikacji. W powyższym zdaniu mamy dwie implikacje (oddane przez „jeżeli” oraz „o ile”). skoczymy na małe piwo”. nawet gdy zdanie. nie dla wszystkich może od razu być jasne.UWAGA! Autorzy niektórych podręczników wprowadzają różne konwencje pozwalające pomijać nawiasy. Ponieważ jednak nie wszyscy takie konwencje stosują. nie ma zatem potrzeby zapisywania schematu w formie: ~ (p) ∨ q. tak jakby wyglądał on p → (q ∧ r). nie będziemy ich tu wprowadzać. czyli prawidłowy jest schemat: p → (~ q → r) To. Przykład: Jeżeli spotkam Wojtka. to o ile nie będzie zbyt późno. to skoczymy na małe piwo. Natomiast następnikiem sformułowanego w tym zdaniu warunku jest pewna implikacja „o ile nie będzie zbyt późno. łączące trzy zdania (w tym jedno zanegowane): p → ~ q → r. czy też p → (~ q → r). jeśli „spotkam Wojtka”. niech spróbuje wypowiedzieć zdanie oparte na schemacie (p → ~ q) → r. gdzie należy postawić nawias. że ten właśnie schemat jest właściwy. co się wydarzy.

Więcej nawiasów. to znajdę dobrze płatną pracę. że negacja odnosiłaby się jedynie do wyrażenia (p ∧ q). że jeśli skończę studia i prestiżowy kurs językowy to znajdę dobrze płatną pracę. że negacja odnosi się do całego zdania złożonego i pełni rolę spójnika głównego. albo za rok będą nowe wybory. Poprawny schemat tego zdania to: ~ [(p ∧ q) → r] Nawias kwadratowy wskazuje. Czasem w zdaniu musi występować większa ilość nawiasów. że wyrażenie w nawiasie kwadratowym stałoby się amfibolią. Natomiast pominięcie nawiasu okrągłego: ~ [p ∧ q → r] sprawiłoby. Wskazują one niejako hierarchię wyrażeń. to powstanie bardzo słaby rząd i albo będziemy przez cztery lata świadkami gorszących skandali. Przykład: Nie jest prawdą. musiałoby brzmieć wtedy: Jeżeli nie ukończę studiów i prestiżowego kursu językowego. Schemat tego zdania to: [p → (q ∧ r)] ∧ {(s ∨ t) → [ u ∧ (w ∨ z)]} Głównym spójnikiem zdania jest koniunkcja oddana przy pomocy słowa „ale”. z implikacją jako głównym spójnikiem. Uwaga na błędy! Pominięcie w powyższym przykładzie nawiasu kwadratowego: ~ (p ∧ q) → r sprawiłoby. zdanie. iż zdania p oraz q dopiero wzięte razem stanowią poprzednik implikacji. Natomiast nawias okrągły pokazuje. Napisanie schematu pierwszego członu koniunkcji nie powinno sprawić nikomu większych 16 . Przykład: Jeżeli wybory wygra lewica to znów wzrosną podatki i spadnie tempo rozwoju gospodarczego. ale jeśli wygra prawica lub tak zwana centroprawica.

lub gdyby nie zdążył na autobus.trudności. jest to jednak ewidentnie następnik implikacji. jeśli będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. to przełożymy nasze spotkanie. co się wydarzy jeśli nastąpi warunek ujęty symbolicznie jako s ∨ t. q – Tadeusz przyjdzie. natomiast alternatywa w ∨ z. w zdaniu języka naturalnego mającego postać implikacji następnik występuje przed poprzednikiem implikacji. wskazywało by to. Przy pisaniu schematu należy tę kolejność odwrócić. jak i (w ∨ z) są więc. Gdyby ktoś. Prawidłowy schemat zatem wygląda następująco: (p ∧ ~ q) → r p – Populski będzie uczciwy wobec konkurentów. W takich wypadkach należy wszędzie to zdanie zastąpić tę samą zmienną. (p → q) ∨ (~ p → r) p – Tadeusz zdąży na autobus. stanowi osobną całość. Gdy się to stanie. wzięte razem. Wprawdzie w zdaniu tym Populski przegra wybory pojawia się na samym początku. Większej uwagi wymaga schemat wyrażenia ujętego w nawias klamrowy. to po pierwsze będziemy mieli do czynienia z sytuacją opisaną przez zdanie u. błędnie. na przykład ze względów stylistycznych. to przyjdzie. niezależną od warunku s ∨ t. a po drugie z alternatywą w ∨ z. napisał schemat części w nawiasie klamrowym w sposób: {[(s ∨ t) → u ] ∧ (w ∨ z)}. r – Populski przegra wybory. następnikiem głównej implikacji. Czasem pewne zdanie proste pojawia się w kilkakrotnie w różnych miejscach zdania złożonego. q – Populski będzie obiecywał gruszki na wierzbie. Zarówno u. Przykład: Jeśli Tadeusz zdąży na autobus. r – przełożymy nasze spotkanie. To samo zdanie – ta sama zmienna. Następnik przed poprzednikiem? Czasami. 17 . że następnikiem implikacji jest tylko zdanie u. Analizowane zdanie stwierdza jednak coś innego. Głównym spójnikiem tej części jest implikacja – zdanie to mówi bowiem. Przykład: Populski przegra wybory.

gdy itp. gdy „to” nie jest obecne.). Wprawdzie przyjęło się jako pierwszą zmienną obierać p. Schemat w którym nawiasy nie pokazują. Czy w każdym schemacie musi być spójnik główny? Tak. Można też. schemat nie musi koniecznie zawierać spójników logicznych. itd. jest nieprawidłowy. to już jest schemat zdania? Tak.. który ze spójników jest główny. to schemat takiego zdania składa się tylko z jednej zmiennej. ale nie jest błędem rozpoczęcie schematu na przykład od r. dodatkową trudność może zrodzić kwestia postawienia strzałki w odpowiednim miejscu nad zdaniem – jeśli ktoś koniecznie chce to zrobić. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. to przegra wybory.1.4. przed napisaniem schematu. co w danym przypadku jest poprzednikiem a co następnikiem.Ponieważ w implikacji w powyższym przykładzie nie występuje słowo „to”. 1. Przykładowo p ∧ q → r można by odczytać p i jeśli q to 18 . co znajduje się bezpośrednio po słowie „jeśli” (jeżeli. Następnik natomiast może znajdować się albo po poprzedniku oddzielony słowem „to”.. ponieważ nie wiadomo. s. jeśli oczywiście schemat nie składa się jedynie z pojedynczej zmiennej. jak go należy odczytać. a potem q. przeformułować zdanie. nie jest to konieczne. Czy zmienne w schemacie zdania muszą występować w kolejności p. q. Warto zapamiętać! Wątpliwości. Jest to co najwyżej mniej eleganckie rozwiązanie.? Nie. tak aby poprzednik i następnik znalazły się na właściwych miejscach: Jeżeli Populski będzie uczciwy wobec konkurentów i nie będzie obiecywał gruszek na wierzbie. o ile. W takim wypadku najlepiej postawić ją po zakończeniu całego zdania lub przed jego rozpoczęciem. Czy pojedynczy symbol zmiennej zdaniowej. rozwiać może użyteczna wskazówka. na przykład samo p. że poprzednikiem jest każdorazowo to. r. Jeżeli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom. albo na samym początku zdania. t.

r (gdyby głównym spójnikiem była koniunkcja) albo też jeśli p i q to r (gdyby głównym spójnikiem miała być implikacja). Co więcej, jeśli mamy do czynienia ze formułą o znacznym stopniu złożoności, swoje spójniki główne muszą posiadać wszystkie ujęte w nawiasy zdania składowe. Na przykład w schemacie {[p → (q ∧ r)] ∨ s} ≡ ~ [(s ∨ t) ∧ z] głównym spójnikiem jest równoważność; Kolejne miejsce w hierarchii spójników zajmują alternatywa (główny spójnik lewej strony równoważności) oraz negacja (główny spójnik prawej strony równoważności). Następnie głównym spójnikiem wyrażenia w kwadratowym nawiasie z lewej strony jest implikacja, a w zanegowanym wyrażeniu w kwadratowym nawiasie z prawej strony – koniunkcja. Pominięcie któregokolwiek z nawiasów uniemożliwiłoby określenie tych spójników.

Czy da się napisać schemat każdego zdania? Tak, jeśli oczywiście jest to zdanie oznajmujące (bo tylko takie interesują nas w logice). Należy jednak pamiętać, że jeśli w zdaniu nie ma wyrażeń odpowiadających spójnikom logicznym, to schematem tego zdanie będzie tylko „p”, choćby zdanie było bardzo długie.

Czy błędem jest „uproszczenie” sobie schematu poprzez pominięcie jakiegoś spójnika? Na przykład zapisanie schematu zdania „Jeśli spotkam Wojtka lub Mateusza, to pójdziemy na piwo”, jako p → q, gdzie p zostanie potraktowane jako „spotkam Wojtka lub Mateusza”, zamiast (p ∨ q) → r? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. Czasem faktycznie, z różnych względów, pisze się takie uproszczone schematy. Tym niemniej na ogół, gdy w zadaniu należy napisać schemat zdania, rozumiany jest pod tym pojęciem tak zwany schemat główny, czyli zawierający wszystkie spójniki możliwe do wyróżnienia w zdaniu. Tak więc zapisanie schematu uproszczonego może zostać potraktowane jako błąd.

19

1.2. TABELKI ZERO-JEDYNKOWE I ICH ZASTOSOWANIE.
1.2.1. ŁYK TEORII.
Tak zwane tabelki zero-jedynkowe służą do określania prawdziwości lub fałszywości zdań zawierających spójniki logiczne. Prawdę lub fałsz nazywamy wartością logiczną zdania. W notacji logicznej symbol 0 oznacza zdanie fałszywe, natomiast 1 zdanie prawdziwe. Wartość logiczną zdania prostego zapisujemy zwykle pod (lub nad)

odpowiadającą mu zmienną, wartość logiczną zdania złożonego zapisujemy pod głównym spójnikiem tego zdania. Negacja ~ 1 0 p 0 1

Tabelka dla negacji ukazuję dość oczywistą prawidłowość, że negacja zmienia wartość logiczną zdania. Gdy weźmiemy dowolne zdanie fałszywe (oznaczone – 0) i następnie zanegujemy je, to otrzymamy zdanie prawdziwe (oznaczone 1). Na przykład: Gdańsk jest stolicą Polski – fałsz, Gdańsk nie jest stolicą Polski – prawda. Natomiast poprzedzenie negacją zdania prawdziwego czyni z niego zdanie fałszywe. Na przykład: Kraków leży nad Wisłą – prawda, Kraków nie leży nad Wisłą – fałsz.

Koniunkcja p 0 0 1 1 ∧ 0 0 0 1 q 0 1 0 1

20

Tabelka dla koniunkcji pokazuje, że gdy przynajmniej jeden z członów tworzących koniunkcję jest fałszywy, to całe zdanie złożone też jest fałszywe. Aby zdanie było prawdziwe, prawdziwe muszą być oba człony koniunkcji. Przykładowo, gdy ktoś stwierdza: W tym roku byłem w Afryce i Australii, a my skądinąd wiemy, że nie był on ani w Afryce, ani w Australii (oba człony koniunkcji fałszywe – pierwszy rząd w tabeli), to oczywiście całą wypowiedź należy uznać za fałszywą. Podobnie, gdyby okazało się, że wypowiadający zdanie był tylko w jednym z wymienionych miejsc (drugi i trzeci rząd w tabeli – jeden człon koniunkcji prawdziwy, a drugi fałszywy), to cała wypowiedź w dalszym ciągu pozostaje fałszywa. Dopiero w przypadku prawdziwości obu członów koniunkcji (ostatni wiersz tabeli) całe zdanie złożone należy uznać za prawdziwe.

Alternatywa p 0 0 1 1 ∨ 0 1 1 1 q 0 1 0 1

Tabelka dla alternatywy pokazuje, iż jest ona zdaniem fałszywym tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. Gdy przynajmniej jeden człon jest zdaniem prawdziwym – prawdziwa jest również cała alternatywa. Gdy w prognozie pogody słyszymy, że będzie padał deszcz lub śnieg, tymczasem następnego dnia nie będzie ani deszczu, ani śniegu (czyli oba człony alternatywy okażą się zdaniami fałszywymi), to całą prognozę należy uznać za fałszywą. Gdy jednak spadnie sam deszcz (pierwszy człon prawdziwy), sam śnieg (drugi człon prawdziwy), lub też i śnieg i deszcz (oba człony alternatywy prawdziwe), zdanie mówiące że będzie padał deszcz lub śnieg okazuje się prawdziwe.

Uwaga na marginesie.
Jeżeli ktoś ma wątpliwości co do ostatniego wiersza tabelki dla alternatywy, to są to wątpliwości całkowicie uzasadnione. Tabelka ta ilustruje bowiem tylko jedno ze znaczeń, w jakim alternatywa jest używana. Znaczenie to można opisać zwrotem przynajmniej jedno z dwojga; czy też jedno lub drugie lub oba naraz – jest to tak zwana alternatywa nierozłączna. W języku potocznym alternatywy używamy też często w znaczeniu dokładnie jedno z dwojga; albo tylko jedno, albo tylko drugie (alternatywa rozłączna). W takim rozumieniu

21

alternatywy w ostatnim wierszu tabelki powinno pojawić się zero. W niektórych systemach logicznych oba znaczenia alternatywy są starannie rozróżniane (jest to szczególne istotne dla prawników) i oddawane przy pomocy różnych symboli (najczęściej ⊥ – dla alternatywy rozłącznej).

Implikacja p 0 0 1 1 → 1 1 0 1 q 0 1 0 1

Z tabelki dla implikacji możemy dowiedzieć się, że zdanie, którego głównym spójnikiem jest jeśli... to może być fałszywe tylko w jednym wypadku, mianowicie, gdy jego poprzednik jest prawdziwy, natomiast następnik fałszywy. Jako przykładem ilustrującym tabelkę dla implikacji posłużymy się zdaniem wypowiedzianym przez ojca do dziecka: Jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer. Gdy następnie dziecko nie zdaje egzaminu i komputera nie dostaje (pierwszy wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji fałszywe) lub gdy zdaje egzamin i dostaje komputer (ostatni wiersz tabeli – poprzednik i następnik implikacji prawdziwe), to nie powinno być wątpliwości, że obietnica ojca okazała się prawdziwa. Gdy natomiast dziecko zdaje egzamin, a jednak komputera nie dostaje (trzeci wiersz tabeli – poprzednik implikacji prawdziwy, a następnik fałszywy), należy wówczas uznać, że ojciec skłamał składając swoją obietnicę. Pewne kontrowersje może budzić uznanie za prawdziwego zdania w przypadku, gdy poprzednik implikacji jest fałszywy, natomiast następnik prawdziwy (drugi wiersz tabeli), czyli w naszym przykładzie, gdy dziecko wprawdzie nie zdało egzaminu, a mimo to dostało komputer. Zauważmy jednak, że wbrew pozorom ojciec nie łamie wcale w takim przypadku obietnicy dania komputera po zdanym egzaminie – nie powiedział on bowiem, że jest to jedyny przypadek, gdy dziecko może otrzymać komputer. Powiedzenie, że jeśli zdasz egzamin, to dostaniesz komputer, nie wyklucza wcale, że dziecko może również dostać komputer z innej okazji, na przykład na urodziny. Powyższe wytłumaczenie drugiego wiersza tabelki dla implikacji może się wydawać nieco naciągane, a jest tak dlatego, że w języku potocznym często wypowiadamy zdania typu jeśli... to rozumiejąc przez nie wtedy i tylko wtedy (którego to zwrotu nikt raczej nie używa).

22

Równoważność p 0 0 1 1 ≡ 1 0 0 1 q 0 1 0 1 Z uwagi na rzadkie występowanie w języku potocznym spójnika wtedy i tylko wtedy trudno jest wskazać przykłady obrazujące prawomocność powyższej tabelki. ale bez tego rozwiązywanie dalszych przykładów będzie niemożliwe. 23 . Wymaga to niestety pewnego wysiłku i czasu. cała równoważność jest fałszywa. Najłatwiejszym sposobem na zapamiętanie tabelki dla równoważności wydaje się skojarzenie. ∧ 0 0 0 1 ∨ 0 1 1 1 tabelki → 1 1 0 1 ≡ 1 0 0 1 dla wszystkich spójników dwuargumentowych przedstawimy w formie skróconej „ściągi”: p q 0 0 0 1 1 0 1 1 Znajomość powyższej tabelki jest konieczna do rozwiązywania zadań z zakresu rachunku zdań. to znaczy albo obie fałszywe (pierwszy wiersz tabeli). albo oba prawdziwe (ostatni wiersz). Gdy natomiast strony równoważności posiadają różne wartości logiczne (drugi i trzeci wiersz tabeli). tabelka dla równoważności różni się od tabelki implikacji tylko tym jednym kontrowersyjnym przypadkiem.Jak za chwilę zobaczymy. dla utrwalenia. Najlepiej więc od razu nauczyć się jej na pamięć. DO ZAPAMIĘTANIA: Obecnie. że aby równoważność była prawdziwa. obie jej strony muszą być „równoważne” sobie.

1. czy też fałszywe jest zdanie złożone (niezależnie od jego długości).2. a więc pod implikacją. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE TABELEK. której poprzednik jest prawdziwy. że gdy pierwszy człon koniunkcji jest prawdziwy. że wartość logiczna całego zdania złożonego będzie zawsze zobrazowana symbolem 0 lub 1 znajdującym się pod głównym spójnikiem zdania (czyli spójnikiem ostatecznie wiążącym wszystkie elementy zdania). a więc zachodzi sytuacja: p → (q ∧ r) 1 1 0 Wartość logiczną całego zdania reprezentować będzie symbol umieszczony pod głównym spójnikiem schematu. ponieważ pod głównym spójnikiem otrzymaliśmy wartość 0. a dokładniej jej wiersza mówiącego.2. że całe zdanie jest fałszywe. Poprzednikiem implikacji jest tu zdanie proste p i jego wartość mamy już podaną. natomiast zmienna r – zdanie fałszywe. Natomiast następnikiem jest tu całe ujęte w nawias wyrażenie (p ∧ q). z których skorzystaliśmy do obliczeń) W tym momencie możemy już określić wartość logiczną całego zdania. p → (q ∧ r) 1 0 10 0 Ostatecznie widzimy. gdy tylko znamy wartości logiczne wchodzących w jego skład zdań prostych. Dzięki poznanym tabelkom możemy zawsze stwierdzić czy prawdziwe. a drugi fałszywy. a następnik fałszywy. 24 . Aby określić wartość implikacji musimy znać wartość jej poprzednika i następnika. którego wartość musimy dopiero obliczyć. Przypomnijmy. sprawdzając w tabelce jaką wartość przyjmuje implikacja. Mamy zatem sytuację: p → (q ∧ r) 1 1 00 (symbole podkreślone pokazują wartości. to cała koniunkcja jest fałszywa. Robimy to korzystając z tabelki dla koniunkcji. Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania p → (q ∧ r) przy założeniu. że zmienne p i q reprezentują zdanie prawdziwe.

r – 0. czyli głównymi spójnikami obu członów alternatywy. Korzystamy do tego z tabelek dla implikacji oraz dla negacji.Uwaga na błędy! Częstym błędem popełnianym przez początkujących jest niedostrzeganie. ponieważ następnikiem implikacji jest całe wyrażenie ujęte w nawiasie. którego wartość znajduje się pod jego głównym spójnikiem. Oba jej człony stanowią zdania złożone (p → q oraz ~ r). że zdanie wiązane przez spójnik jest złożone (np. a więc: (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 W tym przypadku głównym spójnikiem jest alternatywa. Czynimy to korzystając z tabelki dla alternatywy i biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod implikacją oraz negacją. a samo q jako jej następnik. możemy obliczyć ostateczny wynik. że ostateczny wynik należy obliczyć biorąc pod uwagę p jako poprzednik implikacji. q – 0. których wartości należy obliczyć najpierw. a więc: p → (q ∧ r) 1 1 100 ŹLE!!! Nie wolno tak jednak postępować w żadnym wypadku. Osoba popełniająca taki błąd może myśleć. następnik implikacji w powyższym przykładzie). a więc koniunkcją. Przykład: Obliczymy teraz wartość logiczną zdania (p → q) ∨ ~ r. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 0 (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 10 Gdy znamy wartości logiczne obu członów alternatywy. (p → q) ∨ ~ r 1 0 0 110 25 . przy założeniach: p – 1.

biorąc pod uwagę wartości otrzymane pod negacją r oraz negacją s (ponieważ poprzednikiem i następnikiem implikacji są zdania złożone ~ r i ~ s): ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 011 10 W tym momencie nie możemy jeszcze przystąpić do określenia wartości logicznej równoważności. ale dopiero negacja tej koniunkcji. ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 0 ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 0 01 10 Następnie możemy określić wartość implikacji w drugim nawiasie. a więc: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 0 1 0 Głównym spójnikiem jest tu oczywiście równoważność. r – 1. Negacja jest tu głównym spójnikiem (dopiero ona spina koniunkcję w całość). ponieważ nie została obliczona do końca wartość jej lewej strony.Przykład: Obliczymy wartość logiczną zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) przy założeniach: p – 1. Aby poznać wartość tej negacji (a zarazem całego zdania. q – 0. to odnosi się ona do całego zdania w nawiasie. a nie tylko do jego pierwszego członu. Pierwszy człon równoważności to bowiem nie sama koniunkcja (p ∧ q). musimy więc najpierw obliczyć wartość negacji: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 011 10 1 1 0 0 Dopiero teraz możemy określić wartość całego zdania: ~ (p ∧ q) ≡ (~ r → ~ s) 1 1 0 0 1 011 10 Uwaga na błędy! Jeśli negacja znajduje się przed nawiasem (jak w lewej stronie równoważności w przykładzie powyżej). 26 . Obliczanie wartości jej stron rozpocząć musimy od obliczenia wartości koniunkcji w pierwszym nawiasie oraz negacji zdań prostych w drugim. s – 0.

a więc: ~ (p ∧ q) 1 10 0 a nie: ~ (p ∧ q) 0 10 0 ŹLE!!! DOBRZE Przykład: Obliczymy wartość formuły [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) przy założeniu. że zdania reprezentowane przez wszystkie zmienne są prawdziwe.ponieważ negacja jest jego głównym spójnikiem) bierzemy pod uwagę główny spójnik wyrażenia w nawiasie. a zatem: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 1 1 1 1 W schemacie powyższym głównym spójnikiem jest koniunkcja łącząca zdanie w nawiasie kwadratowym z zanegowanym zdaniem w nawiasie okrągłym. W pierwszym kroku musimy obliczyć wartość negacji zdań prostych: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 01 01 01 1 Teraz możemy obliczyć wartość logiczną równoważności i implikacji w okrągłych nawiasach: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 01 011 1 W kolejnym kroku obliczamy wartości logiczne alternatywy oraz negacji formuły w drugim okrągłym nawiasie: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 01 0 01 0 011 1 Ponieważ znamy już wartości członów głównej koniunkcji. możemy określić wartość logiczną całego zdania: [(p ≡ ~ q) ∨ ~ r] ∧ ~ (~ s → z) 1 0 010 01 0 0 011 1 27 .

które generują zawsze zdania fałszywe – kontrtautologiami. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE. schematy.3. Wśród formuł istnieją jednak też takie.2. ŁYK TEORII. bez względu na wartość logiczną składających się na nie zdań prostych. Przykładowo. 1. mogą zajść cztery sytuacje: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 0 0 0 0 1 0 1 1 0 1 0 1 1 1 1 Po obliczeniu wartości wyrażeń w nawiasach. gdy natomiast podstawimy za p i q zdania fałszywe. implikacja będzie prawdziwa.1. Przykład: Obliczymy wartości logiczne formuły (p → q) → (~ p ∨ q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. 1.1.3. formuły mogą okazywać się ostatecznie schematami zdań prawdziwych lub fałszywych w zależności od tego. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE STATUSU FORMUŁ. Schematy. gdy w schemacie p → ~ q za obie zmienne podstawimy zdania prawdziwe. cała implikacja okaże się fałszywa.3. które dają zawsze taki sam wynik. jaką wartość przyjmują zdania proste wchodzące w ich skład. będących poprzednikiem i następnikiem głównej implikacji otrzymamy: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 101 0 101 1 0 1 1 1 0 0 010 0 1 1 1 011 1 28 . które w każdym przypadku dają ostatecznie zdanie prawdziwe nazywamy tautologiami. Jak łatwo zauważyć. Ponieważ mamy dwie zmienne.

Przykład: Zbadamy obecnie w podobny sposób formułę: (~ p → ~ q) ∨ (p ∧ ~ q) 1 0 1 1 0 1 0 0 10 1 0 0 0 1 0 0 0 01 0 1 1 1 0 1 1 1 10 0 1 1 0 1 1 1 0 01 29 . Ponieważ jest to dość prosty przykład i jego rozwiązanie zapewne nie sprawi nikomu kłopotu.Ostateczny wynik w każdym przypadku obliczamy następująco: (p → q) → (~ p ∨ q) 0 1 0 1 101 0 0 1 1 1 101 1 1 0 0 1 010 0 1 1 1 1 011 1 Ponieważ niezależnie od tego jak dobieraliśmy wartości logiczne zmiennych zdaniowych. niezależnie jakie zdania podstawimy w miejsce zmiennych. nie będziemy jego analizy przeprowadzać krok po kroku. Jest to więc kontrtautologia. Przykład: Sprawdzimy wartości logiczne formuły (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) przy wszystkich możliwych podstawieniach zdań prawdziwych i fałszywych za zmienne zdaniowe. otrzymaliśmy zawsze zdanie prawdziwe. badany schemat jest tautologią. (p ∧ ~ q) ∧ (p → q) 00 10 0 0 1 0 00 01 0 0 1 1 11 10 0 1 0 0 10 01 0 1 1 1 Badana formuła daje nam wyłącznie zdania fałszywe.

30 . jakie zdania podstawialiśmy za zmienne otrzymujemy ostatecznie czasem zdanie prawdziwe.W badanej formule w zależności od tego. a czasem fałszywe. Formuła nie jest więc ani tautologią ani kontrtautologią.

czy jest ona tautologią.1. Można sobie wyobrazić ile czasu by to zajęło i jak łatwo można by się było w trakcie tych obliczeń pomylić. czy formuła jest tautologią.4. Wiedzę tę uzyskalibyśmy już po rozpatrzeniu jednego 31 . kontrtautologią. SKRÓCONA METODA ZEROJEDYNKOWA. na razie jeszcze przy pomocy „zwykłej” metody polegającej na badaniu wszystkim możliwych podstawień zer i jedynek. ponieważ omówimy przy tej okazji różnego rodzaju problemy. na przykład przy sprawdzaniu poprawności wnioskowań. Co by można było powiedzieć. że chcemy się dowiedzieć. Poznana metoda badania formuł. że formuła na pewno już nie jest tautologią. jest jeszcze możliwa do zaakceptowania w przypadku formuł z dwiema lub ewentualnie trzema zmiennymi zdaniowymi.4. Przedstawiona powyżej metoda badania statusu logicznego formuły (tego. Wyobraźmy sobie. jakie mogą się pojawić przy zastosowaniu tabelek zero-jedynkowych również przy innych okazjach. Ogólna idea metody skróconej. Skróconej metodzie badania statusu logicznego formuł poświęcimy znaczną ilość czasu. 1. gdyby już w pierwszym przypadku pod głównym spójnikiem badanego schematu pojawiło się zero? Oczywiście wiedzielibyśmy. która pozwala na udzielenie odpowiedzi. Dlatego też do badania formuł wykorzystuje się zwykle tak zwaną skróconą metodę zero-jedynkową (nazywaną też metodą nie wprost). ani jedyna. polegająca na sprawdzaniu wszystkich możliwych podstawień zer i jedynek. czy też ani tym. ani tym) nie jest ani najlepsza. bo przecież tautologia musi za każdym razem wygenerować zdanie prawdziwe. W przypadku formuł dłuższych staje się na całkowicie niewydolna – na przykład sprawdzenie statusu logicznego formuły mającej cztery zmienne wymagałoby zbadania szesnastu możliwości. czy dana formuła jest tautologią lub kontrtautologią często już po rozpatrzeniu jednego przypadku.1. ŁYK TEORII. Pokazane przykłady miały za zadanie przede wszystkim usprawnienie umiejętności posługiwania się tabelkami zero-jedynkowymi i wyrobienie sobie ogólnej intuicji czym jest tautologia i kontrtautologia.

wpisują jedynki pod wszelkimi możliwymi zmiennymi „p” w formule. musielibyśmy znaleźć takie podstawienia zmiennych. Od tego więc zaczniemy: (p → q) → (p ∨ q) 0 Wiemy zatem. Gdy spojrzymy teraz do tabelki dla implikacji. Dokładniejszy opis metody skróconej najlepiej przedstawić jest na przykładzie. Gdybyśmy chcieli już w pierwszej linijce stwierdzić. „p” musi być 1. prawdziwa musiałaby okazać się implikacja w pierwszym nawiasie. Przykład: Zbadamy przy pomocy metody skróconej. a następnik fałszywy. np. aby pod głównym spójnikiem pojawiło się zero. Aby więc w naszym przykładzie 0 mogło się pojawić tam. Na powyższej obserwacji opiera się właśnie skrócona metoda zero-jedynkowa. aby wykluczyć możliwość. więc nie było by potrzeby rozważania kolejnych.2. a zera pod wszystkimi „q”.4. a „q” – 0.: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 1 0 ŹLE!!! 32 . a fałszywa alternatywa w drugim. że może być ona fałszywa tylko w jednym przypadku – mianowicie jej poprzednik musi być prawdziwy. Polega ona bowiem na poszukiwaniu już w pierwszym podejściu takich podstawień zer i jedynek dla zmiennych zdaniowych. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE METODY SKRÓCONEJ. gdzie je postawiliśmy. czy tautologią jest formuła (p → q) → (p ∨ q). zobaczymy. że aby implikacja była fałszywa. Moglibyśmy udzielić w 100% pewnej odpowiedzi – badana formuła nie jest tautologią. 1. że formuła nie jest tautologią.przypadku. Otrzymujemy więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 Uwaga na błędy! Niektórzy początkujący adepci logiki widząc w tabelce. że formuła jest tautologią. że w poszukiwanym przez nas przypadku 0 musiałoby pojawić się pod spójnikiem implikacji.

implikacja taka jest prawdziwa. 33 . Sprawdzamy zatem w tabelce. Pozostaje nam jeszcze sprawdzić. W tabelce dla alternatywy widzimy. jako dowolny poprzednik i następnik implikacji. aby jedno zdanie było w jednym miejscu prawdziwe. Zmienne „p” i „q” z tabelki należy rozumieć umownie. W tabelce dla tego spójnika widzimy. gdy jej poprzednik i następnik są fałszywe (te wartości zmiennych przepisaliśmy z drugiego nawiasu). Mamy tu fałszywą alternatywę. przepisujemy je we wszystkie miejsca.Jest to oczywiście błąd. Ponieważ nie wiemy. to jedynie w ostatnim kroku – tam gdzie przepisaliśmy wartości zmiennych p i q. który wariant wybrać. a w drugim fałszywe). Wszystko się zgadza. Tu zatem nie mamy żadnego wyboru. Jeżeli gdzieś mogła wkraść się jakaś nieprawidłowość. że wpisaliśmy wartości logiczne we wszystkie możliwe miejsca. zaś następnikiem nie proste zdanie q. Musimy wpisać zera pod obydwiema zmiennymi zdaniowymi: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 00 0 W tym momencie dowiedzieliśmy się. że jest ona fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe. gdzie zmienne p i q występują: (p → q) → (p ∨ q) 0 1 0 0 00 0 Widzimy. W innych miejscach formuły też wszystko musi się zgadzać. że badana formułą może okazać się schematem zdania fałszywego. Jako że wartości te muszą być oczywiście takie same w całym wyrażeniu (nie może być tak. a więc: (p → q) → (p ∨ q) 1 0 0 DOBRZE W pierwszym nawiasie otrzymaliśmy jedynkę przy implikacji. czy wszystko się zgadza. jakie powinny być wartości logiczne zmiennych p i q. że jedynka może się przy nim pojawić w trzech różnych sytuacjach. ponieważ wcześniej wszędzie wpisywaliśmy wartości logiczne wprost z tabelek. czy implikacja może być prawdziwa (tak wyszło w naszym przykładzie). a zatem nie jest ona na pewno tautologią. ale cała implikacja p → q (i to właśnie cała ta implikacja powinna posiadać wartość 1). zostawiamy na razie tę implikację i przechodzimy do drugiego nawiasu. ale alternatywa p ∨ q (i to ona musi być fałszywa). Tak więc już w pierwszej linijce pokazaliśmy. W naszym konkretnym przypadku poprzednikiem nie jest pojedyncze zdanie p.

Aby stwierdzić. czy formuła jest kontrtautologią wymagałoby obecnie posłużenia się metodą skróconą w inny sposób lub zastosowania metody zwykłej. że nie jest ona tautologią. (p ∧ q) → (p → q) 0 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy zero przy implikacji. czy pod głównym spójnikiem może pojawić się 0. Na razie wiemy tylko i wyłącznie. a zatem. które wpisaliśmy wcześniej. Nie znaczy to jednak. czy formuła może stać się schematem zdania fałszywego. Sprawdzenie. gdzie te zmienne występują: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 Podobnie jak poprzednio. że taka sytuacja możliwa jest tylko w jednym przypadku – oba człony koniunkcji muszą być prawdziwe: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 0 Skoro znamy już wartości zmiennych p i q przepisujemy je wszędzie. iż jest ona kontrtautologią. że daje on takie zdanie w przynajmniej jednym przypadku. że formuła nie jest tautologią. W tym 34 . czy wartości. że generuje on tylko i wyłącznie zdania fałszywe.Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie wykazaliśmy jedynie. a fałszywy następnik (implikacja w drugim nawiasie): (p ∧ q) → (p → q) 0 1 0 W pierwszym nawiasie mamy prawdziwą koniunkcję. musielibyśmy mieć pewność. musimy teraz jeszcze sprawdzić. że w takim przypadku prawdziwy musi być poprzednik implikacji (a więc koniunkcja w pierwszym nawiasie). które przepisaliśmy w ostatnim kroku zgadzają się z tymi. Z tabelki dla tego spójnika wiemy. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy skróconej metody. My natomiast pokazaliśmy jedynie. że schemat jest kontrtautologią. Z tabelki widzimy. czy tautologią jest formuła: (p ∧ q) → (p → q) Jak zawsze w metodzie skróconej zaczynamy od sprawdzenia.

co nie ma prawa wystąpić: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 1 O czym może świadczyć pojawienie się sprzeczności? Aby to zrozumieć. Zero pod głównym spójnikiem nie może się pojawić. Założyliśmy na początku 0 pod głównym spójnikiem całej formuły. jak i następnik są zdaniami prawdziwymi. a następnie 1 przy jej poprzedniku i 0 przy następniku: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Zauważmy teraz. której zarówno poprzednik. wpisując 0 pod główną implikacją. wpisując wartości. Tautologiczność formuły wykazana została w jednej linijce. a fałszywy następnik: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 1 0 0 35 . to znaczy że zawsze jest tam 1. że badana formuła jest tautologią. A skoro pod głównym spójnikiem nie może być nigdy 0. że nie może wygenerować on zdania fałszywego. Również w drugim nawiasie mamy bowiem tylko jedną możliwość wpisania kombinacji zer i jedynek. Wynika z tego. jak można to było zrobić inaczej. Następnie wyciągaliśmy z tego konsekwencje. nie jest jedynym możliwym. ponieważ prowadziłoby to do sprzeczności. Zobaczmy. Postępując w ten sposób doszliśmy do sprzeczności. w jaki rozwiązany został powyższy przykład. że nasze założenie nie daje się utrzymać. Aby umieszczona tam implikacja była fałszywa. że wcale nie musimy zaczynać od prawdziwej koniunkcji w pierwszym nawiasie. że badany schemat zawsze daje zawsze zdania prawdziwe. Okazuje się otrzymaliśmy fałszywą implikację. Ale przecież sytuacja taka jest całkowicie niezgodna z tabelkami! Otrzymaliśmy ewidentną sprzeczność – coś. Rozpoczynamy tak samo.momencie natykamy się na coś dziwnego. a to z kolei świadczy. które musiałyby by się pojawić. aby założone 0 faktycznie mogło wystąpić. Po prostu zamiast pokazywać. prawdziwy musi być jej poprzednik. UWAGA! Sposób. dobrze jest prześledzić cały tok rozumowania od samego początku. udowodniliśmy.

co wiemy na pewno. a jednocześnie w innym fałszywe. że tym razem również otrzymujemy sprzeczność.Gdy przepiszemy teraz otrzymane wartości zmiennych do pierwszego nawiasu otrzymamy: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Okazuje się. w zależności od tego. nie jest istotne. zaczynamy od postawienia symbolu 0 pod głównym spójnikiem. przedstawimy go jeszcze raz. Zmienna q okazuje się w jednym miejscu reprezentować zdanie prawdziwe. w taki sposób w jaki musiałyby one występować. Taka sytuacja oczywiście nie jest możliwa. Wracając do omawianego przykładu. Często może ona wystąpić w różnych miejscach. czy schemat jest tautologią. czy formuła jest tautologią przy pomocy metody skróconej. (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Ponieważ dla właściwego posługiwania się skróconą metodą zero-jedynkową ważne jest zrozumienie całego toku rozumowania z nią związanego. Gdy w jakimś miejscu mamy 36 . Gdy chcemy dowiedzieć się. w jaki sprzeczność mogła się ujawnić. tyle że w innym miejscu: (p ∧ q) → (p → q) 1 10 0 1 0 0 Użyteczna wskazówka: Gdy sprawdzamy. czy formuła może choć w jednym przypadku wygenerować zdanie fałszywe. Następnie wpisujemy zgodnie z tabelkami dla odpowiednich spójników symbole 0 i 1. aby sprawdzić. więc je od razu jednocześnie wpisujemy: (p ∧ q) → (p → q) 111 0 1 0 0 Tym razem również sprzeczność wystąpiła. gdzie pojawi się sprzeczność. że obu nawiasach mamy tylko jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 jedynek. Czyniąc to wpisujemy tylko to. zobaczmy jeszcze inny sposób. choć może nie jest to widoczne na pierwszy rzut oka. w jakiej kolejności wpisywaliśmy symbole 0 i 1 do formuły. aby zero pod głównym spójnikiem mogło się pojawić. Zaczynamy tak jak poprzednio: (p ∧ q) → (p → q) 1 0 0 Teraz zauważamy.

że formuła może okazać się schematem zdania fałszywego (takie założenie na początku przyjęliśmy wpisując 0 pod głównym spójnikiem).dwie lub trzy możliwości wpisania symboli. czy też nie). 2. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Gdy symbol 0 lub 1 pojawi się pod jaką zmienną zdaniową. Zakładamy 0 pod głównym spójnikiem. to znaczy. tam gdzie istnieje tylko jedna możliwość ich wystąpienia. Na końcu sprawdzamy. że nie może ona wygenerować zdania fałszywego (przyjęte na początku założenie nie daje się utrzymać). Przykład: (p → q) → (~ q → ~ p) 37 . gdzie w ostatnim kroku przepisaliśmy wartości zmiennych. DO ZAPAMIĘTANIA.3. Jeżeli sprzeczność (niezgodność z tabelkami) ma się gdzieś pojawić. Gdy natomiast w formule pojawi się sprzeczność. a zatem jest ona tautologią. Jeżeli sprzeczności nigdzie nie ma. 3. szukając miejsca. czy w naszej formule nie pojawiła się przypadkiem sprzeczność (czy wszystko jest zgodne z tabelkami. gdzie jest tylko jedna możliwość. Jeszcze raz cała procedura w telegraficznym skrócie: 1. a wiec nie jest ona tautologią. gdzie dana zmienna występuje w formule. 4. Pierwsze utrudnienie mogą spowodować obecne w nich negacje.4. przepisujemy go wszędzie tam. 1. Ogłaszamy wynik według recepty: jest sprzeczność – formuła jest tautologią. nie ma sprzeczności – formuła nie jest tautologią. czy wszystko się zgadza z tabelkami (czy nie ma sprzeczności). Wyciągamy z przyjętego założenia wszelkie konsekwencje. wpisując 0 i 1. Badane przez logików formuły są na ogół bardziej skomplikowane od omówionych w powyższych przykładach. to dzieje się to na ogół tam. nie wpisujemy tam chwilowo nic i przechodzimy dalej. Uwaga na negacje. oznacza to. Sprawdzamy.

Rozpoczynamy od postawienia 0 pod głównym spójnikiem i wyciągamy z tego pierwszą konsekwencję: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 0 Jedną możliwość wpisania kombinacji 0 i 1 mamy w drugim nawiasie. Aby implikacja była fałszywa. fałszywy. Przykład: Zbadamy. podobnie następnikiem jest złożone zdanie ~ p i tu również wskazujące jego fałszywość 0 wpisujemy pod negacją: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 1 0 0 Dopiero w tym momencie. a więc jedynkę wskazującą na jego prawdziwość wpisujemy nad jego głównym spójnikiem – negacją. jej poprzednik musi być prawdziwy. a jej następnik – ~ q. korzystając z tabelki dla negacji. Ważne jest tu jednak poprawne określenie co jest poprzednikiem i następnikiem badanej implikacji. możemy wpisać wartości zdań p i q: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 0 10 0 01 Po przepisaniu otrzymanych wartości do pierwszego nawiasu otrzymujemy sprzeczność: implikacja o prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku nie może być prawdziwa: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Badana formuła jest zatem tautologią. Z tego ostatniego możemy od razu wpisać. a następnik fałszywy. musi być prawdziwy. która jest fałszywa tylko w jednym przypadku – gdy oba jej człony są fałszywe: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 0 0 0 W pierwszym nawiasie mamy tylko jedną możliwość: aby implikacja była fałszywa jej poprzednik – p. że prawdziwe musi być q: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0 Przepisujemy otrzymane wartości p i q do drugiego nawiasu: 38 . Poprzednikiem jest zdanie złożone ~ q. czy tautologią jest formuła (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) Główny spójnik stanowi tu alternatywa.

W dłuższych formułach pewne utrudnienia sprawić może wielość nawiasów wskazujących hierarchię spójników. więc na razie pomijamy to miejsce. W takim razie prawdziwe musi być oczywiście r: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 1 0 0 001 39 . ponieważ nie mamy wpisanej wartości negacji p. Aby implikacja była fałszywa. to jej poprzednik musi być prawdziwy. Członami koniunkcji w drugim nawiasie są: ~ p oraz q. to jego negacja musi być fałszywa: (p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 0101 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. W takich dłuższych formułach trzeba szczególną uwagę zwracać na wpisywanie symboli wartości logicznych we właściwe miejsca oraz na dokładne badanie. Formuły z większą ilością nawiasów. Negacja p jest fałszywa. Badana formuła nie jest tautologią. czy ostatecznie wystąpiła sprzeczność. Skoro jednak samo p jest prawdziwe.(p → ~ q) ∨ (~ p ∧ q) 1 0 01 0 1 01 To jeszcze nie koniec zadania. W przypadku fałszywej implikacji w drugim nawiasie kwadratowym możemy wpisać. a następnik fałszywy – symbole jedynki i zera wpisujemy więc pod głównymi spójnikami każdego z wyrażeń w kwadratowych nawiasach: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 W przypadku prawdziwej alternatywy w pierwszym nawiasie mamy trzy możliwości. Przykład: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] Głównym spójnikiem badanej formuły jest implikacja wiążąca wyrażenia w kwadratowych nawiasach. Z tego ostatniego faktu wnioskujemy o fałszywości obu członów alternatywy – q oraz ~ r. a q prawdziwe – koniunkcja takich zdań (0 i 1) zgodnie z tabelkami musi być fałszywa. a fałszywy następnik – czyli alternatywa w nawiasie. że prawdziwy jest jej poprzednik – czyli p.

Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości obu jej 40 . że w badanej formule nie ma takiego miejsca. gdzie byłaby tylko jedna możliwość wpisania zer i jedynek. Czasami może się wydawać. Gdy pozornie utkniemy. Wartości te zgadzają się wprawdzie z wartościami zdań tworzących te implikacje (nie może być inaczej – przecież na podstawie tych zdań obliczyliśmy wartość implikacji zgodnie z tabelkami). kolidują natomiast z wartością alternatywy. a następnie wartości implikacji w nawiasach okrągłych: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0 001 Teraz musimy sprawdzić. Przykład: Sprawdzimy. Ostatnie wartości jakie wpisaliśmy.Otrzymane wartości zmiennych zdaniowych przepisujemy do wyrażenia w pierwszym kwadratowym nawiasie. Na ich podstawie obliczamy wartość ~ p. to zera przy implikacjach w okrągłych nawiasach. czy wszystko się zgadza. że jest to tylko złudzenie i po bliższej analizie znajdujemy odpowiednie wyjście. czy tautologią jest formuła: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] Po postawieniu zera przy głównej implikacji otrzymujemy jedynkę przy koniunkcji w pierwszym kwadratowym nawiasie oraz zero przy implikacji w drugim nawiasie kwadratowym. której są członami. W tym właśnie miejscu tkwi sprzeczność – być może nie całkiem widoczna na pierwszy rzut oka: [(p → q) ∨ (r → ~ p)] → [p → (q ∨ ~ r) ] 1 0 0 1 1 0 01 0 1 0 0001 Badana formuła jest zatem tautologią. Często jednak okazuje się.

kiedy prawdziwy jest jej poprzednik – w przypadku tym prawdziwy musi być również następnik implikacji. otrzymujemy ewidentną sprzeczność w koniunkcji q i r: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 10 1 Badana formuła jest więc tautologią. gdzie zmienne te występują. Tak więc w rzeczywistości mamy tylko jedną możliwość określenia wartości zmiennych q i r w badanych implikacjach – muszą być one prawdziwe: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 1 1 1 1 1 1 1 0 1 0 0 Po przepisaniu wartości q i r w inne miejsca. Uwaga na błędy! Należy koniecznie zauważyć różnicę pomiędzy prawdziwą implikacją z prawdziwym poprzednikiem a prawdziwą implikacją z prawdziwym następnikiem. że my znamy obecnie również wartości poprzedników tych implikacji – są one prawdziwe. Jest to jednak tylko pozór. gdy jest ona prawdziwa. zobaczymy. W dwóch pierwszych nawiasach okrągłych mamy prawdziwe implikacje. Wartość p możemy przepisać w miejsca. W pierwszym przypadku istnieje tylko jedna możliwość co do wartości drugiego członu (musi być 1). że w każdym miejscu mamy po kilka możliwości wstawiania zer i jedynek. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: [(p → q) ∧ (p → r)] → [p → (q ∧ r)] 0 1 1 1 1 1 0 1 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. że wśród trzech przypadków. a z fałszywości implikacji o prawdziwości p oraz fałszywości koniunkcji q ∧ r. Ogólnie rzecz biorąc implikacja jest prawdziwa w trzech różnych przypadkach. natomiast w drugim są dwie możliwości (0 lub 1): p→q 1 1 1 p→q ? 1 1 Podobna różnica zachodzi pomiędzy prawdziwymi implikacjami z fałszywym następnikiem i poprzednikiem: p→q 0 1 0 p→q 0 1 ? 41 . jest tylko jeden taki.członów. Gdy spojrzymy do tabelki dla implikacji. zauważmy jednak.

to fałszywe są oba jej człony. Natomiast z fałszywości alternatywy w nawiasie kwadratowym. W takim wypadku nic jeszcze nie wiemy o następniku – zgodnie z tabelkami może być on albo fałszywy albo prawdziwy. wnioskujemy o fałszywości obu jej członów: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 1 0 0 0 0 Znowu mamy fałszywą negację. Wartość zmiennej p przepisujemy tam. do której negacja się odnosi. Natomiast w przypadku prawdziwej alternatywy z fałszywym pierwszym członem mamy tylko jedną możliwość – drugi człon musi być prawdziwy. czyli negację formuły p → q (bo to stojąca przed nawiasem negacja jest tu głównym spójnikiem) oraz alternatywę w nawiasie kwadratowym: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 0 Skoro fałszywa jest negacja. Skoro natomiast fałszywa jest alternatywa p ∨ r. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 0 0 01 0 000 W pierwszym nawiasie mamy do czynienia z prawdziwą implikacją o fałszywym poprzedniku.Zależności te powinny stać się jasne po dokładnym przeanalizowaniu tabelki dla implikacji. gdzie zmienna ta jeszcze występuje: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] 0 0 1 1 0 0 011 0 000 W powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. 42 . otrzymujemy fałszywe obydwa człony alternatywy. a więc prawdziwa jest negowana przez nią formuła w nawiasie. a zatem nie jest ona tautologią. czy tautologią jest formuła: ~ (p → q) ∨ [~ ( p ∨ q) ∨ (p ∨ r)] Zaczynając od postawienia zera przy głównym spójniku. Wpisujemy więc 1 pod q i przepisujemy ją tam. to prawdziwa musi być formuła. którym jest tu alternatywa. Przykład: Zbadamy.

zgodnie z tabelkami drugi musi być prawdziwy: p∨q 011 p∨q 110 p∨q 11? p∨q ? 11 Podobnie w przypadku fałszywej koniunkcji możemy obliczyć wartość drugiego członu. Z prawdziwości koniunkcji wnioskujemy o prawdziwości obu jej członów: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 0 1 1 0 0 W tym momencie mogłoby się wydawać. obliczamy wartość zmiennej p – 0.. i przepisujemy ją. tylko wtedy. tam gdzie jeszcze q się pojawia. Jeden z członów tej koniunkcji jest fałszywy – a zatem. że prawdziwa implikacja z fałszywym następnikiem musi mieć fałszywy poprzednik. czy tautologią jest formuła: {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q Po założeniu fałszywości całej formuły. zgodnie z tabelkami – cała koniunkcja musi być fałszywa. Jednakże przyjrzyjmy się bliżej koniunkcji q ∧ r. otrzymujemy 1 przy koniunkcji w nawiasie klamrowym i 0 przy q. tam gdzie p występuje w alternatywie p ∨ q. co robić dalej. a jeden z jej członów fałszywy – wtedy. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 00 1 01 0 0 43 . Wartość q oczywiście przepisujemy. że zupełnie nie wiadomo. gdy pierwszy jest prawdziwy: p∧q 100 p∧q 001 p∧q 00? p∧q ?00 Gdy utkniemy poważniej. Możemy to uczynić jedynie wtedy. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 1 00 1 1 0 0 W tym momencie. na podstawie faktu.. gdy alternatywa jest prawdziwa.Uwaga na błędy! W przypadku prawdziwej alternatywy również nie w każdym przypadku możemy obliczyć wartość drugiego członu na podstawie znajomości wartości jednego członu oraz całej formuły. Przykład: Sprawdzimy.

nie jest ona tautologią. prawdziwości jednego z członów alternatywy. fałszywości poprzednika implikacji oraz prawdziwości następnika implikacji.Ponieważ prawdziwa alternatywa z fałszywym pierwszym członem musi mieć prawdziwy drugi człon. Oto przypadki. {[p → (q ∧ r)] ∧ (p ∨ r)} → q 0 1 001 1 011 0 0 Ponieważ przy takich podstawieniach w powyższej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. Przykład: Sprawdzimy. że znamy wartość koniunkcji p ∧ q w ostatnim nawiasie. gdzie można obliczyć wartość zdania złożonego na podstawie tylko jednego z jego członów: p∧q 00 p∨q 11 p→q 0 1 p∧q 0 0 p∨q 11 p→q 1 1 Ogólnie – obliczenie wartości całego zdania złożonego jest możliwe na podstawie: fałszywości jednego z członów koniunkcji. która to koniunkcja występuje też w jeszcze jednym miejscu. Możemy więc przepisać wartość tej koniunkcji. że wszędzie mamy po kilka możliwości wpisania zer i jedynek. wpisujemy 1 pod zmienną r w formule p ∨ r i przepisujemy tę wartość do koniunkcji q ∧ r. WARTO ZAPAMIĘTAĆ. Zauważmy jednak. podobnie jak przepisujemy wartości zmiennych: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 0 44 . czy tautologią jest formuła: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) Pierwsze kroki są oczywiste i wyglądają następująco: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 0 1 1 1 0 W tym miejscu mogłoby się wydawać.

– czy możliwe jest obliczenia wartości członu jakiegoś spójnika na podstawie znajomości wartości drugiego członu oraz całego zdania. – czy wpisałem wartości przy spójnikach dwuargumentowych. gdy „utknę” i wydaje się. i przepisać ją: {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 0 1 1 1 1 1 0 0 Teraz możemy z łatwością obliczyć wartość p w implikacji r → p (1) i przepisać ją do obu koniunkcji p ∧ q.Skoro koniunkcja p ∧ q jest fałszywa. 45 . gdy znane są wartości obu ich członów. – czy można gdzieś przepisać wartość całego zdania złożonego. Czasem już na początku mamy dwie możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. gdzie zmienne występują. to jej negacja musi być prawdziwa. Na podstawie prawdziwości implikacji w nawiasie kwadratowym oraz prawdziwości jej poprzednika możemy obliczyć wartość r – 1. gdy obliczone są wartości zmiennych (przy negacji jest zawsze tylko jedna możliwość). {[~ (p ∧ q) → r] ∧ (r → p)} → (p ∧ q) 1 10 0 1 1 1 11 1 0 100 Przy takich podstawieniach nie ma żadnej sprzeczności. Dwie możliwości od samego początku. PRAKTYCZNA RADA: Co zrobić. na przykład gdy głównym spójnikiem jest równoważność. – czy możliwe jest gdzieś wpisanie wartości przy spójniku na podstawie znajomości wartości logicznej jednego z jego członów. a zatem badana formuła nie jest tautologią. że nigdzie nie ma jednej możliwości wpisania zer i jedynek? Należy wówczas sprawdzić następujące rzeczy: – czy przepisałem wszystkie wartości zmiennych w inne miejsca. – czy wpisałem wartości zmiennych. gdy obliczone są wartości ich negacji lub wartości negacji. Mamy wtedy fałszywą koniunkcję z prawdziwym jednym członem – a zatem fałszywy musi być jej człon drugi – q.

ponieważ cała implikacja w kwadratowym nawiasie wyszła nam prawdziwa. Fałszywa implikacja q → r jest jednocześnie następnikiem implikacji w nawiasie kwadratowym o poprzedniku p. Ponieważ jej poprzednik jest prawdziwy. czy to. Z prawdziwości koniunkcji wyciągamy wniosek o prawdziwości jej członów. co wpisaliśmy na końcu. co jest niemożliwe przy prawdziwym poprzedniku i fałszywym następniku: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 46 . Wartość logiczna zdań r i p jest oczywiście odwrotna do wartości ich negacji: 1 0 1110 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Po przepisaniu wartości zmiennych do lewej strony równoważności otrzymujemy: 1 1 1 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Pozostaje nam jeszcze obliczenie wartości implikacji q → r. implikacja ta powinna być fałszywa: 1 1 10 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 Teraz musimy sprawdzić. że prawdziwy musi być jej poprzednik. czy powyższa formuła może być schematem zdania fałszywego wymaga rozpatrzenia dwóch możliwości: 1 0 0 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 0 0 1 W przypadku „górnym” zacząć należy od prawej strony. czyli koniunkcja q ∧ ~ r. Otrzymujemy tu sprzeczność. natomiast fałszywy następniki – ~ p. Z fałszywości implikacji wiemy.Przykład: [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] Sprawdzenie. nie stoi w sprzeczności z wartościami obliczonymi wcześniej. a następnik fałszywy.

a następnie koniunkcji q ∧ ~ r. a otrzymane wartości zmiennych przepisujemy do strony prawej. Musimy teraz zbadać drugi. wyeliminowanie jednego z nich (co dotąd zrobiliśmy). że niemożliwe jest wygenerowanie przez badaną formułę zdania fałszywego na żaden z dwóch teoretycznie możliwych sposobów. Należy pamiętać. niczego jeszcze nie przesądza. 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 1 0 1 1 Po obliczeniu wartości negacji zdań r oraz p. która może dać zdanie fałszywe w dwóch przypadkach: 1 0 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 47 . że schemat ten jest tautologią. Ponieważ w badanym przykładzie już na samym początku stwierdziliśmy istnienie dwóch przypadków w których formuła mogłaby okazać się schematem zdania fałszywego. gdy okazało się. Tu oczywiście rozpoczynamy od lewej strony. iż badana formuła jest tautologią. że sprawdzanie tautologiczności formuły przy pomocy metody skróconej polega na stwierdzeniu niemożliwości wygenerowania przez dany schemat zdania fałszywego. „dolny” przypadek. możemy stwierdzić. otrzymujemy sprzeczność z prawej strony równoważności: 1 1 1 0 0 0 11 10 0 01 [p → (q → r)] ≡ [(q ∧ ~ r) → ~ p] 1 0 1 0 0 0 11 10 1 01 Dopiero teraz. Przykład: Zbadamy teraz.Uwaga na błędy! Otrzymanie sprzeczności w jednym z rozpatrywanych przypadków nie stanowi jeszcze dowodu. czy tautologią jest następująca formuła: [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] Tu również głównym spójnikiem jest równoważność.

„dolnej” możliwości nic tu zmieni. że przy takim podstawieniu zer i jedynek w badanej formule nie występuje żadna sprzeczność. że nie musimy znać wartości wszystkich zmiennych. czyli r. że formuła ta może być schematem zdania fałszywego. że badana formuła jest tautologią: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 0 1 00 1 1 1 1 0 0 10 0 01 48 . Pokazaliśmy zatem. że formuła jest tautologią – sprzeczność może pojawić się już wcześniej. a następnie koniunkcji p ∧ ~ q oraz implikacji p → r na podstawie wartości logicznej ich członów: 1 0 10 0 0 0 11 1 0 1 10 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Okazuje się. a więc na pewno nie jest tautologią. Bywa. więc możemy go zaniechać. Badanie drugiej. świadczącą o tym. aby stwierdzić.W „górnym” przypadku należy rozpocząć od lewej strony. Przykład: Zbadamy. Czasem nie trzeba wiedzieć wszystkiego. Po obliczeniu wartości zmiennych i przepisaniu ich na stronę prawą otrzymamy: 1 0 10 0 0 0 1 0 1 1 0 [p → (~ r → q)] ≡ [(p ∧ ~ q) ∨ (p → r)] 1 0 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji q. czy tautologią jest formuła: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) Po standardowo rozpoczętym sprawdzaniu formuły otrzymujemy: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 0 1 1 1 0 10 0 01 Teraz możemy obliczyć wartość koniunkcji q ∧ s na podstawie fałszywości jednego z jej członów oraz alternatywy p ∨ s na podstawie prawdziwości p: {[r → (q ∧ s)] ∧ [(p ∨ s) → r]} → (~ q → ~ p) 1 00 1 1 1 1 0 10 0 01 W pierwszym kwadratowym nawiasie mamy obecnie prawdziwą implikację z fałszywym następnikiem – a zatem fałszywy musi być również jej poprzednik. Po przepisaniu wartości r do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim sprzeczność.

niemal natychmiast otrzymujemy: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 1 1 11 0 01 W obecnej sytuacji nie mamy żadnych informacji pozwalających określić wartość zdania oznaczanego przez q.. tyle że obecnie wystąpiła już na początku badania formuły i z niejako „większym natężeniem”. Przykład: Zbadamy. gdyby było ono fałszywe. W istocie jest to sytuacja taka sama. pomimo że nie poznaliśmy wartości zmiennej s.. wykażemy. 49 . że formuła może być schematem zdania fałszywego (nie ma w tym żadnej sprzeczności). Czasami może się zdarzyć i tak. Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem. że jakiekolwiek q by nie było. niezależnie jakie zdanie podstawilibyśmy za jakąś zmienną. że sprzeczność pojawiła się. (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 0 0 W takiej sytuacji wszędzie mamy po trzy możliwości. Przykład: Zbadamy. jak i wtedy. sprzeczność ta jest od s niezależna – wystąpiłaby zarówno gdyby zdanie oznaczane przez s było prawdziwe. jaka pojawiła się w ostatnim przykładzie.Zauważmy. że w jakimś momencie w badanej formule wszędzie są pod dwie lub nawet trzy możliwości wpisania kombinacji zer i jedynek. czy tautologią jest bardzo krótka formuła (p ∨ q) → (r ∧ s). na pewno w badanej formule nie powstanie sprzeczność. W związku z tym możemy pod q wpisać dowolną wartość – cokolwiek bowiem tam wpiszemy. Może też zdarzyć się odwrotna sytuacja: sprzeczność nie pojawi się. a więc nie jest ona tautologią: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 111 11 0 01 lub [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p 110 11 0 01 Gdy nic już nie wiadomo. choć na początku może wyglądać groźnie. Nie powinno to jednak nikogo szczególnie przestraszyć. czy tautologią jest formuła: [(p ∨ q) ∧ r] → ~ p. Zauważmy jednak.

Przypomnijmy sobie jednak istotę skróconej metody zero-jedynkowej. Polega ona na poszukiwaniu takich podstawień zer i jedynek, aby formuła dała zdanie fałszywe. Tutaj już na pierwszy rzut oka mamy takich możliwości sporo – wystarczy zatem wybrać dowolną z nich i wpisać, na przykład: (p ∨ q) → (r ∧ s) 1 10 0 000 W ten sposób pokazujemy, że formuła nie jest tautologią, ponieważ stała się schematem zdania fałszywego. Równie dobrym rozwiązaniem byłoby też na przykład takie: (p ∨ q) → (r ∧ s) 011 0 001

1.4.4. KONTRTAUTOLOGIE.
Jak dotąd stosowaliśmy metodę skróconą do badania, czy formuła jest tautologią. Gdy przy jej pomocy odkrywaliśmy, że formuła tautologią nie jest, nie wiedzieliśmy jeszcze, czy jest ona kontrtautologią, czy też może być schematem zarówno zdań prawdziwych, jak i fałszywych. Teraz zobaczymy, jak sprawdzić przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią. Procedura sprawdzania, czy formuła jest kontrtautologią różni się od sprawdzania tautologiczności jedynie wstępnym założeniem. Jak wiemy, kontrtautologia, to schemat dający wyłącznie zdania fałszywe. Aby zbadać przy pomocy metody skróconej, czy formuła jest kontrtautologią, musimy więc sprawdzić, czy może ona przynajmniej raz wygenerować zdanie prawdziwe. W praktyce wygląda to tak, że stawiamy 1 przy głównym spójniku zdania i znanymi już sposobami wyciągamy z tego wszelkie konsekwencje. Jeśli okaże się na końcu, że otrzymaliśmy sprzeczność, będzie to świadczyło, że formuła nie może być schematem zdania prawdziwego, a zatem jest kontrtautologią. Brak sprzeczności pokaże, że formuła przynajmniej raz może wygenerować zdanie prawdziwe, a więc nie jest kontrtautologią.

Przykład: Zbadamy, czy kontrtautologią jest formuła: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)]. Ponieważ głównym spójnikiem badanego schematu jest negacja, musimy sprawdzić, czy istnieje możliwość, aby przy negacji tej pojawiła się wartość 1.

50

~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 W kolejnych krokach wyciągamy wszelkie konsekwencje z przyjętego założenia. Jeżeli negacja ma być prawdziwa, to całe zdanie, do którego się ona odnosi (czyli alternatywa w kwadratowym nawiasie) musi być fałszywe. Jeśli fałszywa jest alternatywa, to fałszywe muszą być oba jej człony (zdania w nawiasach okrągłych). Otrzymujemy więc: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 0 0 0 1 W tym momencie mamy dwa miejsca, w których istnieje tylko jedna możliwość kombinacji zer i jedynek; nie jest istotne, od którego z nich zaczniemy. Gdy obliczymy najpierw wartość członów alternatywy w pierwszym nawiasie otrzymamy: ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 Po przepisaniu wartości zmiennych p i q do drugiego nawiasu otrzymujemy w nim ewidentną sprzeczność: implikacja z fałszywym poprzednikiem i prawdziwym następnikiem nie może być fałszywa. ~ [(~ p ∨ q) ∨ (q → p)] 1 01 00 0 0 0 1 Widzimy zatem, że nie jest możliwa sytuacja, aby badana formuła okazała się schematem zdania prawdziwego; jest więc ona na pewno kontrtautologią. Zauważmy na marginesie, że gdybyśmy najpierw obliczyli wartość członów implikacji w drugim nawiasie (gdzie też była tylko jedna możliwość), to otrzymalibyśmy sprzeczność przy alternatywie ~ p ∨ q.

Przykład: Zbadamy czy kontrtatulogią jest formuła {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r). Zaczynamy od postawienia symbolu 1 przy głównym spójniku, którym jest tu koniunkcja pomiędzy nawiasem klamrowym a okrągłym. Z prawdziwości tej koniunkcji wnosimy o prawdziwości obu jej członów, czyli koniunkcji w nawiasie klamrowym i implikacji w okrągłym: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 1 1 Ponieważ prawdziwa jest koniunkcja w nawiasie klamrowym, prawdziwe muszą być oba jej człony: implikacja p → q oraz negacja wyrażenia w nawiasie kwadratowym. Jeżeli

51

prawdziwa jest negacja, to oczywiście fałszywe musi być zdanie, do którego się ona odnosi, czyli implikacja (p ∨ r) → q. Z kolei, jeśli fałszywa jest implikacja, to prawdziwy musi być jej poprzednik, a fałszywy następnik: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 11 1 0 0 1 1 Obliczoną wartość zmiennej q przepisujemy we wszystkie miejsca, gdzie zmienna ta występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 1 0 11 1 0 0 1 01 Jedyne miejsce, w którym możemy coś wpisać ze stuprocentową pewnością, to pierwszy nawias okrągły. Jeżeli implikacja jest prawdziwa i jednocześnie ma fałszywy następnik, to fałszywy musi być również jej poprzednik. Oznaczamy więc p jako zdanie prawdziwe i przepisujemy tę wartość tam, gdzie jeszcze zdanie to występuje: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 01 0 0 1 01 Obecnie możemy obliczyć wartość r w alternatywie p ∨ r. Jeżeli alternatywa jest prawdziwa, a jeden jej człon jest fałszywy, to prawdziwy musi być człon drugi. Wpisujemy więc 1 przy zmiennej r i przepisujemy tę wartość pod r w implikacji w ostatnim nawiasie: {(p → q) ∧ ~ [(p ∨ r) → q]} ∧ (q → r) 0 1 0 1 1 011 0 0 1 0 1 1 Ponieważ nigdzie nie występuje tu sprzeczność, pokazaliśmy, że badana formuła może być schematem zdania prawdziwego, a więc nie jest kontrtautologią.

1.4.5. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.
Czy przy pomocy metody skróconej można od razu, „w jednej linijce” stwierdzić status logiczny formuły – zbadać czy jest ona tautologią, kontrtautologią czy też żadną z nich? To zależy jak na to spojrzeć. Badanie czy formuła jest tautologią wymaga innego założenia, niż badanie czy jest kontrtatulogią, więc w zasadzie należy zbadać przynajmniej dwie możliwości. Jednakże, gdy otrzymamy wynik „pozytywny” (to znaczy, że formuła jest tautologią lub jest kontrtautologią), to wiemy od razu, że nie jest ona niczym innym. Gdy natomiast otrzymamy wynik „negatywny”, to wiemy jedynie, że formuła czymś nie jest, dalej nie znając jej dokładnego statusu logicznego. 52

Czy formuła może „nie dać” się sprawdzić, czy jest tautologią lub kontrtautologią przy pomocy metody skróconej? Sprawdzić przy pomocy metody skróconej da się zawsze. Jednakże czasami już na początku może pojawić się kilka możliwości do zbadania (na przykład gdyby ktoś chciał sprawdzić, czy tautologią jest formuła z koniunkcją jako głównym spójnikiem). W takich wypadach metoda skrócona może stać się nieefektywna i wcale nie mniej pracochłonna od metody „zwykłej”.

53

1. to zdanie takie nazywamy prawdą logiczną. Zdania takie są fałszywe na mocy samych spójników logicznych. CZY ZDANIE JEST PRAWDĄ LOGICZNĄ LUB FAŁSZEM LOGICZNYM. PRAWDA LOGICZNA I ZDANIA WEWNĘTRZNIE SPRZECZNE. że zdanie p musi być jednocześnie prawdziwe i fałszywe. Sprawdzenie. ŁYK TEORII. czy schemat jest tautologią. że 54 .2. to oczywiście p ∨ ~ p. niezależnie od treści zdań składowych.5. że jest ono prawdą logiczną. Łatwo zauważyć. że zdanie to jest prawdą logiczną. zdanie nie jest również prawdą logiczną. których schematy są kontrtautologiami nazywamy fałszami logicznymi lub zdaniami wewnętrznie sprzecznymi. 1.1. Zdania. okazało by się. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. Przykład: Zbadamy bardzo proste zdanie: Jutro będzie padać lub nie będzie padać. 1. Jeżeli schemat badanego zdania okaże się tautologią. p∨~p 00 01 Ponieważ schemat zdania okazał się tautologią. a więc otrzymalibyśmy sprzeczność. Schemat tego zdania. Zdanie będące prawdą logiczną jest prawdziwe ze względu na znaczenie tylko i wyłącznie użytych w nim spójników logicznych.5. stwierdzamy. Jeśli schemat jakiegoś zdania języka naturalnego jest tautologią. jeśli schemat tautologią nie jest. Formuła p ∨ ~ p jest tautologią – gdybyśmy chcieli postawić 0 pod jej głównym spójnikiem. czy zdanie jest prawdą logiczną jest bardzo proste i wymaga połączenia dwóch umiejętności: zapisywania schematu zdania oraz sprawdzania.5. to o zdaniu Jutro będzie padać lub nie będzie padać możemy powiedzieć.

zdanie stwierdza coś. że formuła nie może stać się schematem zdania fałszywego. to nie jest zakochany. Przykład: Sprawdzimy. to jeśli Jan nie jest zazdrosny.faktycznie zdanie to nie może okazać się fałszywe – cokolwiek stanie się jutro. to przecina szkło lub jeśli nie jest diamentem. Sprawdzenie. 55 . Przykład: Sprawdzimy. że takie bezwzględnie prawdziwe wyrażenia otrzymamy podstawiając dowolne zdanie za zmienną p w schemacie p ∨ ~ p. q – Jan jest zazdrosny. czy dane zdanie jest wewnętrznie sprzeczne jest równie proste. czy prawdą logiczną jest zdanie: O ile jest tak. Nasz prezes jest mądrym człowiekiem lub nie jest on mądrym człowiekiem itp. to nie przecina szkła. czy powyższa formuła jest tautologią: (p → q) → (~ q → ~ p) 1 1 0 0 10 0 01 Okazuje się. niezależnie jaka będzie pogoda. czy prawdą logiczną jest zdanie: Jeśli ten kamień jest diamentem. Piszemy schemat zdania pamiętając o zastępowaniu tych samych zdań prostych tymi samymi zmiennymi: (p → q) → (~ q → ~ p) p – Jan jest zakochany. W związku z tym badanie zdanie jest prawdą logiczną. Jak łatwo się domyślić polega ono na napisaniu schematu zdania. a zatem jest tautologią. że jeśli Jan jest zakochany. Zauważmy. co na pewno się wydarzy. na przykład Zdam egzamin lub nie zdam egzaminu. to jest zazdrosny. (p → q) ∨ (~ p → ~ q) 1 0 0 0 01 0 10 Ponieważ schemat okazał się tautologią. Następnie sprawdzamy. czy jest on kontrtautologią. badane zdanie jest prawdą logiczną. a następnie zbadaniu.

(p → ~ q) ∧ (p ∧ q) 1 1 01 1 1 1 1 Ponieważ schemat badanego zdania jest kontrtautologią.Przykład: Zbadamy czy zdanie Jeżeli jestem za. to nie jestem przeciw. 56 . samo zdanie jest wewnętrznie sprzeczne (jest fałszem logicznym). ale ja jestem za i jestem przeciw jest wewnętrznie sprzeczne.

I tak na przykład. jak kto woli. W przykładzie powyżej mieliśmy do czynienia z wynikaniem w szerokim sensie. ujmując rzecz inaczej. aby zdanie A było prawdziwe. Mówimy. musimy najpierw napisać schematy obu zdań. w przypadku gdy ze zdania A wynika zdanie B. Wpisujemy symbol 1 przy głównym spójniku zdania A. podobnie jak sprawdzamy. WYNIKANIE LOGICZNE. a pod kreską schemat drugiego: schemat zdania A –––––––––––––– schemat zdania B Następnie sprawdzamy. ze zdania Jan jest starszy od Piotra wynika zdanie Piotr jest młodszy od Jana. Aby tego dokonać. aby zdanie A było prawdziwe. W tym celu musimy najpierw zapoznać się z pojęciem wynikania logicznego. czy jest możliwa sytuacja. a drugie fałszywe (lub. że z pewnego zdania A wynika (w szerokim znaczeniu tego słowa) zdanie B.6. Posługując się schematami zdań oraz tabelkami zerojedynkowymi można sprawdzać poprawność logiczną prostych wnioskowań.6.1. w przypadku wynikania logicznego to. czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. ale nie z wynikaniem logicznym. bo nie jest możliwe. a jednocześnie B fałszywe. to i prawdziwe musi być drugie). to gdy tylko A jest prawdziwe. W logice pojęciem wynikania posługujemy się w bardzo ścisłym sensie. od spójników logicznych). również prawdziwe musi być B. Stosunek wynikania uzależniony był tam od znaczenia słów „starszy” i „młodszy. To czy z jednego zdania wynika logicznie drugie możemy łatwo sprawdzić przy pomocy metody zero-jedynkowej. w przypadku rachunku zdań. że nie jest możliwa sytuacja. Czyli. gdy prawdziwe jest pierwsze zdanie.1. ŁYK TEORII. a B fałszywe. 1. a 0 przy głównym spójniku zdania B i wyciągamy z takich założeń wszelkie konsekwencje – podobnie jak to czyniliśmy 57 . aby pierwsze było prawdziwe. a B fałszywe. mówiąc o tak zwanym wynikaniu logicznym. aby zdanie A było prawdziwe. uzależnione jest tylko i wyłącznie od obecnych w nich stałych logicznych (a więc. Schematy te piszemy na ogół w specjalnej formie – schemat pierwszego nad kreską. gdy nie jest możliwa sytuacja.

a zatem. 1. świadczy to. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie metoda badania czy z jednego zdania wynika zdanie drugie wygląda następująco: – – – – piszemy schematy zdań. zakładamy. a drugie fałszywe. a więc.6. ze zdania A nie wynika logicznie zdanie B. Gdy okaże się. czy może ona wystąpić. q – podatki są wysokie. gdy podatki nie są wysokie. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B. jeśli sprzeczności nie ma. będzie to wskazywać. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE. to gospodarka nie rozwija się dobrze. zgodnie z definicją wynikania. że nie jest możliwe aby A było prawdziwe a B fałszywe. będzie to oznaczać. że ostatecznie nigdzie nie wystąpi sprzeczność. a B fałszywe może zaistnieć.przy badaniu tautologii i kontrtautologii. czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. że ze zdania A wynika logicznie zdanie B.2. Przykład: Sprawdzimy. CZY Z JEDNEGO ZDANIA WYNIKA DRUGIE. że pierwsze zdanie jest prawdziwe. sprawdzamy. 58 . Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: p≡~q –––––––– q→~p p – gospodarka rozwija się dobrze. Gdy natomiast wyciągając konsekwencje z przyjętego założenia dojdziemy do sprzeczności. ze zdania A nie wynika B. jeżeli otrzymamy sprzeczność. wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. że sytuacja gdzie zdanie A jest prawdziwe.

110 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Widzimy zatem. a drugie fałszywe. 59 . a drugie fałszywe nie jest możliwa. że ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. Możemy zatem powiedzieć.Uwaga na błędy! Należy bezwzględnie pamiętać o zastępowaniu tych samych zdań prostych występujących w różnych miejscach przez te same zmienne. gdy podatki nie są wysokie wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. że sytuacja aby pierwsze zdanie było prawdziwe. czy może zajść sytuacja. 1 p≡~q –––––––– q→~p 0 Z fałszywości implikacji możemy określić wartości logiczne zmiennych p oraz q i przenieść je do pierwszego zdania: 11 1 p≡~q –––––––– q→~p 1 0 01 Gdy na podstawie prawdziwości q obliczymy wartość prawej strony równoważności otrzymamy ewidentną sprzeczność – prawdziwą równoważność z jednym członem prawdziwym. Sprawdzamy teraz. to gospodarka nie rozwija się dobrze. a drugim fałszywym. aby pierwsze zdanie było prawdziwe.

czy z pierwszego zdania wynika zdanie drugie.Uwaga na błędy! W opisany wyżej sposób sprawdzamy zawsze. Wartości tych zmiennych przenosimy do pierwszego zdania: 0 0 1 0 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 Po obliczeniu wartości koniunkcji p i q oraz negacji r. czy możliwa jest sytuacja. a drugie fałszywe. Zdarza się. Przykład: Sprawdzimy. czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. wynika logicznie zdanie Jeśli impreza się nie udała. że w badanych schematach wszystko się zgadza – nie ma żadnej sprzeczności: 0 0 0 1 10 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 1 0 0 0 0 0 60 . aby pierwsze zdanie było prawdziwe. a następnie samych zmiennych p. to impreza się nie udała. to był na niej Zdzisiek lub Wacek. 1 (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) 0 Z fałszywości implikacji na dole łatwo obliczamy wartości ~ r. Jest to bardzo duży błąd. oraz p ∨ q. q i r. okazuje się. a nie na odwrót. Schematy powyższych zdań wyglądają następująco: (p ∧ q) → ~ r –––––––––––– ~ r → (p ∨ q) Sprawdzamy teraz. iż niektórzy nie zwracają uwagi na tę istotną różnicę i na zasadzie „coś z czegoś wynika” beztrosko dają odpowiedź: zdanie pierwsze wynika z drugiego.

wynikanie nie zachodzi. tym razem przy pomocy twierdzenia o dedukcji. Stwierdzamy zatem. Do sprawdzania. że w tym wypadku zdanie drugie nie wynika logicznie ze zdania pierwszego. Aby. a drugie fałszywe. czy jest ona tautologią jest bardzo proste: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) 1 101 0 10 01 Otrzymana sprzeczność świadczy. wynika logicznie zdanie Jeśli nie było Zdziśka i nie było Wacka. wynika logicznie zdanie Jeżeli podatki są wysokie. Przykład: Sprawdzimy. Jedno z ważniejszych twierdzeń logicznych. głosi bowiem co następuje: ze zdania A wynika logicznie zdanie B wtedy i tylko wtedy. tak zwane twierdzenie o dedukcji. Formuła powstała z połączenia implikacją schematów zdań wygląda następująco: (p ≡ ~ q) → (q → ~ p) Sprawdzenie. to oznacza to. po czym sprawdzić. następnie połączyć je spójnikiem implikacji. posługując się twierdzeniem o dedukcji. wykorzystać można również pojęcie tautologii. to gospodarka nie rozwija się dobrze.3. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. to impreza się nie udała. gdy formuła A → B jest tautologią. aby pierwsze zdanie było prawdziwe. sprawdzić czy z jednego zdania wynika drugie. 1.6. a więc.Brak sprzeczności świadczy. jeśli formuła tautologią nie jest. Przykład: Sprawdzimy przy pomocy twierdzenia o dedukcji czy ze zdania Jeśli na imprezie był Zdzisiek i Wacek. iż ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. czy tak zbudowana formuła jest tautologią. gdy podatki nie są wysokie. że formuła jest tautologią. to impreza udała się. zgodnie z twierdzeniem o dedukcji. musimy napisać schematy tych zdań. rozpatrywany już przykład – czy ze zdania Gospodarka rozwija się dobrze wtedy i tylko wtedy. 61 . że jak najbardziej możliwa jest sytuacja. ze zdania pierwszego wynika logicznie zdanie drugie. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. Jeśli formuła jest tautologią.

Po połączeniu implikacją schematów powyższych zdań otrzymujemy formułę: [(p ∧ q) → ~ p] → [(~ p ∧ ~ q) → r] Po założeniu 0 pod głównym spójnikiem otrzymujemy ostatecznie: [(p ∧ q) → ~ r] → [(~ p ∧ ~ q) → r] 000 1 10 0 101 10 0 0 Brak sprzeczności świadczy. 62 . że formuła nie jest tautologią. A zatem ze zdania pierwszego nie wynika logicznie zdanie drugie.

czy możliwa jest sytuacja. wśród reguł wyróżniamy bowiem reguły dedukcyjne (inaczej mówiąc niezawodne) i reguły niededukcyjne (zawodne). podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji).7. to po południu będzie deszcz. że mamy do czynienia z regułą dedukcyjną (niezawodną). jeśli wniosek wynika logicznie z przesłanek. jeszcze o tym nie wiedząc. znany już z poprzedniego rozdziału. Badanie dedukcyjności reguły przeprowadzamy sprawdzając. Obecnie zajmiemy się wnioskowaniami z większą ilością przesłanek. ŁYK TEORII. WNIOSKOWANIA. świadczy to. 1. układ schematów nazywamy regułą wnioskowania (lub regułą inferencji. to jest to właśnie wnioskowanie. a zatem oparte na niej wnioskowanie jest poprawne. dochodzi do wniosku. Reguła dedukcyjna (niezawodna). że dziś po południu będzie padać.1. Wnioskowanie jest to proces myślowy.1. a jednocześnie wniosek fałszywy. Gdy natomiast założenie prawdziwości przesłanek i fałszywości wniosku doprowadzi do sprzeczności. aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. poprawność bardzo prostego wnioskowania. albo po prostu regułą). Jeśli sytuacja taka może wystąpić (nigdzie nie pojawia się sprzeczność) to znaczy to. a to z kolei świadczy o tym. w której wniosek wynika logicznie z przesłanek. iż jeśli jaskółki rano nisko latają. Badanie logicznej poprawności wnioskowania wiąże się ściśle z pojęciem wynikania logicznego. to taka. natomiast w przypadku reguły niededukcyjnej (zawodnej) wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. iż wnioskowanie jest poprawne. schemat wniosku pod kreską. Gdy ktoś na podstawie wiary. że dana reguła jest niededukcyjna (zawodna). Nazwa „reguła” mogłaby sugerować. że jest to coś zawsze poprawnego – tak jednak nie jest. Schematy przesłanek piszemy nad kreską. Sprawdzenie poprawności wnioskowania rozpoczynamy od napisania schematów wszystkich zdań wchodzących w jego skład. sprawdzaliśmy jednocześnie. Taki. 63 . Mówimy bowiem. Gdy badaliśmy. iż dziś rano jaskółki nisko latają. a drugie wniosku.7. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. że oparte na tej regule wnioskowanie jest z logicznego punktu widzenia niepoprawne. w którym pierwsze zdanie pełni rolę jedynej przesłanki. oraz faktu.

~ q ––––––––––––– ~p Badając. Wacka nie ma w barze. sprawdzamy.7. na której opiera się powyższe wnioskowanie. że wszystkie przesłanki są prawdziwe. to znak. czy wniosek wynika z przesłanek. a jednocześnie wniosek fałszywy: 1 1 p → (q ∨ r). czy możliwa jest sytuacja aby wszystkie przesłanki były prawdziwe. sprawdzamy. czy reguła jest niezawodna. a więc wnioskowanie jest logicznie niepoprawne. a zatem badane wnioskowanie jest poprawne.DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie sprawdzenie poprawności wnioskowania wygląda następująco: – – piszemy schematy zdań w postaci reguły. Przykład: Sprawdzimy poprawność wnioskowania: Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka.2. świadczy to. a wniosek fałszywy. Wniosek poznajemy zwykle po zwrotach typu „zatem”. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI WNIOSKOWAŃ. 1. Schematy zdań ułożone w formie reguły. We wnioskowaniu tym widzimy dwa zdania stanowiące przesłanki oraz oczywiście zdanie będące wnioskiem. a więc. Zatem Wacek nie dostał wypłaty. jeśli sprzeczności nie ma. wyglądają następująco: p → (q ∨ r). „a więc” itp. – wyciągając z założonej sytuacji konsekwencje. że reguła jest dedukcyjna (niezawodna): wniosek wynika logicznie z przesłanek. czy może ona faktycznie wystąpić. ~ q ––––––––––––– ~p 0 64 . – jeżeli otrzymamy sprzeczność. zakładamy. że reguła jest niededukcyjna (zawodna): wniosek nie wynika z przesłanek.

Zatem Wacek nie dostał wypłaty lub jest u Zenka. iż badane wnioskowanie nie jest poprawne. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 0 Następnie obliczamy wartości członów alternatywy we wniosku oraz wartość q. obliczamy wartość r – 1: 1 1 011 10 p → (q ∨ r). ~ q ––––––––––––– ~p 01 Ponieważ przy takich podstawieniach nie pojawia się nigdzie sprzeczność. czyli jej wniosek nie wynika z przesłanek. Jeśli Wacek dostał wypłatę to jest w barze lub u Zenka. ponieważ fałszywe są oba jej człony. Po bliższym przyjrzeniu się implikacji odkrywamy w niej sprzeczność: 1 1 000 10 p → (q ∨ r). Wacka nie ma w barze. aby przesłanki były prawdziwe. że fałszywa musi być alternatywa (q ∨ r). na której oparte jest wnioskowanie zaczynamy następująco: 1 1 p → (q ∨ r). a wniosek fałszywy. Na podstawie tych faktów możemy dać ostateczną odpowiedź. Powyższa reguła jest zatem zawodna. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 65 . które musimy wykonać przedstawiają się następująco: obliczamy wartości zdań p oraz q na podstawie znajomości wartości ich negacji. Wartości te przepisujemy do pierwszej przesłanki i stwierdzamy. następnie przepisujemy te wartości i wiedząc. Badając regułę. znając wartość alternatywy oraz jednego z jej członów – q.Dalsze kroki. Przykład: Zbadamy teraz poprawność wnioskowania będącego modyfikacją rozumowania z poprzedniego przykładu. iż prawdziwa implikacja z prawdziwym poprzednikiem musi mieć prawdziwy następnik. wpisujemy wartość 1 nad spójnikiem alternatywy. wykazaliśmy że możliwa jest sytuacja.

q → (p ∨ r). podobnie jak przy sprawdzaniu czy formuła jest tautologią lub kontrtautologią. a badane wnioskowanie poprawne. UWAGA! Badając dedukcyjność reguł. Reguła na której oparte jest powyższe wnioskowanie wygląda następująco: p → (q ∧ ~ r). W trzeciej przesłance mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem stwierdzamy. Powyższa reguła jest zatem niezawodna. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Teraz możemy obliczyć wartość negacji r. Tak więc to „Tola” jest agentem. Po 66 . Na przykład w powyższym przykładzie ostateczny wynik mógł wyglądać następująco: 1 1 010 10 p → (q ∨ r). to jest nim też „Lolek” lub „Tola”. Teraz łatwo obliczamy wartości p oraz q i przepisujemy je.Pokazaliśmy. Jeśli jednak „Tola” nie jest agentem. a wniosek fałszywy. aby przesłanki były prawdziwe. że prawdziwy musi być jej następnik – koniunkcja p ∧ ~ q. zaś nie jest nim „Tola”. ~ q ––––––––––––– ~p∨r 010 0 Oczywiście jest to równie dobre rozwiązanie. a następnie przepisaniu wszędzie wartości r otrzymujemy: 1 0 1 0 01 p → (q ∧ ~ r). że tym razem nie jest możliwa sytuacja. sprzeczności mogą pojawić się w różnych miejscach. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––––– r Po założeniu prawdziwości przesłanek oraz fałszywości wniosku. q → (p ∨ r). Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego wnioskowania: Jeśli „Lolek” jest agentem. to jest nim „Lolek” a nie jest „Bolek”. Jeśli „Bolek” jest agentem. to agentem jest też „Bolek”.

aby przesłanki były prawdziwe. Ale Mike nie zastrzelił Billa.7. że bierzemy w nawias pierwszą przesłankę.obliczeniu wartości koniunkcji w pierwszej przesłance oraz alternatywy w drugiej otrzymujmy: 1 1 00 10 0 1 110 101 1 110 p → (q ∧ ~ r). to zrobił to Ted lub Mike. ~ r → (p ∧ ~ q) –––––––––––––––––––––––––––––––––– r 0 Sprzeczność w pierwszej przesłance pokazuje. której poprzednik będą stanowić połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. ~ r –––––––––––––––––––––– p Aby móc skorzystać z twierdzenia o dedukcji musimy zbudować implikację. jak to czyniliśmy przy okazji sprawdzania. bierzemy powstałe wyrażenie w nawias i łączymy koniunkcją z wziętą w nawias trzecią przesłanką. której poprzednik stanowią połączone spójnikami koniunkcji przesłanki. Twierdzenie o dedukcji mówi bowiem. Zatem to Ted zastrzelił Billa. Wnioskowanie jest więc poprawne. Jeśli zaś John nie zastrzelił Billa. Przykład: Zbadamy przy pomocy twierdzenia o dedukcji następujące wnioskowanie: Jeżeli to nie Ted zastrzelił Billa. a wniosek fałszywy. q → (p ∨ r). że reguła jest niezawodna (a zatem oparte na niej wnioskowanie poprawne) gdy tautologią jest implikacja. iż nie jest możliwa sytuacja. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie. ~ q → (p ∨ r). a następnik – wniosek. łączymy ją koniunkcją z wziętą w nawias drugą przesłanką. a następnik – wniosek. następnie bierzemy wszystkie przesłanki w jeden największy nawias i łączymy to wyrażenie z wnioskiem przy pomocy symbolu implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 67 . w podobny sposób. to zrobił to John. WYKORZYSTANIE POJĘCIA TAUTOLOGII. 1. Praktycznie czynimy to tak.3. Reguła na której opiera się wnioskowanie wygląda następująco: ~ p → q. Do sprawdzenia poprawności wnioskowania można również wykorzystać pojęcie tautologii.

trzeba to robić bardzo uważnie. Ważne jest. Wartości p i r możemy przepisać tam. Dedukcyjna (niezawodna) może być (lub nie być) reguła. albo że formuła jest (lub nie jest) dedukcyjna. Formuła nie jest więc tautologią. Podkreślmy więc: Tautologią może być (lub nie być) pojedyncza formuła. że reguła na której opiera się wnioskowanie jest zawodna. Ponieważ w powyższym schemacie mamy bardzo dużo nawiasów. czyli ciąg formuł. z czego wnioskujemy o prawdziwości implikacji ~ p → q oraz ~ q → (p ∨ r). z czego wnioskujemy. gdzie zmienne te jeszcze występują: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 0 0 110 0 0 W pierwszym nawiasie mając prawdziwą implikację z prawdziwym poprzednikiem możemy obliczyć wartość q – 1. 68 . Można badać dedukcyjność reguły korzystając z pojęcia tautologii. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie badaliśmy niezawodność (dedukcyjność) reguły korzystając z pojęcia tautologii.Następnie sprawdzamy. aby dobrze zlokalizować główny spójnik poprzednika implikacji: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 1 0 0 Ponieważ mamy prawdziwą koniunkcję. Nie wolno jednak mylić pojęć i mówić na przykład. czy formuła ta jest tautologią. a samo wnioskowanie niepoprawne. to prawdziwe muszę być oba jej człony – koniunkcja w nawiasie klamrowym oraz ~ r. Po przepisaniu jej oraz obliczeniu wartości ~ q i alternatywy p ∨ r otrzymujemy: 〈{(~ p → q) ∧ [ ~ q → (p ∨ r)]} ∧ ~ r〉 → p 10 1 1 1 01 1 00 0 110 0 0 Przy takim podstawieniu symboli 0 i 1 w badanej formule nie występuje nigdzie sprzeczność. ale wtedy musimy najpierw zbudować odpowiednią formułę. że reguła jest (bądź nie jest) tautologią. Znowu mamy prawdziwą koniunkcję.

Sprawdzając czy wnioskowanie jest poprawne. trzy. Wnioskowanie może być logicznie poprawne – wtedy gdy między przesłankami a wnioskiem zachodzi stosunek wynikania. Wynikanie natomiast to związek mogący zachodzić pomiędzy przesłankami i wnioskiem.1.4. czy z jednego zdania wynika drugie zdanie jest po prostu sprawdzeniem poprawności wnioskowania mającego tylko jedną przesłankę.. Mówiąc jeszcze inaczej: sprawdzenie. czy z jednego zdania wynika logicznie drugie zdanie? Praktycznie niczym się nie różni. dwie. Czym różni się sprawdzenie poprawności wnioskowania. lub logicznie niepoprawne.. sześćdziesiąt itd. Czym wnioskowanie różni się od wynikania? Wnioskowanie to pewien proces myślowy zachodzący w głowie rozumującej osoby. a więc czy z jednego zdania wynika drugie zdanie. 69 . Gdy mamy wnioskowanie z tylko jedną przesłanką. czy wniosek z niej wynika.. lub przykładowo zapisany na papierze. Wnioskowania mogą mieć różną ilość przesłanek: jedną.. dziesięć. po prostu sprawdzamy... sprawdzamy czy wniosek wynika logicznie z przesłanek. gdy stosunek taki nie zachodzi. od sprawdzenia.7. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA.

Fałsz logiczny – (zdanie wewnętrznie sprzeczne) – zdanie. ~ q.SŁOWNICZEK. iż formułą danego rachunku logicznego nazywamy każde poprawnie zbudowane wyrażenie tego rachunku. bądź też jako alternatywa p ∨ (q → r). którego schematem jest tautologia. W języku naturalnym amfibolią jest na przykład zdanie: Oskarżony zakopał łup wraz z teściową. że reguła jest schematem całego wnioskowania. Oparte na takiej regule wnioskowanie jest logicznie poprawne (dedukcyjne). Schemat główny tego zdania wygląda następująco: (~ p ∨ q) → ~ r.: p. Np. p ∨ ~ (r → s). p ≡ ∨ q. Formułami klasycznego rachunku zdań są np. → (p ∧ q). Schemat główny zdania – jest to schemat zawierający wszystkie spójniki logiczne dające się wyodrębnić w zdaniu (najdłuższy możliwy schemat danego zdania). Np. Prawda logiczna – zdanie. tak jak formuła jest schematem pojedynczego zdania. Mówiąc „schemat zdania” rozumiemy przez to na ogół domyślnie schemat główny. którego schematem jest kontrtautologia. p ∨ q → r może być rozumiane jako implikacja (p ∨ q) → r. Formuła – według ścisłej definicji formuła jest to wyrażenie zawierające zmienne. natomiast nie są formułami tego rachunku wyrażenia: p ~ q. Na gruncie rachunku zdań amfiboliami są wyrażenia. Reguła – (reguła wnioskowania. reguła inferencji) ciąg formuł wśród których wyróżnione są przesłanki i wniosek. Kontrtautologia – formuła będąca schematem wyłącznie zdań fałszywych. formuła p → q (p – nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni. Możemy również powiedzieć. q – obleję sesję na uczelni. Reguła dedukcyjna – (reguła niezawodna) – reguła w której niemożliwe jest. natomiast wniosek schematem zdania fałszywego. Amfibolia – wyrażenie wieloznaczne. (p – zarobię wystarczająco dużo. r – pojadę na wakacje). dopuszczające kilka możliwości interpretacji. 70 . Można powiedzieć. q – nie pojadę na wakacje) nie jest jego schematem głównym. w przypadku zdania Jeżeli nie zarobię wystarczająco dużo lub obleję sesję na uczelni to nie pojadę na wakacje. (p ∧ q) ≡ ~ r. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. w których nie jest jednoznacznie określony spójnik główny.

Tautologia – formuła będąca schematem wyłącznie prawdziwych zdań. Innymi słowy. itd. Wnioskowanie – proces myślowy. która nie jest w stanie stać się schematem zdania fałszywego. niezależnie od tego... Wartość logiczna zdania – prawdziwość lub fałszywość zdania. natomiast w ~ [(p ∨ q) → r] negacja. Zdanie proste – zdanie w którym nie występuje żaden spójnik logiczny. Do stałych logicznych KRZ zaliczamy spójniki logiczne.. Spójnik logiczny – spójnikami logicznymi są wyrażenia nieprawda.Spójnik główny – spójnik niejako wiążący w całość całą formułę.. 71 . że.to. W każdej formule musi być taki spójnik i może być on tylko jeden.. W formule (p ∨ q) → r spójnikiem głównym jest implikacja. s. q. r. i. tautologia jest to formuła. w formule p ∨ (q → r) – alternatywa. lub. Zdanie – mówiąc „zdanie” rozumiemy przez to w logice „zdanie w sensie logicznym”.. podczas którego na podstawie uznania za prawdziwe pewnych zdań (przesłanek) dochodzimy do uznania kolejnego zdania (konkluzji). Stała logiczna – stałe logiczne wraz ze zmiennymi i znakami interpunkcyjnymi (nawiasami) składają się na język danego rachunku logicznego.wtedy i tylko wtedy w znaczeniu ściśle zdefiniowanym w tabelkach zerojedynkowych. za który można podstawić zdanie. Zdaniami w sensie logicznym są tylko zdania oznajmujące. W klasycznym rachunku zdań zmienne zdaniowe symbolizowane są na ogół przez litery p. jakie zdania podstawialibyśmy za obecne w niej zmienne. jeśli. Zmienna zdaniowa – symbol.

że logika jest sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem – rozumowanie w sposób oczywisty poprawne okazało się na gruncie logiki błędnym. WSTĘP. rozważmy następujące rozumowanie: Każdy jamnik jest psem. Aby się o tym przekonać. Ponieważ ani przesłanki. Prawda jest taka. ich schematami będą reprezentujące zdania proste pojedyncze zmienne zdaniowe. aby przesłanki były prawdziwe. jak się wydaje. Nie jest to jednak dobry wniosek.e przez greckiego filozofa Arystotelesa. że nie jest możliwe. aby zaszła sytuacja: 1 1 p. Ci. którzy choć w zarysach przypominają sobie pojęcie wynikania logicznego łatwo zauważą.Rozdział II SYLOGISTYKA. wynika z przesłanek. ani wniosek nie zawierają w sobie spójników logicznych. że jest to rozumowanie poprawne. że do analizy powyższego przykładu użyliśmy niewłaściwego narzędzia. że sylogistyka jest najstarszym systemem logicznym – opracowana została w IV w p. Na marginesie dodajmy. wygląda zatem następująco: p. q –––– r Reguła ta nie jest oczywiście dedukcyjna. a wniosek fałszywy. a więc wniosek. na której wnioskowanie to jest oparte. Zamiast rachunku zdań należało tu bowiem wykorzystać system nazywany sylogistyką (teorią sylogizmów) lub czasem rachunkiem nazw. gdyż nic nie stoi na przeszkodzie. Opisany w poprzednim rozdziale klasyczny rachunek zdań nie jest niestety narzędziem nadającym się do analizy wszelkich rozumowań. Nawet dla osoby nie znającej logiki powinno być oczywiste. 72 . Spróbujmy jednak zbadać powyższe rozumowanie na gruncie rachunku zdań. Reguła.n. q –––– r 0 Jaki morał wynika z powyższego przykładu? Ktoś mógłby powiedzieć. Każdy pies jest ssakiem. Zatem każdy jamnik jest ssakiem.

. są. że zwrot każde. że nazwami są takie wyrażenia jak pies. pilny student uniwersytetu. ssak. Podobnie jak to było w przypadku rachunku zdań... W tym miejscu konieczne jest małe wyjaśnienie odnośnie nazw. – „i”. niektóre.. jest.. nie jest...1. żadne. nie są.1. 2. ŁYK TEORII... nie są. że nazwa wcale nie musi składać się tylko z jednego rzeczownika – nazwami są również na przykład takie wyrażenia jak duży pies. czy też złodziej poszukiwany listem gończym w całym kraju. – litery„e”...... Sporządzanie schematów zdań polegać będzie na wyszukiwaniu tych zwrotów i zastępowaniu ich odpowiednimi symbolami.. poznanie teorii sylogizmów rozpoczniemy od nauki zapisywania schematów zdań.2.... że aby przy użyciu takich zwrotów powstały sensowne wyrażenia... sylogistyka nazywana jest rachunkiem nazw. są... na przykład każdy pies jest ssakiem.. niektóre. niektóre. w miejscach wykropkowanych znajdować się powinny nazwy. że elementami łączonymi przez stałe logiczne są tu nazwy... 73 . ale cztery następujące zwroty: każde.. oznaczany jest symbolem litery „a”. niektórzy politycy nie są złodziejami itp. Nikt nie ma wątpliwości. jest.. własności czy też procesy dziejące się w czasie. Trzeba jednak koniecznie zaznaczyć. niektóre. Przyjęło się. Na gruncie sylogistyki rolę stałych logicznych pełnią nie spójniki zdaniowe. – „o”. student. ..... SCHEMATY ZDAŃ.. żaden student nie jest analfabetą.1. żaden. Z tego właśnie powodu. czy złodziej. nie jest. Nazwy nie muszą też odnosić się jedynie do obiektów fizycznych – mogą one wskazywać również „byty” bardziej abstrakcyjne – na przykład uczucia. Łatwo zauważyć....

Dodatkowo zdania każde S jest P i niektóre S są P określamy jako zdania twierdzące. Ponieważ w sylogistyce mamy tylko cztery stałe logiczne. Zdanie niektóre S są P stwierdza tu tylko tyle. że istnieją obiekty S będące jednocześnie P.Nazwami są więc wyrażenia takie jak wielka miłość. egzamin z logiki. jakie przyjmują one w sylogistyce. Zbiór wszystkich desygnatów nazwy to zakres (lub inaczej: denotacja) nazwy. Zdania kategoryczne: schemat SaP SeP SiP SoP każde S jest P żadne S nie jest P niektóre S są P (istnieją S będące P) niektóre S nie są P (istnieją S nie będące P) Zdanie nazwa zdania zdanie ogólno-twierdzące zdanie ogólno-przeczące zdanie szczegółowo-twierdzące zdanie szczegółowo-przeczące Należy zwrócić uwagę na specjalne. Zdania tych czterech typów nazywamy zdaniami kategorycznymi. S e P – żadne S nie jest P. wyprawa w kosmos lub zapalenie wyrostka robaczkowego. oraz praedicatum – orzecznik. zdania typu niektóre S są P oraz niektóre S nie są P nazywamy zdaniami szczegółowymi – bo mówią one tylko o niektórych S. Problematyka nazw dokładniej zostanie omówiona w rozdziale IV. Zdania kategoryczne typu każde S jest P oraz żadne S nie jest P nazywamy zdaniami ogólnymi – ponieważ stwierdzają one pewien fakt dotyczących wszystkich obiektów objętych nazwą S. S i P – niektóre S są P (lub: istnieją S będące P). a każda z nich może łączyć tylko dwie nazwy. nieco inne od potocznego. żelazne zdrowie. Zmienne odpowiadające nazwom w schematach sylogistycznych przyjęło się oznaczać przy pomocy dużych liter S oraz P – symbole te pochodzą one od łacińskich nazw subiectum – podmiot. Zwroty niektóre oznaczają tu bowiem przynajmniej niektóre. strach przed sprawdzianem. nie mówiąc jednakże równocześnie (wbrew temu. w systemie tym istnieje możliwość napisania jedynie czterech rodzajów schematów: S a P – oznaczający zdanie każde S jest P. natomiast żadne S nie jest P oraz niektóre S nie są P zdaniami przeczącymi. oraz S o P – niektóre S nie są P (lub: istnieją S nie będące P). co się potocznie przyjmuje). Tak więc na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Oto tabelka systematyzująca powyższe wiadomości. a nie tylko niektóre. iż istnieją 74 . Obiekty wskazywane przez nazwy określamy mianem desygnatów danej nazwy. znaczenie zdań szczegółowych.

iż istnieją ludzie nie będący ptakami. Stwierdza ono bowiem niektóre psy są ssakami w znaczeniu. P – złodziej.też obiekty S nie będące P. PRAKTYKA: ZAPISYWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ.2. gdy za S podstawimy nazwę pies. a za P – ssak. nie przesądzając jednak. W związku z tym za prawdziwe należy uznać zdanie niektórzy ludzie nie są ptakami jako stwierdzające. jak się za chwilę okaże. pisanie schematów wydaje się niezwykle proste. Jest tak faktycznie. Zdania niektóre S są P nie należy więc rozumieć.1. Schemat tego zdania to: SoP S – polityk. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy politycy nie są złodziejami. Ponieważ w sylogistyce mamy do czynienia jedynie z czterema możliwymi typami zdań. że tylko niektóre S są P. Stwierdza ono że niektóre S nie są P. gdzie poszczególne zmienne oznaczają nazwy: S – szpak. 75 . Podobna sytuacja zachodzi w przypadku zdania szczegółowo-przeczącego. w znaczeniu że istnieją obiekty S nie będące jednocześnie P. P – ptak. Tak więc na przykład na gruncie sylogistyki za prawdziwe uznać należy zdanie S i P. że istnieją psy będące jednocześnie ssakami. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy szpak jest ptakiem. 2. czy są również obiekty S będące P. a nie że wśród wszystkich istniejących psów tylko część z nich jest ssakami. ale że istnieją pewne S (być może nawet wszystkie) będące P. Schemat tego zdania to oczywiście: S a P. choć. tu również kryć się mogą pewne utrudnienia.

S – student.Uwaga na błędy! Pisząc co oznaczają poszczególne zmienne nazwowe. jednakże w kontekście rozważanego zdania pełni on rolę skrótu wyrażenia człowiek pilny lub osoba pilna – i tak właśnie należy go potraktować. Tak więc ostateczne rozwiązanie zadania to: S i P. 76 . Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci są pilni. P – człowiek pilny. Czy to jest nazwa? Często problemem może być ustalenie nazwy odpowiadającej zmiennej S lub P.1. Teoria mówi.3. brzmią one na ogół trochę (lub nawet całkiem) inaczej – a to. Problem może pojawić się jednak. a więc np. natomiast P złodziej. iż w języku potocznym mało zdań ma formę dokładnie odpowiadającą któremuś ze schematów zdań kategorycznych. Ze względów stylistycznych. (lub w liczbie pojedynczej pilny) jest nazwą? Otóż sam przymiotnik pilny nazwą jeszcze nie jest. że są to w istocie zdania kategoryczne odkrywamy dopiero po pewnym namyśle i odpowiedniej zmianie ich formy (choć oczywiście nie treści). podajemy nazwy w liczbie pojedynczej. że mamy do czynienia ze zdaniem szczegółowo-twierdzącym. Wydaje się oczywiste. S oznacza nazwę polityk. gdy trzeba będzie określić. 2. każde [nazwa] jest [nazwa] czy też niektóre [nazwa] nie są [nazwa] itd. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Większość problemów mogących pojawić się przy pisaniu schematów zdań na gruncie sylogistyki wynika z faktu. co oznacza zmienna P. że P musi odpowiadać jakaś nazwa – czy jednak wyrażenie pilni. a więc np. a nie politycy. a nie złodzieje. a więc jego schemat powinien wyglądać S i P.

którego schemat mieliśmy napisać. tylko nieco inaczej sformułowane. Prawidłowa odpowiedź jest taka. Mamy tu oczywiście do czynienia ze zdaniem ogólno-przeczącym. a więc jego schemat powinien wyglądać S e P. Jest to błąd. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie można łatwo popełnić pomyłkę uznając za P zdanie przeczące: człowiek. który przeczytał wszystkie książki – a więc wyrażenie dokładnie odpowiadające treścią zdaniu z przykładu. który przeczytał wszystkie książki. P – człowiek. ponieważ przeczenie już zostało oddane przy pomocy stałej „e” oznaczającej żaden nie jest. kto choć trochę poznał Józefa. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy. Inną przychodzącą na myśl. Wtedy jednak również otrzymalibyśmy po podstawieniu nazw do schematu dość absurdalnie brzmiące wyrażenie – żaden uczony nie jest każdą książką lub coś podobnego.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Żaden uczony nie przeczytał wszystkich książek. który przeczytał wszystkie książki lub ewentualnie ktoś. Pierwszą narzucającą się możliwością jest uznanie za termin P wyrażenia przeczytanie wszystkich książek – jako nazwy pewnego procesu. możliwością jest uznanie za P nazwy książka lub każda książka. wiedział. że zmienna P oznacza w przypadku badanego zdania nazwę – człowiek. 77 . wyrażenie przeczytał wszystkie książki nazwą na pewno nie jest. kto przeczytał wszystkie książki. Po podstawieniu tego terminu do schematu S e P otrzymamy bowiem zdanie żaden uczony nie jest człowiekiem. choć również błędną. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SeP S – uczony. Podobnie jednak jak w poprzednim przykładzie trudność może tu sprawić określenie nazwy odpowiadającej zmiennej P – jak łatwo bowiem zauważyć. że nie można mu ufać. który nie przeczytał wszystkich książek. W takim jednak wypadku po podstawieniu tej nazwy do schematu S e P otrzymalibyśmy wyrażenie żaden uczony nie jest przeczytaniem wszystkich książek – co nie jest oczywiście zdaniem.

kto wiedział. Zmiennej P odpowiada nazwa – ktoś kto lubi zwierzęta (pamiętamy. choć nie stwierdza tego wprost. kto choć trochę poznał Józefa. to ludzie. a więc jego schemat będzie wyglądał: S a P. że S oznacza każdy. które można by za S podstawić – poza zwrotem o lubieniu zwierząt oraz wyrażeniem niektórzy. że nie można ufać Józefowi. że nie można ufać Józefowi. P – ktoś. kto lubi zwierzęta. również stałe logiczne występują czasem pod zmienioną postacią. że nie zostało już oddane przy pomocy stałej „o”). choć trochę poznał Józefa. Uwaga na błędy! W powyższym przykładzie błędem byłoby napisanie. Problem może tu jednak również sprawić określenie znaczenia zmiennej S. kto choć trochę poznał Józefa. Tak więc mamy ostateczne rozwiązanie: SaP S – ktoś. S w powyższym przykładzie oznacza nazwę – ktoś. 78 . kto wiedział. że owi niektórzy.Oczywiste jest. Tak więc nazwa S to po prostu człowiek. o których ono mówi. że P oznacza termin ktoś. Ostateczne rozwiązanie: SoP S – człowiek. iż mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym. które zostaje oddane przez stałą „o” w zdaniu niczego więcej już nie ma. Co jest jednak odpowiednikiem S? W badanym zdaniu nie widać żadnego wyrażenia. a więc o schemacie S o P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy nie lubią zwierząt. Jednakże treść zdania jasno wskazuje. Na pewno nie jest to Józef – co łatwo sprawdzić. Słowo każdy zostało już bowiem oddane w symbolu „a”. P – ktoś. Czy to jest stała logiczna? Nie tylko odpowiadające zmiennym S oraz P nazwy mogą przybierać różnorodne formy. Co jednak będą oznaczały zmienne S i P? Doświadczenie z poprzednich przykładów podpowiada. próbując podstawić tę nazwę do schematu każde S jest P. Jest to oczywiście zdanie szczegółowo-przeczące.

Tak więc schemat zdania wygląda następująco: 79 . jednakże oczywiste jest. a więc mamy do czynienia ze zdaniem ogólno-twierdzącym: SaP S – ktoś. że ktokolwiek to odpowiednik zwrotu wszyscy. P – ktoś. Że nie są to dobre odpowiedzi łatwo się przekonać wstawiając te terminy za S w schemacie S e P. Uwaga na błędy! Niektórzy mogą początkowo błędnie sądzić. Wprawdzie w powyższym zdaniu nie ma wyrażenia każdy. kto lubi. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Kto rano wstaje. jednakże zapewne każdy znający to powiedzenie uzna. e. myli się lub kłamie. że widział UFO. kto czegoś nie lubi. gdy inni go krytykują. i. ani niektóry (nawet w innej formie). żaden. o. P – ktoś. czy też każdy. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nikt nie lubi gdy inni go krytykują. Czy jest tam jakaś stała logiczna? Czasem wyrażenie odpowiadające którejś ze stałych logicznych może być w ogóle nieobecne (nie ma go nawet w innej formie). to odpowiednik zwrotu żaden: SeP S – człowiek. kto twierdzi. Wprawdzie w zdaniu tym nie występuje wprost żadne z wyrażeń odpowiadających stałym a. temu Pan Bóg daje. kto myli się lub kłamie. W tym wypadku nikt. jednakże można się go domyślić z treści zdania.Przykład: Napiszemy schemat zdania: Ktokolwiek twierdzi. że zmiennej S odpowiada nazwa nikt lub ktoś. że widział UFO. odnoszącym się domyślnie do wszystkich ludzi. że mamy do czynienia ze zdaniem ogólnym.

które stanowi negację któregoś ze zdań kategorycznych. co mówi. co mówią. P – osoba. ponieważ negację każdego ze zdań kategorycznych można oddać przy pomocy równoważnego mu innego zdania. Szczególne często negacja występuje przy zdaniach ogólnotwierdzących. Tak więc jego schemat zapisać można: SoP S – polityk. komu Pan Bóg daje. że mamy do czynienia z wyrażeniem. Wracając do naszego przykładu możemy zatem powiedzieć. że zdanie nieprawda. Teoretycznie więc jego schemat można by zapisać ~ (S a P) – i faktycznie czasami się tak robi. P – ktoś. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy polityk wierzy w to. że zdanie nie każdy polityk wierzy w to. Po chwili zastanowienia każdy przyzna. że każde S jest P mówi dokładnie to samo co niektóre S nie są P. Zdanie to stanowi negację zdania szczegółowo-twierdzącego (czyli ~ (S i P)). Co zrobić z negacją? Zdarza się czasem. która wierzy w to.SaP S – ktoś. że powyższe wyrażenie stanowi negację zdania S a P. Przy użyciu symboliki logicznej można by to zapisać ~ (S a P) ≡ S o P. kto rano wstaje. 80 . DO ZAPAMIĘTANIA: Oto jak można oddać negacje wszystkich zdań kategorycznych: ~ (S a P) ≡ S o P ~ (S e P) ≡ S i P ~ (S i P) ≡ S e P ~ (S o P) ≡ S a P Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie jest prawdą. można więc je oddać przy pomocy schematu: SeP S – uczony. już bez negacji. Na pierwszy rzut oka widać. P – osoba nieomylna. Nie są one zresztą konieczne. co mówi. Jednakże w tradycyjnie ujętej sylogistyce negacje nie występują. co mówi równoważne jest zdaniu niektórzy politycy nie wierzą w to. że niektórzy uczeni są nieomylni.

a co P? Gdybyśmy określili S jak złoto. otrzymalibyśmy zdanie stwierdzające. temu Pan Bóg daje można się domyślać. stwierdza. co B – nie mówią one bynajmniej. która nazwa odpowiada zmiennej S. Przykładowo wszystko okazało się słuszne. że wszystkie rzeczy. jest zły. Aby sprawę wyjaśnić zostawmy na chwilę negację i przyjrzyjmy się ogólnie zdaniom o formie wszystko A. co w życiu uczyniłem. że powyższe powiedzenie stanowi negację zdania o schemacie S a P. a odpowiadająca P – na początku. Podobnie jak w przypadku zdania kto rano wstaje. jednakże nazwa odpowiadająca zmiennej S została w nim umieszczona na końcu. że niektóre rodzaje złota nie świecą się. P – zły ptak. jaką w życiu zrobiłem.Gdzie S. jak by się to mogło wydawać na pierwszy rzut oka? W takim wypadku otrzymalibyśmy stwierdzenie. że każde A jest B. co własne gniazdo kala. Oczywiste wydaje się. jakie są słuszne. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie wszystko złoto. że S odpowiada nazwie zły ptak. iż każde złoto się świeci. że powiedzenie to ma charakter zdania ogólnego o schemacie S a P. a gdzie P? Czasem trudność przy pisaniu schematu sprawić może określenie. że to każde B jest A. co się świeci i podstawili je do schematu S o P (lub ~ (S a P) ). Jak widać nie jest to raczej to. o co chodzi w rozważanym przysłowiu. Czy jednak możemy uznać. a P – ptak kalający własne gniazdo. uczyniłem w swoim życiu. a P jako coś. co się świeci. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – ptak kalający własne gniazdo. a nie. 81 . okazała się słuszna. ale odwrotnie. a która P. lub też że nie jest prawdą. a więc ma ono formę S o P. że każda rzecz. Tak więc faktycznie mamy do czynienia ze zdaniem o schemacie S a P. że każdy zły ptak kala własne gniazdo. Co jednak jest tu terminem S. Tymczasem w znanym powiedzeniu chodzi raczej o coś przeciwnego – że to każdy ptak kalający własne gniazdo. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Zły to ptak.

. należy sobie wyobrazić. czyli niektóre rzeczy świecące się. iż wśród matek mamy tylko i wyłącznie kobiety. a nie tylko o niektórych). Co znaczy „tylko”? Jako zdania kategoryczne można potraktować również wyrażenia ze zwrotem tylko. nie są złotem. tylko właśnie każda matka jest kobietą..Tak więc zdanie nie wszystko złoto. Tak więc ostateczne rozwiązanie to: SaP S – matka. to każda matka jest kobietą. Tak więc nasuwa się schemat S a P. a więc ni mniej ni więcej. że tylko kobiety są matkami. że pierwsze z nich jest fałszywe. Intuicja podpowiada. P – złoto. abyśmy prawidłowo określili nazwy przyporządkowane zmiennym S oraz P. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. Wyrażenie równoważne zdaniu z naszego przykładu. Aby to dobrze zrozumieć.. że w powyższym przypadku mamy do czynienia ze zdaniem twierdzącym (nie ma w nim przeczenia) oraz ogólnym (stwierdza coś o wszystkich obiektach pewnego typu. że każda rzecz święcąca się jest złotem. są. Ostateczna odpowiedź to: SoP S – coś. 82 . choć na pierwszy rzut oka zwrot ten nie odpowiada żadnej z poznanych stałych logicznych. Jest to faktycznie właściwy schemat – ważne jest jednak. P – kobieta. a za P – matka otrzymalibyśmy zdanie każda kobieta jest matką. a drugie prawdziwe. Gdyby za S podstawić nazwę kobieta. Nie jest to na pewno zdanie równoważne stwierdzeniu tylko kobiety są matkami – widać to już na pierwszy rzut oka chociażby dlatego. co się świeci. co to oznacza.. co się świeci stwierdza coś w rodzaju nie jest prawdą.. Znaczy to po prostu.

Po chwili zastanowienia każdy powinien zobaczyć. iż wśród osób zarozumiałych są też inni ludzi oprócz artystów. a następnie zanegowaniu go zgodnie z zasadami opisanymi wyżej w punkcie co zrobić z negacją?. Schemat zdania tylko artyści są zarozumiali to S a P. Czy na gruncie sylogistyki da się napisać schemat każdego zdania? Nie. napisanie jego schematu jest niemożliwe. niektóre są i niektóre nie są (lub zwroty im równoważne). którym jest S o P. 2. Gdy zdanie nie zawiera takiego zwrotu.4. P = A.DO ZAPAMIĘTANIA: Zdania typu tylko A są B zawsze możemy przedstawić przy pomocy schematu S a P. P – artysta. Ponieważ ostatecznie musimy napisać schemat negacji tego stwierdzenia. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie tylko artyści są zarozumiali. Na gruncie sylogistyki można pisać tylko schematy zdań kategorycznych. Do powyższego rozwiązania dojść można na dwa sposoby. znajdujemy zdanie równoważne negacji S a P. co oznacza zdanie mówiące że nie tylko artyści są zarozumiali. 83 . gdzie S – osoba zarozumiała. żaden nie jest. a więc inaczej mówiąc – niektóre osoby zarozumiałe nie są artystami. gdzie S = B.1. a P – artysta. że opisuje ono fakt. Jeden polega na wyobrażeniu sobie. CZĘSTO ZADAWANIE PYTANIA. a więc zawierających zwroty: każdy jest. Schemat tego zdania to: SoP S – osoba zarozumiała. Drugi sposób na otrzymanie prawidłowego schematu rozważanego zdania polega na zbudowaniu najpierw schematu zdania tylko artyści są zarozumiali.

2. nazwę oznaczoną P – terminem większym. Przykładowy sylogizm może wyglądać następująco: Każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny. Sylogizm zawsze musi składać się z trzech zdań kategorycznych: dwóch przesłanek i wniosku. Schematy powyższych zdań. 2. Tak więc oprócz zmiennych S oraz P w schematach zdań składających się na sylogizm wykorzystać trzeba jeszcze trzeci symbol – zwykle jest to M. Zatem niektórzy wychowawcy nie są szczęśliwi. której nie ma w konkluzji. Jeżeli zachodzi potrzeba wykorzystania kolejnego symbolu na oznaczenie nowej nazwy (patrz niżej). 2. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW METODĄ DIAGRAMÓW VENNA. przyjmują następującą postać: PaM SoM ––––– SoP W sylogizmie ważne jest. ŁYK TEORII. choć takie rozwiązanie jest bardzo mocno ugruntowane w tradycji. Dlatego też oznaczenie nazw innymi symbolami choć nie jest błędem. sprawia wrażenie mało eleganckiego. Niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni. Tradycyjnie nazwę oznaczoną przez S nazywamy terminem mniejszym sylogizmu. Natomiast trzecia nazwa – ta. a która jest za to zawsze w obu przesłankach – oznaczana jest symbolem M. natomiast nazwę M – 84 . które nazwy oznaczymy jaką zmienną.1. aby symbole S oraz P zarezerwować dla nazw obecnych w konkluzji wnioskowania. zapisane w znanej z rachunku zdań formie reguły. Dodatkowym warunkiem. używana jest zwykle litera M.2. Przyjęte jest.Czy nazwy koniecznie musimy oznaczać zmiennymi S oraz P? Nie jest to konieczne. Co to jest sylogizm? Sylogizm. jaki musi spełniać każdy sylogizm jest ilość nazw obecnych w owych trzech zdaniach – zawsze są to trzy nazwy. to pewien ściśle określony rodzaj wnioskowania.

natomiast M – średni. kto skojarzy je z popularnymi i ogólnie znanymi oznaczeniami odzieży. Sprawdzanie poprawności sylogizmu. Sprawdzenie poprawności sylogizmu. Przesłanka każdy człowiek szczęśliwy jest tolerancyjny jest przesłanką większą. Sylogizm to rodzaj wnioskowania. gdy wniosek wynika logicznie z przesłanek. nazywana jest przesłanką mniejszą. gdy niezawodna jest reguła (czyli schemat całego wnioskowania). jeśli przesłanki są prawdziwe. na której wnioskowanie jest oparte. Jak pamiętamy z rachunku zdań wnioskowanie jest poprawne. że przesłanka. nazwa człowiek szczęśliwy termin większy. to prawdziwy musi być również i wniosek. natomiast niektórzy wychowawcy nie są tolerancyjni przesłanką mniejszą. zgodnie z którymi S oznacza rozmiar mały. Znajomość powyższej terminologii nie jest może najważniejsza dla rozwiązywania zadań z zakresów sylogizmów. gdy na mocy znaczenia stałych logicznych nie jest możliwa sytuacja. 85 .terminem średnim. natomiast ta. dobrze jest je znać. w przypadku niezawodnej reguły. która obok nazwy oznaczanej M zawiera również termin P. to zatem nic innego jak sprawdzenie poprawności wnioskowania. w której obok M występuje S. aby przesłanki były prawdziwe. ujmując to samo innymi słowy. lub. natomiast wniosek fałszywy. Kończąc rozważania na temat tradycyjnej terminologii dodajmy. natomiast człowiek tolerancyjny termin średni. a to z kolei ma miejsce. Zapamiętanie określeń poszczególnych terminów nie powinno zresztą sprawić trudności nikomu. nazywana jest przesłanką większą sylogizmu. Reguła jest niezawodna. W przykładzie z początku tego paragrafu nazwa wychowawca stanowi zatem termin mniejszy. ponieważ jednak jest to nazewnictwo stosowane w wielu podręcznikach logiki.

Na temat pozostałych obszarów diagramu zdanie S i P niczego nie mówi. że na pewno niczego tam nie ma. iż na pewno istnieją obiekty należące do zbioru S. a więc zakresy tych nazw. Oto. Przedstawimy obecnie najpopularniejszy sposób sprawdzania poprawności sylogizmów: metodę diagramów Venna. konieczna jest tu odmienna metoda. jak na diagramach Venna przedstawić można poszczególne zdania kategoryczne: S P + S iP Zdanie mówiące. że niektóre S są P stwierdza. Stąd znak „+” w części S znajdującej się poza zbiorem P. Ponieważ w teorii sylogizmów mamy stałe logiczne inne niż spójniki zdaniowe. że w danym obszarze na pewno coś się znajduje lub też. Odnośnie pozostałych obszarów diagramu zdanie S o P nie niesie żadnych informacji. a jednocześnie nie należące do P. S P + SoP Zdanie niektóre S nie są P informuje. Symbolizuje to znak „+” w tej części rysunku. Diagramy Venna. Znaki „+” oraz „–” w częściach tych kół informują. W diagramach Venna (nazywanych tak od nazwiska ich pomysłodawcy Johna Venna) koła symbolizują zbiory obiektów określanych przez poszczególne nazwy. dlatego nic do nich nie wpisujemy. 86 . iż muszą istnieć jakieś obiekty w części wspólnej S oraz P.Na gruncie rachunku zdań niezawodność reguł badaliśmy przy pomocy tabelek zerojedynkowych oddających znaczenie spójników logicznych.

Uwaga na marginesie. pomijając informacje. Nie ma w związku z tym żadnych obiektów S nie będących jednocześnie P – stąd minus w lewej części diagramu. będziemy wpisywali do diagramu tylko to. Zdanie to nie niesie jednak żadnej „pozytywnej” informacji. że zdanie typu S e P nie informuje o istnieniu jakichkolwiek obiektów będących desygnatami nazw S lub P (może ono mówić na przykład żaden krasnoludek nie jest jednorożcem) – dlatego też niczego nie wpisujemy w pozostałe obszary diagramu. Dlatego też do sprawdzania poprawności 87 . Zauważmy. Powyżej przedstawione zostały diagramy Venna dla dwóch terminów. co dane zdanie wprost stwierdza. W praktyce. Fakt ten uwidoczniony jest przez znak „–” w części wspólnej tych zbiorów. Obecnie jednak. przy rozwiązywaniu zadań związanych z sylogizmami.S P – SeP Zdanie żadne S nie są P stwierdza. że obiekty będące desygnatami danej nazwy na pewno istnieją. jakie mogą z niego dodatkowo wynikać przy pewnych założeniach. że jakiekolwiek S faktycznie istnieje – stwierdza jedynie. że cokolwiek możemy określić nazwą S. Dlatego też nie stawiamy znaku „+” w części środkowej. aby zbytnio nie zaciemniać obrazu. podpada również pod nazwę P. będziemy czasem korzystali z założenia. że nie istnieją żadne obiekty należące jednocześnie do zbiorów S i P. S P – SaP Zdanie każde S jest P informuje. Jednakże w każdym sylogizmie występują trzy nazwy. Diagramy dla trzech nazw. że jeżeli coś jest S (o ile w ogóle istnieje) to jest również P.

Pytajniki te informują. Ponieważ teraz obszary te składają się z dwóch części. że istnieją pewne obiekty w części wspólnej zbiorów S oraz P. natomiast w przypadku zdania S e P pusty musi pozostać obszar wspólny tych zbiorów. musimy postawić znaki „–” w obu tych kawałkach: S – – SaP P M S – – P SeP M Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku zdań szczegółowych. Rozpatrzmy najpierw zdanie S i P. Stwierdza ono.sylogizmów potrzebna jest umiejętność zaznaczania poszczególnych zdań kategorycznych na diagramach złożonych z trzech kół. Gdy mamy do czynienia ze zdaniem S a P to pusty musi być cały obszar zbioru S leżący poza P. Tutaj prostsza jest sprawa dla zdań ogólnych – ich rysunki stanowią zwykłe rozszerzenie diagramów sporządzanych dla dwóch nazw. a może w obydwu. W związku z tym. Na rysunku obrazującym zależności między trzema nazwami obszar ten składa się z dwóch części. o którym na razie nic nie wiemy. może w drugiej. że w danym obszarze na pewno jakieś elementy się znajdują. ale nie wiadomo w której jego części. Zdanie S i P nie informuje jednak. wpisując symbole „+” w odpowiednich częściach. należy opatrzyć je znakami zapytania. 88 . Zależy to od terminu M. w której z tych części coś się znajduje – może w jednej.

czy może obydwu. jak znajomość tabelek zero-jedynkowych była nieodzowna do badania prawidłowości wnioskowań na gruncie KRZ. 89 . DO ZAPAMIĘTANIA: Z powyższych rysunków warto zapamiętać następujące fakty. – Minusy są zawsze „pewne” (bez znaków zapytania) – wynika to z tego. drugim. – Zdania ogólne (S a P oraz S e P) dają nam zawsze minusy na diagramach. S +? +? SoP P M Znajomość przedstawionych wyżej sposobów zaznaczania zdań kategorycznych na diagramach konieczna jest do sprawdzania poprawności sylogizmów w takim samym stopniu. natomiast zdania szczegółowe (S i P oraz S o P) – plusy. Informuje nas ono. że na pewno istnieją jakieś elementy w części zbioru S znajdującej się poza zbiorem P. to pusta musi być każdy jego część. że gdy jakiś obszar ma być pusty. w którym fragmencie tego obszaru – w jednym. coś się znajduje. że w danym obszarze. że wiemy w której jego części. – Plusy są „niepewne” – gdy wiemy. ale nie określa.S +? +? P S iP M Z podobną sytuacją spotykamy się w przypadku zdania S o P. to nie oznacza to jeszcze.

czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość wniosku. W takich wypadkach plus ten będzie „pewny”. czyli sylogizm jest poprawny. w której przesłanki są prawdziwe. aby przesłanki były prawdziwe. Jeśli okaże się. a więc że wniosek wynika z przesłanek. że nikogo nie ma ani w kuchni. będzie to znak. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA.2. Sylogizm (jak każde wnioskowanie) jest bowiem wtedy poprawny. W takim przypadku zawsze możliwe jest stworzenie tak zwanego kontrprzykładu – diagramu ilustrującego sytuację. że danym mieszkaniu ktoś jest. a więc sylogizm nie jest logicznie poprawny. a wniosek fałszywy. Zdania będącego wnioskiem sylogizmu nie wpisujemy już jednak do diagramu. że nie jest możliwa sytuacja. w którym jego pomieszczeniu. że w jakimś mieszkaniu nikogo nie ma. W drugim kroku sprawdzamy. Jeśli natomiast wypełnienie diagramu według przesłanek nie da nam pewności co do prawdziwości wniosku. Obecnie możemy przystąpić do sprawdzania poprawności sylogizmów. Badanie poprawności sylogizmów przy pomocy diagramów Venna składa się z dwóch kroków. a wniosek fałszywy. gdy natomiast wiemy. aby był on prawdziwy. Musimy jedynie wyobrazić sobie. a następnie sprawdzić.2. w którym miejscu należy wpisać znak „+” wynikający z drugiego zdania. to nie znaczy to jeszcze. że wiemy. to wiemy na pewno. gdy jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. W pierwszym z nich wpisujemy do diagramu wszystkie informacje. informacje zawarte w jednym zdaniu będą nam często jednoznacznie wskazywać. jakie niosą ze sobą przesłanki.„Pewność” minusów i „niepewność” plusów na diagramach zilustrować można następującą analogią: gdy wiemy. 2. ani w pokoju („pewne” minusy w każdej części). że wniosek nie wynika z przesłanek (bo może być on fałszywy. 90 . czy nasz diagram spełnia te warunki. że prawdziwość konkluzji jest na wykonanym rysunku zagwarantowana. gdy będziemy rozwiązywać zadania związane z sylogizmami. co by w diagramie musiało się znajdować. W praktyce. będzie to oznaczało. przy badaniu sylogizmów musimy mieć w pamięci pojęcie wynikania logicznego. Oprócz umiejętności zaznaczania na diagramie poszczególnych typów zdań. Uwaga na marginesie. pomimo prawdziwości przesłanek).

M – pies. co mówią przesłanki. jeśli nie mamy pewności co do prawdziwości wniosku. który termin należy oznaczyć jaką zmienną: S – jamnik. o których informują przesłanki sylogizmu. że jeśli chcemy być w zgodzie z tradycją. oznacza to. że prawdziwe będzie zdanie stanowiące wniosek sylogizmu. na której opiera się badany sylogizm. Pamiętać musimy jedynie. – Jeżeli rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji. że sylogizm jest niepoprawny. jest następująca: SaM MaP ––––– SaP Teraz możemy narysować diagram i wpisać do niego to. Reguła. Napisanie schematów przesłanek i wniosku nie powinno sprawić nikomu najmniejszej trudności. P – ssak. że sylogizm jest poprawny. Tak więc zacząć możemy od określenia. Pierwsza przesłanka stwierdza. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu przedstawionego we wstępie do tego rozdziału: Każdy jamnik jest psem. – Rysujemy diagram składający się z trzech kół symbolizujących trzy nazwy występujące w sylogizmie. natomiast druga. że pusty musi być obszar zbioru M leżący poza P. Zatem każdy jamnik jest ssakiem. – Patrzymy na rysunek i sprawdzamy. oznacza to. czy wypełniony na podstawie przesłanek diagram gwarantuje nam. to wniosek naszego sylogizmu powinien mieć postać S P. Każdy pies jest ssakiem. Po wpisaniu w odpowiednie miejsca minusów otrzymujemy następujący diagram: 91 .DO ZAPAMIĘTANIA: W skrócie procedura sprawdzania poprawności sylogizmów będzie wyglądała następująco: – Piszemy schematy zdań wchodzących w skład sylogizmu. – Wpisujemy do diagramu plusy i minusy. że pusty musi być obszar zbioru S leżący poza M.

pusty musi być obszar zbioru S leżący poza zbiorem P. na których opiera się powyższy sylogizm to: SaM MoP ––––– SoP S – milioner. M – człowiek bogaty. że wniosek wynika z przesłanek (musi być prawdziwy. Schematy. Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. Poniższy przykłada ilustruje tę sytuację: Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. jeśli tylko prawdziwe są przesłanki). Na wypełnionym diagramie w obu częściach tego obszaru znajduję się minusy.S – – – – M P – Do diagramu tego nie wpisujemy tego. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. gwarantuje nam jego prawdziwość. że wniosek sylogizmu stwierdza. co mówi wniosek sylogizmu. iż w danym obszarze coś się musi znajdować. a więc aby była ona prawdziwa. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Czasami może zdarzyć się sytuacja. a jedynie patrzymy. 92 . a więc mamy stuprocentową gwarancję. Jest to znak. że jest on faktycznie pusty. czy wykonany na podstawie przesłanek rysunek.2. P – człowiek szczęśliwy. 2.3. a zatem badany sylogizm jest poprawny. Konkluzja naszego sylogizmu ma postać S a P. natomiast na diagramie w miejscu tym będzie znak „+?”.

Symbol ten wskazuje. P P 93 . Widać na nim. a więc stwierdza. Jak widać na rysunku w jednej części tego obszaru mamy znak „–” (na pewno więc nic tam nie ma). ale nie jest to pewne. Ponieważ w badanym przykładzie pewności takiej nie mamy. aby przesłanki były prawdziwe natomiast wniosek fałszywy. S – – – – + M Rysunek ten stanowi graficzny kontrprzykład do badanej reguły. że nie. że bez popadania w jakąkolwiek sprzeczność można wpisać do diagramu plusy i minusy w taki sposób. jakie niosą ze sobą przesłanki. Czy taki plus ze znakiem zapytania daje nam gwarancję. O niepoprawności powyższego sylogizmu przekonuje diagram wypełniony w następujący sposób. potrzebujemy stuprocentowej gwarancji prawdziwości konkluzji.Po wpisaniu do diagramu informacji. natomiast w drugiej „+?”. Natomiast do tego. że jakieś elementy mogą tam być. świadczy to o tym. W przypadku reguły niezawodnej takie wypełnienie diagramu nie było by możliwe. aby sylogizm uznać za poprawny. że coś się w badanym obszarze znajduje? Oczywiście. Wniosek sylogizmu ma postać S o P. czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. otrzymujemy następującą sytuację: S – – +? – +? M Teraz pozostaje nam sprawdzenie. że sylogizm jest niepoprawny. że coś powinno znajdować się w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P.

P – pies. nie precyzując jednak dokładnie. jamnik. Można oczywiście też budować kontrprzykłady z innymi nazwami. P oraz M nazwy w taki sposób. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. Przesłanki powiedzą wtedy. że nie pozostawi to żadnych wątpliwości. W powyższym przykładzie może być to np. że każdy jamnik jest ssakiem oraz niektóre ssaki nie są psami (prawda). S – kot.Kontrprzykład ukazujący zawodność reguły można też zbudować podstawiając do niej za zmienne S. W praktyce często sprawa sama się wyjaśnia i miejsce wpisania symbolu „+” staje się oczywiste i jednoznaczne. M – ssak. Kiedy znak „+” może być pewny? Zdania szczegółowe każą nam wpisywać do pewnego obszaru diagramu znaki „+”. Uwaga na marginesie: Do każdej zawodnej reguły na gruncie sylogistyki można zbudować kontrprzykład korzystając jedynie z nazw kot. pies. iż przesłanki są prawdziwe. 94 . ssak. W takim przypadku trzeba jednak wiedzieć. a wniosek fałszywy. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei.: S – jamnik. natomiast wniosek: niektóre jamniki nie są psami (fałsz). P – kot). iż czasem zajdzie potrzeba oznaczenia dwóch zmiennych tą samą nazwą (np. M – fanatyk jednej idei. Reguła na której oparty jest powyższy sylogizm jest następująca: PeM SiM ––––– SoP S – uczony. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami. P – mędrzec. w którą jego część.

W takim wypadku „+” wpisujemy oczywiście bez znaku zapytania – mamy bowiem pewność. że nie jest on pusty. a druga „–”. Teoretycznie obszar ten składa się z dwóch fragmentów. Na diagramie w obszarze tym (w jego dolnej części) znajduje się znak „+”. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość wniosku sylogizmu. jak należy postąpić w takim przypadku. Gdy jedna przesłanka mówi „+”. a więc mamy pewność. 95 . że musi być on w tym właśnie miejscu. Poniższy przykład pokazuje. Często zdarza się sytuacja. a zgodnie z drugą „–”. coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P.Pierwsza przesłanka stwierdza. a więc zdania S o P. że zgodnie z jedną przesłanką w jakieś miejsce należy wpisać znak „+”. że pusty musi obszar wspólny zbiorów P oraz M: S P – – – M Zgodnie z drugą przesłanką coś musi znajdować się we wspólnej części zbiorów S oraz M. Badany sylogizm jest zatem poprawny. Ponieważ jednak w jednym z nich mamy już wpisany znak „–” na wpisanie „+” pozostaje nam tylko jedno miejsce. S P – + – – M Obecnie musimy sprawdzić. Aby zdanie to było prawdziwe.

Ponieważ „–” wynikający z drugiej przesłanki jest „pewny”. diagram wygląda więc następująco: 96 . W takiej sytuacji należy zauważyć. że o obszarze wspólnym zbiorów S oraz M coś musi się znajdować. o których informowała pierwsza przesłanka jest tym „właściwym”. że pusty musi być obszar zbioru M leżąca poza P.Przykład: Sprawdzimy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. chociaż nie określa w której części tego obszaru (w jednej. a przesłanka S i M stwierdza. Reguła na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: SiM MaP ––––– SiP Pierwsza przesłanka stwierdza. drugiej. który z „niepewnych” plusów. że wcale nie jest konieczne. Po prostu informacje z drugiej przesłanki pokazały nam. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. Ponieważ „skasowaniu” uległ pierwszy z nich. Jednocześnie modyfikacji ulec musi drugi z „+” wpisany na mocy pierwszej przesłanki. Mamy więc: S P +? +? – M Druga przesłanka mówi. czy obydwu). Po wpisaniu informacji z obu przesłanek. że symbol „+” opatrzony jest znakiem zapytania. Jednakże w jednej części tego obszaru mamy już wpisany znak „+”. to drugi z plusów staje się „pewny” i należy zlikwidować stojący przy nim znak zapytania. aby tam był. jemu należy przyznać pierwszeństwo i wpisać go w sporny obszar. że coś musi się znajdować we wspólnym obszarze zbiorów S oraz M. co oznacza. Każdy nacjonalista jest ograniczony.

która daje nam „pewne” informacje (a więc zdania typu „a” bądź „e”.S P + – – – M Pozostaje nam teraz sprawdzić. czy taki rysunek gwarantuje prawdziwość konkluzji sylogizmu. a więc konkluzja ta jest prawdziwa. czy jest ono pierwsze. w których nie ma żadnego znaku. Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. że we wspólnym obszarze zbiorów S oraz P faktycznie coś się na pewno znajduje. najlepiej jest po prostu zaczynać wypełnianie diagramu od tej przesłanki. WARTO ZAPAMIĘTAĆ: Aby uniknąć kłopotliwego wymazywania symboli w diagramie i zastępowania ich innymi. czyli zdania S i P. że niczego w nim nie ma! Przy sprawdzaniu. Reguła. przedstawia się następująco: SiM MaP ––––– SaP 97 . W związku z tym badany sylogizm jest poprawny. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia. przy wpisywaniu przesłanki S i M mielibyśmy już tylko jedną możliwość wpisania znaku „+” Puste miejsce nie oznacza. czy drugie w sylogizmie. mogą powstać wątpliwości co do interpretacji miejsc. rozpoczynając od przesłanki M a P. czy wypełniony według przesłanek diagram gwarantuje prawdziwość konkluzji. na której oparty jest badany sylogizm. niezależnie. Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. Widać. Gdybyśmy tak postąpili w powyższym przykładzie.

że niczego tam być nie może. gdzie należy wpisać plus w części wspólnej S oraz M. a więc stwierdza. a jedynie. M – dobry fachowiec. że nie posiadamy żadnych informacji odnośnie tego obszaru. Gdy tak postąpimy. Na rysunku w jednej części tego obszaru mamy minus (a więc tam faktycznie na pewno niczego tam nie ma). natomiast w części drugiej nie znajdujemy żadnego znaku. że nic nie może się znajdować w obszarze zbioru S leżącym poza zbiorem P.S – wykładowca. P – ktoś. Graficzny kontrprzykład do reguły. W związku z tym sylogizm należy uznać za niepoprawny. co nakazuje nam pierwsza przesłanka. Tak więc wypełniony w ten sposób diagram nie gwarantuje nam wcale. że część zbioru S leżąca poza zbiorem P jest na pewno pusta. na której opiera się badany sylogizm wygląda następująco: S P + + – – – M 98 . nie oznacza jednak. Wypełnianie diagramu dobrze jest zacząć od wpisania informacji niesionych przez drugą przesłankę – a więc minusów w obszarze zbioru M leżącym poza zbiorem P. nie będziemy mieli wątpliwości. że w danej części nie wstawiliśmy żadnego symbolu. Diagram wygląda zatem następująco: S P + – – – M Czy tak wypełniony diagram gwarantuje nam prawdziwość konkluzji sylogizmu? Konkluzja ta ma postać S a P. To. kto dużo zarabia.

że wykorzystane w sylogizmie nazwy na pewno nie są puste? Oczywiście taki. obecny król polski itp. Nazwami pustymi są więc na przykład: jednorożec. Otrzymamy wtedy przesłanki: niektóre psy są jamnikami. Załóżmy na przykład. Jak dotąd nie powiedzieliśmy jeszcze o jednej ważnej sprawie związanej ze sprawdzaniem poprawności sylogizmów. że nic w nich nie ma.Inny kontrprzykład uzyskać można podstawiając za zmienne nazwy: S – pies. Każdy z tych obszarów składa się z czterech części. Otóż zawsze należy przyjąć milczące założenie. P – jamnik. to mówiąc najprościej taka. M – jamnik (pamiętamy. z których w trzech są znaki „–” świadczące o tym. człowiek o wzroście 3 m. że z całą pewnością coś musi się znajdować w czwartej części każdego z tych obszarów. Jaki można stąd wyciągnąć wniosek w połączeniu z faktem. czyli taka. że terminy oznaczane symbolami S. że na podstawie przesłanek sylogizmu otrzymaliśmy taki rysunek: S – – – – P – M Spójrzmy teraz na obszary odpowiadające zbiorom S oraz P. W sylogizmach takich nazw nie wolno nam stosować. która nie posiada ani jednego desygnatu. że za różne zmienne wolno podstawiać te same nazwy). P oraz M nie są tak zwanymi nazwami „pustymi”. Nazwy nie mogą być puste. Nazwa pusta. że nie istnieje ani jeden oznaczany przez nią obiekt. każdy jamnik jest jamnikiem (prawda) oraz wniosek: każdy pies jest jamnikiem (fałsz). a nawet powinniśmy wpisać znaki „+”: 99 . Fakt ten niesie ze sobą istotną konsekwencję jeśli chodzi o wypełnianie diagramów Venna. A zatem w części te możemy.

Reguła na której opiera się powyższy sylogizm wygląda następująco: PaM MaS ––––– SiP S – kręgowiec. powinniśmy jeszcze skorzystać z założenia o niepustości nazw użytych w sylogizmie. a konkretnie o niepustości nazwy P. Przykład: Zbadamy poprawność sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. M – ssak. P – pies. czy taki rysunek gwarantuje nam prawdziwość konkluzji. jednak czasami jest ono konieczne. Każdy ssak jest kręgowcem. Po wpisaniu do diagramu informacji z przesłanek mamy rysunek: S – – – P – M Zanim przystąpimy do sprawdzenia.S – – + – – P + – M Założenie o niepustości terminów nie jest wykorzystywane zbyt często. jakieś elementy muszą znajdować się w czwartej części tego zbioru: – 100 . Zatem niektóre kręgowce są psami. Ponieważ w trzech częściach zbioru skupiajacego obiekty określane przez P nic na pewno nie ma. aby właściwie ocenić poprawność sylogizmu.

Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Żaden ptak nie jest ssakiem. Sylogizm powyższy opiera się na następującej regule: MeP SiM ––––– SoP S – człowiek. Aby tę poprawność wykazać. M – ptak. Zatem niektórzy ludzie nie są ssakami. że coś znajduje się w części wspólnej zbiorów S oraz P. Czy ten sylogizm jest na pewno poprawny? Czasem wynik sprawdzenia poprawności sylogizmu może wydać się dość dziwny lub nawet ewidentnie sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem. że w obszarze tym znajduje się plus. Sylogizm ten jest zatem poprawny. Gdybyśmy tego nie uczynili. musieliśmy jednak skorzystać z założenia o niepustości terminu P. a więc wniosek ten jest na pewno prawdziwy. Niektórzy ludzie są ptakami. P – ssak.S – + – – P – M Konkluzja badanego sylogizmu stwierdza. wynik sprawdzania poprawności sylogizmu byłby nieprawidłowy. Na rysunku widzimy. Diagram wypełniony według przesłanek wygląda następująco: – 101 .

że jego wniosek wynika logicznie z przesłanek. że coś powinno się znajdować w części zbioru S leżącej poza P. które doprowadziło do jawnie fałszywego wniosku? Oto krótkie wyjaśnienie tego problemu. Niejako odwrotność poprzedniego przykładu stanowić może rozumowanie prowadzące do wniosku w sposób oczywisty prawdziwego. że badany sylogizm jest formalnie (logicznie) poprawny. Tak więc odpowiedź do powyższego zadania. Odpowiedź taka może jednak budzić pewne opory: jak można uznać za poprawne wnioskowanie. możemy uzupełnić dodając. diagram ten gwarantuje nam prawdziwość wniosku stwierdzającego. Został popełniony w nim błąd polegający na przyjęciu fałszywej przesłanki. Jednakże badane wnioskowanie nie jest tak całkiem bez zarzutu. czyli. Błąd taki nazywany jest błędem materialnym. 102 + M .S P – – Jak widać. iż jest on jednak niepoprawny materialnie. iż niektóre S nie są P. Tak więc sylogizm powyższy należy uznać za poprawny. Prawdziwość wniosku to jeszcze nie wszystko. jaka interesuje logików. co w konsekwencji doprowadziło do otrzymania fałszywego wniosku. Tak określona poprawność nazywana jest poprawnością formalną – i jest to ten rodzaj poprawności. Sylogizm powyższy jest poprawny pod tym względem. mówiącą.

Graficzny kontrprzykład stanowi następujący rysunek: S – – + – P – M 103 .Przykład: Zbadamy poprawność następującego sylogizmu: Każdy pies jest ssakiem. jest pewnego rodzaju zbiegiem okoliczności. Tak więc badany sylogizm jest niepoprawny. ponieważ pomimo prawdziwości przesłanek i wniosku. a nie zachodzących pomiędzy nimi związków logicznych. To. że wszystko są to zdania prawdziwe. Zatem niektóre psy mają czarną sierść. czyli tego. Sylogizm ten jest niepoprawny. Powyższy sylogizm na pierwszy rzut oka mógłby się wydać poprawny: zarówno przesłanki jak i wniosek są na pewno zdaniami prawdziwymi. Niektóre ssaki mają czarną sierść. wniosek nie wynika logicznie z przesłanek. Czy jednak wnioskowanie to jest na pewno prawidłowe? Reguła na której się ono opiera i wypełniony na jej podstawie diagram wyglądają następująco: SaM MiP ––––– SiP S – +? +? – P – M Powyższy rysunek nie gwarantuje prawdziwości wniosku. że w części wspólnej S oraz P coś się na pewno znajduje.

Kontrprzykład wykazujący zawodność powyższej reguły uzyskać można również podstawiając za zmienne następujące nazwy: S – jamnik. w jaki można badać poprawność sylogizmu.3. konieczne będzie wprowadzanie nowego pojęcia – mianowicie tak zwanego terminu rozłożonego w zdaniu kategorycznym. że ani jeden desygnat nazwy S nie jest desygnatem nazwy P. 2. należy go uznać za poprawny.2. P – pudel. a zatem to właśnie S jest w nim terminem rozłożonym. Obecnie przedstawimy metodę opartą na pięciu regułach jakie spełniać musi każdy prawidłowy sylogizm.1. jeżeli zdanie udziela nam informacji o całym zakresie jakieś nazwy (czyli o jej wszystkich desygnatach). Sprawdzenie poprawności sylogizmu będzie polegało na zbadaniu. SPRAWDZANIE POPRAWNOŚCI SYLOGIZMÓW PRZY POMOCY METODY 5 REGUŁ. Dobrze jest jednak zaczynać od przesłanki będącej zdaniem ogólnym („a” lub „e”). Zanim przedstawimy reguły poprawnego sylogizmu. ŁYK TEORII.4. 2. W zdaniu każde S jest P mowa jest o wszystkich S. Metoda diagramów Venna nie jest jedynym sposobem. M – pies. czy spełnia on wszystkie warunki sformułowane w owych regułach. Jeżeli tak. Czy kolejność wpisywania do diagramu przesłanek jest dowolna? Tak. jeśli nie spełnia on choć jednego warunku – świadczy to o jego niepoprawności. która daje nam „pewne” informacje odnośnie znaków „–” w diagramie. 2. to nazwa ta jest właśnie terminem rozłożonym w tym zdaniu. ponieważ ostatecznie i tak zawsze musimy wpisać wszystko co wiemy z obu przesłanek. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Zdanie żadne S nie jest P informuje nas. Otóż. ani też żaden desygnat P nie jest desygnatem S – a więc 104 .3.

w przeciwnym wypadku jest on poprawny. Przynajmniej jedna przesłanka musi być zdaniem twierdzącym. które są „niektórymi” P – w zdaniu tym żaden z terminów nie jest więc rozłożony. a więc rozłożony jest tu termin P. które zdania są ogólne (S a P oraz S e P). W skrócie: S a P – rozłożony termin S S e P – rozłożone obydwa terminy – S oraz P S i P – żaden termin nie jest rozłożony S o P – rozłożony termin P. DO ZAPAMIĘTANIA: A oto pięć reguł jakie musi spełniać poprawny sylogizm: 1. Termin średni musi być przynajmniej w jednej przesłance rozłożony.stwierdza fakt dotyczący całych zakresów obu tych nazw. a także to. 3. W zdaniu niektóre S są P mowa jest o tylko niektórych S. że niektórych desygnatów nazwy S nie ma w całym zakresie nazwy P. a które przeczące (S e P oraz S o P). to musi być i rozłożony w przesłance. Do sprawdzania sylogizmów metodą pięciu reguł trzeba też pamiętać. sylogizm należy odrzucić jako błędny. W zdaniu S e P rozłożone są zatem oba terminy. 2. Sprawdzenie poprawności sylogizmu według powyższych reguł jest bardzo proste: jeżeli choć jeden z wymienionych w nich warunków został złamany. Zdanie niektóre S nie są P stwierdza. a które szczegółowe (S i P oraz S o P). Jeśli obie przesłanki są zdaniami twierdzącymi. 4. to i wniosek musi być zdaniem przeczącym. Jeśli jakiś termin ma być rozłożony we wniosku. to i wniosek musi być twierdzący. Jeśli jedna z przesłanek jest zdaniem przeczącym. 5. 105 . które są twierdzące (S a P oraz S i P). że M nazywany jest terminem średnim sylogizmu.

złamanie czwartej reguły jest w przypadku powyższego sylogizmu niemożliwe. 5 warunek jest spełniony. co powinno nastąpić. ponieważ mówi on.3. 2 warunek jest spełniony.2. ponieważ termin M jest rozłożony w pierwszej przesłance. Zbadamy przy pomocy omawianej metody kilka sylogizmów sprawdzonych już poprzez diagramy Venna. Reguła na której opiera się ten sylogizm przedstawia się następująco: PeM SiM ––––– SoP 1 warunek jest spełniony. Jako że jedna przesłanka jest zdaniem przeczącym. Zatem niektórzy politycy są ograniczeni. Każdy nacjonalista jest ograniczony. a równocześnie jest on rozłożony w pierwszej przesłance. Przykład: Sprawdzimy poprawność sylogizmu badanego już wyżej przy pomocy diagramów Venna: Żaden mędrzec nie jest fanatykiem jednej idei. SiM MaP ––––– SiP 1 warunek jest spełniony – termin M jest rozłożony w drugiej przesłance. 106 . PRAKTYKA: ZASTOSOWANI METODY 5 REGUŁ. 2 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące. Niektórzy uczeni są fanatykami jednej idei. 4 warunek nie ma zastosowania do badanego sylogizmu. 3 warunek nie ma zastosowania do badanego przykładu. ponieważ druga przesłanka jest zdaniem twierdzącym. 3 warunek jest spełniony – pierwsza przesłanka i wniosek są zdaniami przeczącymi. sylogizm należy uznać za poprawny. Ponieważ żaden z warunków nie został złamany. a jedynie odpowiednią regułę. Zatem niektórzy uczeni nie są mędrcami.2. a więc nie mógł zostać złamany. Przykład: Zbadamy poprawność innego rozpatrywanego już sylogizmu: Niektórzy politycy są nacjonalistami. We wniosku rozłożony jest termin P. gdyby obie przesłanki były twierdzące. Nie będziemy przy tym przytaczać całej treści przesłanek i wniosku.

Zatem niektórzy milionerzy nie są szczęśliwi. Ponieważ jeden z warunków nie został spełniony. 107 . Przykład: Zbadamy poprawność kolejnego rozpatrywanego wcześniej sylogizmu: Niektórzy wykładowcy są dobrymi fachowcami. że pozostałe reguły nie zostały złamane. 2. że jest rozłożony we wniosku. SiM MaP ––––– SaP Warunki 1. Dla porządku tylko dodajmy. nie jest rozłożony w przesłance. że nie ma on bezpośredniego zastosowania). Każdy dobry fachowiec dużo zarabia. 5 warunek nie ma zastosowania. 3 i 4 są spełnione (przy czym warunek 3 dzięki temu. Przykład: Na koniec sprawdzimy poprawność sylogizmu: Każdy milioner jest bogaty. nie sprawdzając dalszych warunków. Niektórzy bogaci ludzie nie są szczęśliwi. ponieważ w badanym sylogizmie żaden termin nie jest rozłożony we wniosku.4 warunek jest spełniony – obie przesłanki są twierdzące i wniosek także. SaM MoP ––––– SoP W powyższym sylogizmie złamana została już pierwsza reguła – termin średni nie jest rozłożony w żadnej przesłance. Ponieważ żaden warunek nie został złamany. sylogizm należy uznać za niepoprawny. W związku z powyższym możemy już w tym momencie odrzucić sylogizm jako błędny. W powyższym sylogizmie złamana została jednakże piąta reguła – termin S pomimo tego. sylogizm jest poprawny. Zatem każdy wykładowca dużo zarabia.

jaka jest wartość logiczna pewnego zdania. ŁYK TEORII. na podstawie wartości innego zdania.4. na podstawie której wyciąga się pewną konkluzję. która zostanie podana przy odpowiedniej linii. Omawiane w poprzednich paragrafach sylogizmy to wnioskowania mające zawsze dwie przesłanki. że prawdziwe jest również zdanie SiP.2. Poprawność tego rodzaju wnioskowań badać można przy pomocy tak zwanego kwadratu logicznego (omówionego w niniejszym paragrafie) oraz innych praw logiki tradycyjnej (przedstawionych w paragrafie 2. Znajomość tych zależności pozwala stwierdzić. że prawdziwe jest zdanie SaP możemy z całkowitą pewnością stwierdzić. w których występuje tylko jedna przesłanka. żadne S nie jest P.5). Każda z tych zależności ma swoją nazwę. niektóre S są P oraz niektóre S nie są P) wykorzystuje się też czasem w tak zwanych wnioskowaniach bezpośrednich – rozumowaniach.4. Jednakże zdania kategoryczne (każde S jest P.1. Zależności w kwadracie logicznym przedstawiane są przy pomocy linii. KWADRAT LOGICZNY. Kwadrat logiczny wygląda następująco: SaP podporządkowanie przeciwieństwo SeP podporządkowanie sprzeczność SiP podprzeciwieństwo SoP 108 . 2. Przykładowo. wiedząc. Kwadrat logiczny pokazuje związki logiczne zachodzące pomiędzy zdaniami kategorycznymi. natomiast fałszywe SeP oraz SoP.

Aby prawa kwadratu logicznego miały sens. 2) SeP → SoP Na przykład. przeciwieństwo. wzór: SaP → ~ (SeP) (jeśli SaP to nieprawda. to prawdziwe jest też niektóre kury są ptakami (lub lepiej: istnieją kury będące ptakami). Zdanie niektóre S są P oznacza w tym rozumieniu istnieje (przynajmniej jedno) S będące P. postawiony przed danym zdaniem. gdy prawdziwe jest zdanie każda kura jest ptakiem. Natomiast niektóre S nie są P – istnieje (przynajmniej jedno) S nie będące P. że terminy S oraz P muszą mieć jakieś desygnaty. Gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. Oznacza to. Znak negacji w tych wzorach. gdy jedno jest prawdziwe. to prawdziwe jest też „dolne”. Polega ono na tym. Zależność ta polega na tym. Symbolicznie: 1) SaP → SiP. Symbolicznie: 3) SaP → ~ (SeP). dla wygody w dalszych rozważaniach. Czyli. Nie mogą być to wyrażenia typu: żonaty kawaler. że SeP) odczytamy – prawdziwość zdania SaP implikuje fałszywość SeP (jeśli SaP jest prawdziwe. które. że gdy prawdziwe jest zdanie „górne”. Przykładowo. to SeP jest fałszywe). podprzeciwieństwo i sprzeczność. to prawdziwe jest też niektóre krowy nie są ptakami (lub lepiej: istnieją krowy nie będący ptakami). Należy również nadmienić. że wymienione zdania nie mogą być zarazem prawdziwe. niebieski krasnoludek itp. Możemy też powiedzieć. 4) SeP → ~ (SaP) 109 . przedstawimy w postaci odpowiednich wzorów.Zależności kwadratu logicznego – podporządkowanie. będzie wskazywał. że zdanie to jest fałszywe. któremu jest podporządkowane. Podporządkowanie. ponumerujemy. Pionowe linie reprezentują to podporządkowanie. że zdanie „dolne” wynika ze zdania. należy pamiętać o specyficznym rozumieniu zdań SiP oraz SoP. że prawa kwadratu logicznego obowiązują jedynie dla nazw niepustych. to drugie musi być fałszywe. Przeciwieństwo. Pozioma linia na górze pomiędzy SaP oraz SeP to przeciwieństwo.

Symbolicznie: 5) ~ (SiP) → SoP 6) ~ (SoP) → SiP Przykładowo. mają one zawsze różną wartość logiczną. łączące zdanie SaP z SoP oraz SeP z SiP. Sprzeczność. reprezentują sprzeczność. W przypadku zdań przeciwnych możemy też powiedzieć. Przykładowo fałszywe jest zarówno zdanie każda krowa jest czarna oraz żadna krowa nie jest czarna. że zdania te się dopełniają. Zdania podprzeciwne mogą być jednak jednocześnie prawdziwe. to drugie fałszywe. Podprzeciwieństwo. a gdy jedno fałszywe. gdy prawdziwe jest żadna krowa nie jest ptakiem. gdy jedno jest fałszywe. Sprzeczność oznacza. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie niektóre żaby nie są płazami. łącząca zdania SiP oraz SoP. gdy fałszywe jest zdanie niektóre kanarki są niedźwiedziami. to prawdziwe musi być niektóre żaby są płazami (lub lepiej: istnieją żaby będące płazami). ani fałszywe. Pozioma linia na dole. Symbolicznie: 7) SaP → ~ (SoP) 8) ~ (SaP) → SoP 9) SoP → ~ (SaP) 10) ~ (SoP) → SaP 11) SeP → ~ (SiP) 12) ~ (SeP) → SiP 13) SiP → ~ (SeP) 110 . Zdania podprzeciwne nie mogą być zarazem fałszywe. to podprzeciwieństwo. przykładowo: niektórzy Polacy są katolikami i niektórzy Polacy nie są katolikami. że zdania te nie mogą być zarazem ani prawdziwe. gdy jedno prawdziwe. to prawdziwe jest niektóre kanarki nie są niedźwiedziami (lub lepiej: istnieją kanarki nie będące niedźwiedziami). że zdania te się wykluczają. to drugie prawdziwe. Zdania przeciwne mogą być jednak jednocześnie fałszywe. Mówiąc inaczej. to drugie musi być prawdziwe. Czyli. to fałszywe musi być każda krowa jest ptakiem. Natomiast. Linie skośne. W przypadku zdań podprzeciwnych możemy też powiedzieć.Na przykład gdy prawdziwe jest zdanie każda papuga jest ptakiem to fałszywe musi być żadna papuga nie jest ptakiem.

Poniższy rysunek może pomóc w zapamiętaniu wzorów kwadratu logicznego: 2. czyli SiP – niektóre strusie są ptakami (lub lepiej: istnieją strusie będące ptakami). czyli SoP – niektóre strusie nie są ptakami. to fałszywe musi być niektóre słonie nie są ssakami.4. a więc SeP – żaden struś nie jest ptakiem.2. w praktyce. w których występują te same terminy S oraz P. Wzór 7) stanowi. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych mających ten sam podmiot i orzecznik? Aby rozwiązać to zadanie. to prawdziwe musi być niektóre słonie nie żyją w Afryce (wzory 7 i 8). że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SeP. że na podstawie prawdziwości lub fałszywości podanego zdania kategorycznego. że prawdziwe musi być również zdania podporządkowane SaP. Wzór 3) stwierdza. Gdy natomiast fałszywe jest zdanie każdy słoń żyje w Afryce. PRAKTYKA: WYKORZYSTANIE KWADRATU LOGICZNEGO. musimy sprawdzić. jeśli prawdziwe jest zdanie każdy słoń jest ssakiem. 111 . poszukać wzorów rozpoczynających się od SaP. co wynika z prawdziwości zdania typu SaP. a więc. należy określić wartość logiczną pozostałych zdań. Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Każdy struś jest ptakiem.14) ~ (SiP) → SeP Przykładowo. Wzór 1) mówi. Podobne przykłady łatwo podać również w odniesieniu do pozostałych wzorów. że fałszywe musi być zdanie przeciwne do SaP. Zadania związane z kwadratem logicznym polegają zwykle na tym.

które jest jednak prawdziwe. czyli tych. Jednakże mamy kolejne dane: dowiedzieliśmy się przed chwilą. ponieważ są to zdania sprzeczne. Znajdujemy tylko jeden taki wzór – 8). co już wiemy. co wynika z fałszywości zdania SiP. co wynika z fałszywości zdania SaP. mają one różne wartości logiczne. Wzór 9) stwierdza to. że prawdziwe musi być zdanie sprzeczne z SiP. czy z tych faktów nie da się jeszcze czegoś wywnioskować. którzy nie dotrwali do końca imprezy). że na podstawie kwadratu logicznego nie jesteśmy zatem w stanie w żaden sposób określić wartości logicznej zdań SiP oraz SeP. Szukamy więc. tego z kwadratu logicznego się nie dowiemy. Musimy więc sprawdzić. czy może czegoś więcej dowiemy się na podstawie informacji o prawdziwości SoP. czyli SeP – żaden z gości nie dotrwał do końca imprezy. które zaczynają się od ~ (SaP). które mówią. czyli: niektórzy politycy są uczciwi oraz żaden polityk nie jest uczciwy. że. Natomiast wzory 4) i 9) dają nam nową informację: fałszywe jest zdanie SaP – każdy gość dotrwał do końca imprezy. co już wiemy – że prawdziwe jest SoP. Sprawdzimy wartość logiczną pozostałych zdań kategorycznych o tym samym podmiocie i orzeczniku. Więcej z fałszywości zdania SaP nie da się wywnioskować. Wzór 14) stwierdza natomiast. Nie mamy więcej wzorów zaczynających się od ~ (SiP). że prawdziwe są zdania SoP i SeP. a które fałszywe. Co można powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tymi samymi terminami S oraz P? Szukamy wzorów. czyli niektórzy politycy nie są uczciwi. A zatem możemy stwierdzić. że fałszywe jest SaP.Przykład: Fałszywe jest zdanie: Niektórzy goście dotrwali do końca imprezy. Przykład: Fałszywe jest zdanie: Każdy polityk jest uczciwy. Możemy co najwyżej stwierdzić. 112 . Zgodnie ze wzorem 5) widzimy. Szukamy wzorów. które mówią. Wzór 2) stwierdza coś. Widzimy więc. że prawdziwe musi być zdanie SoP – niektórzy goście nie dotrwali do końca imprezy (lub lepiej: istnieją goście. że prawdziwe jest zdanie SoP.

Możemy wtedy zawsze określić wartości wszystkich pozostałych zdań. Sprawdzimy. jesteśmy w stanie określić prawdziwość lub fałszywość przynajmniej jednego zdania o tym samym podmiocie i orzeczniku – zdanie sprzeczne z badanym zawsze będzie miało inną wartość. że fałszywe musi być zdanie sprzeczne z SoP. jeśli przez S oznaczymy nazwę człowiek. 2. to nie-człowiek zapiszemy S’. Najwięcej jesteśmy w stanie powiedzieć na podstawie informacji o prawdziwości zdań ogólnych. Znajdujemy tylko jeden wzór zaczynający się od SoP. Poniżej omówimy pozostałe. niewydra. nic nie możemy powiedzieć. itp. czyli SiP oraz SeP.1. co możemy powiedzieć na podstawie kwadratu logicznego o innych zdaniach kategorycznych z tym samym podmiotem i orzecznikiem.5.5. Nazwy te będziemy oznaczać przy pomocy znaku „prim”. czyli SaP i SeP oraz fałszywości szczegółowych SiP oraz SoP. W przedstawionych niżej prawach występować będą często tak zwane nazwy negatywne typu nie-student. DO ZAPAMIĘTANIA: Znając wartość logiczną jakiegokolwiek zdania kategorycznego. Zbiór desygnatów (denotację) 113 . Przykładowo. O pozostałych zdaniach. Zależności kwadratu logicznego nie są jedynymi prawami wnioskowania bezpośredniego. INNE PRAWA WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO. 2. że odwrotną wartość posiada zdanie sprzeczne z badanym zdaniem. czyli SaP – każdy złodziej jest politykiem. Najmniej możemy wywnioskować z prawdziwości zdań szczegółowych (SiP oraz SoP) oraz fałszywości zdań ogólnych (SaP i SeP) – jedynie to. nie-pies.Przykład: Prawdziwe jest zdanie: Niektórzy złodzieje nie są politykami. Wzór 9) stwierdza. ŁYK TEORII.

Na przykład. możemy na mocy konwersji wywnioskować. podobnie jak prawa kwadratu logicznego. to to samo. co po prostu ptak. jaki rodzaj zdania wtedy otrzymujemy. to denotacją S’ będzie zbiór wszystkich obiektów nie będących książkami. chomiki. a twierdzące – twierdzącym). Przy rozwiązywaniu niektórych zadań istotna będzie czasami znajomość oczywistego faktu. 114 . Czyli. książki. czyli takich. nie mogą być to też tak zwane nazwy uniwersalne – czyli obejmujące swym zakresem wszystkie przedmioty. Przykładowo nie-nie-ptak. przyjmując domyślnie takie. Konwersja polega na zmianie miejsc podmiotu i orzecznika zdania bez zmiany jego jakości (czyli zdanie przeczące ma zostać przeczącym. Dodatkowo. przykładowo. jeśli S to nazwa książka. jedynie dla nazw niepustych. 1) SeP → PeS 2) SiP → PiS 3) SaP → PiS Zdanie SoP nie podlega konwersji. dla jednej osoby nie-pies może oznaczać tylko zwierzęta nie będące psami (czyli bobry. ze zdania niektórzy ministrowie są przestępcami – niektórzy przestępcy są ministrami. foki itp. a ze zdania każdy kij ma dwa końce.nazwy S’ stanowić będzie zbiór dopełniający się ze zbiorem desygnatów S. o jakie znaczenie nam chodzi. że żaden struś nie jest krową. samochody. W naszych rozważaniach nie będziemy zwykle precyzować. natomiast dla kogoś innego wszystkie obiekty nie będące psami. iż dwa przeczenia się znoszą. Konwersja. a więc oprócz zwierząt również np. ze zdania żadna krowa nie jest strusiem. telefony itp. Poniższe wzory pokazują. dzięcioły. Zakres nazwy negatywnej można rozumieć na dwa sposoby.). Przykładowo. A zatem (S’)’ ≡ S Przedstawione poniżej prawa wnioskowania bezpośredniego obowiązują. które mając jakieś desygnaty. zdanie niektóre przedmioty mające dwa końce są kijami. które wydaje się bardziej właściwe w danym kontekście.

Obwersja polega na dodaniu negacji do orzecznika zdania z jednoczesną zmianą (tylko) jego jakości. ze zdania niektórzy posłowie są idiotami. zdanie każda mrówka jest nie-słoniem. ze zdania żaden wieloryb nie jest rybą wynika niektóre nie-ryby są wielorybami (k. 4) SaP → SeP’ 5) SeP → SaP’ 6) SiP → SoP’ 7) SoP → SiP’ Przykładowo. ze zdania każdy tygrys jest drapieżnikiem. a ze zdania niektórzy bogacze nie są skąpcami.) oraz niektóre nie-kangury nie są nie-torbaczami (k. zdanie niektórzy bogacze są nie-skąpcami. Tak więc ze zdania twierdzącego otrzymujemy przeczące. a z przeczącego twierdzące.). na mocy obwersji zdanie żaden tygrys nie jest nie-drapieżnikiem.Obwersja. Kontrapozycja częściowa: 8) SaP → P’eS 9) SeP → P’iS 10) SoP → P’iS Kontrapozycja zupełna: 11) SaP → P’aS’ 12) SeP → P’oS’ 13) SoP → P’oS’ Przykładowo. Kontrapozycja. cz. z. zdanie niektórzy posłowie nie są nie-idiotami. Mówimy o kontrapozycji częściowej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie tego drugiego) oraz zupełnej (zamiana miejscami podmiotu i orzecznika oraz zanegowanie obu). cz. ze zdania każdy śledź jest rybą wynika zdanie żadna nie-ryba nie jest śledziem (kontrapozycja częściowa) oraz każda nie-ryba jest nie-śledziem (kontrapozycja zupełna).). Kontrapozycji nie podlega zdanie SiP. 115 . a ze zdania niektóre torbacze nie są kangurami wynika niektóre nie-kangury są torbaczami (k. wynika. ze zdania żadna mrówka nie jest słoniem. z.) oraz niektóre nie-ryby nie są nie-wielorybami (k.

2. Ponieważ nasze zdanie ma postać SeP. możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Żaden faszysta nie jest demokratą (konwersja.5. obwersji. Niektórzy nie-demokraci nie są nie-faszystami (inwersja zupełna. Niektórzy nie-faszyści są demokratami (kontrapozycja częściowa. wzór 17). może być częściowa lub zupełna. Niektórzy nie-demokraci są faszystami (inwersja częściowa.) oraz niektóre nie-żółwie nie są nie-indykami. 116 . ze zdania: Żaden demokrata nie jest faszystą. Przykład: Zobaczymy. wzór 15). wzór 9). Prawa konwersji. na mocy poznanych praw. Natomiast ze zdania żaden indyk nie jest żółwiem. Inwersja częściowa: 14) SaP → S’oP 15) SeP → S’iP Inwersja zupełna: 16) SaP → S’iP’ 17) SeP → S’oP’ Przykładowo. wzór 12). ze zdania każda mysz jest gryzoniem wynika zdanie niektóre nie-myszy nie są gryzoniami (inwersja częściowa) oraz niektóre nie-myszy są nie-gryzoniami (inwersja zupełna). Inwersja. wzór 5). wzór 1). PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE PRAW WNIOSKOWANIA BEZPOŚREDNIEGO.2. wynika zdanie niektóre nie-indyki są żółwiami (i. Każdy demokrata jest nie-faszystą (obwersja. co wynika z danego zdania kategorycznego. cz. podobnie jak kontrapozycja. co wynika. kontrapozycji i inwersji wykorzystujemy do sprawdzania. Niektórzy nie-faszyści nie są nie-demokratami (kontrapozycja zupełna. Podlegają jej tylko zdania ogólne.Inwersja.

a więc: (S’)’ ≡ S. Żadna dobra kochanka nie jest kimś niedyskretnym (obwersja. ze zdania: Każda dobra kochanka jest dyskretna. że możemy z niego wyciągnąć następujące wnioski: Niektóre osoby dyskretne są dobrymi kochankami (konwersja. Niektóre nie-wróble nie są ptakami (12 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). wzór 3). Niektóre ptaki są wróblami (15 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). Wynikają z niego następujące zdania: Żaden wróbel nie jest nie-ptakiem (1). wzór 4). wzór 14). Nasze zdanie ma postać S’eP. występują nazwy negatywne. wzór 16). obwersji itd. Każda osoba niedyskretna jest niedobrą kochanką (kontrapozycja zupełna. Niektóre ptaki nie są nie-wróblami (17 po zastosowaniu prawa: (S’)’ ≡ S). W takich przypadkach. Żadna osoba nie będąca dyskretną nie jest dobrą kochanką (kontrapozycja częściowa. co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Żaden nie-ptak nie jest wróblem. Nasze zdanie ma postać SaP. Widzimy więc. przy dokonywaniu niektórych operacji należy pamiętać o prawie znoszenia się podwójnego przeczenia. Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami są niedyskretne (inwersja zupełna.Przykład: Sprawdzimy. Czasem już w zdaniu. wzór 8). wzór 11). Przykład: Sprawdzimy. Niektóre osoby nie będące dobrymi kochankami nie są dyskretne (inwersja częściowa. 117 . na mocy poznanych praw. które poddajemy konwersji. co wynika. Każdy nie-ptak jest nie-wróblem (5). Niektóre nie-wróble są nie-ptakami (9).

Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. Błąd materialny – błąd polegający na użyciu we wnioskowaniu przynajmniej jednej fałszywej przesłanki. Termin mniejszy sylogizmu – nazwa występująca jako podmiot we wniosku sylogizmu. SŁOWNICZEK. 118 . Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. Niektóre ptaki nie są kanarkami (6 po zastosowaniu prawa: (P)’ ≡ P). Na przykład centaur. Termin mniejszy oznacza się zwykle symbolem S. Nasze zdanie ma postać SiP’. że wniosek rozumowania nie wynika logicznie z przesłanek. Przesłanka mniejsza – przesłanka zawierająca termin mniejszy sylogizmu. Błąd formalny – błąd polegający na tym. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy. człowiek o wzroście 3 m. Nazwa pusta – nazwa nie posiadająca ani jednego desygnatu. Wynikają z niego następujące zdania: Niektóre nie-kanarki są ptakami (2). co na mocy poznanych praw wynika ze zdania: Niektóre ptaki są niekanarkami. żonaty kawaler itp.Przykład: Sprawdzimy. Przesłanka większa – przesłanka zawierająca termin większy sylogizmu. jednorożec.

w S e P zarówno S jak i P. niektóre S są P. Termin większy sylogizmu – nazwa występująca jako orzecznik sylogizmu. w S o P – jedynie P. Termin średni oznacza się zwykle symbolem M. 119 . W zdaniu S a P rozłożone jest S. za to obecna w obu jego przesłankach. Termin większy oznacza się zwykle symbolem P. Zdanie kategoryczne – zdanie mające jedną z następujących postaci (gdzie S i P reprezentują nazwy): każde S jest P. o której całym zakresie (wszystkich desygnatach) jest mowa w zdaniu kategorycznym. Termin średni sylogizmu – nazwa nie występująca we wniosku sylogizmu.Termin rozłożony – nazwa. W zdaniu S i P żaden termin nie jest rozłożony. niektóre S nie są P. żadne S nie jest P.

Rozdział III
KLASYCZNY RACHUNEK PREDYKATÓW.
Wstęp.
W niniejszym rozdziale omówiony zostanie kolejny system logiczny, który może służyć do analizy rozumowań – klasyczny rachunek predykatów (KRP), nazywany również klasycznym rachunkiem kwantyfikatorów (KRK). System ten, będąc bardziej złożonym od rachunku zdań czy sylogistyki, nadaje się do analizy takich rozumowań, wobec których tamte systemy są bezradne. Szerokie pole zastosowania rachunku predykatów okupione zostaje jednakże poważną wadą – system ten jest o wiele bardziej skomplikowany od dotychczas poznanych. Sprawne posługiwanie się nim wymaga znacznej wiedzy i uważane jest czasem za wyższy stopień wtajemniczenia logicznego. W obecnym rozdziale rachunek predykatów przedstawiony zostanie w postaci możliwie najprostszej, jednakże, nawet mimo tego, jego opanowanie będzie wymagało większego wysiłku, niż to było konieczne w przypadku poprzednich systemów. Zrozumienie rachunku predykatów wymaga w miarę sprawnego posługiwania się rachunkiem zdań. Przede wszystkim konieczna jest dobra znajomość spójników logicznych oraz tabelek zero-jedynkowych.

3.1. SCHEMATY ZDAŃ.
3.1.1. ŁYK TEORII. Poznawanie rachunku predykatów rozpoczniemy,

tradycyjnie, od tłumaczenia zdań języka naturalnego na język tego systemu. Schematy zdań na gruncie rachunku predykatów przypominać będą w pewnym stopniu schematy zapisywane w ramach rachunku zdań. Podobieństwo to wynika z obecności w języku rachunku predykatów spójników logicznych – negacji, koniunkcji, alternatywy, implikacji i równoważności. Znaczenia tych spójników oraz reprezentujące je symbole (~, ∧, ∨, →, ≡) są tu dokładnie takie same jak w rachunku zdań. W rachunku predykatów mamy jednak również nowe elementy – predykaty oraz kwantyfikatory. Do pisania schematów będziemy też wykorzystywali tak zwane zmienne indywiduowe, które będą oznaczały dowolne obiekty (indywidua). Predykaty pełnią w KRP rolę analogiczną do zmiennych zdaniowych w KRZ. To właśnie one, w połączeniu ze zmiennymi indywiduowymi, są tu najprostszymi wyrażeniami, z

120

których, za pomocą spójników, możemy budować dłuższe zdania. Predykaty symbolizować będziemy przy pomocy dużych liter, np.: P, Q, R, S itd., po których, w nawiasie, będą znajdowały się zmienne indywiduowe, reprezentowane przez małe litery x, y, z itd. Tak więc najprostszymi poprawnymi wyrażeniami na gruncie rachunku predykatów są takie zapisy jak np.: P(x), czy R(x,y). Pierwsze z nich odczytujemy jako P od x, a drugie jako R od x, y. Wyrażenia złożone otrzymujemy poprzez użycie spójników logicznych. Schemat P(x) ∧ ~ Q (x) odczytamy jako P od x i nieprawda, że Q od x. Natomiast R(x,y) → (P(x) ∨ P(y)) – jako
jeśli R od x,y to P od x lub P od y.

Predykaty są wyrażeniami opisującymi własności lub relacje. Własność to nic innego, jak pewna cecha posiadana przez jakiś obiekt. Własnością jest, na przykład, „bycie inteligentnym” (cecha jakiegoś człowieka), „bycie parzystą” (cecha liczby), „bycie smacznym”, „bycie drogim” itp. itd. Umówmy się, że predykat opisujący jaką cechę oznaczać będziemy zwykle, dla wygody, przy pomocy pierwszej litery tej cechy. I tak, na przykład, fakt, że jakiś obiekt posiada cechę bycia mężczyzną, oznaczymy M(x), bycia bogatym – B(x), bycia zarozumiałym – Z(x) itp. Gdy w jakimś złożonym wyrażeniu pojawią się dwie własności zaczynające się na tę samą literę, to oczywiście jedną z nich będziemy musieli oznaczyć inaczej. Relacje to pewne związki łączące kilka obiektów. Nas będą przede wszystkim interesowały tak zwane relacje dwuargumentowe, będące związkami występującymi pomiędzy dwoma obiektami. Relacją taką jest na przykład „lubienie” (jedna osoba lubi drugą osobę), „bycie wyższym” (ktoś lub coś jest wyższe od kogoś lub czegoś), „okradzenie” (ktoś okradł kogoś) itp. Predykaty oznaczające takie relacje będziemy zapisywali odpowiednio: L(x,y), W(x,y), O(x,y). Relacjami z większą ilością argumentów nie będziemy się zajmować. Dla porządku podajmy jednak przykłady relacji łączących trzy obiekty. Może być to na przykład „relacja znajdowania się pomiędzy” (P(x,y,z) – obiekt x znajduje się pomiędzy obiektem y a obiektem z), czy też relacja „zdradzania z kimś” (Z(x,y,z) – osoba x zdradza osobę y z osobą z).
Uwaga na marginesie.
Ściśle rzecz biorąc własności też są relacjami – tak zwanymi relacjami jednoargumentowymi. Jednakże, dla większej jasności, w dalszych rozważaniach termin „relacja” zarezerwujemy dla relacji dwuargumentowych, natomiast relacje jednoargumentowe będziemy nazywali „własnościami”.

Kwantyfikatory to wyrażenia określające ilość przedmiotów, o których jest mowa. Z kwantyfikatorami zetknęliśmy się już w sylogistyce, choć tam nie wspominaliśmy, że tak je właśnie nazywamy. W rachunku predykatów będziemy mieli do czynienia z dwoma kwantyfikatorami. Pierwszy z nich odpowiada wyrażeniu dla każdego i jest najczęściej oznaczany symbolem ∀. Kwantyfikator ten bywa nazywany „dużym kwantyfikatorem” lub „kwantyfikatorem ogólnym”. Drugi z kwantyfikatorów odpowiada wyrażeniu niektóre, w znaczeniu istnieje przynajmniej jedno takie. Kwantyfikator ten, oznaczany symbolem ∃, nazywany jest „małym kwantyfikatorem”, „kwantyfikatorem szczegółowym” lub „kwantyfikatorem egzystencjalnym”.

121

DO ZAPAMIĘTANIA:

Osoby znające język angielski mogą łatwo zapamiętać znaczenie kwantyfikatorów. Kwantyfikator ogólny to odwrócona litera „A” od angielskiego słowa All – czyli wszystkie, natomiast kwantyfikator szczegółowy, to odwrócone „E” od słowa Exists – istnieje. W schematach zdań, po kwantyfikatorach będą znajdowały się (bez nawiasów, a więc inaczej niż przy predykatach) symbole zmiennych, do których dany kwantyfikator się odnosi, na przykład ∀x oznacza dla każdego x, natomiast ∃y – istnieje takie y lub niektóre y Zapis taki jak ∃x P(x) – odczytamy jako istnieje takie x, że P(x) lub (mniej formalnie) istnieje x mające własność P, niektóre x mają własność P itp. Kwantyfikatory, inaczej niż predykaty, mogą występować obok siebie nie połączone żadnymi spójnikami. Zapis ∀x∃y R(x,y) odczytamy dla każdego x istnieje y, takie że R od x, y lub dla każdego x istnieje takie y, że x i y są w relacji R. Kwantyfikatory możemy poprzedzać spójnikiem negacji. Przykładowo, wyrażenie ~ ∃x P(x) odczytamy – nie istnieje takie x, że P od x (nie istnieje x mające własność P, żadne x nie ma własności P), natomiast ∃x ~∀y R(x,y) – istnieje x, takie że nie dla każdego y, R (x,y) (istnieje takie x, że nie dla każdego y, x jest do niego w relacji R, istnieje takie x, które nie do wszystkich y jest w relacji R).
DO ZAPAMIĘTANIA:

Przedstawmy w skrócie symbole konieczne przy pisaniu schematów zdań na gruncie rachunku predykatów Spójniki zdaniowe: ~, ∧, ∨, →, ≡ Zmienne indywiduowe: x, y, z... itd. Symbole predykatów: P, Q, R, S... itd. Symbole kwantyfikatorów:
∀ – oznaczający dla każdego (tak zwany „duży kwantyfikator” lub „kwantyfikator ogólny”) ∃ – oznaczający istnieje lub niektóre (tak zwany „mały kwantyfikator”, „kwantyfikator szczegółowy” lub „kwantyfikator egzystencjalny”)

Należy pamiętać, że predykaty występować będą zawsze razem z, ujętymi w nawiasach, zmiennymi np.: P(x) – zapis oznaczający, że x ma własność P,

122

R(x,y) – zapis oznaczający, że x i y są ze sobą w relacji R, Kwantyfikatory w praktyce występować będą razem ze zmiennymi nazwowymi, np.: ∀x, ∃y... itp. Przy pisaniu schematów będziemy w rachunku predykatów korzystali również z nawiasów, które, podobnie jak w rachunku zdań, pełnią pomocniczą role, pokazując co się z czym łączy i likwidując możliwe wieloznaczności. Do pisania schematów może przydać się jeszcze jedna istotna informacja. Dotyczy ona pojęcia tak zwanej zmiennej związanej przez kwantyfikator oraz zmiennej wolnej (niezwiązanej). Każdy kwantyfikator „wiąże” zmienną, która się przy nim znajduje – np. kwantyfikator ∃x wiąże zmienną x, a ∀y – zmienną y. Kwantyfikatory wiążą jednak nie wszystkie danego typu, ale tylko te, które znajdują się w ich zasięgu – czyli w nawiasie otwartym bezpośrednio po kwantyfikatorze lub, w przypadku braku nawiasu, w wyrażeniu najbliższym kwantyfikatorowi. Najłatwiej wyjaśnić to na przykładzie: w schemacie
∀x (P(x) → Q(x))

związane są zmienne x w całej formule, natomiast w schemacie

∀x P(x) → Q(x) jedynie zmienna znajdująca się przy predykacie P (zmienna przy Q jest w

takim razie zmienną wolną). W schemacie ∃x(P(x) ∧ Q(x,y)) → ∀z R(z,x) zmienna x jest związana przy predykacie P oraz Q, natomiast wolna przy R; zmienna y jest wolna (nie ma w ogóle wiążącego jej kwantyfikatora); zmienna z jest związana (przez kwantyfikator ∀) Pojęcie zmiennej wolnej i związanej będzie dla nas istotne, gdyż w prawidłowo zapisanych schematach zdań języka naturalnego nie mogą występować zmienne wolne (mówiąc inaczej wszystkie zmienne muszą być związane jakimś kwantyfikatorem). Z faktu tego wynika istotny wniosek – każdy schemat będzie musiał zaczynać się jakimś (przynajmniej jednym) kwantyfikatorem, który będzie wiązał występujące dalej zmienne. Żadna zmienna nie będzie mogła się pojawić, zanim nie wystąpi wiążący ją kwantyfikator. Jeśli w schemacie nie ma zmiennych wolnych, to można go zawsze tak odczytać, aby nie wypowiadać słów iks, igrek, zet itp., których przecież w zdaniach języka naturalnego nie używamy. Przykładowo, gdy przyjmiemy, że predykat F oznacza własność bycia filozofem, to schematy ∃x F(x) oraz ∀x F(x) możemy wprawdzie odczytać kolejno: istnieje x będący
filozofem, oraz dla każdego x, x jest filozofem, ale o wiele zgrabniej jest powiedzieć istnieją filozofowie (niektórzy są filozofami) oraz każdy jest filozofem. Zabieg „pozbycia” się

zmiennych nie jest możliwy, gdy są one wolne; schemat F(x) musimy odczytać: x jest

123

in. przynajmniej z punktu widzenia logiki. Następnie powinniśmy się zastanowić. w których występują jedynie własności. musimy sobie przede wszystkim uświadomić. tak aby otrzymać schemat danego zdania. 3. nie oznacza. Przystępując do budowania schematów zdań w ramach rachunku predykatów.2 PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ NA GRUNCIE KRP. że w schematach zdań języka naturalnego nie może być zmiennych wolnych. Rozpoczniemy od budowania bardzo prostych schematów zdań. które zawierają zmienne wolne) nie będące schematami żadnego zdania języka naturalnego. te. jak i politykami (posiadają obie te cechy jednocześnie).1. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy złodzieje są politykami. Zdanie zaczyna się od zwrotu niektórzy. jakie kwantyfikatory będą nam w schemacie potrzebne. a więc od tego symbolu powinien rozpocząć się nasz schemat. Nasze zdanie stwierdza. W zdaniu tym jest mowa o dwóch własnościach – byciu złodziejem oraz byciu politykiem. Uwaga na marginesie. a jedynie tak zwaną „formą zdaniową”. Pisząc schemat zdania należy pamiętać. jakie w naszym zdaniu występują własności i/lub relacje i zastąpić je odpowiednimi symbolami predykatów. To ostatnie wyrażenie nie jest na pewno. że zmiennych takich w ogóle nie może być w formułach rachunku predykatów. najgłębiej wnikający w strukturę zdania. predykaty i kwantyfikatory. To. że ma to być zawsze tak zwany schemat główny. że istnieją obiekty. Ostatecznie musimy połączyć wszystko w całość przy pomocy spójników i nawiasów. będącego odpowiednikiem kwantyfikatora ∃. oznaczymy je odpowiednio literami Z i P. które są zarówno złodziejami. czyli możliwie najdłuższy. taki w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia spójniki.filozofem. zdaniem języka naturalnego. W rachunku predykatów mogą istnieć bowiem formuły (m. w związku z 124 .

) lub ∀x (. Jest to po prostu użyteczna obserwacja. to jest on ograniczony. aby pokazać.czym potrzebny nam będzie jeszcze spójnik koniunkcji. że jeśli ktoś jest rasistą. Czyli: ∀x (. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy rasista jest ograniczony.. stwierdza... tak jak w poprzednim przykładzie. W powyższym zdaniu mowa jest o dwóch własnościach – bycia rasistą i bycia ograniczonym. że kwantyfikator wiąże zmienną x znajdującą się zarówno przy predykacie Z. którego schemat mamy napisać.. 125 . czyli wyrażenie mówiące: każdy jest rasistą i jest ograniczony (każdy jest ograniczonym rasistą) – a więc na pewno nie zdanie. otrzymalibyśmy schemat ∀x (R(x) ∧ O(x)).) Powyższe stwierdzenia nie stanowią jednak w żadnym razie jakichkolwiek praw logicznych. Mamy tu też słowo każdy.. Każdy rasista jest ograniczony. Na ogół jest to implikacja lub ewentualnie alternatywa.. która sprawdza się w zdecydowanej większości (choć nie wszystkich!) przypadków.. Nasze zdanie.. Gdybyśmy jednak wstawili tu koniunkcję.. ∧ . ∨ . będące odpowiednikiem kwantyfikatora ogólnego.. Ostateczny schemat przedstawia się następująco: ∃x (Z(x) ∧ P(x)) Nawias w powyższym schemacie jest konieczny. a więc prawidłowy schemat powinien wyglądać: ∀x (R(x) → O(x)) WARTO ZAPAMIĘTAĆ. jak i przy P. → .. W schematach zdań języka naturalnego rzadko się zdarza. Pewnym problemem dla początkujących może być znalezienie odpowiedniego spójnika łączącego predykaty R oraz Q.) ∃x (. Koniunkcja występuje natomiast zwykle jako główny spójnik formuł wiązanych przez kwantyfikator ∃. aby w formule wiązanej przez kwantyfikator ∀ głównym spójnikiem była koniunkcja..

Jest też odpowiednik kwantyfikatora dla każdego. Czemu odpowiadać może słowo żaden w rozważanej wypowiedzi? Z jednej strony jest to „negatywny” sposób powiedzenia czegoś o wszystkich dziennikarzach – o każdym dziennikarzu zdanie stwierdza. który posiadałby cechę bycia obiektywnym. że nie istnieje taki dziennikarz. że są osoby posiadające własność bycia studentem i jednocześnie nie posiadające własności bycia pilnym. czy też ~ ∃x? Obie odpowiedzi na to pytanie są dobre! Otóż. że nie jest obiektywny. w przypadku powyższego zdania.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Nie każdy logik jest abstynentem. który z nich uznać należy za bardziej pierwotny. mówią one dokładnie to samo. jednak poprzedzony słowem nie. Kłopot sprawić może wybór odpowiedniego kwantyfikatora. Mamy więc: ~ ∀x (L(x) → A(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie są pilni. Dyskusje budzić może. oraz ~ ∃x (D(x) ∧ O(x)) Oba te schematy są logicznie równoważne. Jako spójnika łączącego predykaty należy użyć implikacji (wykorzystanie koniunkcji dałoby schemat zdania: Nie każdy jest logikiem i abstynentem). lepiej. A zatem: ∃x (S(x) ∧ ~ P(x)) Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Żaden dziennikarz nie jest obiektywny. Zdanie stwierdza. W powyższym zdaniu występują własności bycia logikiem oraz bycia abstynentem. w sposób bardziej 126 . iż zdanie stwierdza. W zdaniu mowa jest o własnościach bycia studentem i bycia pilnym. W powyższym zdaniu mamy na pewno do czynienia z własnością bycia dziennikarzem oraz bycia obiektywnym. napisać możemy dwa równie dobre schematy: ∀x (D(x) → ~ O(x)). Z innego punktu widzenia można jednak również powiedzieć. Czy schemat zacząć należy zatem wyrażeniem ∀x. Ta druga jest jednak zanegowana. Tak więc schemat powinien zacząć się od zwrotu: ~ ∀x.

że są one logicznie równoważne. to schemat rozpoczynamy od ∃. Na omówienie wszystkich tych możliwości i związanych z nimi niuansów nie starczyłoby tu miejsca – wspomniana zostanie tylko część z nich.naturalny. że zdanie typu żaden.3. a które nie. a więc jego schemat powinien zaczynać się od kwantyfikatora ∀. że w przypadku dłuższych zdań istnieje wiele możliwości zbudowania poprawnych schematów. nie jest. Inni dopuszczają jednak również drugi schemat.. nie wszyscy) logików nie uznałoby tego schematu za właściwy. Dopuszczalne są różne możliwości. tak jak w przypadku powyższego przykładu. Jeśli zdanie zaczyna się od zwrotu nie każdy. Przykładowo do schematu zdania w przykładzie Nie każdy logik jest abstynentem można utworzyć równoważny mu schemat: ∃x (L(x) ∧ ~ A(x)). jako w równym stopniu właściwy.. że schemat powinien w sposób najbardziej intuicyjny odzwierciedlać strukturę danego zdania. 3. oddający strukturę rozpatrywanego zdania. to trudno uznać. na podstawie tego. W wielu podobnych przypadkach nie ma zgody. że zdania Nie każdy logik jest abstynentem oraz Niektórzy logicy nie są abstynentami (literalne odczytanie drugiego schematu) są logicznie równoważne i wyrażają tę samą treść (opisują ten sam fakt). Wielu logików twierdzi. nie wykluczające innych poprawnych odpowiedzi. dwa schematy można uznać za równie dobre. Najlepiej kierować się wskazówką. Często zdarza się tak.. W tym jednak przypadku wielu (choć również. które schematy należy uznać za poprawne. szczególnie w zakresie stosowania nawiasów i ustawienia kwantyfikatorów.. jest zdaniem ogólnym (więcej na ten temat w rozdziale o sylogizmach). UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Uwaga na błędy! Nie zawsze. 127 . to schemat powinien zacząć się od ~ ∀. Obecnie zajmiemy się bardziej złożonymi schematami. Pomimo.1. jeśli zdanie zaczyna się od niektóre. Dlatego podane niżej rozwiązania należy traktować w niektórych przypadkach jako przykładowe. że są to te same zdania.

że dwa określenia (tak jak znany i muzyk w poprzednim przykładzie) odnoszące się do pewnego obiektu dają się rozłożyć na dwie osobne cechy. Jeśli chodzi o zastosowanie nawiasów w złożonych formułach. w jakiej umieszczone zostały człony koniunkcji. Zdanie stwierdza. Oczywiście w formule może znajdować się więcej predykatów niż jeden lub dwa. że głównym spójnikiem jest tu implikacja. to posiada też własność A. czyli cechy bycia muzykiem i bycia znanym. Wątpliwości może budzić. to w rachunku predykatów obowiązują wszystkie zasady znane z rachunku zdań. w którym znalazłoby się stwierdzenie. że nie każdy kto posiada dwie pierwsze. czyli. aby wyraźnie było widoczne. byciem znanym oraz byciem artystą. Tak więc równie dobry byłby schemat: ~ ∀x [(Z(x) ∧ M(x)) → A(x)] Uwaga na błędy! Nie zawsze jest tak. nie każdy x. że ktoś jest „dobrym rewolwerowcem”. to nie moglibyśmy rozbić tego określenia na cechy bycia dobrym i bycia rewolwerowcem. Koniunkcja. w jej rozumieniu przyjętym w logice. Przykładowo. Schemat będzie wyglądał zatem następująco: ~ ∀x [(M(x) ∧ Z(x)) → A(x)] W powyższym schemacie koniunkcja M(x) ∧ Z(x) znajduje się w nawiasie. Kolejność ta jest jednak całkowicie bez znaczenia. czy prawidłowa jest kolejność. gdyż wypaczyło by 128 . mówiąc bardziej formalnie. ma tę własność. że jej człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności i nie zmienia to w niczym sensu wyrażenia. gdybyśmy mieli do czynienia ze zdaniem. W zdaniu powyższym mamy do czynienia z trzema własnościami – byciem muzykiem. posiada również trzecią. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Nie każdy znany muzyk jest artystą. jeśli posiada własność M oraz Z.Więcej predykatów.

Z podobną trudnością spotkaliśmy się już przy pisaniu schematów na gruncie sylogistyki. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Wszystkie inteligentne kobiety mają powodzenie. ∀x[(K(x) ∧ I(x)) → P(x)] ∧ ∃x[(K(x) ∧ P(x)) ∧ ~ I(x)] Pamiętać należy. kiedy wymienione w zdaniu cechy można i należy rozłożyć. że każda matka jest kobietą. czy też trzeba tę własność traktować jako nierozkładalną całość. czy własność bycia „małym słoniem” możemy rozbić na dwie osobne własności – bycia słoniem i bycia małym. ale niektóre z kobiet mających powodzenie nie są inteligentne. oznacza. druga szczegółowym. Wymienione cechy tworzą całość – jej rozbicie zmieniłoby znaczenie jednej z nich – bycia dobrym. Co znaczy „tylko”? Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko kobiety są matkami. Jeśli jednak napisalibyśmy schemat: ∀x (K(x) → M(x)) to otrzymalibyśmy fałszywe zdanie Każda kobieta jest matką. W zdaniu powyższym widzimy trzy własności: bycia kobietą. Nie istnieje żadna metoda pozwalająca jednoznacznie stwierdzić. Być może niektórzy pamiętają.to sens zdania. Trudno na przykład ustalić. Nasze zdanie stwierdza natomiast coś odwrotnego: to. Więcej kwantyfikatorów. Zdanie to składa się jednak z dwóch części połączonych słowem ale. W schemacie może oczywiście występować więcej niż jeden kwantyfikator. równie poprawne byłyby schematy. że. W zdaniu tym mamy oczywiście dwie własności: bycia matką i bycia kobietą. Zawsze będą istniały przypadki graniczne i dyskusyjne. Każda z tych części zaczyna się innym kwantyfikatorem – pierwsza ogólnym. a zatem zaczynające się od kwantyfikatora ogólnego – ∀. czyli odpowiednikiem koniunkcji. z uwagi na przemienność koniunkcji. że zdania typu Tylko S są P określiliśmy wtedy jako ogólnotwierdzące. a kiedy jest to niemożliwe. bycia osobą inteligentną i posiadania powodzenia. A zatem schemat powinien wyglądać: ∀x (M(x) → K(x)) 129 . że tylko kobiety są matkami. w których człony koniunkcji znalazłyby się w odwrotnej kolejności. Problem stanowić może określenie kwantyfikatora i układu własności w formule.

ale są również tacy. to zatem: ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ∃x (S(x) ∧ ~ U(x)). między innymi dlatego. Schematy zdań typu Tylko A są B rozpoczynamy od kwantyfikatora ogólnego a następnie piszemy implikację zamieniając kolejność A i B. Po nabraniu pewnej wprawy. Początkowo zapisywanie takich schematów może wydawać się niezmiernie skomplikowane. Więcej kłopotów sprawić mogą zdania w których obecne będą predykaty oznaczające relacje. Przerobienie kilku przykładów powinno jednak wiele wyjaśnić. lub ∃x (S(x) ∧ U(x)) ∧ ~ ∀x (S(x) → U(x)) Pojawiają się relacje. lecz jednocześnie nie wszyscy cechę tę posiadają. że nie ma na to jakiejś jednej. Dwa równoprawne schematy powyższego zdania. Czyli ∀x (B(x) → (A)). do rozwiązywania krzyżówek. Lub inaczej: istnieją studenci mający cechę U. Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Tylko niektórzy studenci uczą się systematycznie. którzy cechy takiej nie posiadają. Dotąd rozpatrywaliśmy bardzo proste zdania. 130 . Zwrot tylko niektórzy w powyższym zdaniu oznacza. zapisywanie schematów zdań w języku predykatów może stać się ciekawą rozrywką intelektualną.DO ZAPAMIĘTANIA. Co znaczy „tylko niektórzy”? Rozpatrywane powyżej zdania typu Tylko A są B należy koniecznie odróżnić od zdań Tylko niektóre A są B. sprawdzającej się zawsze metody. którzy posiadają cechę U (uczą się systematycznie). opisującymi własności. podobną np. że istnieją studenci. w których mieliśmy do czynienia jedynie z predykatami jednoargumentowymi.

Po predykacie musi nastąpić jakiś spójnik. który ma własność bycia studentem.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Każdy student przeczytał jakąś książkę. to spójnikiem tym będzie zapewne implikacja. czyli dla każdego x. po którym. Zgodnie z opisaną wcześniej nieformalną zasadą. Zdanie. Obok nich mamy tu jeszcze do czynienia z relacją. którego schemat piszemy. istnieje też inny „obiekt” (oznaczmy go y). Przystępując do pisania schematu powyższego zdania dobrze jest spróbować na początku wypowiedzieć je przy pomocy wyrażeń używanych w języku predykatów. predykatu będą L. zwrot odpowiadający kwantyfikatorowi szczegółowemu (niektóre). mówi. Zdanie to mogłoby wyglądać na przykład następująco: Istnieje pewien obiekt (oznaczmy go x). Mamy więc: ∀x S(x) →. jeśli jest on studentem (lub prościej dla każdego studenta). Zdanie zaczyna się od zwrotu odpowiadającego kwantyfikatorowi ogólnemu.y). że ów „każdy 131 . się w znajdowały dwie zmienne. W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem oraz bycia przedmiotem (oznaczymy je literami S i P). W rozpatrywanym zdaniu występuje również. który jest przedmiotem i pomiędzy tymi obiektami zachodzi relacja lubienia. Teraz powyższe zdanie możemy zapisać przy pomocy symboli: ∃x [S(x) ∧ ∃y (P(y) ∧ L(x. która zachodzi pomiędzy studentem i przedmiotem – relacją lubienia (x lubi y). a więc nasz schemat będziemy musieli zacząć od ∀x. Zdanie mówi o każdym obiekcie będącym studentem. Relację tę oznaczymy przy pomocy nawiasie. dwukrotnie.Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci lubią niektóre przedmioty. a więc ∀x S(x). W zdaniu powyższym jest mowa o dwóch własnościach – bycia studentem (S) i bycia książką (K) oraz o relacji przeczytania (P) zachodzącej pomiędzy studentem a książką. gdy zdanie rozpoczyna się kwantyfikatorem ogólnym. czyli L(x.

dzięki którym będziemy wiedzieli. Ponieważ w dalszej części zdania mowa jest o jakiejś książce. że każdy student przeczytał jakąś książkę. Oznaczymy je kolejno predykatami W. aby sprawdzić. czyli zachodzi jeszcze pomiędzy studentem i książką relacja P: ∀x S(x) → ∃y K(y) ∧ P(x. Gdybyśmy wstawili teraz predykat oznaczający relację przeczytania.y))] Po napisaniu schematu dobrze jest go sobie „odczytać”. o której nie wiemy. czy faktycznie oddaje on treść zdania. którą on przeczytał. Teraz musimy jedynie dodać. Nasz schemat mówi. Mówiąc proście: dla każdego studenta istnieje książką. że jest to książka.y). czyli dla każdego studenta istnieje jakaś książka. Nie możemy jednak na razie wstawić predykatu oznaczającego relację przeczytania – P(x. S i L. oprócz posiadania własności W. o naszym x możemy powiedzieć. co ważniejsze. Teraz musimy dopisać.y)). Mamy więc ∀x S(x) → ∃y. że kwantyfikatory wiążą wszystkie „swoje” zmienne. w prawidłowo napisanych schematach zdań języka naturalnego. Czyli. oraz z relacją lubienia. czyli ∃x W(x). Zdanie zaczyna się ewidentnie od kwantyfikatora szczegółowego ∃x. Oczywiście ten „istniejący x” to wykładowca.y). W powyższym zdaniu mamy do czynienia w własnościami bycia wykładowcą i bycia studentem.y) musimy najpierw umieścić w schemacie kwantyfikator wiążący zmienną y. które ma reprezentować. Aby było to widoczne. że ów wykładowca lubi wszystkich studentów. będzie to zapewne kwantyfikator szczegółowy. co miałaby oznaczać i która. otrzymalibyśmy ∀x (S(x) → P(x. że dla 132 . nie jest związana żadnym kwantyfikatorem (a jak powiedzieliśmy. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy wykładowcy lubią wszystkich studentów. jeśli jest on studentem. Należy jeszcze oczywiście pamiętać o nawiasach. czyli dla każdego studenta istnieje jakiś y. czyli dokładnie to. którą ten student przeczytał.student” przeczytał jakąś książkę. który jest książką i ten x (student) przeczytał y (książkę). istnieje jakiś y. żeby napisać czym jest ten y: ∀x S(x) → ∃y K(y) – dla każdego studenta istnieje y będący książką. po każdym kwantyfikatorze otwieramy nawias i zamykamy go na końcu schematu – dzięki temu wszystkie zmienne pozostaną związane: ∀x [S(x) → ∃y (K(y) ∧ P(x. że dla każdego x. Aby można było użyć predykatu P(x. zmienne wolne (nie związane) nie mogą występować). czyli każdy student przeczytał y. Teraz aż się prosi. gdyż występuje w nim zmienna y.

taki że posiada cechę W i jednocześnie pomiędzy x i y zachodzi relacja L.y) – x znokautował y). Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Pewien bokser znokautował siebie samego. to zatem: ∃x (B(x) ∧ Z(x. jak w jednym z pierwszych omawianych przykładów. jeśli ten y posiada własność S. W zdaniu powyższym jest mowa o relacji znokautowania (Z(x. że nie istnieje obiekt y. Pamiętamy oczywiście o nawiasach. że pewien obiekt posiadający własność bycia bokserem.y))] Czy można być w relacji do siebie samego? Pomimo że relacje (dwuczłonowe) z natury łączą dwa obiekty. Stwierdza ono jednakże. że ów obiekt posiadający cechę S nie lubi żadnego obiektu o cesze W. że obiekty te są w rzeczywistości jednym i tym samym. jest w tej relacji do siebie samego. to pomiędzy x i y nie zachodzi L. słowo żaden możemy oddać na dwa równoważne sobie sposoby. Podobnie. jakiś obiekt może być w pewnej relacji do siebie samego. że dla każdego obiektu.y))] ∃x [S(x) ∧ ∀y (W(y) → ~ L(x. Schemat zdania. Początek schematu będzie na pewno wyglądał ∃x S(x). ∃x [W(x) ∧ ∀y(S(y) → L(x. Można stwierdzić. jeśli ma on cechę W. Problem sprawić może ustalenie. to pomiędzy x i y zachodzi relacja lubienia.y))] Przykład: Zapiszemy schemat zdania: Niektórzy studenci nie lubią żadnego wykładowcy. W powyższym zdaniu występują predykaty takie same jak w poprzednim przykładzie. jak oddać w schemacie stwierdzenie. Można też powiedzieć. mówiąc inaczej. to może się zdarzyć. Dwa równoprawne schematy naszego zdania to: ∃x [S(x) ∧ ~ ∃y (W(y) ∧ L(x.x)) 133 .każdego obiektu y.

ale tylko i wyłącznie o ludzi.y))] ∃x [C(x) ∧ ∀y (G(y) → ~ R(x. Czasem faktycznie dopuszczalne jest napisanie takiego „skróconego” schematu. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Każdy kogoś kocha. W powyższym zdaniu. Relację czytania oznaczymy przez R.y))] 134 . która nie jest wprost wypowiedziana.y))] Przykład: Napiszemy schemat zdania: Są tacy. który też jest człowiekiem. Zdanie Każdy kogoś kocha należy traktować jako skrót zdania Każdy człowiek kocha jakiegoś człowieka. oddać można na dwa sposoby. która nie jest w zdaniu wprost wypowiedziana. że x kocha y. Mamy więc tu do czynienia z cechą bycia człowiekiem. ponieważ predykat C oznacza już bycie człowiekiem. że w zdaniu powyższym występuje jedynie relacja kochania. że żadna gazeta nie jest przez pewnych ludzi czytana. W takim wypadku schemat mógłby wyglądać: ∀x∃y K(x. i ten pierwszy kocha tego drugiego. istnieje obiekt y. jeśli obiekt ten jest człowiekiem.y) – dla każdego obiektu x. Na pierwszy rzut oka wydaje się. bycia gazetą.Czy jest tu jakaś własność? Czasem przy pisaniu schematu musimy uwzględnić własność. którzy nie czytają żadnych gazet. podobnie jak w poprzednim przykładzie. A zatem: ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. taki. mamy „ukrytą” cechę bycia człowiekiem. Druga cecha. Czy jednak w powyższym zdaniu faktycznie jest mowa o dowolnych obiektach x i y? Słowa każdy i kogoś wyraźnie wskazują. istnieje inny obiekt. Fakt. że nie chodzi tu o wszelkie możliwe do pomyślenia obiekty. W wersji bardziej pomocnej do przełożenia na język rachunku predykatów można powiedzieć: Dla każdego obiektu. A zatem dwa możliwe schematy tego zdania to: ∃x [C(x) ∧ ~ ∃y (G(y) ∧ R(x. nie ma w nim mowy natomiast o żadnej własności. jest już jednak wprost wypowiedziana.

że partia wspierana jest tylko przez frustratów. Przyjmujemy predykaty P. W zdaniu powyższym musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia partią.I znowu „tylko”. S i K oznaczające własności bycia podręcznikiem i studentem oraz relację korzystania z czegoś. które korzystają ze wszystkich studentów. że niektóre partie wspierane są przez wszystkich frustratów (każdy frustrat wspiera taką partię).y))]. Jak pamiętamy. Prawidłowy schemat to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(x. to otrzymalibyśmy schemat zdania mówiącego. a co y? Czasami musimy zwrócić baczną uwagę na właściwą kolejność zmiennych x i y przy predykacie oznaczającym relację. że to student korzysta z podręcznika..x). Jednakże trzeba uważać w jakiej kolejności nastąpią człony implikacji w formule związanej przez ten kwantyfikator.x))] 135 . ale to. gdy były w nich obecne jedynie własności. A więc właściwy schemat naszego zdania to: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(y.. Bardzo podobnie postępujemy pisząc schematy takich zdań. bycia frustratem oraz relację bycia wspieranym przez kogoś (x jest wspierany przez y). nie oznacza. z których korzystają wszyscy studenci. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Istnieją podręczniki.y))] nie jest jednak prawidłowy. to aby oddać prawidłowo fakt. Ponieważ własność bycia studentem przypisaliśmy zmiennej y. że istnieją podręczniki. że wspiera ją każdy frustrat. ten jest frustratem (jeśli ją wspiera to jest frustratem). Nie jest to więc dokładnie schemat naszego zdania. a nie na odwrót. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre partie wspierane są tylko przez frustratów. A zatem w schemacie musimy zamienić kolejność predykatów F i W.y) → F(y))] Co jest x. Schemat: ∃x [P(x) ∧ ∀y (S(y) → K(x. Zdaniami ze zwrotem tylko zajmowaliśmy się już. To. ponieważ po jego odczytaniu otrzymalibyśmy zdanie mówiące. Gdybyśmy napisali schemat następująco: ∃x [P(x) ∧ ∀y (F(y) → W(x. a bycia podręcznikiem. Schemat oczywiście rozpoczniemy od zwrotu: ∃x P(x). zwrot tylko możemy oddać przy pomocy kwantyfikatora ogólnego. musimy napisał K(y. że każdy kto ją wspiera. w których występują również relacje. zmiennej x.

jeśli jest przy zdrowych zmysłach. że nie ma nikogo. albo jako relację bycia lubianym – x jest lubiany przez y. w jakiej kolejności powinny znaleźć się zmienne x i y w relacji.W wielu przypadkach to. kto miałby cechę bycia przy zdrowych zmysłach i jednocześnie pozostawał w relacji kupowania do wymienionej wcześniej książki. Ten ostatni fakt możemy oddać na dwa sposoby. W schemacie powyższego zdania musimy użyć predykatów oznaczających własności bycia programem i bycia widzem oraz relację lubienia.x))] (L oznacza relację lubienia) ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(x. uzależnione jest od tego.y)) ∧ ~ ∃z (Z(z) ∧ R(z. W schematach może pojawić się większa ilość kwantyfikatorów i predykatów. Następna informacja. Zdanie zaczyna się stwierdzeniem. czyli istnieje coś. Dalej dowiadujemy się.y))]} 136 . których nikt przy zdrowych zmysłach nie kupuje. że każdy. drugi sposób. że istnieje ktoś. w jaki sposób określimy naszą relację. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektórzy filozofowie piszą niektóre książki. to powiedzenie. A zatem: ∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x. to stwierdzenie. W zależności od tej interpretacji prawidłowe byłyby schematy. kolejno: ∃x [P(x) ∧ ∀y (W(y) → L(y. to nie kupuje danej książki. co jest książką i ten filozof pozostaje do książki w relacji napisania. Relację tę jednak możemy zinterpretować albo jako relację lubienia – x lubi y. kto jest filozofem.y))] (L oznacza relację bycia lubianym) Dłuższe schematy. że ów filozof pisze książki. Przykład: Napiszemy schemat zdania: Niektóre programy lubią wszyscy widzowie.

na przykład. możliwie najgłębiej wnikający w strukturę zdania. gdy mamy na końcu napisać.1. a kiedy musimy cechę bycia takim obiektem w schemacie umieścić? Przykładowo.y))]} Przy tego rodzaju dłuższych schematach należy zwracać szczególną uwagę na nawiasy (pamiętamy. w którym obecne są wszystkie możliwe do wyodrębnienia predykaty i spójniki.y))].∃x {F(x) ∧ ∃y [(K(y) ∧ P(x.y)) ∧ ∀z (Z(z) → ~ R(z. to musimy sprawdzić. na przykład napisanie schematu zdania: „Nie każdy znany muzyk jest artystą” jako ~ ∀x (Z(x)) → A(x)) gdzie Z oznaczałby własność bycia znanym muzykiem? Nie jest to błąd w ścisłym tego słowa znaczeniu. aby wszystkie zmienne były związane prze kwantyfikatory) oraz o tym. powinniśmy uwzględnić w nich własność bycia człowiekiem i napisać ∀x [C(x) → ∃y (C(y) ∧ K(x. napisania obu wersji schematów. jednakże tworząc schemat. Kiedy możemy przyjąć domyślnie. jakimi zmiennymi wcześniej oznaczyliśmy obiekty mające wymienione własności. Jednakże faktem jest. a kiedy możemy przyjąć. kiedy pisząc schemat zdania „Każdy kogoś kocha”. że w pewnej relacji pozostaje ktoś przy zdrowych zmysłach oraz książka. 137 .y)? Na powyższe pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Rozwiązując tego typu przykłady najlepiej spytać wykładowcy. aby przy własnościach i relacjach umieszczać właściwe zmienne. Czy błędem byłoby zapisanie schematu zdania w którym nie wszystkie własności lub relacje byłyby potraktowane osobno. a kiedy nie. że nie zawsze do końca wiadomo.4. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. że zmienne reprezentują tylko ludzi i napisać: ∀x∃y K(x. 3. Niektórzy mogą wymagać. Przykładowo. że zmienne reprezentują jeden określony typ obiektów i nie podkreślać tego dodatkowo w schemacie. kiedy w zdaniu mamy do czynienia z dwiema osobnymi własnościami. jakie odpowiedzi uznaje on za poprawne. należy zwykle pisać tak zwany schemat główny.

mowa jest o pewnej określonej liczbie przedmiotów posiadających daną własność lub będących do czegoś w relacji.. Jak postępować w takich przypadkach pokażą przykłady poniżej. W związku z powyższym. Gdy wprowadzimy znak równości.. stwierdzającego nieidentyczność. ∃a lub ∀b. 138 . Nie wolno pisać np. że stałe nie mogą być wiązane przez kwantyfikatory. dotyczącej tautologii i reguł. W niektórych wypadkach wygodnie jest wzbogacić go o kilka dodatkowych elementów. dodamy dwa rodzaje elementów: tak zwane stałe indywiduowe. na przykład Tylko jeden student oblał egzamin. że obiekty są identyczne. gdy w zdaniu. może ten rozdział pominąć. Stałe wykorzystujemy w schematach. będziemy mogli również korzystać ze znaku „≠”.3. d.. c.) oznaczały dowolne obiekty. Jeśli komuś pisanie schematów z wykorzystaniem stałych oraz.b). gdy zdanie mówi o takich właśnie.z. Stanowić on będzie skrót wyrażenia nieprawda. obiektach.itd. Mikołaja Kopernika. a S reprezentuje relacje starszeństwa. Symbol identyczności przydaje się.2. wersji. czyli znany wszystkim z matematyki znak „=”. „b” – Wacka.b. którego schemat piszemy. Zasadniczą różnicę pomiędzy zmiennymi a stałymi stanowi to. oraz szczególny predykat oznaczający relację identyczności dwóch obiektów.1. gdzie „a” oznacza Zenka. najbardziej ubogiej.2. jednoznacznie określonych. w szczególności. tak stałe indywiduowe (a. czyli x ≠ y ≡ ~ (x = y) Tak jak zmienne indywiduowe (x. które będziemy oznaczać małymi literami: a. choć oczywiście mogą – gdy oprócz stałych.) oznaczają określone. Kubusia Puchatka. Jak dotąd omawialiśmy rachunek predykatów w podstawowej. konkretne obiekty. schematy. . Przykładowo zdanie Zenek jest starszy od Wacka możemy zapisać jako S (a. Stała może reprezentować np.. nie muszą rozpoczynać się od kwantyfikatora. Zenka. itp.c. które czasem mogą ułatwić zapisywanie schematów zdań.. Statuę Wolności. ŁYK TEORII.. w których występują stałe indywiduowe. w schemacie obecne są również zmienne. DODATEK: STAŁE INDYWIDUOWE I ZNAK „=” 3. Obecnie do słownika. a wykładowca nie wymaga od niego opanowania tej sztuki. b. znaku „=” wyda się zbyt zagmatwane.y. z którego składa się język rachunku predykatów. czy też Przynajmniej dwóch posłów przyłapano na oszustwie. Nie jest on konieczny do zrozumienia dalszej części.

3.2.2. PRAKTYKA: BUDOWANIE SCHEMATÓW ZDAŃ Z WYKORZYSTANIEM STAŁYCH INDYWIDUOWYCH I SYMBOLU IDENTYCZNOŚCI.

Rozpoczniemy od zapisywania schematów zdań, w których wykorzystamy stałe indywiduowe.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kocha Karolinę, ale Karolina nie kocha
Mieczysława.

Zdanie

powyższe

stwierdza,

że

pomiędzy

dwoma

konkretnymi

obiektami

(Mieczysławem i Karoliną) zachodzi relacja kochania w jedną stronę, natomiast nie zachodzi ona w drugą. Oznaczając Mieczysława przez „a”, a Karolinę przez „b”, otrzymujemy schemat: K(a,b) ∧ ~ K(b,a)

W schematach ze stałymi indywiduowymi mogą też pojawić się zmienne, a wraz z nimi kwantyfikatory.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Mieczysław kupił
sobie jakiś samochód.

Zdanie powyższe stwierdza, że istnieje pewna rzecz, mająca własność bycia samochodem i

Mieczysław (oznaczony za pomocą stałej „a”) pozostaje do tej rzeczy w relacji kupienia.
∃x (S(x) ∧ K(a,x))

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich bogatych mężczyzn. Powyższe zdanie stwierdza, że Karolina pozostaje w relacji lubienia do każdego, kto posiada dwie cechy – bycia mężczyzną i bycia bogatym. Mówiąc inaczej, jeśli ktoś posiada 139

wymienione własności, to Karolina pozostaje do niego w relacji lubienia. Oznaczając Karolinę przy pomocy stałej „a”, mamy schemat:
∀x [(M(x) ∧ B(x)) → L(a,x)]

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Karolina lubi wszystkich, którzy lubią Mieczysława. Zdanie to stwierdza, że Karolina (którą oznaczymy przez „a”) pozostaje w relacji lubienia do wszystkich, którzy pozostają w tej samej relacji do Mieczysława (oznaczonego przez „b”). Mówiąc inaczej – dla każdego obiektu, jeśli obiekt ten znajduje się w relacji L do „b”, to „a” znajduje się do niego w L. Przyjmując domyślnie, że obiektami, o których jest mowa, są ludzie, mamy schemat:
∀x (L(x,b) → L(a,x))

Gdybyśmy chcieli wyraźnie zaznaczyć w schemacie, że w zdaniu chodzi o ludzi, otrzymalibyśmy schemat:
∀x [(C(x) ∧ L(x,b)) → L(a,x)]

Teraz zajmiemy się schematami zdań, w których będziemy musieli wykorzystać symbol identyczności.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden student zdał. Powyższe zdanie możemy rozbić na dwie części. Po pierwsze, mówi ono, że istnieje ktoś kto jest studentem i zdał, a po drugie, że nie ma innej osoby, która by miała te własności. Schemat pierwszej części jest oczywisty: ∃x (S(x) ∧ Z(x)). Część drugą można oddać na dwa sposoby. Można stwierdzić, że nie istnieje taki obiekt y, który byłby różny od x i posiadał te same własności lub też, że każdy obiekt, który te własności posiada, to właśnie x. A zatem: ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠x] lub ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x] Tak więc ostatecznie schemat naszego zdania może przedstawiać się następująco:
∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ~ ∃y [(S(y) ∧ Z(y)) ∧ y ≠ x]} lub ∃x {(S(x) ∧ Z(x)) ∧ ∀y [(S(y) ∧ Z(y)) → y = x]}

140

Przykład:

Zapiszemy schemat zdania: Przynajmniej dwóch pasażerów było trzeźwych. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieją na pewno dwa różne obiekty, które posiadają dwie cechy jednocześnie – bycia pasażerem i bycia trzeźwym. Można zatem powiedzieć, że istnieje jeden obiekt mający wymienione cechy, istnieje też drugi mający te cechy, przy czym obiekty te nie są ze sobą identyczne. A zatem:
∃x {(P(x) ∧ T(x)) ∧ ∃y [(P(y) ∧ T(y)) ∧ x ≠ y]}

Uwaga na marginesie.

W powyższym schemacie jedyny spójnik, to koniunkcja, której człony możemy umieszczać w dowolnej kolejności. W związku z powyższym, dozwolone są inne warianty schematu; możemy z tego powodu również zrezygnować z niektórych nawiasów, zostawiając jedynie te, które wskazują na zasięg kwantyfikatorów. Na przykład:
∃x {P(x) ∧ T(x) ∧ ∃y [P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y]} Możemy również rozpocząć schemat dwoma kwantyfikatorami, po których, w jednym nawiasie umieścimy (w dowolnej kolejności) wszystkie człony koniunkcji: ∃x ∃y (P(x) ∧ T(x) ∧ P(y) ∧ T(y) ∧ x ≠ y) Tego typu uproszczenia można oczywiście stosować, ale lepiej tego nie robić jeśli nie ma się pewności, że jest to dozwolone.

Oczywiście stałe indywiduowe i symbol identyczności mogą występować jednocześnie w tym samym schemacie.

Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Nie tylko Zenek dotrwał do końca imprezy. Powyższe zdanie stwierdza, że po pierwsze, Zenek (którego oznaczymy przez „a”) posiada własność D (dotrwał do końca imprezy) i, po drugie jest jeszcze jakiś inny obiekt, różny od Zenka, który posiada wymienioną własność. A zatem otrzymujemy schemat: D(a) ∧ ∃x (D(x) ∧ x ≠ a)

141

Uwaga na błędy!

Często się zdarza, że ktoś, pisząc schemat powyższego zdania, zapomina o jego pierwszej części. Jednakże schemat: ∃x (D(x) ∧ x ≠ a) nie byłby prawidłowy. Byłby to schemat zdania mówiącego, że jakaś osoba różna od Zenka dotrwała do końca imprezy, bez zaznaczenia, że Zenek również wykazał się taką umiejętnością.
Przykład:

Napiszemy schemat zdania: Tylko jeden świadek rozpoznał „Marmoladę”. Oznaczmy przez Ś własność bycia świadkiem, przez R relacje rozpoznania, a przez stałą „a” obiekt zwany „Marmoladą”. Powyższe zdanie stwierdza, że istnieje pewien obiekt, mający własność Ś, który znajduje się w relacji R do obiektu a, i nie ma jednocześnie nikogo innego (czyli obiektu różnego od x) mającego Ś i będącego w R do „a”. A zatem:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ~ ∃y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) ∧ y ≠ x]}

Powyższe zdanie można również przedstawić:
∃x {(Ś(x) ∧ R(x,a)) ∧ ∀y [(Ś(y) ∧ R(y,a)) → y = x]}

3.3. TAUTOLOGIE I KONTRTAUTOLOGIE.
3.3.1. ŁYK TEORII. W rachunku zdań mieliśmy do czynienia z prostą metodą zero-jedynkową, która pozwalała na szybkie, w zasadzie mechaniczne, stwierdzenie, czy dany schemat jest tautologią bądź kontrtautologią. W przypadku rachunku predykatów, niestety, nie ma takiej metody. Wykazanie tautologiczności lub kontrtautologiczności formuły

wymaga dość zaawansowanych technik, wykraczających poza ramy niniejszego opracowania. O wiele prostsze jest zadanie odwrotne – udowadnianie, że dana formuła nie jest tautologią, lub nie jest kontrtautologią. I tylko tym – wykazywaniem, czym dany schemat nie jest, będziemy się dalej zajmować.

142

Na przykład podkreślone R będzie oznaczało konkretną relację w konkretnej strukturze. Tak więc możemy powiedzieć. P(x) ≡ x jest studentem〉. o których była mowa wyżej. U2 oraz U3 stanowią modele. natomiast U1 i U4 – kontrmodele. w których możemy rozpatrywać formułę ∃x P(x). P(x) ≡ x ma 200 lat〉 Inne struktury. że prawdziwość formuły rachunku predykatów zależy od struktury. możemy zapisać następująco: U1 = 〈U = zbiór ludzi. W U3 nasza formuła reprezentować będzie zdanie prawdziwe. jaką własność podstawimy za predykat P. stanowiącą odpowiednik abstrakcyjnie pojętego predykatu R w formule. na przykład. P(x) ≡ x jest studentem〉 U4 = 〈U = zbiór drzew. to na przykład: U3 = 〈U = zbiór ludzi. Elementy struktury umieszczać będziemy w nawiasach 〈 〉. to otrzymamy zdanie fałszywe – żaden człowiek nie ma bowiem dwustu lat. natomiast strukturę. Strukturę. jednakże podkreślonych. przede wszystkim od tego. Podstawmy zatem za P własność bycia w wieku 200 lat (P(x) – x ma 200 lat). Przykładowo struktury. Prawdziwość naszej formuły zależy zatem od dziedziny. będziemy mieli do czynienia ze zdaniem prawdziwym – oczywiście istnieją drzewa mające dwieście lat. Układ złożony ze zbioru stanowiącego uniwersum (oznaczanego zwykle literą U) oraz dowolnej ilości własności i relacji będziemy określać mianem struktury. tak zwanego uniwersum. Strukturę oznaczać będziemy przy pomocy podkreślonej litery U. 143 . A zatem możemy powiedzieć. w którym ją umieścimy. Jeśli nasze rozważania ograniczymy do świata ludzi. odpowiadające obecnym w formułach KRP predykatom będziemy oznaczać przy pomocy takich samych liter jak predykaty. oraz od interpretacji predykatu w tym świecie. w której formułę tę będziemy rozpatrywać. P(x) ≡ x ma 200 lat〉 U2 = 〈U = zbiór drzew. Czy jest to schemat zdania prawdziwego czy fałszywego? To oczywiście zależy. nazywamy modelem tej formuły.Zanim przejdziemy do tautologii i kontrtautologii musimy uświadomić sobie od czego zależy prawdziwość formuły rachunku predykatów. że dla formuły ∃x P(x). do świata drzew. Obecne w strukturze własności i relacje. w której jest fałszywa – kontrmodelem. w której formuła rachunku predykatów jest prawdziwa. Jeśli jednak schemat odniesiemy. natomiast w U4 – fałszywe. Rozpatrzmy bardzo prosty schemat: ∃x P(x).

a więc strukturę. Jak pamiętamy z rachunku zdań. tautologia nie ma kontrmodelu. w jakiej formułę interpretujemy. Najpierw zbudujemy kontrmodel formuły. który ma własność P. W ten sposób wykażemy. Jest to formuła fałszywa w każdej strukturze Mówiąc inaczej. Skoro w rachunku predykatów prawdziwość formuły zależy od struktury. że formuła tautologią nie jest.3. w której formuła będąca kontrtautologią byłaby prawdziwa. Aby zbudować kontrmodel. Aby zbudować odpowiednią strukturę. musimy więc dobrać własności P i Q w taki sposób. wystarczy wskazać strukturę. która jest zawsze prawdziwa. która jest prawdziwa w każdej strukturze. w której jest ona fałszywa (zbudować kontrmodel dla tej formuły). Weźmy przykładowo zbiór ludzi jako uniwersum i własność bycia kobietą jako odpowiednik predykatu P oraz bycia matką jako odpowiednik Q. w której jest ona fałszywa.Przejdźmy teraz do zdefiniowania pojęcia tautologii w rachunku predykatów. ŻE FORMUŁA NIE JEST TAUTOLOGIĄ LUB KONTRTAUTOLOGIĄ. że nie jest ona tautologią. nie istnieje struktura. Patrząc na to samo z drugiej strony możemy powiedzieć również. P(x) ≡ x jest kobietą. aby w jakimś zbiorze nie było to prawdą. teoretycznie jest bardzo proste. Podobnie określić możemy kontratutologię. to aby udowodnić. Mówiąc krótko. co mówi nasza formuła. metody Przykład: Wykażemy. kontrtautologia nie ma modelu. trzeba pokazać strukturę. sprawdzającej się zawsze. możemy powiedzieć. że formuła nie jest kontrtautologią. Wykazanie. że każdy obiekt. że dana formuła nie jest tautologią. że formuła ∀x (P(x) → Q(x)) nie jest tautologią ani kontrtatologią. aby wykazać. Q(x) ≡ x jest matką〉 144 . Otóż stwierdza ona. 3. W praktyce trudność może czasem sprawić wymyślenie odpowiedniej struktury. iż w przypadku tautologii nie istnieje struktura. w której jest ona prawdziwa (zbudować model formuły). to formuła. tautologia. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE. w której formuła ta byłaby fałszywa. Nie ma bowiem na to jakiejś jednej. Skoro tautologia musi być prawdziwa w każdej strukturze. zacząć musimy od odczytania tego. ma również własność Q. Analogicznie. iż tautologia KRP to formuła.2. Formalnie: U1 = 〈U = zbiór ludzi.

Q(x) ≡ x jest kobietą〉 W strukturze U2. gdyż umieszczona w niej formuła stwierdzałaby.W strukturze U1. że każda matka jest kobietą.y) ≡ x jest równe y〉 145 . który jest posłem. Przykład: Wykażemy. U1 jest zatem kontrmodelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)) Aby zbudować model. jaki model i kontrmodel zostanie stworzony. że każdy obiekt jest w pewnej relacji do samego siebie.x) Formuła powyższa stwierdza. P(x) ≡ x jest podzielne przez 4. to jest również matką. Q(x) ≡ x jest uczciwy〉. Jako kontrmodel dla naszej formuły posłużyć może struktura U1 = 〈U = zbiór ludzi. czyli w skrócie każda kobieta jest matką. P(x) ≡ x jest matką. ponieważ umieszczona w tej strukturze formuła głosiłaby. aby otrzymać zdanie prawdziwe. co jest oczywiście zdaniem prawdziwym.y) ≡ x jest starszy od y〉 W U1 formuła reprezentowałaby fałszywe zdanie – Każdy człowiek jest starszy do siebie samego. oraz U4 = 〈U = zbiór liczb. To. Struktura U3 stanowiłaby wtedy kontrmodel. co jest oczywiście zdaniem fałszywym. iż każda liczba podzielna przez 4. Jako model dla formuły wybierzemy strukturę U2 = 〈U = zbiór liczb. że dla każdego człowieka. musimy dobrać własności P i Q tak. oznacza to. Q(x) ≡ x jest parzyste〉. zależy tylko od wyobraźni budowniczego. U2 jest zatem modelem dla formuły ∀x (P(x) → Q(x)). R(x. R(x. że nie jest ona tautologią ani kontrtautologią. jeśli człowiek ten jest kobietą. że tautologią ani kontrtautologią nie jest formuła: ∀x R(x. natomiast U4 byłaby modelem. Skoro zbudowaliśmy dla formuły kontrmodel i model. nasza formuła stwierdza. jest uczciwy. P(x) ≡ x jest posłem. Ktoś mógłby przykładowo zbudować takie struktury: U3 = 〈U = zbiór polityków. czyli: U2 = 〈U = zbiór ludzi. jest liczbą parzystą. W powyższym przykładzie możemy to łatwo uczynić zamieniając własności miejscami. Podane wyżej rozwiązanie jest oczywiście jednym z nieskończonej ilości właściwych odpowiedzi. nasza formuła stwierdza. że każdy polityk.

Największa trudność. że dla każdej pary ludzi. jeżeli jeden jest w relacji R do drugiego. czy w strukturze. co faktycznie zbudowaliśmy – model czy kontrmodel. formuła jest prawdziwa. że zawsze. A zatem mamy: U1 = 〈U = zbiór ludzi. wiąże się z prawidłową oceną. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią.Umieszczając schemat w powyższej strukturze. co mówi zdanie powstałe ze schematu przy zaproponowanej interpretacji predykatów i zmiennych.y) ≡ x kocha y〉 U2 = 〈U = zbiór ludzi. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. R(x.y) → R(y. wykazaliśmy. Przykład: Wykażemy. Prawdą jest bowiem. że nie jest tautologią. Model stanowić może struktura. to zachodzi również w drugą. że schemat nie jest tautologią.x)) Powyższy schemat stwierdza. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. jeśli R zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę. kluczowa jest umiejętność właściwego odczytywania schematów w danej strukturze – stwierdzania. jaka może powstać przy wykazywaniu. R(x. ani kontrtautologią. otrzymujemy zdanie prawdziwe – Każda liczba jest równa sobie samej. to ta druga również kocha pierwszą. ani kontrtautologią formuła: ∀x∀y (R(x. którą zbudowaliśmy. że dla każdych dwóch obiektów. wykazaliśmy. co y〉 Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. Za kontrmodel dla powyższej formuły może posłużyć struktura złożona ze zbioru ludzi i relacji kochania. a więc to. to ten drugi jest w tym samym wieku co pierwszy. to drugi jest w relacji R do pierwszego.3. jeśli jeden człowiek jest w tym samym wieku co drugi. 146 . czy fałszywa. 3.y) ≡ x jest w tym samym wieku. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. Aby nie popełnić przy tym błędu.3. Innymi słowy: dla dowolnych dwóch obiektów. jeśli jedna osoba kocha drugą. w której w zbiorze ludzi określimy relację bycia w tym samym wieku. Nie jest bowiem tak.

Zdanie prawdziwe możemy z formuły tej otrzymać podstawiając w zbiorze ludzi za P własność bycia kobietą. konieczna jest znajomość tabelek zero-jedynkowych dla tych spójników. Kontrmodel możemy zbudować podstawiając za R relację bycia żoną.y)] Powyższy schemat stwierdza.y) ≡ x jest córką y〉 W U1 z naszej formuły powstaje prawdziwe zdanie: Każda kobieta jest czyjąś córką. Może się jednak zdarzyć. Przykład: Wykażemy. że wszyscy ludzi są w tym samym wieku”. wykazaliśmy. czy formuła reprezentuje w danej strukturze zdania prawdziwe. U2 = 〈U = zbiór ludzi. Taka zależność zachodzi właśnie w przypadku relacji bycia w tym samym wieku. że ten pierwszy jest w relacji R do tego drugiego. że formuła powstanie w wyniku powiązania jej części spójnikami logicznymi. kwantyfikatory.y) → R(y. U1 = 〈U = zbiór ludzi. to są i w drugą. czy fałszywe. że w U2 formuła ∀x∀y (R(x. że wszyscy są w danej relacji. że dla każdego obiektu jest tak. że jeśli posiada on własność P. to istnieje jakiś obiekt. ponieważ „nie jest prawdą. W takich przypadkach do określenia. dla których budowaliśmy modele i kontrmodele. a więc U1 jest dla tej formuły modelem. miały zasięg do samego jej końca. P(x) ≡ x jest kobietą R(x. W dotychczasowych przykładach. a za R relację bycia czyjąś córką.x)) jest fałszywa.Uwaga na błędy! Ktoś mógłby błędnie sądzić. że wyrażenie w nawiasie nie mówi. 147 . Trzeba jednak zauważyć. że badana formuła nie jest tautologią ani kontrtautologią. ale że jeśli są w relacji w jedną stronę. od których zaczynała się formuła. P(x) ≡ x jest kobietą R(x.y) ≡ x jest żoną y〉 W U2 otrzymujemy z naszej formuły zdanie fałszywe: Każda kobieta jest czyjąś żoną. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x[P(x) → ∃yR(x. Ponieważ udało nam się znaleźć kontrmodel i model. wszystkie formuły. były ostatecznie związane kwantyfikatorami.

jak i następnik implikacji będą zdaniami prawdziwymi. Poprzednik mówi. że każdy człowiek jest mężczyzną) i fałszem jest również drugi jej człon (bo nie jest prawdą. Skoro oba człony alternatywy są fałszywe. Będzie to miało ogromne znaczenie dla określenia. to bez względu na następnik. Z powyższej obserwacji można wysnuć bardzo pomocny wniosek: gdy sprawimy. Q(x) ≡ x jest kobietą〉 formuła ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)) jest zatem fałszywa. to. jaką wartość logiczną miałby w takiej strukturze następnik implikacji. P(x) ≡ x jest mężczyzną. Poprzednik naszej implikacji mówi. możemy na przykład w zbiorze ludzi wstawić za P własność bycia nauczycielem. Na początek zajmiemy się poszukiwaniem kontrmodelu. ani kontrtautologią formuła: ∀x(P(x) ∨ Q(x)) → (∀xP(x) ∨ ∀xQ(x)). to każdy obiekt ma P lub każdy obiekt ma Q. i trzeci. Ponieważ cała formuła ma postać implikacji. gdy poprzednik będzie fałszywy. to każdy człowiek jest mężczyzną lub każdy człowiek jest kobietą. której każdy człon jest fałszywy. Przy zaproponowanej interpretacji predykatów. gdyż jest on alternatywą. Zobaczmy. to aby uzyskać z niej zdanie fałszywe. Jest to zdanie fałszywe. cała formuła stanie się schematem zdania prawdziwego. Fałszem jest zdanie: Jeśli każdy człowiek jest mężczyzną lub kobietą. aby prawdziwy był poprzednik implikacji. to również. P(x) ≡ x jest nauczycielem. a fałszywy jej następnik. że jej głównym spójnikiem jest implikacja. czy pewna struktura jest jej modelem. że każdy człowiek jest kobietą). Ponieważ formuła ma postać implikacji. że fałszywy będzie poprzednik implikacji. a następnik prawdziwy. że każdy obiekt ma własność P lub Q. Badany schemat możemy odczytać: Jeśli każdy obiekt ma przynajmniej jedną z dwóch własności: P lub Q. Q(x) ≡ x jest studentem〉 148 . gdy zarówno poprzednik. zgodnie z tabelkami zerojedynkowymi. Pierwszy. Aby otrzymać z tego zdanie fałszywe. że każdy obiekt ma własność P lub każdy ma własność Q. Przykładowo. W strukturze: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Następnik jest fałszywy. Tworzymy więc strukturę: U2 = 〈U = zbiór ludzi. cała alternatywa jest fałszywa. w zbiorze ludzi każdy człowiek ma własność bycia mężczyzną lub bycia kobietą. czy kontrmodelem. fałszem jest pierwszy człon alternatywy (bo nie jest prawdą. W powyższej formule należy koniecznie zauważyć. drugi. gdyż ma ono postać implikacji. której poprzednik jest prawdziwy. gdy oba będą zdaniami fałszywymi. Następnik ten mówi. że nie jest tautologią. że każdy obiekt ma własność P lub Q. musimy tak dobrać własności. a następnik fałszywy. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi może być ona prawdziwa na trzy sposoby. a za Q bycia studentem. Teraz musimy zbudować model dla naszej formuły.Przykład: Wykażemy.

∃x (P(x) ∨ Q(x))). daje zdanie Jeśli każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem. jak i jej następnik. że. nie jest ona tautologią. w którym rola ta przypada spójnikowi logicznemu. czy mamy do czynienia ze zdaniem. Jeśli natomiast zdanie składa się z części powiązanych ostatecznie którymś ze spójników logicznych (np. ∀xP(x) → ∃x Q(x)). Ponieważ zdanie to. otrzymamy w takiej strukturze zdanie prawdziwe. to każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem. ani kontrtautologią. to odpowiedź. to prawdziwość lub fałszywość takiego zdania oceniamy korzystając z tabelek zero-jedynkowych. czy dana zależność zachodzi w stosunku do wszystkich obiektów. 149 . w którym zarówno poprzednik implikacji. bez względu na wartość logiczną następnika. mając postać implikacji. czy fałszywe. Jeśli wszystko związane jest kwantyfikatorem ∀ (np. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla naszej formuły. Niezwykle istotne jest odróżnienie. Możemy spróbować stworzyć taki. Umieszczona w nim. to wartość logiczna zdania zależy od tego. ma fałszywy poprzednik (każdy człowiek jest nauczycielem lub studentem) i fałszywy następnik (każdy człowiek jest nauczycielem lub każdy człowiek jest studentem). Na mocy tabelek zero-jedynkowych implikacja z fałszywym poprzednikiem jest bowiem zawsze prawdziwa. czy zdanie jest prawdziwe. uzależniona jest od tego. czy też takim.U2 stanowi model dla naszej formuły. to jest to zdanie prawdziwe. Oczywiście wcale nie musimy budować w przypadku formuły będącej implikację modelu w powyższy sposób. Jeśli jest to kwantyfikator ∃ (np. Jednakże nie zawsze jest to proste (na przykład w powyższym przykładzie). czy faktycznie istnieje dany obiekt. Przystąpienie do budowy modelu dla takiej formuły od próby uczynienia fałszywym poprzednika implikacji ułatwia nam pracę w ten sposób. byłyby zdaniami prawdziwymi. DO ZAPAMIĘTANIA. w którym główną rolę pełni kwantyfikator. ∀x (P(x) → Q(x))).

że dla każdego obiektu istnieje jakiś obiekt. Jest to zdanie fałszywe. bo jego poprzednik jest prawdziwy. że wszyscy są jego mężem. że wszyscy ludzie są jego dziećmi. Możemy to zrobić wstawiając na przykład za R relację bycia mężem.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Model w powyższym przypadku.y) ≡ x jest mężem y〉 W U2 z naszej formuły otrzymamy zdanie: Jeśli każdy jest czyimś mężem. CZĘSTO ZADAWANE PYTANIA. Czyli. U2 stanowi zatem model dla naszej formuły. taki że ten pierwszy jest dzieckiem drugiego. Mamy zatem kontrmodel: U1 = 〈U = zbiór ludzi. nie jest ona tautologią. to istnieje ktoś taki. najłatwiej będzie zbudować w taki sposób. Ponieważ zbudowaliśmy kontrmodel i model dla badanej formuły. to istnieje ktoś. Zaczniemy od poszukiwania kontrmodelu. Mówiąc po prostu. Stwierdza on. Zobaczmy teraz. podobnie jak w poprzednim przykładzie. W strukturze złożonej ze zbioru ludzi i relacji bycia dzieckiem otrzymamy zatem z naszej formuły fałszywe zdanie Jeśli każdy jest czyimś dzieckiem.4. W zbiorze ludzi (nie tylko aktualnie żyjących!) zależność taka zachodzi w przypadku relacji bycia dzieckiem. Ponieważ poprzednik i następnik implikacji są tu fałszywe. taki że ten pierwszy jest w relacji do drugiego. R(x. dla kogo wszyscy ludzie są jego dziećmi.Przykład: Wykażemy. aby uczynić fałszywym poprzednik naszej implikacji.3. istnieje człowiek taki. całe zdanie jest prawdziwe. a więc takiej struktury. 3. co przy takiej interpretacji będzie mówił następnik naszej implikacji. Może być na przykład tak. taki że wszystkie inne są do niego w relacji. że istnieje jakiś obiekt.y) Powyższa formuła ma postać implikacji.y) → ∃y∀x R(x. Oczywiście jest to fałsz. U2 = 〈U = zbiór ludzi. że uniwersum dla modelu stanowić będzie zbiór ludzi. Dla każdego człowieka istnieje jakiś człowiek. Poprzednik stwierdza. prawdą jest. Czy budując model i kontrmodel dla jednej formuły musimy korzystać z takiego samego uniwersum? Nie jest to w żaden sposób konieczne. a następnik fałszywy. że nie jest tautologią ani kontrtautologią formuła: ∀x∃y R(x. że każdy jest czyimś dzieckiem. a dla 150 . R(x. ani kontrtautologią. w której poprzednik implikacji stanie się zdaniem prawdziwym. a następnik fałszywym.

że formuła jest kontrtautologią wymagałoby rozpatrzenia wszystkich struktur i pokazanie. a jednocześnie wniosek schematem zdania fałszywego. a my po prostu źle szukaliśmy. 3. reguła jest to schemat wnioskowania – układ przynajmniej dwóch schematów. w jaki wykazywaliśmy. (Zobacz też odpowiedź na następne pytanie). Rozwiązanie takie nie będzie w niczym gorsze od takiego. Wykazanie. że reguła jest dedukcyjna. że w każdej z nich jest ona fałszywa. 3. a poprzednie – przesłanki. Mówimy. że nie można znaleźć kontrmodelu. a w związku z tym oparte na niej rozumowanie logicznie poprawne.4. można udowadniać zawodność reguł wnioskowania.1. może być spowodowany tym. Reguły będziemy zapisywać w ten sposób.kontrmodelu zbiór liczb. to czy oznacza to. z których ostatni reprezentuje wniosek rozumowania.4. ŁYK TEORII. Przy pomocy modeli i kontrmodeli możemy udowodnić jedynie rzecz „negatywną” – fakt. jednak nie stanowi w żaden sposób na to dowodu. natomiast pod kreską schemat wniosku. W sposób podobny do tego. jeśli nie jest możliwe. Jak pamiętamy z rachunku zdań. Podobnie. w jakich rozpatrywać można każdą formułę. Czy jeśli nie mogę znaleźć dla jakiejś formuły kontrmodelu. w którym uniwersum dla modelu i kontrmodelu byłoby takie same. 151 . że dana formuła nie jest tautotologią lub kontrtautologią. nie jest to możliwe. że nad poziomą kreską będziemy umieszczać schematy przesłanek. że formuła jest tautologią lub kontrtautologią? Nie. że formuła czymś nie jest. wykazanie. że formuła jest tautologią. Być może kontrmodel istnieje. że formuła jest tautologią? Fakt. REGUŁY W RACHUNKU PREDYKATÓW. aby przesłanki stały się schematami zdań prawdziwych. wymagałoby pokazania. Z powodu nieskończonej ilości struktur. Czy budują model lub kontrmodel można wykazać. że formuła jest tautologią. że jest ona prawdziwa w każdej strukturze (każda struktura jest jej modelem).

w której wszystkie przesłanki staną się schematami zdań prawdziwych. czy formuły rachunku predykatów reprezentują zdania fałszywe czy prawdziwe. 3. podobnie jak wykazywaniem. fałszywie. a więc reguła jest zawodna – posługując się nią. że formuła KRP jest tautologią bądź kontrtautologią. W strukturze tej przesłanka stwierdza prawdziwie. jest dość skomplikowane i. Przykład: Wykażemy. PRAKTYKA: WYKAZYWANIE ZAWODNOŚCI REGUŁ.2. Ponieważ to. możemy. jak wykazywanie że formuła nie jest tautologią lub kontrtatologią. że nie każdy obiekt posiada własność P. że zawodna jest reguła: ~ ∀x P(x) ———— ∀x ~ P(x) Jedyna przesłanka badanej reguły stwierdza. P(x) ≡ x jest Chińczykiem〉. a wniosek fałszywy. dojść do fałszywego wniosku. udowadnianie zawodności reguł przebiega tak samo. Zawodność powyższej reguły można wykazać budując strukturę U = 〈U = zbiór ludzi. udowadniania. jest zawodna). aby przesłanki były prawdziwe. nie będziemy się tym obecnie zajmować. iż nie każdy człowiek jest Chińczykiem. zależy od struktury. a wniosek – schematem zdania fałszywego. że żaden człowiek Chińczykiem nie jest.Wykazanie. natomiast jej wniosek głosi. że możliwa jest sytuacja. że dana reguła nie jest dedukcyjna (czyli. iż żaden obiekt jej nie posiada. zaś wniosek. mówiąc inaczej. o wiele prostszego. udowodnienie zawodności reguły polega na znalezieniu takiej struktury. że zawodna jest reguła: ∃x P(x). Przykład: Wykażemy. Ograniczymy się do. W praktyce. W ten sposób wykazujemy. że dana reguła rachunku predykatów jest dedukcyjna. wychodząc z prawdziwych przesłanek. ∃x Q(x) ——————— ∀x (P(x) ∨ Q(x)) 152 .4. w której formuły te będziemy rozpatrywać.

Jako przykład struktury. że każdy człowiek dziecko posiada. że każdy obiekt uniwersum pozostaje do czegoś w relacji R. Predykatami są na przykład takie wyrażenia jak jest człowiekiem. w której formuła ta jest fałszywa. iż do każdego obiektu uniwersum coś pozostaje w R. 153 . Q(x) ≡ x ma 4 z logiki〉 Przykład: Wykażemy. iż istnieje obiekt mający własność P. że zawodna jest reguła: ∀x∃y R(x.x) Przesłanka powyższej reguły stwierdza. że każdy człowiek jest czyimś dzieckiem. druga. Zawodność reguły możemy wykazać budując strukturę: U = 〈U = zbiór studentów. natomiast wniosek. Kwantyfikatorami są wyrażenia każdy (oznaczany często symbolem ∀) oraz niektóre (istnieje) (oznaczany ∃). Model – modelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. SŁOWNICZEK Kontrmodel – kontrmodelem formuły rachunku predykatów nazywamy strukturę. że istnieje obiekt mający własność Q. fałszem natomiast. w której przesłanka stanie się zdaniem prawdziwym. iż każdy obiekt ma przynajmniej jedną z tych własności. Kwantyfikator – wyrażenie określające ilość przedmiotów. w której formuła ta jest prawdziwa. natomiast wniosek. lub kocha. a wniosek fałszywym posłużyć może: U1 = 〈U = zbiór ludzi. Predykat – wyrażenie opisujące własność lub relację. jest wysoki (własności). R(x.y) ≡ x jest dzieckiem y〉 Prawdą jest bowiem. P(x) ≡ x ma 5 z logiki.Pierwsza przesłanka reguły stwierdza. jest wyższy od (relacje).y) —————— ∀x∃y R(y. o których mówi zdanie zawierające to wyrażenie.

np. b. itp. itd. 154 . Zmienne indywiduowe oznaczamy zwykle literami: x. Zmienna indywiduowa – symbol oznaczający dowolny obiekt (indywiduum). Nie podlegają one kwantyfikacji. ∀x. ∃y itp.. Struktura – układ złożony z pewnego uniwersum (zbioru) oraz dowolnej liczby własności i/lub relacji.. Stałe indywiduowe oznaczamy zwykle literami a.Stała indywiduowa – symbol oznaczający pewien konkretny obiekt. Można je wiązać kwantyfikatorami. z... y. c.

4. jest więc nazwą. które w ogóle nie istnieją w żaden sposób. WSTĘP. Po pierwsze. którą przeczytałem w zeszłym tygodniu itp. Nazwami są zatem takie złożone wyrażenia jak. Omówione są w nim kolejno: rodzaje nazw. nazwa nie musi składać się z tylko jednego wyrazu. że owe „przedmioty” oznaczane przez nazwy musimy rozumieć bardzo szeroko. niezwykle interesująca książką. Nazwami są więc również takie wyrażenia jak miłość. książka itp. o jakiej należy pamiętać. Drugą istotną sprawą. niebieski krasnoludek a nawet żonaty kawaler. 4. gdy mówimy o nazwach. Obecny rozdział wiąże się z logiką rozumianą szerzej niż tylko jako nauka zajmująca się badaniem poprawności rozumowań. jakie mogą w definicjach wystąpić. czy też rachunek predykatów.1. sylogistyka. nie tylko jako obiekty materialne. NAZWY I ICH RODZAJE. krzesło. Dlatego też omówieniu ich rozwiązywania poświecone zostało stosunkowo mało miejsca. na przykład. do uczuć. Poświęcony jest on problematyce zdecydowanie mniej skomplikowanej niż rachunek zdań. wykład z logiki. Zadania.Rozdział IV NAZWY I DEFINICJE. są o wiele prostsze od zawartych w poprzednich rozdziałach. jest fakt. Rozważając problematykę nazw musimy pamiętać o dwóch ważnych sprawach. zły człowiek. rodzaje definicji oraz niektóre błędy. trójgłowy smok. jakie pojawiają się w podręcznikach do logiki w związku z powyższą tematyką. zależności między nazwami. ŁYK TEORII. 155 . czy też kwadratowe koło. pewnych procesów zachodzących w czasie. śmiech. Nazwy mogą bowiem odnosić się również. przykładowo.1. Nazwy są to wyrażenia służące do oznaczania przedmiotów. a także obiektów. drewniane krzesło z trzema nogami.1. Każde z powyższych wyrażeń wskazuje nam pewien przedmiot. Nazwami są więc na przykład człowiek.

156 .W obecnym rozdziale posługiwać się będziemy często dwoma pojęciami poznanymi w paragrafach poświęconych sylogizmom: desygnat nazwy oraz zakres (inaczej: denotacja) nazwy. Przypomnijmy. dwustupiętrowy wieżowiec w Warszawie. uczciwy złodziej itp. jest desygnatem nazwy książka). Zakres (denotację) nazwy A symbolicznie będziemy oznaczać D(A). Nazwami pustymi są więc na przykład takie wyrażenia jak: krasnoludek. to nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. Obecnie różnego rodzaju nazwy przedstawimy w sposób bardziej systematyczny. że desygnat jest to obiekt oznaczany przez daną nazwę (na przykład to. 1. co trzymasz teraz przed sobą Czytelniku. Nazwa pusta. Podzielimy je na cztery różne sposoby. Ze względu na ilość desygnatów nazwy podzielić możemy na trzy grupy: a) Nazwy puste. natomiast zakres nazwy jest to zbiór jej wszystkich desygnatów (przykładowo zbiór wszystkich książek stanowi zakres nazwy książka). Podział ze względu na ilość desygnatów.

Są to nazwy mające więcej niż jeden desygnat. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. jednorożec itp. których desygnaty są przedmiotami materialnymi (zajmują miejsce w przestrzeni. Giewont. b) Nazwy abstrakcyjne. Abstrakcyjnymi są więc takie nazwy jak: miłość. lub byłyby takimi.). Podział ze względu na sposób wskazywania desygnatów.. którą trzymam w ręce itp. uczciwy i inteligentny polityk. a także liczba parzysta. najdłuższa rzeka w Polsce itp. trójkąt. hałas. mecz piłkarski. podobieństwo. 2. to takimi by właśnie były. nazwy geograficzne. polityka. można je zobaczyć. uczciwość. Adam Mickiewicz. ta książka. 3. a) Nazwy indywidualne. Do grona nazw abstrakcyjnych zaliczamy również nazwy liczb i figur geometrycznych. trzynaście. c) Nazwy ogólne. przykładowo: książka. nazwy statków itp. człowiek. gdyby istniały. W powyższym określeniu nazw konkretnych szczególnie istotny jest zwrot: „lub byłyby takimi. Warszawa. Tak więc oprócz takich wyrażeń jak: książka. Przedmioty oznaczane przez te nazwy wyobrażamy sobie bowiem jako obiekty materialne i gdyby istniały. Podział ze względu na sposób istnienia desygnatów. na przykład ten oto człowiek. Nazwami indywidualnymi są na przykład: Adam Mickiewicz. do nazw konkretnych zaliczamy również na przykład wyrażenia: Smok Wawelski. Są to nazwy. zdarzeń. a także nazwy utworzone niejako przez „wskazanie palcem”. własności.b) Nazwy jednostkowe. Mieszko I. dotknąć. zmierzyć itp. A więc nazwy uczuć. na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. relacji. Nazwy indywidualne przyporządkowane są danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. procesów itp. Do grupy tej zaliczamy wszystkie nazwy nie będące konkretnymi. Są to nazwy mające dokładnie jeden desygnat. a) Nazwy konkretne. 157 . człowiek o wzroście 3 m. poseł na sejm. gdyby istniały [desygnaty]”. Do grona nazwa indywidualnych zaliczamy imiona własne: nazwiska. medalista olimpijski itp.

minister rządu RP. tłum. W przypadku nazw nieostrych nie istnieje jednoznaczna. miasto itp. już nie. nie powoduje jeszcze. pijak – tu na pewno znajdą się takie osoby. że ja osobiście nie wiem. b) Nazwy nieostre. Nazwy indywidualne i generalne rozróżnić można jeszcze w jeden sposób. Nazwy ostre to na przykład: tautologia KRZ. do której grupy je zaliczyć. gdyby zaszła taka potrzeba. 158 . da się obiektywnie i ściśle ustalić. które tym przedmiotom przypisujemy. Mówiąc inaczej. iż fakt. napój o zawartości alkoholu powyżej 4. natomiast miasto nad Wisłą jest Krakowem. czy dany osobnik jest jej desygnatem. widząc idącego ulicą człowieka. Są to nazwy. oprócz obiektów na pewno pod daną nazwę podpadających (desygnatów) oraz niewątpliwie niepodpadających (nie-desygnaty) istnieją też i takie. Nazwami nieostrymi są na przykład: piękna kobieta. nudny wykładowca. na przykład. Inaczej będzie w przypadku nazwy. czy też nie-desygnatów. a) Nazwy ostre. jak i B. które przysługują przedmiotom ze względu na jakieś cechy. geniusz. że dana nazwa jest nieostra. pornografia. stolica Polski. Uwaga na błędy! Odróżniając nazwy ostre od nieostrych należy pamiętać. ponieważ. to. jak i na orzecznik. Podział ze względu na jednoznaczność (ostrość) zakresu. ciekawa książka. czy jest on studentem. Nazwy generalne to na przykład: poeta romantyczny. Możemy na przykład powiedzieć Kraków (nazwa indywidualna) jest miastem nad Wisłą (nazwa generalna). a także naukowiec. Pomiędzy zbiorem pijaków i nie-pijaków nie istnieje ostra i jednoznaczna granica. a więc oddzielić ich desygnaty od przedmiotów nimi nie będących. obiektywna granica oddzielająca przedmioty będące ich desygnatami od przedmiotów desygnatami takimi nie będących. czy jakiś przedmiot jest czy też nie jest desygnatem danej nazwy. do której grupy należą: desygnatów. co do których nie będzie się dało w żaden obiektywny sposób stwierdzić. Jednakże nazwa student jest ostra.5%. Otóż nazwy generalne w zdaniach podmiotowo-orzecznikowych typu A jest B nadają się zarówno na podmiot. co do których nie bardzo wiadomo.b) Nazwy generalne. szczyt w Tatrach. czy też nie jest. nie wiem. samochód. Natomiast nazwy indywidualne nadają się jedynie na podmiot takich zdań. Są to nazwy. w przypadku których da się jednoznacznie określić ich zakres. 4. a więc mogą wystąpić tak w miejscu zmiennej A. Przykładowo.

mogą powstać wątpliwości odnośnie ilości desygnatów. że gdy desygnaty nazwy nie są obiektami materialnymi i nie można ich fizycznie „zobaczyć” trudno jest czasem powiedzieć. generalna i nieostra (nie istnieje ścisła granica oddzielająca to. pesymista mógłby powiedzieć. PRAKTYKA: KLASYFIKOWANIE NAZW. I tak. W związku z tym. konkretna (desygnaty nazwy są obiektami fizycznymi). zaś ktoś jeszcze inny powiedziałby że jest to na pewno nazwa ogólna (bo sam przeżywa kolejną wielką miłość średnio co miesiąc). Jest to nazwa ogólna (istnieje więcej niż jeden student). byłaby to nazwa indywidualna) i ostra. może się zdarzyć. konkretna (bo gdyby król istniał. Zadania związane z klasyfikacją nazw są niezwykle proste. niektórzy filozofowie stwierdziliby. abstrakcyjna. a więc obiektem materialnym). na przykład.1.2. W przypadku nazwy wielka miłość. bo byłby zapewne człowiekiem. że nazwa wielka miłość jest pusta. podobnie jak i w związku z innymi nazwami abstrakcyjnymi. generalna (podajemy pewną cechę desygnatu. że jest to nazwa jednostkowa (bo istnieje tylko jedna idea Wielkiej Miłości). generalna (nazwa podaje pewną cechę desygnatu) i ostra (istnieje jednoznaczna granica oddzielająca studentów i nie-studentów). Nazwa jednostkowa (jest tylko jedna obecna stolica Polski). d) Obecny król Polski. generalna i ostra. konkretna (jest to „obiekt” fizyczny). od tego. Jest to nazwa pusta (przynajmniej w roku 2002 Polska nie ma króla). ile tych desygnatów faktycznie jest. Polegają one na zaliczeniu danej nazwy do odpowiedniego członu każdego podziału. Przykład: Sklasyfikujemy kilka nazw: a) Student. że logika nie dostarcza jednoznacznego rozwiązania tego typu problemów. co jest wielką miłością. 159 . c) Wielka miłość. co nią nie jest). że różne odpowiedzi w tego typu zadaniach zostaną uznane za prawidłowe przez różne osoby. gdyby chodziło o nazwę Warszawa. Nazwa ogólna.4. Kłopot polega na tym. b) Obecna stolica Polski.

Y – zbiór ssaków. a ogólna w znaczeniu popularnego batonika. Ponieważ zakres nazwy jest to zbiór jej desygnatów. Dlatego zrozumieniu tych właśnie pojęć oraz różnic między nimi należy poświęcić szczególną uwagę.2. jakie można popełnić przy tego typu zadaniach. X )( Y (zbiór X jest rozłączny ze zbiorem Y) – zbiory X i Y nie mają żadnego wspólnego elementu. oraz elementy należące tylko to Y – osoby palące nie będące studentami. wynikają z niedokładnego zrozumienia lub zapamiętania charakterystyki różnych rodzajów nazw. Dowolne dwie nazwy mogą znajdować się względem siebie w różnych zależnościach wynikających z ich zakresów (denotacji). gdyż wzięta w różnych znaczeniach ta sama nazwa może mieć różne własności. które to wyrażenie może oznaczać zarówno budowlę. aby wieloznaczności nazwy nie mylić z jej nieostrością.1. które nie są elementami drugiego zbioru. ale oprócz tego każdy ma też takie. Przed przystąpieniem do klasyfikacji takiej nazwy należy oczywiście najpierw ustalić o jakie znaczenie chodzi nam w danym wypadku. że zbiory X i Y mają jakieś elementy wspólne. 160 . Gdy weźmiemy dwa dowolne zbiory X i Y. jak na przykład zamek. pusta w znaczeniu mitologicznego boga wojny. istnieją bowiem elementy wspólne – palący studenci. jednostkowe z indywidualnymi oraz ogólne z generalnymi.1.4. ŁYK TEORII. W przypadku klasyfikacji nazw trudno mówić o jakichkolwiek większych utrudnieniach lub pułapkach. X = Y (zbiór X jest równy zbiorowi Y) – oznacza to. że każdy element zbioru X jest również elementem zbioru Y. X ⊂ Y (zbiór X zawiera się w zbiorze Y) – oznacza to. Należy też pamiętać. 4.3. ale też elementy znajdujące się tylko w X – studenci niepalący. STOSUNKI MIĘDZY NAZWAMI. Najczęściej mylone bywają nazwy puste z abstrakcyjnymi. 4. Y – zbiór liczb podzielnych przez 2. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Na przykład: X – zbiór liczb parzystych. Y– zbiór samochodów. do omówienia stosunków zakresowych między nazwami konieczne jest przyswojenie sobie elementarnych wiadomości dotyczących zbiorów.2. jak i zamek w drzwiach. że niektóre nazwy są ze swej natury wieloznaczne. Na przykład: X – zbiór ludzi. Przykładowo nazwa Mars może być jednostkowa w znaczeniu planety. że zbiory X i Y mają dokładnie te same elementy. Y zbiór osób palących. ale nie odwrotnie. Na przykład: X – zbiór wielbłądów. to mogą one pozostawać w następujących zależnościach. Pewną trudność w klasyfikacji nazw sprawić może również fakt. W zasadzie jedyne poważne błędy. Na przykład: X – zbiór studentów. X # Y (zbiór X krzyżuje się ze zbiorem Y) – oznacza to.

lub. D (A) )( D (B) – mówimy. Mogą być one następujące: D (A) = D (B) – mówimy wtedy. B – człowiek inteligentny lub A – blondynka. że nazwy A i B się wykluczają. czy w ogóle mają jakiekolwiek wspólne desygnaty. możemy zakończyć zadanie odpowiedzią.2.2. B – najdłuższa rzeka w Polsce lub A – C2H5OH. jak stosunki zachodzące między ich zakresami. mówi się po prostu o stosunkach między nazwami. Na przykład: A – człowiek bogaty. Na przykład: A – Wisła. jeśli mają. co zwykle widać już na pierwszy rzut oka. 161 . Jeśli nie mają. Jeśli tak. że badane nazwy się wykluczają.: zakres nazwy A jest podrzędny wobec zakresu nazwy B. Jeśli nie. B – studentka. że nazwy A i B są równoważne. (2) patrzymy. czy mają one jakiekolwiek wspólne desygnaty. Jeden z typów zadań związanych ze stosunkami między nazwami polegać może na zbadaniu zależności pomiędzy dwiema podanymi nazwami. B – alkohol etylowy. której zakres zawiera się w zakresie drugiej) jest podrzędna względem drugiej. D (A) ⊂ D (B) – mówimy wtedy. na początek pytamy więc. a więc czy istnieje coś. że nazwy piernik i wiatrak nie są równoważne. jak kto woli. co byłoby jednocześnie piernikiem i wiatrakiem. B – mrówka lub A – człowiek uczciwy. B – student. B – złodziej. Uwaga na marginesie. jednak zwykle. D (A) # D (B) – mówimy. W wielu prostych przypadkach zadania takie można rozwiązać bez uciekania się do jakichkolwiek wyrafinowanych sposobów. a zatem (4) nazwy muszą się krzyżować. odwrotnie. Pełna ścisłość nakazywałaby mówić o zależnościach między zakresami nazw. Przykład: Zbadamy zależność między nazwami A – piernik B – wiatrak. Przykładowa procedura będzie wtedy wyglądać następująco. musimy szukać dalej – w takiej sytuacji (3) zadajemy sobie pytanie czy może każdy desygnat nazwy A jest desygnatem nazwy B. to znaczy się one wykluczają. lub może. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY NAZWAMI. (1) Najpierw oceniamy. Jako że na pierwszy rzut oka widać. dla uproszczenia. Na przykład: A – dzięcioł. 4. czy też zakres nazwy A wyklucza się z zakresem nazwy B. Na przykład: A – słoń. Ponieważ oczywiście nie ma takiej rzeczy. że nazwy A i B się krzyżują (lub że są niezależne). a więc np. W przypadku niewielkich wątpliwości można spróbować określić zależności między nazwami drogą eliminacji. pozostaje nam ostatnia możliwość. że nazwa B jest nadrzędna względem A. czy nazwy mają takie same zakresy. że nazwa A jest podrzędna względem nazwy B. B – ptak lub A – zdolny student. to znaczy że jedna nazwa (ta. każdy desygnat B jest desygnatem A.Zależności między nazwami to nic innego. Jeśli nie (a więc nie są równoważne). a nie samymi nazwami.

czy nazwy mają wspólne desygnaty. 162 . nie chodzi nam o to. czy istnieje jakaś cecha łącząca obiekty wskazywane przez badane nazwy. B – ryba. czyli D(A) ⊂ D(B). patrzymy. czy też piernik w kształcie wiatraka. ale jakieś desygnaty wspólne posiadają. Ponieważ widać. w naszym przykładzie. Tak więc nazwa karp jest podrzędna względem nazwy ryba (lub ryba nadrzędna względem karp). że nie są to nazwy równoważne. a więc. czy może zakres jednej z nazw zawiera się w zakresie drugiej. coś będącego zarazem piernikiem i wiatrakiem. Pytając o wspólne desygnaty pytamy. czy istnieje coś.Uwaga na błędy! Należy pamiętać. albo wiatrak w kolorze piernika. co byłoby jednocześnie i jednym i drugim. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – karp. a więc na przykład czy istnieje piernik zrobiony z mąki wyprodukowanej w wiatraku. że pytając o to. Oczywiście każdy karp jest rybą.

Nazwy palec i dłoń wykluczają się więc wzajemnie. Obecnie ich wykorzystanie będzie na pewno o wiele prostsze. że badane nazwy muszą się krzyżować. że każdy poseł na sejm jest ograniczonym nacjonalistą lub każdy ograniczony nacjonalista posłem. jednak tym co je łączy. szczególnie gdy mamy do czynienia z nazwami złożonymi. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – poseł na sejm. a nie czy istnieją pewne cechy łączące te nazwy lub ich desygnaty.2. że sprawdzając zależności między nazwami pytamy. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – palec B – dłoń. podobnie jak rozpatrywane wyżej piernik i wiatrak. że nazwy te mają coś wspólnego. sprawdzamy. Po odrzuceniu pierwszej i drugiej możliwości. że istnieje taki palec. W niektórych przypadkach. dobrze jest się posłużyć bardziej wyrafinowanym sposobem – metodą diagramów Venna. wynika z tego. 4. Zależność między dwiema nazwami nie zawsze da się odkryć w tak prosty sposób. czy może jest tak. Diagramy te omawiane były już przy okazji sprawdzania poprawności sylogizmów. Ponieważ tak nie jest. czy istnieją obiekty będące desygnatami jednej i drugiej nazwy.3. PRAKTYKA: ZASTOSOWANIE DIAGRAMÓW VENNA. który byłby jednocześnie dłonią lub dłoń będąca palcem. Pamiętać należy. jak w powyższych przykładach. nie są na pewno wspólne desygnaty. W pewnym sensie jest to racja. Wprawdzie palec jest częścią dłoni – nie oznacza to jednak. B – ograniczony nacjonalista. Badanie zależności między dwiema nawami przy pomocy diagramów Venna rozpoczynamy od narysowania dwóch kół reprezentujących zakresy rozważanych nazw: D (A) D (B) I II III 163 .

W obszary te będziemy musieli wpisać znaki „+” lub „–” w zależności od tego. czy w danych obszarach diagramu znajdują się jakieś elementy odkrywamy odpowiadając na trzy proste pytania: I – czy istnieje A. które jest B? III – czy istnieje B. że żadna z nazw nie jest nazwą pustą. możemy otrzymać jeden z następujących rysunków świadczących o zależnościach między badanymi nazwami.Jak widać. To. które nie jest A? Przy założeniu. diagram taki składa się z trzech obszarów. D (A) – + D (B) – A i B równoważne D (A) + – D (B) + A i B wykluczające się D (A) – + D (B) + A podrzędne do B D (A) + + D (B) – A nadrzędne do B D (A) + + D (B) + A i B się krzyżują 164 . które nie jest B? II – czy istnieje A. czy też są one puste. czy coś się w nich znajduje.

uproszczonej wersji nasze pytanie brzmi zatem: czy istnieje nie-pies. że każda nazwa pusta jest podrzędna względem dowolnej nazwy niepustej. tak więc w środkowym obszarze diagramu wpisujemy znak „+”. Nazwy puste rzadko bywają wykorzystywane w tego typu zadaniach. 165 . przy której znajduje się „+”. Dla porządku jednak dodajmy. który nie jest nie-wydrą? Pytanie to początkowo wydaje się dość zagmatwane. że dwa przeczenia się znoszą. możemy je jednak znacznie uprościć. na przykład może być to zając. w którym jedno koło symbolizuje zakres nazwy nie-pies. który jest wydrą? Oczywiście istnieje coś takiego i jest to po prostu wydra. Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-pies.nie-wydra Otrzymany rysunek świadczy. a „–” z drugiej. która jest psem. co nie jest psem i jednocześnie nie jest wydrą.nie-pies B . a który o podrzędności. W ostatecznej. który jest nie-wydrą? Mówiąc inaczej. która nie jest nie-psem? Po uproszczeniu tego pytania w taki sam sposób jak w przypadku pytania I otrzymujemy: czy istnieje nie-wydra. gdzie mamy „–”. Powyższe rysunki ilustrują zależności pomiędzy nazwami przy założeniu. Oczywiście istnieje bardzo wiele takich rzeczy. B – nie-wydra. III – czy istnieje nie-wydra. natomiast dwie nazwy puste są sobie zawsze równoważne. to nadrzędna jest ta nazwa. iż jest to po prostu wydrą. natomiast drugie zakres nazwy nie-wydra (zbiór wszystkich nie-wydr). W ostatnią część diagramu również wpisujemy zatem „+”. iż nazwy nie-pies i nie-wydra się krzyżują. W odpowiednim polu diagramu wpisujemy zatem znak „+”. Tak więc. D (A) + + D (B) + A . II – czy istnieje nie-pies. czy istnieje coś. może to sobie utrwalić przy pomocy prostego skojarzenia. a więc zbiór wszystkich obiektów nie będących psami. który rysunek świadczy o nadrzędności nazwy A względem B. że żadna nazwa nie jest pusta. korzystając z prawa mówiącego. Po narysowaniu diagramu.WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Gdyby ktoś miał problemy z zapamiętaniem. oznacza to. a podrzędna ta. Gdy mamy rysunek ze znakiem „+” z jednej strony. jeśli coś nie jest nie-wydrą. zadajemy trzy pytania: I – czy istnieje nie-pies. Oczywiście istnieje coś takiego – jest to pies.

ale nie mający wnuków. który jest dziadkiem? Takiej osoby nie ma. 166 . nazwa nie-dziadek jest nadrzędna do nie-ojciec. a więc: czy istnieje nie-ojciec.nie-dziadek Otrzymany rysunek wskazuje.nie-ojciec B . W pierwszej części diagramu wpisujmy zatem znak „–”. który nie jest nie-dziadkiem. W ostatnie pole diagramu wpisujmy „+”. W środkowej części diagramu wpisujemy znak „+”. że nazwa nie-ojciec jest podrzędna względem nazwy niedziadek lub. II – czy istnieje nie-ojciec. który jest ojcem? Taka osoba istnieje – jest to mężczyzna mający dzieci. a więc: czy istnieje nie-dziadek. Pytania konieczne do wypełnienia diagramu przestawiają się następująco: I – czy istnieje nie-ojciec. który nie jest nie-ojcem. jak kto woli. B – nie-dziadek. III – czy istnieje nie-dziadek. ponieważ jeśli ktoś nie jest ojcem. nie może w żaden sposób zostać dziadkiem.Przykład: Zbadamy zależności między nazwami A – nie-ojciec. D (A) – + D (B) + A . na przykład mężczyzna nie mający dzieci. który jest nie-dziadkiem? Taka osoba istnieje.

że niektóre słonie tym są. żeby miała wspólne desygnaty z A. Nazwa podrzędna do A to taka. ale nie na odwrót).2. wykluczającą się i krzyżującą w stosunku do nazwy A – słoń. oraz niektóre B nie są słoniami. nie będące słoniami. Nazwą spełniającą takie warunki jest na przykład zwierzę żyjące w Afryce. Najtrudniejsze może być początkowo utworzenie nazwy krzyżującej się z podaną. a także zwierzęta żyjące w Afryce. PRAKTYKA: DOBIERANIE INNYCH NAZW DO NAZWY PODANEJ. więc nie będziemy jej szukać w zadaniach). ale nie na odwrót). W przypadku słonia może więc być to na przykład ssak (każdy słoń jest ssakiem. Utworzenie nazwy wykluczającej się z A nie sprawi na pewno żadnego kłopotu – przykładowo może być to mysz. Najprostszym sposobem utworzenia nazwy podrzędnej jest zwykle dodanie do nazwy wyjściowej jakiegoś przymiotnika zawężającego jej zakres – w naszym przypadku może być to na przykład słoń afrykański (każdy słoń afrykański jest słoniem.4. ale też takie. zwykle nie mają też one jednej odpowiedzi – niemal wszystko zależy tu od inwencji rozwiązującego. podrzędną. W naszym przypadku musi być to takie B. ale żeby również istniały A nie będące B oraz B nie będące A. ale są też słonie mieszkające gdzie indziej (np. wykluczającej się i krzyżującej do podanej nazwy A (nazwy równoważnej często nie sposób podać. Musimy znaleźć taką nazwę B. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. W przypadku takich zadań nie istnieje ścisła metoda ich rozwiązywania. Inny rodzaj zadań związanych z zależnościami pomiędzy nazwami polegać może na poszukiwaniu nazwy podrzędnej. która posiada węższy zakres.4. Nazwa nadrzędna do A to posiadająca szerszy zakres niż nazwa A. Mamy więc: A – słoń nadrzędna do A – ssak podrzędna do A – słoń afrykański wykluczająca się z A – mysz krzyżująca się z A – zwierzę żyjące w Afryce 167 . w Indiach). nadrzędnej. Nazwę wykluczającą można też zawsze utworzyć przez zaprzeczenie nazwy A – na przykład nie-słoń. że niektóre słonie owym B nie są. Są bowiem oczywiście słonie żyjące w Afryce.

Nazwą o szerszym zakresie do A.▲ WARTO ZAPAMIĘTAĆ! Istnieje prosty nieformalny sposób pozwalający niemal automatycznie stworzyć nazwę krzyżującą się z dowolną podaną nazwą. Przykład: Dobierzemy nazwę nadrzędną. (Na przykład zwierzę do nazwy słoń) Do nazwy tej dodać przymiotnik oznaczający cechę. wykluczającą się i krzyżującą z nazwą A – nieuczciwy polityk. a więc do niej nadrzędną będzie na pewno polityk. podrzędną. więc cechę tę dodaliśmy do nazwy zwierzę) Otrzymamy zapewne nazwę krzyżującą się z A. Tworząc nazwę podrzędną do A możemy dodać do A jakąś zawężającą cechę – na przykład amerykański nieuczciwy polityk. 168 . Aby utworzyć nazwę krzyżującą się z A należy: 1) 2) Wziąć nazwę nadrzędną do A. którą niektóre (ale nie wszystkie!) desygnaty A posiadają. W razie wątpliwości można to sprawdzić przy pomocy diagramów Venna. (Niektóre (choć nie wszystkie) słonie żyją w Afryce.

terminu definiującego (tak zwanego definiensa) oraz zwrotu łączącego te dwa terminy – łącznika definicyjnego.3. Najczęściej spotykane są tak zwane definicje równościowe (nazywane również normalnymi). ŁYK TEORII. a nie tylko do samego polityk. Nazwa zegar jest tu terminem definiowanym. Jako przykład definicji równościowej może posłużyć wyrażenie: Zegar jest to urządzenie do pomiaru upływu czasu. Definicja to wyrażenie podające informacje o znaczeniu jakiegoś słowa lub zwrotu. W przeciwnym razie dostaniemy zapewne nazwę krzyżującą się zamiast podrzędnej. DEFINICJE. 169 . a więc na przykład do nieuczciwy polityk. Innymi nazwami krzyżującymi się utworzonymi w ten sposób mogłyby być: polityk angielski lub człowiek noszący okulary. Definicja taka składa się z trzech części: terminu definiowanego (tak zwanego definiendum). natomiast zwrot jest to – łącznikiem definicyjnym. na przykład wiek powyżej 40 lat. musimy dodać ten przymiotnik do całej nazwy A. Nazwę krzyżującą się spróbujemy utworzyć w sposób podany wyżej.1. urządzenie do pomiaru upływu czasu – terminem definiującym. Jako przykład nazwy wykluczającej się z A posłużyć może uczciwy polityk. jaką zapewne niektórzy nieuczciwi politycy posiadają. na przykład człowiek i dodamy do niej cechę.3. Mamy więc: A – nieuczciwy polityk nadrzędna do A – polityk podrzędna do A – amerykański nieuczciwy polityk wykluczająca się z A – uczciwy polityk krzyżująca się z A – człowiek mający ponad 40 lat 4. Otrzymujemy zatem nazwę człowiek mający ponad 40 lat.Uwaga na błędy! Tworząc nazwę podrzędną do A poprzez dodanie przymiotnika zawężającego zakres. Weźmiemy więc nazwę nadrzędną do A. 4.

lub: Wartość polisy jest to wartość obliczana jako suma wartości jednostek funduszy przypisanych do danego rachunku po zarachowaniu z tytułu składki regularnej oraz dokonaniu stosownych 170 . Czasem. możemy wyróżnić trzy rodzaje definicji: a) Sprawozdawcze (analityczne). b) Regulujące. Definicje takie występują najczęściej w nauce. Na przykład: Pieszy – osoba. Zadaniem takiej definicji jest wprowadzenie do języka nowego terminu lub nadanie już istniejącemu nowej treści. Rodzaje definicji ze względu na ich zadania. jaki cel przyświecał autorowi tworzącemu daną definicję. Tak powstać mogła definicja: Przez wysokiego mężczyznę rozumieć będziemy mężczyznę mierzącego ponad 175 cm wzrostu. Ze względu na to. gdzie A i B są nazwami. Definicja taka stanowi „sprawozdanie” z ogólnie przyjętej treści danego terminu. Przykładowo w celu umożliwienia wpisywania do dowodów osobistych w rubryce „wzrost” słów: niski. średni. znajdująca się poza pojazdem na drodze i nie wykonująca na niej robót lub czynności przewidzianych odrębnymi przepisami. podobnie jak regulujące. co należy pod tą nazwą rozumieć. wysoki. definicja taka może przekształcić się w sprawozdawczą. że definicja normalna przyjmuje postać A = B. gdy przyjęte w definicji regulującej znaczenie danego terminu staje się powszechne. Definicją taką jest również podane wyżej określenie słowa zegar. Definicje konstrukcyjne występują również na początku różnego rodzaju zbiorów przepisów lub zawieranych umów i określają. Ogromną ilość definicji sprawozdawczych znaleźć można w dowolnym słowniku języka polskiego. tak jak funkcjonuje ono w danym języku. Zadaniem definicji regulującej jest precyzacja jakiegoś terminu nieostrego. Konieczność zastosowania takich definicji występuje najczęściej w prawodawstwie. konieczne stało się podanie definicji regulujących znaczenie tych nieostrych terminów. która ukończyła osiemnasty rok życia. Zadaniem takiej definicji jest wierne oddanie znaczenia terminu definiowanego. Z czasem utworzone w ten sposób definicje konstrukcyjne. Podobny rodowód może posiadać definicja – Człowiek pełnoletni to osoba. mogą stać się sprawozdawczymi. na przykład gdy wynalazca nadaje nazwę zbudowanemu przez siebie urządzeniu i określa.W skrócie możemy powiedzieć. c) Konstrukcyjne (arbitralne). co dane słowa będą oznaczać w dalszym ciągu tekstu. ignorującej dotychczasową.

jak tę poprawność zbadać. Gdy definiendum (A) jest podrzędne do definiensa (B).odliczeń i potrąceń. to mówimy. których zadaniem jest wierne oddanie znaczenia definiowanego terminu. w skrócie: A = B. Definicje regulujące oraz arbitralne (jak już sama nazwa wskazuje) mogą być tworzone w sposób bardziej dowolny i nie podlegają tak ścisłym rygorom jak definicje sprawozdawcze. Błędy te charakteryzujemy następująco: W definicji sprawozdawczej typu A = B: Gdy definiendum (A) jest nadrzędne do definiensa (B). to aby można było uznać ją za w pełni poprawną. 171 . Każdy inny stosunek zakresowy pomiędzy tymi terminami to błąd definicji. zakresy tych terminów powinny się pokrywać. Innymi słowy. Obecnie zajmiemy się warunkami poprawności definicji oraz tym. w poprawnej definicji sprawozdawczej definiendum i definiens powinny być nazwami równoważnymi. Przedstawione niżej warunki odnoszą się zasadniczo do definicji sprawozdawczych. że definicja jest za szeroka. gdzie środki zgromadzone w danym funduszu ustala się jako iloczyn liczby jednostek tego funduszu zarachowanych z tytułu składki regularnej znajdujących się na odpowiednim rachunku oraz wartości jednostki tego funduszu. Ponieważ definicja sprawozdawcza ma na celu ścisłe oddanie znaczenia terminu definiowanego przy pomocy terminu definiującego. że definicja jest za wąska. Warunki poprawności definicji sprawozdawczych. to mówimy. Jak już powiedzieliśmy definicja o normalnej (równościowej) budowie składa się z dwóch nazw (definiendum i definiensa) połączonych spójnikiem definicyjnym.

Po narysowaniu diagramu możemy zadać trzy pytania. To. a zatem badana definicja jest za szeroka. W definicji tej termin definiowany (definiendum) stanowi nazwa termometr. na które odpowiedzi są oczywiste: I – czy istnieje termometr. że definicja obarczona jest błędem wykluczania zakresów.3.Gdy definiendum (A) krzyżuje się z definiensem (B). że badana definicja jest za szeroka widać w zasadzie już na pierwszy rzut oka – zbyt szeroko definiuje ona termometr. Gdy definiendum (A) wyklucza się z definiensem (B). natomiast ostatni z błędów (wykluczania zakresów) nie występuje prawie nigdy (poza specjalnie w tym celu spreparowanymi przykładami w podręcznikach do logiki). Sprawdzanie poprawności definicji sprawozdawczych jest niezwykle proste. 172 . natomiast termin definiujący (definiens) – przyrząd to mierzenia. PRAKTYKA: BADANIE POPRAWNOŚCI DEFINICJI SPRAWOZDAWCZYCH. Sprowadza się ono do określenia co stanowi definiendum oraz definiens. to mówimy. Przykład: Sprawdzimy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia. linijka). że definicja obarczona jest błędem krzyżowania zakresów.termometr B . D (A) – + D (B) + A . który nie jest przyrządem do mierzenia – nie. to mówimy. II – czy istnieje termometr. 4. że definiendum jest podrzędne względem definiensa. który jest przyrządem do mierzenia – tak. który nie jest termometrem – tak (np.przyrząd do mierzenia Otrzymany rysunek wskazuje.2. a następnie zbadania stosunków między nimi. III – czy istnieje przyrząd do mierzenia. W praktyce najczęściej występują w definicjach pierwsze dwa błędy (definicja za szeroka lub za wąska).

Na przykład każdy z nas jest desygnatem nazwy człowiek. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. Denotacja nazwy (zakres nazwy) – zbiór wszystkich desygnatów danej nazwy.Przykład: Zbadamy poprawność definicji: Termometr jest to przyrząd do mierzenia temperatury ludzkiego ciała. 4. II – tak. 173 . Desygnat nazwy – obiekt oznaczany przez daną nazwę. termometr okienny). Przykładowo zbiór wszystkich studentów jest denotacją (zakresem) nazwy student. Trudno mówić o jakichkolwiek pułapkach przy tak prostych zadaniach. którego znaczenie podaje definicja. obcych osobie badającej poprawność definicji. Definiendum (termin definiowany) – termin. Wypełniony zgodnie z tymi odpowiedziami diagram wskazuje na nadrzędność definiendum względem definiensa. jak sprawdzanie definicji sprawozdawczych. Odpowiedzi na odpowiednio zadane pytania są następujące: I – tak (np. SŁOWNICZEK. Wiedza ta może czasem dotyczyć dziedzin specjalistycznych. Jedyny kłopot może tu polegać na konieczności wykorzystania czasem wiedzy pozalogicznej potrzebnej do odpowiedzi na pytanie: czy istnieje pewna rzecz A będąca (lub nie będąca) B. Definiens (termin definiujący) – człon definicji wyjaśniający znaczenie terminu definiowanego.3. a więc badana definicja jest za wąska.3. III – nie.

Nazwa ostra – nazwa. liczba parzysta. która przysługuje przedmiotowi ze względu na jakieś cechy. której desygnaty są przedmiotami materialnymi lub byłyby takimi. śmiech. której zakresu nie da się jednoznacznie i obiektywnie wyznaczyć. 174 . Na przykład: jednorożec. Na przykład: człowiek. Nazwa generalna – nazwa. Na przykład: Pałac Kultury i Nauki w Warszawie. Na przykład: jest to. Na przykład: nienawiść. Na przykład: książka. Nazwa abstrakcyjna – nazwa. długie przemówienie. student. najwyższy szczyt w Tatrach. Na przykład: wysoki mężczyzna. które temu przedmiotowi przypisujemy. Nazwa konkretna – nazwa. tłum. Na przykład: medalista olimpijski. znaczy tyle co itp. człowiek o wzroście 3 m. Nazwa indywidualna – nazwa przyporządkowana danemu przedmiotowi na mocy arbitralnej decyzji. krasnoludek. której zakres da się jednoznacznie określić. Nazwa jednostkowa – nazwa mające dokładnie jeden desygnat. ta oto książka. egzamin.Łącznik definicyjny – zwrot łączący definiendum i definiens. miasto nad Wisłą. Nazwa pusta – nazwa nie mająca ani jednego desygnatu. gdyby istniały. Na przykład: poeta romantyczny. Nazwa ogólna – nazwa mająca więcej niż jeden desygnat. samochód. niezależnie od przysługujących temu przedmiotowi cech. Na przykład: Adam Mickiewicz. której desygnaty nie są przedmiotami materialnymi. Kraków. Nazwa nieostra – nazwa. student.

B = {c.d}. 5. że jakiś element zostaje. Ze zbiorami i relacjami spotkaliśmy się już we wcześniejszych rozdziałach. D itd. Zbiór to pewna kolekcja obiektów. Mówimy. z jakichś powodów. C. zbiorze nudnych książek. nie zmienia w niczym zbioru. na przykład X. a} jest identyczny z wymienionymi wcześniej A i B. b. który nie zawiera żadnego elementu. wymieniony kilkakrotnie. a. w jakiej elementy zostały przedstawione.Rozdział V ZBIORY.1. c. W odniesieniu do powyższego przykładu 175 . B. na przykład: {a. każdy z tych zbiorów (również C!) zawiera trzy elementy – a. 5. Również fakt. to zwykle umieszczamy je w nawiasach klamrowych. Szczególnym zbiorem jest tak zwany zbiór pusty. spotykanych w podręcznikach do logiki w częściach poświęconych zbiorom i relacjom. z większą ilością koniecznej to opanowania teorii. jako dziedziny zajmującej się badaniem poprawności wnioskowań.1. c . Przykładowo zbiór C = {a. Jeśli wypisujemy elementy jakiegoś zbioru. zbiorze studentów itp. pełnią rolę w pewnym sensie pomocniczą. Będzie się to wiązało. największy nacisk położony zostanie na rozwiązywanie typowych zadań. PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O ZBIORACH. b. oraz c. Zbiory oznaczamy najczęściej dużymi literami. Omawiane w nich problemy nie dotyczą bezpośrednio logiki w jej tradycyjnym rozumieniu. b.. ŁYK TEORII. Y. c}. Obecny rozdział wraz z kolejnym – poświęconym relacjom. Jednakże. że jakiś obiekt jest elementem pewnego zbioru oznaczamy symbolem: ∈. zbiorze liczb nieparzystych. Zbiór pusty oznaczamy zwykle symbolem ∅ – bez żadnych nawiasów klamrowych. jak zwykle. oddzielając od siebie przecinkami. Fakt. na przykład. Symbol ten odczytujemy jako „należy” lub „jest elementem”. takie dziedziny jak teoria zbiorów i relacji uważane są współcześnie za jej pełnoprawne działy. o zbiorze znaczków pocztowych. Z lub A. b. b. W zbiorze nie jest istotna kolejność. c. b}. WSTĘP. a. Obecnie pojęcia te zostaną omówione w sposób bardziej ścisły i systematyczny. Ponieważ jednak w XX wieku logika została silnie związana z matematyką. a. Na przykład poniższe zbiory A i B są sobie równe (identyczne): A = {a. itd. niestety.1.

b} i {e. b ∈ A oraz c ∈ A. Można to uczynić również podając swego rodzaju „przepis” według którego ktoś. Elementami jakiegoś zbioru mogą być nie tylko „zwykłe” obiekty.. b. że te „pomniejsze” zbiory też mają swoje elementy. możemy identyczność zbiorów zdefiniować: A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) (To. gdyby chciał. zbiór Y ma cztery elementy: c. Mówimy. Równe są też zbiory A = {a. Identyczność. c} }. Na przykład: Y = { {a. Zbiór X ma trzy elementy.. To. oznacza. Trzeba również koniecznie zdać sobie sprawę. lub bardziej formalnie: D = {x: x ∈ N ∧ x < 5} (gdzie N oznacza zbiór liczby naturalnych). a więc. c. Wypisanie elementów w klamrowych nawiasach nie jest jedyną metodą przedstawienia zbioru. Przykładowo zupełnie różne są zbiory: A = {a. a}. 3. d} i B = {b. Na przykład X = { {a.. sam będący zbiorem. jak i inne zbiory. Identyczność dwóch zbiorów oznaczamy symbolem: =. {c}. Wprawdzie obydwa mają po jednym elemencie. {e. g. w naszym wypadku. b. h} }. g. powiedzielibyśmy: zbiór takich x. To. b}. h}. 2. że dwa zbiory są sobie równe lub że są identyczne.} odczytujemy: „zbiór takich iksów (elementów). które z kolei same też są zbiorami. b. Oczywiście zbiory mogą mieć elementy różnego typu: zarówno „zwykłe” przedmioty. Określając elementy zbiorów trzeba bardzo uważnie przyglądać się nawiasom klamrowym. że dla każdego x to. Zbiory mogą pozostawać względem siebie w różnych zależnościach. ŁYK TEORII. którego elementem jest a. Zbiór A ma trzy elementy. na przykład: d ∉ A. {d. ponieważ w jego „głównych” nawiasach klamrowych znajdują się trzy obiekty oddzielone przecinkami. c} oraz E = { {a.”.2. że x należy do A jest równoważne temu. jednak elementem F jest po prostu „zwykły” obiekt a. d. natomiast E jeden. że. f. że różne od siebie są następujące zbiory: F = {a} oraz G = { {a} }. 5. e. b}. c. 4} możemy przedstawić na przykład: D – zbiór liczb naturalnych mniejszych od 5. „Przepis” taki może być mniej lub bardziej formalny. f. że x należy do B) Przykładowo identyczne są zbiory A – zbiór liczb parzystych oraz B – zbiór liczb podzielnych przez 2. Zbiór D = {1. d. g} }. STOSUNKI MIĘDZY ZBIORAMI. nie ma żadnego wpływu na ilość elementów X. Posługując się znanymi z rachunku zdań i predykatów symbolami. f.2.. które są liczbami naturalnymi i są jednocześnie mniejsze od 5.1. 176 . X ma trzy elementy. ale również inne zbiory. mógł elementy zbioru wypisać. Powiemy. że A i B są równe. 5. że obiekt nie jest elementem zbioru.możemy więc napisać: a ∈ A. {a. zapisujemy przy pomocy znaku: ∉. c. gdy mają dokładnie te same elementy. natomiast elementem zbioru G jest zbiór. Zapis typu {x: . d.

Rozłączność oznaczamy: )(. rozłączności oraz krzyżowania się zbiorów są symetryczne. Rozłączność. ale też ssaki nie będące drapieżnikami oraz drapieżniki nie będące ssakami). gdy każdy element A jest jednocześnie elementem B (choć niekoniecznie na odwrót). e} lub A – zbiór ssaków. Symbolicznie krzyżowanie zbiorów definiujemy: A # B ≡ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ∃x (x ∈ A ∧ x ∉ B) ∧ ∃x (x ∉ A ∧ x ∈ B) Krzyżują się na przykład zbiory: A = {a. jeśli A )( B. to zachodzi również „w drugą”. Zależności między zbiorami można przedstawić graficznie: A B A B Identyczność (A = B) Inkluzja (A ⊆ B) 177 . B – zbiór płazów. A zatem w przypadku tych stosunków nie jest istotna kolejność. rozłączne są zbiory A = {a. Symbolicznie: A )( B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∉ B) lub ~ ∃x (x ∈ A ∧ x ∈ B) Przykładowo. Inkluzję oznaczamy symbolem: ⊆. że A jest podzbiorem B. w jakiej wypiszemy pozostające w nich zbiory. Jeśli A = B. że zbiór A zawiera się w zbiorze B (A pozostaje w stosunku inkluzji do B). to możemy też powiedzieć. Krzyżowanie. że B ⊆ A. gdy nie mają żadnego elementu wspólnego. Zbiory A i B są rozłączne. których nie ma w drugim. Zbiory się krzyżują gdy mają one pewne elementy wspólne. d} i B = {a. c} i B = {d. d} lub A – zbiór krokodyli. jednakże z przyczyn technicznych (brak takiego symbolu w edytorze tekstu) będziemy na oznaczenie krzyżowania używali obecnie znaku: #. Mówimy. a jeśli A # B. Inaczej ma się sytuacja w przypadku inkluzji. że jeśli taka zależność zachodzi „w jedną stronę”. Tu fakt. Krzyżowanie zbiorów oznaczamy najczęściej przy pomocy dwóch zazębiających się nawiasów. Oznacza to. nie oznacza. b. e} lub A – zbiór ssaków. Zawieranie się zbiorów możemy przedstawić wzorem: A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) Inkluzja zachodzi na przykład pomiędzy zbiorami: A = {a. c. to również B # A. Jeśli zbiór A zawiera się w zbiorze B. to również B = A. B = {a. że A ⊆ B. b. b. B – zbiór gadów. b}.Inkluzja (zawieranie się zbiorów). b. ale oprócz nich w każdym zbiorze znajdują się również takie obiekty. Odnośnie przedstawionych zależności pomiędzy zbiorami dobrze jest zauważyć. c. B – zbiór drapieżników (istnieją ssaki będące drapieżnikami. to również B )( A. że stosunki identyczności.

jeśli nie. Jeśli nigdzie wcześniej nie popełniliśmy błędu. Sprawdzamy wtedy. Po nabraniu pewnej wprawy. nie jest też tak. D = {1.2. że są one identyczne. czy zbiory mają te same elementy. a więc A zawiera się w C. to znaczy to. aby każdy element jednego był elementem 178 .A B A B Rozłączność (A )( B) Krzyżowanie (A # B) 5.2. W przypadku A i C zachodzi sytuacja przedstawiona w punkcie 3) – każdy element A jest elementem C. która nam została. które są tylko w jednym i takie. zadania tego typu są bardzo łatwe i rozwiązywać je można „od ręki”. bez stosowania jakichkolwiek systematycznych metod. Następnie przechodzimy do zbadania. Jeśli tak nie jest. 4. po kolei sprawdzając. Najpierw sprawdzamy. Ponieważ stosunek pomiędzy B i A już znamy. w jakich zależnościach do innych zbiorów pozostaje B. Zbiory A i B nie mają żadnego wspólnego elementu. możemy zadać sobie pytanie. 3. Dla sprawdzenia. Zadania związane ze stosunkami między zbiorami polegają zwykle na określeniu zależności pomiędzy kilkoma podanymi zbiorami. Po odrzuceniu dwóch pierwszych możliwości widzimy. 4}. w jakich stosunkach do innych zbiorów pozostaje A. Jeśli nie mają. które najłatwiej jest stwierdzić i ewentualnie odrzucić. szukamy dalej. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ZBIORAMI. to pytamy. czy zachodzi dany stosunek. że każdy element pierwszego jest elementem drugiego lub każdy element drugiego elementem pierwszego. B = {2. że jeden ze zbiorów zawiera się drugim (zachodzi inkluzja). W przypadku zbiorów B i D widzimy. 3. Jeśli tak. Zaczynamy od sprawdzenia. to zbiory muszą się krzyżować – jest to ostatnia możliwość. to znaczy. które są tylko w drugim. czy może jest tak. C = {1. znaczy to. że są one rozłączne. to odpowiedź na to pytanie musi być twierdząca. Na początku można posłużyć się metodą eliminacji. czy badane zbiory mają choć jeden wspólny element. Przykładowa procedura może wyglądać następująco: 1. Jeśli natomiast zbiory mają jakieś wspólne elementy. 2. 3}. że każdy element B jest również elementem C. więc są one rozłączne. 4}. 2. Przykład: Sprawdzimy. czy oprócz elementów wspólnych dla obu zbiorów są też takie. 2. że nie są one na pewno identyczne ani rozłączne. jakie zachodzą stosunki między następującymi zbiorami: A = {4}. Jeśli tak jest. a zatem B zawiera się w C. zaczynamy od B i C. Z podobną sytuacją mamy do czynienia w przypadku zbiorów A i D – A zawiera się w D. zaczynając od tych.

D – zbiór studentów matematyki. to zatem: A ⊆ B. D ⊆ B. A zatem zbiory te muszą się krzyżować. Ostateczne rozwiązanie zadania wygląda następująco: A )( B. W przypadku zbiorów C i D zachodzi krzyżowanie – istnieją dzienni studenci matematyki. że w przypadku inkluzji istotne jest. Pamiętamy jednak o właściwej kolejności: to C zawiera się B (każdy student dzienny jest studentem) oraz D zawiera się w B (każdy student matematyki jest studentem) a nie na odwrót. Faktycznie mają one elementy wspólne: dziennych studentów prawa. B – zbiór studentów. to zapewne zbiory te się krzyżują. jeśli znajdzie się choć jedna osoba studiująca oba te kierunki. B # D. A )( D lub A # D. jeśli natomiast ograniczymy nasze rozważania do jakiegoś wybranego niewielkiego uniwersytetu. Na pewno natomiast nie są to zbiory identyczne. albo też. W przypadku zbiorów A oraz D z powodu braku danych empirycznych trudno dać jednoznaczną odpowiedź. C – zbiór studentów dziennych. Ostateczna odpowiedź. Pozostało nam jeszcze określenie stosunku pomiędzy zbiorami C i D. Pamiętamy. D ⊆ C Przykład: Określimy stosunki pomiędzy następującymi zbiorami: A – zbiór studentów prawa. ani też jeden z nich nie zawiera się w drugim. C # D. to mogą być one rozłączne. który zbiór zawiera się w którym. C ⊆ B. że każdy element D jest elementem C. A ⊆ D. że jeśli będziemy rozpatrywać wszystkich studentów na całym świecie. zbiory te się krzyżują. to w każdym z tych przypadków zachodzi inkluzja. Zauważmy. Tutaj widzimy. W przypadku zbiorów A i B już na pierwszy rzut oka widać.drugiego. 179 . że każdy element A jest elementem B (każdy student prawa jest studentem). A # C. co świadczy. A ⊆ C. W odniesieniu do zbiorów A i C odrzucamy pierwsze trzy możliwości. B ⊆ C. że zbiory te się krzyżują. że zbiory te są rozłączne (jeśli żaden student prawa nie studiuje jednocześnie matematyki). a więc A zawiera się w B. Faktycznie mają one element wspólny – 2. a także dzienni studenci innych kierunków. filozofii). ale jest też taki element który jest tylko w B – 3 oraz elementy będące tylko w D – 1 i 4. oraz zaoczni studenci matematyki. Jeśli chodzi o zbiór B i C oraz B i D. A więc zbiór D zawiera się w C. ale są też obiekty będące elementami tylko zbioru A (zaoczni studenci prawa) oraz będące elementami tylko C (studenci dzienni innego niż prawo kierunku – np. Albo jest tak. a więc piszemy: D ⊆ C.

2. jak A.3. E = {a. których nie ma w drugim (b w zbiorze A oraz d. Pomiędzy zbiorami może zachodzić jeszcze jeden stosunek. Pierwsza zależność. d. {a. aby nie mylić zawierania się zbiorów. b. W przypadku A oraz C sprawa jest oczywista: każdy element A jest elementem C. ale też każdy z nich ma też takie elementy. jako całość. B = { {a. czyli A ∈ B. Sytuacja taka zachodzi na przykład w stosunku do następujących zbiorów: A – zbiór kanarków. D ma jednak również trzeci element będący zbiorem. Bardzo istotne jest. e}. D = {a. {a. ponieważ elementami A są „zwykłe” obiekty a oraz b. Przykład: Zobaczmy w jakich stosunkach pozostają do siebie zbiory: A = {a. b} w zbiorze E. Tak więc A i B są rozłączne. natomiast elementami B są zbiory. b} } Zbiory A i B nie mają wspólnych elementów. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. którego elementami są zbiory ptaków poszczególnych gatunków. A zatem A zawiera się w D i jednocześnie należy do D. jest zależnością. zawierać się w nim lub krzyżować. bo nie jest tak. Natomiast A jako całość (czyli zbiór kanarków). e. c. którego elementy (przynajmniej niektóre) są zbiorami. oznacza. Może się mianowicie zdarzyć tak. e i {a. b} }. B – zbiór. Aby tak było. czyli: A ∈ B. zbiór B musi szczególnym rodzajem zbioru – takim. że każdy element A jest elementem D. czyli zależności A ⊆ B oraz bycia elementem (należenia). że sam zbiór A. Należenie (∈) natomiast. C = {a. inkluzja (⊆). Porównując A oraz D widzimy. Tak więc zbiory te się krzyżują. a ten zbiór. że jeden zbiór sam jest elementem innego zbioru. która występuje niejako obok „zwykłych”. Znaczy to. jest elementem zbioru B. Równocześnie jednak A sam jest jednym z elementów E. d. że każdy element zbioru A jest również elementem zbioru B. to mają one jeden element wspólny (a). że pewien zbiór A należąc do zbioru B (będąc elementem B) może jednocześnie być z nim rozłączny. aby każdy kanarek (elementy A) był jednocześnie zbiorem ptaków jakiegoś gatunku (elementy B). trochę innego typu niż omówione wyżej. Jeśli chodzi o zbiory A i E. b}. b}. 180 . e} }.5. W przypadku przedstawionych wyżej zbiorów A nie zawiera się w B. to nic innego. b. Jednocześnie jednak zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru B. a zatem A zawiera się w C. omawianych wyżej relacji między zbiorami. oznacza. d. Stosunek należenia (jeśli zachodzi). {c. jest jednym z elementów B.

Zbiory B i D się zatem krzyżują. którzy zdali logikę na taką samą ocenę. Zadanie: Określimy zależności pomiędzy następującymi zbiorami. A i D mają więc elementy różnych typów. C # D. ponieważ elementami B są zbiory. gdyż elementami pierwszego są studenci. Zbiór A zatem należy do D. 181 . B )( C. C – zbiór studentów leniwych. którzy zdali logikę na 5. na przykład „za kolegę”). natomiast w D elementy. Zbiory B i C się krzyżują. A )( D i A ∈ D. B # E. W przypadku C i D mamy do czynienia tylko z rozłącznością. A # E i A ∈ E. B # D. to byłyby to: zbiór studentów. Jednocześnie w B jest element. Nie powinno nikomu sprawić trudności zauważenie. a drugiego zbiory. zbiór studentów. którzy zdali logikę na 5. że krzyżują się również zbiory C i D. Ostateczne rozwiązanie. Zbiory A i D nie mogą mieć żadnego wspólnego elementu z tej prostej przyczyny.Porównując B oraz C już na pierwszy rzut oka widzimy. A ⊆ C. którzy zdali logikę na 4. D # E. analogicznie jak w A i D. którzy zdali logikę na 3. zachodzi jednak między nimi jeszcze jeden stosunek: zbiór A sam jest jednym z elementów zbioru D. natomiast elementami D zbiory studentów. będąc jednocześnie leniwymi. podobnie jak A i C. zachodzą dwa stosunki: rozłączności i należenia. a także i tacy. którzy zdali logikę na 2. b}. A i C się krzyżują: na pewno są studenci. którego elementami są zbiory studentów. A ⊆ D i A ∈ D. którzy otrzymali 5 i są pracowici. że nie mogą mieć one żadnego wspólnego elementu. którzy zdali logikę na 3 i zbiór studentów. natomiast elementami C „zwykłe” obiekty. B – zbiór studentów. to zatem: A )( B i A ∈ B. Natomiast w przypadku B i C. Zbiory te nie mają wspólnych elementów. Oprócz tego. Gdybyśmy bowiem wypisali sobie elementy zbioru D. e}. których nie ma w B – a. A # C. Tak więc B i C są rozłączne. D – zbiór. Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku B i E. Jednocześnie jednak C sam nie jest jednym z elementów D. d. A – zbiór studentów. którzy są leniwi i nie dostali 5. zbiór studentów. Ostateczne rozwiązanie: A )( B. że nikt nie zdawał logiki dwukrotnie. że elementami A są „zwykli” studenci. którego nie ma D – zbiór {c. C i E oraz D i E. b. którzy zdali logikę na 5. Zbiory B i D mają jeden wspólny element: zbiór {a. że są to zbiory rozłączne. Zbiory A i B są rozłączne (oczywiście przy założeniu. C # E. ale też są tacy.

jako wsypywanie elementów dodawanych zbiorów do jednego dużego worka. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. który reprezentuje ich sumę. Iloczyn. to ich sumą jest zbiór „większy”. iloczynem zbioru kobiet oraz osób palących jest zbiór palących kobiet. Suma zbiorów A i B. Różnica. Jeśli natomiast zbiory są rozłączne. Suma. Iloczyn zbiorów nazywany bywa również ich przekrojem. Różnica zbiorów A i B to zbiór utworzony z elementów. Różnicę oznaczamy symbolem kreski poziomej lub skośnej. które należą jednocześnie do A i B. Na zbiorach można wykonywać różne działania. Przykładowo sumą zbiorów mężczyzn i zbioru kobiet jest zbiór wszystkich ludzi. 182 . Obrazowo tworzenie różnicy zbiorów A i B możemy sobie wyobrazić jako wykreślanie ze zbioru A elementów.3. Warto zauważyć. to ich iloczynem jest zbiór „mniejszy”. które są również w B. czyli: – lub /. to zbiór powstały ze wszystkich elementów A i B. Przykładowo. Poniżej omówimy najważniejsze z nich. C )( D. to co pozostanie. Warto zapamiętać. że gdy jeden zbiór zawiera się w drugim. w wyniku których powstają nowe zbiory. zbiór utworzony z tych elementów. DZIAŁANIA NA ZBIORACH. to właśnie różnica A i B. Oznaczamy go symbolem ∩. ŁYK TEORII. Obrazowo tworzenie sumy zbiorów możemy sobie wyobrazić. 5. Sumę zbiorów oznaczamy symbolem ∪. Przykładowo różnicą zbioru mężczyzn oraz osób palący jest zbiór niepalących mężczyzn. B )( D i B ∈ D. to ich iloczynem jest zbiór pusty.3. które należą do A i jednocześnie nie należą do B. Iloczyn zbiorów A i B to po prostu część wspólna tych zbiorów.1.B # C. 5.

3}. Dopełnienie pewnego zbioru A to zbiór tych obiektów. 5}. 3. Dopełnienie. 4}.Warto zapamiętać. natomiast iloczyn dowolnego zbioru i jego dopełnienia to zawsze zbiór pusty (A ∩ A’ = ∅). 3. A zatem: D’= {3. czyli dziedziny. że dopełnieniem uniwersum jest zawsze zbiór pusty. Ponadto suma dowolnego zbioru oraz jego dopełnienia da nam zawsze uniwersum (A ∪ A’ = U). c) D’ Dopełnienie zbioru to zbiór złożony z tych elementów uniwersum. A więc. Obecnie wykonamy kilka przykładowych działań na podanych zbiorach. B = {2. Dopełnienie wykonujemy zawsze w odniesieniu do tak zwanego uniwersum. które nie należą do rozpatrywanego zbioru. to wypisujemy go tylko raz. ale tylko jednego. 2. Przykładowo. to A pozostaje „nienaruszony”. 2. 2. Zbiory D i B mają tylko jeden wspólny element – 2. ∅’ = U. A zatem: C – B = {1. Warunek ten spełniają: 1 i 4 . b) D ∩ B Iloczyn zbiorów to ich część wspólna. Na zbiorach tych wykonamy kilka działań. 183 . Jeśli jakiś element występuje w obu zbiorach. to dopełnieniem zbioru ludzi palących jest zbiór ludzi niepalących (a nie zbiór wszystkich istot i przedmiotów niepalących). 4. 2. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA ZBIORACH. 4}. 5}. a) B ∪ D Suma dwóch zbiorów powstaje przez połączenie ich elementów w jednym zbiorze. 4}. a więc B ∪ D = {1. 5. 3. że jeśli od dowolnego zbioru A odejmujemy jakiś zbiór z A rozłączny. D ∩ B = {2}. to działanie trochę inne od dotychczas omawianych. d) C – B Różnica C i B to zbiór z tych elementów C.3. a dopełnieniem zbioru pustego uniwersum: U’ = ∅. Dotyczy ono bowiem nie dwóch zbiorów. Przykład: Przyjmiemy uniwersum U = {1. w której się poruszamy. wynikiem takiego działania jest A. które nie należą do A. Dopełnienie oznaczamy symbolem „prim” Warto zapamiętać. oraz następujące zbiory: A = {4}. C = {1.2. 4}. Dopełnienie. których nie ma w B. jeśli uniwersum stanowi zbiór ludzi. D = {1.

Gdy odejmiemy go od zbioru D. Gdy odejmiemy od niego A. otrzymamy zbiór pusty. które znajdziemy również w C. A więc ostatecznie wykonujemy działanie: D – {4}. to {3. Okazuje się. f) B’ – A W powyższym przykładzie mamy dwa działania. Zauważmy. 4. pozbywamy się wszystkich elementów. 3. 5}. które to działanie musimy wykonać najpierw. a więc: C ∩ D’ = {3}. Zatem: D – (C ∪ B) = ∅ Przykład: Przyjmując uniwersum U – zbiór wszystkich kwiatów. D – zbiór białych róż. Dopełnienie B to zbiór: {1. Z elementów tych jedynie 3 jest elementem C. A zatem: B’ – A = {1. Najpierw musimy wykonać B’. 2} i) D – (C ∪ B) Suma C i B. Tak więc D – (A ∩ C) = {1.e) B – C Różnicę B i C tworzymy biorąc zbiór B i „wykreślając” z niego te elementy. to zbiór: {1. B – C. wykonamy na tych zbiorach kilka działań. B – zbiór róż. a) B ∩ C Część wspólna zbiorów róż oraz kwiatów czerwonych to niewątpliwie zbiór czerwonych róż. 5}. a potem od tego odjąć zbiór A. b) B ∪ D 184 . zostanie zbiór złożony z 1 i 5. g) C ∩ D’ Dopełnienie zbioru D. oraz zbiory: A – zbiór tulipanów. czyli {4}. 4}. to co innego niż C – B. C – zbiór kwiatów czerwonych. 5}. że wynik różnicy (podobnie jak odejmowania liczb) zależy od kolejności zbiorów. h) D – (A ∩ C) W tym przypadku musimy najpierw wykonać działanie w nawiasie. że postępując w ten sposób. Czyli: B – C = ∅. Iloczyn A i C to zbiór {4}. 2.

czyli zbioru róż. czerwone nie-tulipany. to zbiór złożony z róż i tulipanów. d) A – C’ Dopełnienie C to zbiór kwiatów we wszystkich innych kolorach. Jeśli od zbioru tulipanów. i) (B – D) ∪ A Wynikiem działania w nawiasie jest zbiór róż. pozostaną nam jedynie czerwone tulipany. Jeśli od takiego zbioru odejmiemy kwiaty czerwone. Otrzymujemy więc zbiór składający się ze wszystkich róż (bez względu na kolor) oraz pozostałych kwiatów będących jednak tylko czerwonymi. Jeśli dodamy do niego zbiór A. Iloczyn (czyli część wspólna) zbioru pustego z dowolnym zbiorem. Część wspólna tego zbioru ze zbiorem kwiatów czerwonych to. e) B’– A B’ to zbiór wszystkich kwiatów nie będących różami. f) D – B’ Od zbioru białych róż odejmujemy zbiór kwiatów nie będących różami. a więc zbiór w nim już zawarty. j) (D – B) ∩ C’ Gdy od zbioru białych róż odejmiemy róże. k) D ∪ D’ 185 . c) A’∩ C Dopełnienie A to zbiór kwiatów nie będących tulipanami. oprócz czerwonego. a zatem wynikiem całego działania jest ∅. czego w nim nie ma. to też zbiór pusty. Wynikiem działania jest więc zbiór białych róż. mówiąc najkrócej. pozostanie nam zbiór pusty. które nie są białe. W takim przypadku D pozostaje „nienaruszony”. dodajemy zbiór białych róż. Zostaje nam więc zbiór wszystkich kwiatów za wyjątkiem róż i tulipanów. h) (A ∪ B) – C Suma w nawiasie. otrzymamy zbiór składający się z takich nie-białych róż oraz (wszystkich) tulipanów. takie nie-czerwone kwiaty odejmiemy.Do B. Obrazowo rzecz ujmując. Od takiego zbioru odejmujemy jeszcze zbiór tulipanów. W takim przypadku wynikiem działania jest B – zbiór róż. g) B ∪ C Do zbioru róż dodajemy wszelkie czerwone kwiaty. od zbioru D próbujemy odjąć coś. otrzymamy zbiór róż i tulipanów w innych niż czerwonym kolorze.

5. które będziemy badali. bezzałożeniowych. sumy. że jakiś obiekt należy do iloczynu. to jest on również elementem B. PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW TYPU BEZZAŁOŻENIOWEGO. do jakich zbiorów się one odnoszą. przedstawić możemy przy pomocy stwierdzenia. Formalnie: 2) A = B ≡ ∀x (x ∈ A ≡ x ∈ B) W naszych prawach. że należy on do B. że jeśli jakiś obiekt jest elementem zbioru A. Dlatego też powinniśmy zdań sobie sprawę. to również jest on elementem B (dla dowolnego obiektu x. Pierwsze dwa z powyższych wzorów mają postać równości oraz inkluzji pewnych zbiorów. Ponieważ wyrażenia. jeśli x należy do A. że jeśli dowolny obiekt jest elementem A. mają postać równości bądź zawierania się zbiorów. Innymi słowy. a jeśli jest elementem B. to jest też elementem B. Fakt. 5. że pewna zależność zachodzi. występują również pojęcia iloczynu. praw rachunku zbiorów posłużyć się możemy metodą wykorzystującą klasyczny rachunek zdań i pojęcie tautologii. niezależnie od tego. Badając teorię zbiorów odnaleźć możemy wyrażenia będące zawsze prawdziwymi. (A ∩ B) ⊆ A czy też (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. że pewien obiekt x jest elementem iloczynu (czyli części wspólnej) zbiorów A i B oznacza. Tego typu. Takie zawsze prawdziwe wyrażenia nazywamy prawami rachunku zbiorów. Przykładem takich wyrażeń mogą być wzory: (A ∪ B) = (B ∪ A). Suma jakiegokolwiek zbioru i jego dopełnienia to zawsze całe uniwersum. co oznacza fakt. Trzeci z przestawionych wzorów ma postać implikacji.4. Można zapisać to wzorem: 1) A ⊆ B ≡ ∀x (x ∈ A → x ∈ B) To. ŁYK TEORII. W miarę dobra znajomość KRZ jest więc konieczna do dalszych rozważań. to. zbiór wszystkich kwiatów. że dowolny x należy do A.4. Do wykrywania omawianych. że jeden zbiór zawiera się w drugim. różnicy i dopełnienia zbiorów. Symbolicznie: 3) x ∈ (A ∩ B) ≡ (x ∈ A ∧ x ∈ B) 186 . czy też dopełnienia jakiegoś zbioru. sumy lub różnicy dwóch zbiorów. co dokładnie oznaczają te dwie zależności.1. jeśli zachodzi inna. że dwa zbiory są równe. to x należy do B). jest równoważne temu. stwierdzają one bezwarunkowe zachodzenie pewnego związku. oznacza. zajmiemy się w kolejnym paragrafie. mówi on. które będziemy badali. założeniowymi prawami. że należy on zarówno do A jak i do B. a więc. To. Obecnie natomiast omówimy wyrażenia mające postać równości bądź inkluzji zbiorów.Do białych róż musimy dodać pozostałe kwiaty. w tym wypadku. rozpoczniemy od uświadomienia sobie.

jest ogólnie obowiązującym prawem. że wyjściowy wzór jest prawem rachunku zbiorów. iż ów x należy do A: 6) x ∈ A’ ≡ ~ (x ∈ A) Znajomość powyższych wzorów 1) – 6) będzie konieczna. że nie jest prawdą. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A – B) ⊆ (A ∪ B) Ponieważ całe wyrażenie ma postać inkluzji. różnicę i dopełnienie zbiorów. 5. alternatywa. aby móc sprawdzić. będzie to oznaczało. koniunkcja. negacja). Wykrycie.4. że należy do B. Skoro bowiem implikacja ma być prawdziwa dla każdego (dowolnego) x. aby zamienić inkluzję bądź równość zbiorów na implikację lub równoważność. w zależności od potrzeb. oznacza. czy jakieś wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. że implikacja powinna zachodzić dla każdego obiektu x.2.Fakt. Formalnie: 4) x ∈ (A ∪ B) ≡ (x ∈ A ∨ x ∈ B) To. czy dane wyrażenie. iloczyn. a następnie sprawdzeniu. Przekształcanie formuły rachunku zbiorów na rachunek zdań polegać będzie na systematycznym stosowaniu poznanych wyżej wzorów. Przekształcenia takie będziemy wykonywali krok po kroku. czy otrzymany schemat jest tautologią. mające postać równości bądź inkluzji zbiorów. A zatem możemy zapisać: x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B) 187 . W pierwszym ruchu będziemy zawsze stosowali wzór 1) lub 2). który sobie wybraliśmy. Symbolicznie: 5) x ∈ (A – B) ≡ (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) Należenie jakiegokolwiek obiektu x do dopełnienia pewnego zbioru A oznacza po prostu. w którym nie będzie symboli oznaczających inkluzję. że badane wyrażenie nie jest takim prawem. PRAKTYKA: WYKRYWANIE PRAW RACHUNKU ZBIORÓW PRZY POMOCY RACHUNKU ZDAŃ. to w tym również dla naszego konkretnego obiektu x. Następnie. że pewien x należy do różnicy zbiorów A i B oznacza. równoważność. sumę. jeśli formuła nie będzie tautologią. Przykład: Sprawdzimy. zamiast których pojawią się symbole rachunku zdań (implikacja. dzięki któremu otrzymamy: ∀x [x ∈ (A – B) → x ∈ (A ∪ B)] Kwantyfikator na początku formuły. rozpoczniemy od zastosowania wzoru 1). że należy on do A lub też należy do B. Jeśli otrzymana formuła okaże się tautologią. będzie polegało na przekształceniu formuły rachunku zbiorów na formułę rachunku zdań. możemy w następnych krokach pomijać. to znak. że jakiś obiekt x należy do sumy zbiorów A i B. informujący nas. że należy on do zbioru A i jednocześnie nie jest prawdą. będziemy korzystali ze wzorów 3) – 6). równość. aż otrzymamy wyrażenie.

W odniesieniu do następnika powinniśmy natomiast skorzystać ze wzoru 4). Poprzednik implikacji stwierdza. Można obrazowo powiedzieć. Jeżeli wzór mówi.Teraz możemy przystąpić do kolejnych przekształceń. a zatem jest ona tautologią. musimy tam zatem zastosować wzór 5). (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) 1 110 0 100 Otrzymana sprzeczność (która mogła komuś również wyjść w poprzedniku implikacji) wskazuje. nie naruszając go jednak. Otrzymamy wtedy: (x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B)) → (x ∈ A ∨ x ∈ B) Uwaga na błędy! Dokonując przekształceń należy bardzo uważać. aby nie zmienić struktury nawiasów. natomiast za x ∈ B zmienną q. że formuła KRZ nie może być fałszywa. że nasz obiekt x należy do różnicy zbiorów A i B. czy otrzymana formuła jest tautologią. Na tej podstawie możemy stwierdzić. że badane przez nas wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. W każdym nawiasie mamy jednak dwa różne działania: iloczyn i dopełnienie w pierwszym oraz sumę i dopełnienie w drugim. Uczynienie tego skróconą metodą zero-jedynkową nie powinno sprawić nikomu najmniejszych trudności. to po wykonaniu przekształcenia nawias ten musi pozostać. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A’ ∩ B’) = (A ∪ B)’ W pierwszym kroku musimy zastosować wzór 2) i pozbyć się znaku równości: ∀x [x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’] Po opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ (A’ ∩ B’) ≡ x ∈ (A ∪ B)’ Teraz możemy przystąpić do dalszych przekształceń. Po przekształceniu symboli związanych ze zbiorami (poza ∈) na symbole rachunku zdań możemy naszą formułę zmienić całkowicie na schemat KRZ. Przykład: Sprawdzimy. zajmujemy się zawsze najpierw działaniem w danym 188 . że x „wchodzi w głąb” nawiasu. że nasz x należy do pewnej całości umieszczonej w nawiasie. Dokonując przekształceń. podstawiając na przykład za wyrażenie x ∈ A zmienną p. Otrzymamy wtedy: (p ∧ ~ q) → (p ∨ q) Teraz pozostaje nam sprawdzenie.

Otrzymamy wzór: (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) Łatwo sprawdzić. że należy on do tej sumy. że takie błędy są bardzo często popełniane przez studentów. Z lewej strony musimy zastosować (dwukrotnie) wzór 6). skoro x należy do dopełnienia sumy A i B. Doświadczenie wskazuje. że w przypadku równoważności musimy rozpatrzyć dwie możliwości): 189 . Otrzymamy wtedy: (~ (x ∈ A) ∧ ~ (x ∈ B)) ≡ ( ~ (x ∈ A ∨ x ∈ B)) Uwaga na błędy! Jeśli w pewnym miejscu mamy znak negacji przed nawiasem (tak jak w prawej części naszej równoważności) to negację taką zostawiamy w tym miejscu. Błędne byłyby następujące przekształcenia prawej strony naszej formuły: (~ x ∈ A ∨ x ∈ B) lub ( ~ x ∈ A ∨ ~ x ∈ B). że powyższa formuła jest tautologią (pamiętamy. czyli: ~ x ∈ (A ∪ B) Teraz możemy dokonać dalszych przekształceń. W związku z tym najpierw zastosujemy tam wzór 3). Musimy tam dodać jeden (wynikający ze wzoru 6)) nawias. który wskazuje że całe wyrażenie: x ∈ (A ∪ B) jest nieprawdziwe. Otrzymujemy: (x ∈ A’ ∧ x ∈ B’) ≡ ( ~ (x ∈ (A ∪ B)) Uwaga na błędy! W omawianym przykładzie szczególnie istotne jest właściwe umieszczenie nawiasów z prawej strony równoważności. Dlatego też w pierwszej kolejności zastosujemy tam wzór 6). nasz x należy tam do iloczynu A’ oraz B’. to znaczy. iż nie jest prawdą. x należy do dopełnienia sumy A oraz B. Nie wolno jej pod żadnym pozorem „wciskać” do środka nawiasu lub robić z niej dwóch negacji. Dokonując przekształceń pamiętamy o zachowaniu struktury nawiasów. natomiast z prawej wzór 4). W tym momencie możemy ostatecznie przekształcić naszą formułę na wyrażenie rachunku zdań podstawiając p za x ∈ A oraz q za x ∈ B. W pierwszym członie równoważności działaniem takim jest iloczyn.momencie głównym. bez nawiasu. Błędne byłoby dodanie samej negacji. dlatego warto dobrze sobie zapamiętać powyższą uwagę. „najszerszym” w danej formule. Natomiast w drugim członie równoważności głównym działaniem jest dopełnienie.

że może ona stać się schematem zdania fałszywego. dwukrotnie. więc wykorzystujemy wzór 3). dlatego najpierw musimy zastosować tam wzór 5). 190 . badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. to iloczyn. a w następniku. Przykład: Sprawdzimy. Otrzymujemy: [x ∈ (A ∩ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [x ∈ (A – B ) ∧ x ∈ (B – C)] Teraz w poprzedniku implikacji musimy jeszcze skorzystać ze wzoru 3). a więc nie jest ona tautologią: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] 11 1 110 0 1 001 0 1 1 10 Skoro otrzymana formuła nie jest tautologią. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: [(A ∩ B) – C] ⊆ [(A – B ) ∩ (B – C)] Po zastosowaniu wzoru 1) i opuszczeniu kwantyfikatora otrzymujemy: x ∈ [(A ∩ B) – C] → x ∈ [(A – B ) ∩ (B – C)] W poprzedniku implikacji głównym działaniem jest odejmowanie. ze wzoru 5): [(x ∈ A ∧ x ∈ B) ∧ ~ (x ∈ C)] → [(x ∈ A ∧ ~ (x ∈ B )) ∧ (x ∈ B ∧ ~ (x ∈ C))] Po podstawieniu zmiennej p za x ∈ A.10 110 0 0 010 (~ p ∧ ~ q) ≡ ~ (p ∨ q) 10 0 10 0 1 000 Ponieważ otrzymana formuła jest tautologią. q za x ∈ B oraz r za x ∈ C otrzymamy: [(p ∧ q) ∧ ~ r] → [(p ∧ ~ q) ∧ (q ∧ ~ r)] Po sprawdzeniu formuły skróconą metodą zero-jedynkową okazuje się. to badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. W następniku główne działanie.

diagramami Venna. Ponieważ jednak zapewne nie wszyscy czytelnicy obecnego rozdziału przerabiali wcześniej teorię sylogizmów. to nie ma nic w ich części wspólnej. stwierdzających. czy A lub B nie są przypadkiem zbiorami pustymi.1. gdzie wiemy. co wiemy na pewno. zostawiamy go pustym. że nic tam nie ma.5 ZAŁOŻENIOWE PRAWA RACHUNKU ZBIORÓW.5. W przypadku praw mających postać implikacji. Przedstawiona w poprzednim paragrafie metoda nie nadaje się do sprawdzania wszystkich praw rachunku zbiorów. skoro A i B mają być rozłączne. że zbiory A i B są rozłączne wpisujemy znak „–” w obszar reprezentujący część wspólną tych zbiorów. W części „boczne” nie wolno nam jednak wpisać „+”. bo nie mamy pewności. Najpierw będziemy nanosić je na diagramy reprezentujące dwa zbiory. ŁYK TEORII.5. będziemy posługiwać się. Wypełniając diagramy musimy pamiętać. Jedyne. A )( B Aby zaznaczyć. nie powinny mieć żadnych trudności ze zrozumieniem dalszego ciągu tego rozdziału. a następnie rozszerzymy nasze rozważania na diagramy składające się z trzech kół. Diagramy Venna przybierają kształt kół symbolizujących zbiory. że wpisujemy znaki „+” lub „–” jedynie tam. Poniżej przedstawimy sposoby zaznaczania na diagramach przykładowych zależności mogących występować w prawach rachunku zbiorów. niektóre wiadomości odnośnie diagramów Venna będą się musiały powtarzać. że. 5. gdy wiemy. Osoby. to to. gdy mamy pewność. to występuje również inna zależność. 191 . że w danym obszarze na pewno znajduje się jakiś element lub „–”. że jeśli mają miejsce pewne zależności. znanymi już z rozdziału o sylogizmach. Jeśli w stosunku do jakiegoś obszaru nie mamy żadnych informacji. a wiele zawartych tu informacji i szczegółowych komentarzy wyda im się zbędnymi. że na pewno coś jest lub na pewno nic nie ma. które przy okazji przerabiania sylogistyki opanowały posługiwanie się diagramami. w które to koła wpisujemy znak „+”.

A B A–B≠∅ + A⊆B Fakt. ich iloczyn nie jest zbiorem pustym. to fakt. A B + ~ (A )( B) A∩ B≠∅ A–B≠∅ Fakt. nie możemy wpisać „+”. Skoro bowiem A ma się zawierać w B. że zbiór A zawiera się w B zaznaczamy. a więc obszar A leżący poza B. wpisując „–” w obszar A znajdujący się poza B. W część wspólną.A B – A )( B ~ (A )( B) lub A ∩ B ≠ ∅ Fakt. gdyż nie można wykluczyć. zaznaczamy wpisując „+” w część diagramu reprezentującą zbiór A – B. to żadna część A nie może „wystawać” poza B. że zbiory A i B nie są rozłączne lub. że nic nie ma w części A leżącej poza B. A B A⊆B – A ⊆ B’ 192 . Jedyne. że różnica zbiorów A i B nie jest zbiorem pustym. ujmując rzecz inaczej. co wiemy na pewno. oznaczamy wpisując znak „+” w część wspólną tych zbiorów. wbrew pozorom. że A jest zbiorem pustym.

A B + + + A#B Teraz kilka przykładowych zależności między zbiorami przedstawimy na diagramach reprezentujących trzy zbiory. że cały A znajduje się poza B.Jeśli zbiór A zawiera się w dopełnieniu B. oznacza to. A⊆B Jeśli zbiór A zawiera się w B. gdzie nie możemy ich wpisać z uwagi na to. oznacza. że zaznaczając inkluzję oraz rozłączność zbiorów nigdy nie wpisujemy żadnych plusów. że na pewno coś znajduje się w ich części wspólnej. Stosunki te oddajmy jedynie przy pomocy minusów. a więc. to znaczy to. Obszar ten składa się teraz jednak z dwóch kawałków. że nie można wykluczyć. musimy postawić „–” w każdej jego części. A B A ⊆ B’ – Uwaga na błędy! Najczęściej popełnianie błędy przy wypełnianiu diagramów Venna polegają na wpisywaniu znaków „+” tam. Ponieważ ma on być cały pusty. jak rozłączność tych zbiorów. Dobrze zatem zapamiętać. Oznacza to nic innego. iż rozpatrywany zbiór jest pusty. 193 . że A „nie wystaje” poza B. a także na pewno jest coś w części A leżącej poza B oraz części B leżącej poza A. że żadna część A nie może znajdować się w B. A#B To. Pusta musi być zatem część A leżąca poza B. że zbiory się krzyżują.

Wtedy drugi plus będziemy wpisywali „na pewno”. że jeden z nich jest pusty. że w obie te części musimy wpisać znak „+”. który z „wątpliwych” plusów na pewno nie może wystąpić w danym miejscu. nie mamy pewności. Dopóki jednak nie możemy żadnego z plusów wykluczyć. gdy będziemy wykorzystywali diagramy do rozwiązywania zadań. Niepewność tę wyrazimy dodając znak zapytania przy każdym z plusów. że iloczyn A’ oraz B nie będzie pusty. że dysponując innymi informacjami. ktoś mógłby pomyśleć. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch części. A B +? A’ ∩ B ≠ ∅ +? C Uwaga na marginesie.A – – B A⊆ B C A’ ∩ B ≠ ∅ Część wspólna dopełnienia zbioru A oraz zbioru B. gdzie znak plusa postawić. coś się znajduje. pytajniki muszą pozostać. że w którymś z rozważanych obszarów (a być może i w obydwu). często będzie się zdarzać. 194 . W związku z powyższym. Pytajniki te będą oznaczać. Tak jednak nie jest. sprawi. Musimy przedstawić fakt. jednak całkiem możliwe jest również. bez żadnego znaku zapytania. będziemy wiedzieli. iż wiemy. który znajduje się poza A – prawy półksiężyc zbioru B. dolnym lub górnym kawałku rozważanego półksiężyca. W praktyce. to ten obszar B. Już jeden „+” w którymkolwiek. że część ta nie jest pusta.

W praktyce daje to tylko jeden minus w „górnej” części iloczynu A i B. że na pewno pusty jest pokój. Jeśli natomiast wiemy tylko. Być może pusta jest kuchnia i łazienka. ale może też być zupełnie inaczej. łazienka itd. że żadna część tego iloczynu (czyli części wspólnej A i B nie może znajdować się poza C. jest w pokoju. Sytuację tę można przedstawić bardziej obrazowo. że w mieszkaniu składającym się z kilku pomieszczeń nie ma nikogo. to oczywiście pusta musi być każda z tych części. Wynika to z tego. to informacja ta nie daje nam pewności. A ∪ B ⊆ C’ To. to wcale nie daje nam to pewności. o którym mowa. Jeśli natomiast dowiadujemy się. że w mieszkaniu tym ktoś jest. że jeśli pusty jest jakiś obszar składający się z kilku części. Jakiś element znajdować się może w dowolnej z nich. w każdą z nich możemy zatem wpisać minus. że w jakimś obszarze składającym się z kilku części coś się znajduje. Jeśli wiemy. oznacza. w której z tych części postawić plus. oznacza. Musimy więc wpisać minusy we wszystkich częściach zbiorów A oraz B leżących jednocześnie w C. że suma zbiorów A i B zawiera się w dopełnieniu C. to wiemy. w którym pomieszczeniu osoba ta się znajduje.DO ZAPAMIĘTANIA: Minusy są zawsze „pewne”. a zatem żadna część tej sumy nie może znajdować się w C. że iloczyn A i B zawiera się w C. A B – – – A ∪ B ⊆ C’ C A∩B⊆C To. a człowiek. kuchnia. iż suma A i B znajduje się poza C. A – A∩ B⊆ C B C 195 .

– nie wpisujemy informacji z następnika implikacji. a więc nie opisuje ona ogólnie obowiązującego prawa. będzie stanowiło to dowód. a zatem implikacja jest zawsze prawdziwa. Jeśli natomiast na diagramie będzie się dało przedstawić fałszywość następnika. a następnie sprawdzali. Jeśli bowiem wypełnienie diagramu według poprzednika implikacji zagwarantuje nam prawdziwość jej następnika. czy wykonany według poprzednika rysunek daje nam gwarancję ich prawdziwości. czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: (A ⊆ B ∧ B ⊆ C) → A ⊆ C. polegać może na wykazaniu niemożliwości zajścia takiej sytuacji. które będziemy obecnie badali pod kątem tego. przedstawia ona prawo rachunku zbiorów. oznacza to. że zbiór A zawiera się w B (czyli A nie może „wystawać” poza B): 196 . Wykazanie. fałszywa jest tylko w jednym przypadku – gdy jej poprzednik jest prawdziwy a następnik fałszywy. W poprzedniku naszej implikacji mamy dwie zależności.Zobrazowane wyżej zależności pomiędzy zbiorami nie wyczerpują oczywiście wszystkich możliwych przypadków. co mówi poprzednik implikacji. że nie jest możliwa sytuacja. Przykład: Sprawdzimy. że będziemy wpisywali do diagramu to. będzie polegało na pokazaniu.2. – jeśli rysunek gwarantuje nam prawdziwość następnika. czy stanowią one prawa rachunku zbiorów. że jest ona zawsze prawdziwa. że badane wyrażenie jest prawem rachunku zbiorów. Wyrażenia. Cała procedura w skrócie: – wpisujemy do diagramu wszystkie informacje z poprzednika implikacji. że implikacja może być fałszywa. W praktyce będzie to wyglądało tak. Jednakże powinny one pozwolić na zrozumienie istoty posługiwania się diagramami i umożliwić każdemu samodzielne zaznaczenie nawet takich stosunków pomiędzy zbiorami. 5. a jedynie sprawdzamy. to udowodnienie.5. aby następnik był fałszywy). aby poprzednik był prawdziwy i następnik fałszywy. jeśli nie mamy takiej gwarancji (diagram da się wypełnić tak. Najpierw zaznaczymy to. z jakimi się nigdy nie zetknął. PRAKTYKA: SPRAWDZANIE PRAW TEORII ZBIORÓW PRZY POMOCY DIAGRAMÓW VENNA. będzie to świadczyć. Ponieważ implikacja. jakie mogą pojawić się w zadaniach. wyrażenie nie jest prawem. że implikacja taka stanowi ogólne prawo. że jest ona zawsze prawdziwa. zgodnie z tabelkami zero-jedynkowymi. będą miały formę implikacji.

A – – B C Teraz dopiszemy jeszcze. są to dwa minusy w „górnej” części zbioru A. Po zaznaczeniu na diagramie informacji z obu członów poprzednika otrzymujemy rysunek: 197 . że A nie może „wystawać” poza C. Widzimy. gdyż w odpowiednim obszarze mamy minusy świadczące. mającym postać implikacji. Mamy pewność. że wyrażenie to jest prawem rachunku zbiorów. że zbiór A zawiera się w C. że B zawiera się w C: A – – – B – C Po zaznaczeniu na diagramie wszystkich informacji zawartych w poprzedniku musimy sprawdzić. prawdziwość poprzednika gwarantuje prawdziwość następnika). czy gwarantuje nam to prawdziwość następnika. oznacza to. nie jest możliwe aby poprzednik był prawdziwy. że faktycznie następnik musi być prawdziwy. Przykład: Sprawdzimy. Skoro w badanym wyrażeniu. czy prawem rachunku zbiorów jest wyrażenie: ( A )( B ∧ B )( C ) → A )( C. a następnik fałszywy (mówiąc inaczej.

aby pokazać. A – – + – B C Badane wyrażenie nie jest zatem prawem rachunku zbiorów. natomiast A i C wcale rozłączne nie są. B – zbiór drzew iglastych. C – zbiór dębów. pokazujący. Oznacza to. Powyższy rysunek stanowi graficzny kontrprzykład. musielibyśmy mieć minusy w całym obszarze wspólnym tych zbiorów. że badana implikacja nie jest zawsze prawdziwa. że A )( B oraz B )( C. że następnik jest prawdziwy. Mogą być to przykładowo takie zbiory: A – zbiór drzew liściastych. aby coś tam mogło się znajdować. że zbiory A i C są rozłączne. Prawdą jest. że badane wyrażenie może być fałszywe. że nic nie stoi na przeszkodzie.A – – – B C Rysunek ten nie daje nam jednak gwarancji. że da się zaznaczyć na diagramie prawdziwość poprzednika implikacji i jednocześnie fałszywość jej następnika. Poniższy rysunek pokazuje wyraźnie. 198 . Aby mieć pewność. B i C. Tymczasem w jednej części tego obszaru nie ma żadnego znaku. Możemy również podać kontrprzykład „materialny” to znaczy wymyślić takie zbiory A.

że na pewno nic tam nie ma. że w jednej z tych części znajduje się znak „+?”. a teraz otrzymujemy informacje. że coś w tym obszarze może się znajdować. w którym z nich jakiś element się znajduje. ale nie jest to konieczne. która znajduje się poza zbiorem C. ale może tylko w jednym z nich. to wynika stąd. A +? +? B C Drugi człon poprzednika implikacji informuje nas. lecz nie mieliśmy pewności w którym. Na naszym rysunku są to dwa „górne” kawałki zbioru A. po wpisaniu całego poprzednika implikacji.5. ze w jednym z dwóch obszarów coś jest. być może w obydwu. A zatem. Czy tam ma być plus czy minus? Przykład: Sprawdzimy.5. Dlatego też możemy wpisać tu jedynie plusy ze znakiem zapytania. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ∩ A ≠ ∅ ∧ A ∩ C’ = ∅) → B ∩ C ≠ ∅ Pierwszy człon poprzednika implikacji informuje nas. diagram będzie się przedstawiał następująco: 199 . to wynikający stąd minus jest „silniejszy” od plusa ze znakiem zapytania i dlatego właśnie „– ” powinien się tam ostatecznie znaleźć. UTRUDNIENIA I PUŁAPKI. że pierwszy jest pusty. Oczywiście nie zawsze badane wyrażenia są tak łatwe do zaznaczenia na diagramie jak w dwóch rozważanych dotąd zadaniach.3. czyli ta część zbioru A. Skoro bowiem dotąd wiedzieliśmy. Widzimy. Ponieważ jednak znak zapytania świadczy. to w takim razie na pewno zapełniony musi być obszar drugi. Poniżej omówimy kilka przykładów nieco bardziej skomplikowanych. Ponieważ obszar ten składa się z dwóch kawałków. a teraz dowiedzieliśmy. Jeśli jednak jeden ze znaków „+?” zamienimy na minus. że drugi z plusów staje się „pewny” i widniejący przy nim pytajnik powinniśmy zlikwidować. nie wiemy dokładnie. że pusty musi obszar wspólny A oraz C’. że coś się musi znajdować w części wspólnej (iloczynie) zbiorów B i A.

Cały czas mamy jednak do wyboru dwie części tego obszaru i nie wiemy do końca. Jeśli A – C ma być niepuste. oznacza. Część wspólna dopełnienia C oraz B to obszar zbioru B leżący poza C. jednak jest on z 200 . zbiory te są prostu rozłączne. Wypełniony według poprzednika implikacji diagram wygląda zatem następująco: A +? +? – – B C Musimy teraz sprawdzić. że cały B znajduje się poza C. W całej części wspólnej B i C musimy zatem wpisać minusy. Badane wyrażenie jest zatem prawem rachunku zbiorów. że obszar ten z pewnością nie jest pusty. czy tak wykonany rysunek daje nam gwarancję prawdziwości następnika implikacji. czyli żadna część B nie może znajdować się w C. Plus ze znakiem zapytania nie daje pewności! Przykład: Sprawdzimy. w którą z nich wpisać „+” . że zbiór B zawiera się w dopełnieniu C. że C’ ∩ B ≠ ∅. czyli „górny” półksiężyc zbioru B. W jednej części tego obszaru znajduje się wprawdzie plus. a więc czy na pewno B ∩ C ≠ ∅. który daje nam gwarancję. to coś musi znajdować się w obszarze zbioru A leżącym poza C. czy powyższy rysunek gwarantuje nam.A – – + B C Teraz musimy sprawdzić. W jednym kawałku części wspólnej zbiorów B i C mamy plus. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (B ⊆ C’ ∧ A – C ≠ ∅) → C’ ∩ B ≠ ∅ Fakt.

W związku z tym w częściach wspólnych A i C oraz A i B musimy wpisać minusy. We wszystkich fragmentach zbiorów A i C leżących poza B musimy więc wpisać minusy. że żadna część A oraz żadna część C nie może znajdować się poza zbiorem B. że pomimo prawdziwości poprzednika. W jednym fragmencie wymienionego obszaru minus już się znajduje. iż nie mamy gwarancji. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: [A ∪ C ⊆ B ∧ A ⊆ (B ∪ C)’] → B – C = ∅ W powyższym przykładzie pewne trudności sprawić może właściwe zaznaczenie na diagramie informacji z poprzednika implikacji. następnik implikacji może być fałszywy. że suma zbiorów A i C zawiera się w B oznacza. Przykład: Sprawdzimy. co oznacza. wygląda następująco: A + – – – B – C Zależności trudniejsze do zaznaczenia na diagramie. Nie mamy zatem pewności.pytajnikiem. że żadna część zbioru A nie może znajdować się w zbiorze B lub C. zatem dodajemy jeszcze dwa: B 201 . a więc nie jest ona prawem rachunku zbiorów. Rysunek pokazujący. A – – – C Z kolei to. że jest on tam na pewno. Fakt. że A zawiera się w dopełnieniu sumy B i C znaczy. że następnik badanej implikacji jest prawdziwy.

aby w wolne miejsce wpisać plus: A – – – – – C Ponieważ. da się wypełnić diagram w ten sposób. ze nic tam nie ma. że nie mamy tam wpisanego żadnego symbolu. że nie jest pusta suma zbiorów A i B. nie oznacza jednak. że obszar zbioru B leżący poza C (czyli B – C) jest pusty. że coś musi znajdować się w którejkolwiek części obszaru składającego się aż z sześciu części: 202 . czy mamy pewność.A – – – – – C B Teraz musimy sprawdzić. Tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie. a następnik fałszywy. jak widać na powyższym rysunku. Pewność. W jednej części tego obszaru mamy znak „–”. Przykład: Sprawdzimy. oznacza. To. że obszar jest pusty. a jedynie. badane wyrażenie nie jest prawem rachunku zbiorów. aby poprzednik implikacji był prawdziwy. gdyby umieszczony był w nim minus. B + Czasem trzeba zacząć od końca. czy jest prawem rachunku zbiorów wyrażenie: (A ∪ B ≠ ∅ ∧ B ∪ C ≠ ∅) → A ∪ C ≠ ∅ Fakt. w drugiej natomiast nie ma nic. że nie mamy na temat tej części żadnych informacji. mielibyśmy jedynie wtedy.

czy da się stworzyć rysunek. Zobaczmy. zaczynając od budowy kontrprzykładu. że coś znajduje się w którejkolwiek części sumy zbiorów A oraz C. czy mamy pewność. ale wszystkie z pytajnikiem. W takiej sytuacji możemy spróbować rozwiązać zadanie niejako od drugiej strony. że pusta jest suma zbiorów A i C. Fałszywość następnika naszego wyrażenia oznacza. a potem sprawdzimy. Udzielnie jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie przy pomocy powyższego rysunku może wydawać się trudne – w wymienionej części znajduje się wprawdzie sześć plusów. na którym następnik implikacji byłby fałszywy.A +? +? +? +? B +? +? C Gdy dodamy to tego informację. że niepusta jest również suma B i C otrzymamy rysunek: A +? +? +? +? C Pozostaje nam teraz odpowiedzieć na pytanie. czy poprzednik może być wtedy równocześnie prawdziwy. czyli: A – – – – – – C B +? B +? +? 203 .

B + SŁOWNICZEK: Dopełnienie zbioru – dopełnienie zbioru A to zbiór zawierający te elementy uniwersum. które nie należą do A. że można zaznaczyć na diagramie jednocześnie prawdziwość poprzednika implikacji (coś znajduje się zarówno w sumie zbiorów A i B jak i w sumie B i C). gdy wpiszemy znak „+” w jedyne wolne pole: A – – – – – – C Powyższy rysunek pokazuje. Identyczność zbiorów – zbiory A i B są identyczne (A = B). gdy mają one wspólne elementy. Inkluzja (zawieranie się zbiorów) – zbiór A zawiera się w zbiorze B (A ⊆ B).Czy możemy teraz sprawić. ale równocześnie do każdego z nich należą takie elementy. gdy nie mając ani jednego wspólnego elementu. Badane wyrażenie nie jest więc prawem rachunku zbiorów. Krzyżowanie zbiorów – zbiory A i B się krzyżują (A # B). jak i fałszywość jej następnika (pusta jest suma A i C). gdy mają dokładnie te same elementy. które nie należą do drugiego. Rozłączność zbiorów – zbiory A i B są rozłączne (A )( B). aby prawdziwe były oba człony poprzednika implikacji? Stanie się tak. Iloczyn zbiorów – iloczyn (przekrój) zbiorów A i B (A ∩ B) to zbiór zawierający elementy należące zarówno do A jak i do B. 204 . gdy każdy element A jest elementem B.

Różnica zbiorów – różnica zbiorów A i B to zbiór zawierający te elementy A. Zbiór pusty oznaczamy symbolem ∅. 205 . Suma zbiorów – suma zbiorów A i B (A ∪ B) to zbiór powstały z połączenia elementów A i B. Zbiór pusty – zbiór nie zawierający żadnego elementu. które nie należą do B.

Będzie to rozdział najbardziej teoretyczny ze wszystkich. Obecnie zostaną one omówione o wiele dokładniej. trzeba przede wszystkim posiadać teoretyczną wiedzę o tych własnościach. Relacja to pewien związek łączący obiekty. Obecny rozdział poświęcony będzie relacjom. bycie kobietą itp. czyli związek łączący dwa obiekty.1.Rozdział VI RELACJE. iż związane z relacjami zadania polegają zwykle na wykrywaniu pewnych własności podanych relacji. Relacjami innymi niż dwuczłonowe nie będziemy się jednak zajmować. Przykładem własności trójczłonowej jest słuchanie rozmowy – osoba x słucha rozmowy osoby y z osobą z. inne przykłady to bycie żoną – osoba x jest żoną osoby y. Relacje jednoczłonowe (odnoszące się do jednego obiektu) nazywamy własnościami – tego typu relacje. Mówiąc „relacja” mamy zwykle na myśli tak zwaną relację dwuczłonową. Aby móc je rozwiązać.1. CO TO JEST RELACJA. 206 . to na przykład bycie wysokim. mówiąc relacja – bez dodania do niej żadnego przymiotnika. że relacje mogą mieć dowolną ilość członów. Wynika to z faktu. Gdy wiedza ta zostanie zdobyta.1. zadania będą stanowiły niewielki procent całości. Dla porządku dodajmy. ŁYK TEORII. bycie w wieku 25 lat. Taką relacją jest na przykład bycie starszym – pewna osoba x jest starsza od innej osoby y. Z relacjami zetknęliśmy się już w części poświęconej rachunkowi predykatów. WSTĘP. rozwiązanie takiego zadania jest zwykle niemal oczywiste. będziemy mieli na myśli zawsze relację dwuczłonową. 6. lubienie – osoba x lubi osobą y itp. 6.

ale zbiorem. 2 〉. Elementy par wypisujemy w nawiasach skośnych. 1〉. 2}. który powstaje w wyniku wykonania takiego działania. b. którego elementy stanowią pary.Symbolicznie relacje możemy oznaczać na różne sposoby. o którym jednak nie było mowy w rozdziale poświęconym zbiorom. 〈b. to X2 = {〈a. ze dwa obiekty x i y są ze sobą w relacji R zapisujemy R(x. takich. Jeśli zatem X = {a. b} jest równy zbiorowi Y = {b. że relacja ta zawiera się w kwadracie kartezjańskim tego uniwersum (stanowi podzbiór kwadratu kartezjańskiego tego uniwersum). nie jest zwykłym zbiorem. Mówiąc po prostu. b〉. iloczyn kartezjański zbiorów X i Y (czyli X × Y) to zbiór wszystkich par. b〉 lub. c〉. Zwykle fakt. 1〉. y należy do relacji R). 〈c.y) lub xRy. to nic innego. 〈c. że każdą relację możemy przedstawić (przynajmniej teoretycznie) jako zbiór par. Inaczej ma się rzecz w przypadku tak zwanych par uporządkowanych. 〈b. I tak na przykład zbiór X = {a. jeśli X = {a. b). np. zwykłych – (a. a〉. b. I tak para 〈a. Jak pamiętamy z poprzedniego rozdziału. 〈b. a na drugim element zbioru Y. Iloczyn kartezjański symbolicznie oznaczamy znakiem ×. 1〉. 207 . 2〉. a}. oznaczany symbolicznie X2. 〈c. w których na pierwszym miejscu jest element zbioru X. W przypadku pary kolejność elementów ma kluczowe znaczenie. relacja to niektóre (a czasem wszystkie) pary. b〉. w jakiej je wypiszemy. a〉. Dokładniej. to iloczyn kartezjański X × Y = {〈a. 2〉}. Para uporządkowana. c〉. 〈b.y) ∈ R (para x. jakie można utworzyć z elementów uniwersum. czyli X × X. 〈c. Jeśli relacja określona jest w pewnym uniwersum. 〈a. Iloczyn kartezjański. to możemy powiedzieć. 〈a. b〉 nie jest równa parze 〈b. c}. w skrócie zwanych po prostu parami. a〉. natomiast Y = {1. Iloczyn kartezjański to pewne specyficzne działanie na zbiorach. w zwykłym zbiorze nie jest istotna kolejność elementów. c}. Kwadrat kartezjański jakiegoś zbioru X. 〈b. b 〉. są to zupełnie różne obiekty. Zbiór. c〉} Pojęcia pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego łączy się z teorią relacji w ten sposób. 〈a. Spotyka się też zapis (x. Przykładowo. czasem. a〉. 〈a. 〈c. jak iloczyn kartezjański zbioru X z sobą samym. Do lepszego zrozumienia relacji potrzebne nam będzie pojęcie tak zwanej pary uporządkowanej oraz iloczynu kartezjańskiego dwóch zbiorów.

nazywaną czasem po prostu dziedziną. wypisując (lub wyobrażając sobie) pary tworzące tę relację. Bardziej formalnie relację tę możemy zapisać tak: xRy ≡ x > y. w których pierwsza liczba jest większa od drugiej: R = {〈2. dziedzinę prawostronną. 〈4. ponieważ należą do niej niektóre z par liczb. 〈Danuta Wałęsa. 3. natomiast pole – P(R). 6.. wspominaną wcześniej relację większości określoną w zbiorze U = {1. Dziedzina lewostronna relacji R. 〈Hilary Clinton. Jan Kowalski〉.Najlepiej wyjaśnić to na przykładzie.1〉.3〉}. Symbolicznie możemy to zapisać: DL(R) = {x: ∃y (xRy)} (dziedzina lewostronna relacji R to zbiór takich x. itd. }. Dziedzinę lewostronną relacji R oznaczamy symbolicznie DL(R). to relację tę moglibyśmy przedstawić jako zbiór takich par. Weźmy uniwersum złożone z czterech liczb U = {1. 4} i określmy w tym zbiorze relację większości. dziedzinę prawostronną – DP(R). taki że x jest w relacji R do tego y). Relację naszą możemy przedstawić jako następujący zbiór par. W praktyce możemy sobie bardzo łatwo uzmysłowić. DZIEDZINY I POLE RELACJI. 〈3. które przynajmniej raz znalazły się na pierwszym miejscu w jakiejś parze. 2. gdzie pierwsza osoba jest żoną drugiej osoby: R = {〈Maria Kowalska.1. 3. 6.2.1〉. Oczywiście wypisanie wszystkich par należących do naszej relacji nie jest praktycznie możliwe.2〉. 〈4. w stosunku do których istnieje jakiś y. co jest dziedziną danej relacji. ŁYK TEORII. Relacja nasza zawiera się w kwadracie kartezjańskim uniwersum (symbolicznie R ⊆ U2). 〈3. 〈4. które pozostają w R do jakiegoś (przynajmniej jednego) przedmiotu. Bill Clinton〉.2. czyli R ⊆ U2. W każdej relacji możemy określić tak zwaną dziedzinę lewostronną. Gdybyśmy w uniwersum złożonym z ludzi chcieli utworzyć relację bycia żoną. Dziedzinę lewostronną stanowić będzie zawsze zbiór tych obiektów. nazywaną również przeciwdziedziną oraz pole. że jest to podzbiór kwadratu kartezjańskiego zbioru ludzi. które to pary możemy utworzyć z uniwersum. 4}.2〉. to zbiór takich przedmiotów.1〉. 2. Gdy weźmiemy. jednak nie ulega wątpliwości. Lech Wałęsa〉.. to po przedstawieniu tej relacji jako zbioru 208 .

1〉. jak łatwo się domyślić.2〉. 2. że polem relacji bycia żoną jest zbiór małżeństw. którego elementami są małżeństwa. a więc nie całe uniwersum. 〈3.2. które przynajmniej raz wystąpiły na drugim miejscu. natomiast przeciwdziedzinę relacji bycia żoną stanowić będzie (jeśli ograniczymy się do małżeństw heteroseksualnych) zbiór żonatych mężczyzn. a nie pojedyncze osoby (ma on w przybliżeniu dwa razy mniej elementów niż zbiór osób pozostających w związkach małżeńskich).2. 3.1〉. Po określeniu dziedziny lewej i prawej. Uwaga na błędy! Za błąd może zostać uznane powiedzenie. W naszej relacji większości P(R) = {1. W przypadku naszej relacji większości DP(R) = {1.2〉. 4}. do których jakiś przedmiot pozostaje w R. przynajmniej teoretycznie przedstawić jako zbiór par. gdzie pole to zbiór ludzi pozostających w związkach małżeńskich (będących żoną lub mających żonę). które przynajmniej raz znalazły się w naszych parach na pierwszym miejscu. Widać to na przykładzie relacji bycia żoną. Zadania związane z dziedzinami i polem relacji polegają na określeniu tych własności dla zadanej relacji. 〈4. Zbiór małżeństw to bowiem zbiór. Dziedzina prawostronna (przeciwdziedzina) relacji R to. Natomiast pole relacji bycia żoną musi być zbiorem złożonym z osób. natomiast dziedzina prawostronna. Symbolicznie: DP(R) = {y: ∃x (xRy)}. jednak nie jest to wcale konieczne.par: R = {〈2.1〉. 2. W tym przypadku pole pokryło się z uniwersum. zbiorem elementów. W przypadku relacji bycia żoną dziedzinę lewostronną stanowić będzie zbiór kobiet zamężnych. łatwo zauważymy. że każdą relację możemy. 209 . wyznaczenie pola jest już banalnie proste. 〈4. Dziedzina lewostronna będzie każdorazowo zbiorem tych elementów. Pole relacji to po prostu suma dziedziny lewej i prawej. jeśli tylko pamiętamy. 3. 3}. Symbolicznie P(R) = DP(R) ∪ DL(R).3〉}. PRAKTYKA: OKREŚLANIE DZIEDZIN I POLA RELACJI. że DL(R) = {2. 6. 〈4. Rozwiązywanie takich przykładów nie jest trudne. 〈3. zbiór tych przedmiotów. 4}.

gdzie pierwsza liczba będzie dwukrotnością drugiej. że każdy człowiek znajdzie się (wielokrotnie) zarówno z lewej strony jakiejś pary. 〈Zenon. A zatem przeciwdziedzina naszej relacji to zbiór wszystkich ludzi.} Widać wyraźnie. Oczywiste więc jest. widać jasno. Po wypisaniu kilku przykładowych par. czyli uniwersum. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia przeciwnej płci (xRy ≡ x jest przeciwnej płci niż y). Gdybyśmy chcieli przedstawić naszą relację w postaci zbioru par. Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze liczb naturalnych relacji bycia dwukrotnością (xRy ≡ x jest dwukrotnością y). 〈4. Gdybyśmy chcieli wypisać niektóre z par należących do naszej relacji otrzymalibyśmy R = 〈Jan. że również pole naszej relacji będzie równe uniwersum. przeciwdziedzinę i pole relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y) określonej w zbiorze wszystkich ludzi (żyjących kiedykolwiek. natomiast na drugim osoba będąca dzieckiem tej kobiety.}. do każdego można bowiem dobrać kogoś przeciwnej płci. Mieczysław〉. to o każdym człowieku można powiedzieć.. to zbiór liczb parzystych. Karolina〉. które mają matkę. 〈Maria. to oczywiste jest. 3〉. 2〉. Zenon〉. 1〉. 〈8. 210 . 〈Karolina. 〈Zenon. każdy więc znajdzie się jako element jakiejś pary z prawej strony. a nie tylko aktualnie). Do naszej relacji należeć będą takie pary złożone z liczb naturalnych.. 4〉. Dziedzina prawa to zbiór osób. 〈6. Maria〉. a zatem R = {〈2. czyli zbiorowi wszystkich ludzi. że dziedzina lewa relacji.. Ponieważ nasze uniwersum stanowi zbiór wszystkich ludzi kiedykolwiek żyjących. że ma on (aktualnie lub kiedyś żyjącą) matkę. Skoro jedna z dziedzin stanowi już całe uniwersum. Maria〉.Przykład: Określimy dziedzinę. natomiast dziedzina prawa (i jednocześnie pole) to zbiór wszystkich liczb naturalnych. że dziedzinę lewostronną naszej relacji stanowić będzie zbiór kobiet mających dzieci. jak i z prawej strony.. to na pierwszym miejscu byłaby każdorazowo kobieta posiadająca przynajmniej jedno dziecko.

dziedzina lewa naszej relacji równa się dziedzinie prawej. Każdy jest bowiem w tym samym wieku. jaki dokładnie jest to zbiór? Przykład: Określimy dziedziny i pole określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia w tym samym wieku (xRy ≡ x jest w tym samym wieku co y). Wątpliwości może budzić fakt. jak i na drugim miejscu w pewnej parze. wystąpi zarówno na pierwszym. 15 lat. Otóż zawsze możemy to uczynić. 211 . przynajmniej w tym jednym przypadku. czyli zbiór wszystkich ludzi. Podobnie jak w poprzednim przykładzie. 23 lata. Nie są to jednak dobre odpowiedzi – cóż to bowiem są na przykład „ludzie przeciwnej płci”. zakładając że jest to jedyny człowiek na świecie w tym wieku. w którym jest on sam. że do człowieka mającego np.A zatem w tym przypadku dziedzina prawa. 78 lat itd. jak i na drugim. łatwo zauważylibyśmy. czy też „ludzie jednej płci”. czy jesteśmy w stanie stworzyć parę z kimś mającym przykładowo 108 lat. podobnie w stosunku do kogoś mającego np. 20 lat łatwo dobrać kogoś będącego w tym samym wieku. 35 lat. Każdy więc. w przypadku tej relacji bowiem każdy. oprócz możliwości bycia w niej w stosunku do innych osób. Uwaga na błędy! W przypadku powyższej relacji częstymi odpowiedziami na pytanie o którąś z dziedzin są dość dziwacznie brzmiące stwierdzenia na przykład: „ludzie przeciwnej płci”. równa się polu i stanowi całe uniwersum. równa się polu relacji i stanowi całe uniwersum. równa się dziedzinie lewej. pozostaje w niej również do samego siebie. tworząc parę złożoną z tego człowieka występującego zarówno na pierwszym miejscu. Gdybyśmy wypisali pary należące do powyższej relacji. „ludzie określonej płci”. czyli zbiór wszystkich ludzi.

a każda liczba jest równa sobie samej. ani przeciwzwrotna. że relacja jest zwrotna. domyślnie przyjmując. Uwaga na marginesie.6. Symbolicznie: R jest zwrotna ≡ ∀x (xRx) Przykładem relacji zwrotnej jest bycie w takim samym wieku (w zbiorze ludzi) lub bycie sobie równą (w zbiorze liczb). Oznacza to. ŁYK TEORII. Relację taką nazywamy czasem niezwrotną.3. Dlatego. gdy żaden element uniwersum nie jest w relacji do siebie samego. Symbolicznie: 212 . Symbolicznie: R jest przeciwzwrotna ≡ ∀x (~ (xRx)) Przeciwzwrotna jest przykładowo relacja bycia matką w zbiorze ludzi lub relacja mniejszości w zbiorze liczb. WŁASNOŚCI FORMALNE RELACJI. Relacja jest przeciwzwrotna. nie będziemy tak jednak pisać. gdy każdy element uniwersum jest w tej relacji do siebie samego. Każdy człowiek jest bowiem w takim samym wieku w stosunku do siebie samego. ale są też i takie. że są w uniwersum elementy będące w relacji do siebie samego.3. może nie posiadać jej w innym. Zwrotność. Relacja posiadająca daną własność w jednym uniwersum. Relacja może być ani zwrotna. podobnie ∃x (istnieje takie x) – ∃x ∈ U (istnieje takie x należące do U). Mówimy. które do siebie samego w niej nie są. ściśle rzecz biorąc. że każdorazowo chodzi nam jedynie o elementy z danego uniwersum. Relacje możemy charakteryzować pod względem pewnych własności. 6.1. grupując je w związku z istotnymi dla nich pojęciami. Omawiane własności relacji dotyczą zawsze jakiegoś konkretnego uniwersum. w poniższych wzorach wyrażenia ∀x (dla każdego x) powinny przybierać formę ∀x ∈ U (dla każdego x należącego do danego uniwersum). Aby zbytnio wzorów nie komplikować. Obecnie omówimy najważniejsze z tych własności.

ale również jako „zwykła” (bez żadnego przymiotnika). a są też i tacy. Można sobie tę różnicę zapamiętać w taki praktyczny sposób: przy zwykłej („mocnej”) asymetrii żadne elementy nie mogą być w relacji do siebie samego (relacja taka musi być jednocześnie przeciwzrotna). którzy siebie nie kochają. 213 . Relacja jest asymetryczna (antysymetryczna. Odnośnie nazewnictwa własności związanych z symetrią w wielu podręcznikach panuje zamieszanie. że jeśli relacja zachodzi pomiędzy dwoma elementami w jedną stronę.R nie jest zwrotna ani przeciwzwrotna ≡ ∃x (xRx) ∧ ∃x ~ (xRx) Przykładem takiej relacji może być relacja kochania – są ludzie. że relacja jest symetryczna. natomiast słaba asymetria tym tylko różni się od zwykłej. to zachodzi i w drugą (jeśli zachodzi pomiędzy x i y. to zachodzi też pomiędzy y i x). Symbolicznie: R jest symetryczna ≡ ∀x∀y (xRy → yRx) Symetryczną jest na przykład relacja bycia tej samej płci – jeśli osoba x jest tej samej płci. Symetria. Symbolicznie: R jest asymetryczna ≡ ∀x∀y [xRy → ~ (yRx)] Asymetryczna jest na przykład relacja bycia ojcem – jeśli jedna osoba jest ojcem drugiej. że jeśli relacja zachodzi w jedną stronę. gdy jest tak. że jeśli zachodzi w jedną stronę. Odróżnienie „mocnej” asymetrii od słabej jest dla niektórych dość trudne. to druga na pewno nie jest ojcem pierwszej. nasza słaba asymetria występuje natomiast jako słaba. że w jej przypadku niektóre (bądź wszystkie) elementy mogą być w relacji do siebie samego. Gdy weźmiemy bowiem dwie różne od siebie liczby i nasza relacja zachodzi między nimi w jedną stronę. którzy kochają samych siebie. To co u nas określone zostało jako asymetria w innych nazywane jest przeciwsymetrią lub antysymetrią. Mówimy. to również osoba y jest na pewno tej samej płci co osoba x. to nie zachodzi w drugą. Uwaga na marginesie. Symbolicznie: R jest słabo asymetryczna ≡ ∀x∀y [(x ≠ y ∧ xRy) → ~ (yRx)] Relacją słabo asymetryczną jest na przykład relacja „≥” w zbiorze liczb. to nie zachodzi w drugą. przeciwsymetryczna). gdy jest tak. co osoba y. antysymetria. Relacja jest słabo asymetryczna (słabo antysymetryczna) gdy dla wszystkich różnych od siebie elementów uniwersum jest tak. to na pewno nie zachodzi między nimi w drugą.

Symbolicznie: R jest nieprzechodnia ≡ ∃x∃y∃z [xRy ∧ yRz ∧ ~ (xRz)] Nieprzechodnia jest relacja bycia znajomym. a druga od trzeciej. czyli x jest w relacji do y lub y do x. że istnieją takie trzy elementy. że dana relacja nie jest przechodnia oznacza.Dlatego też. w przypadku których zachodzi ona w obie strony. a także elementem y i elementem z. ani asymetryczna (czasem mówimy wtedy. Przechodniość. Są bowiem takie pary ludzi. w celu uniknięcia nieporozumień dobrze jest zawsze sprawdzić. Symbolicznie: R jest spójna ≡ ∀x∀y [x ≠ y → (xRy ∨ yRx)] 214 . ale są też takie. gdzie relacja zachodzi tylko w jedną stronę. drugi do trzeciego. zachodzi również pomiędzy x i z. Oznacza to. Spójność. Fakt. aby x był również znajomym z. Relacja jest przechodnia. a osoba y znajomym osoby z. jeśli zachodząc pomiędzy jakimiś elementami x i y. Relacja jest spójna. Relacja może być też ani symetryczna. Symbolicznie: R jest przechodnia ≡ ∀x∀y∀z [(xRy ∧ yRz) → xRz] Przechodnia jest na przykład relacja bycia starszym. że jest ona niesymetryczna). gdzie jedna osoba kocha drugą a druga pierwszą. natomiast pierwszy nie jest w relacji do trzeciego. Jeśli jedna osoba jest starsza od drugiej. jeśli dla dowolnych dwóch różnych elementów uniwersum zachodzi ona przynajmniej w jedną stronę. w jaki sposób autor danego podręcznika bądź zbioru zadań definiuje te własności. ale są też i takie. to wcale nie jest konieczne. że pierwszy jest w relacji do drugiego. Jeśli osoba x jest znajomym osoby y. że relacja zachodzi pomiędzy nimi w jedną stronę i nie zachodzi w drugą. Symbolicznie: R nie jest ani symetryczna ani asymetryczna ≡ ∃x∃y [xRy ∧ ~ (yRx)] ∧ ∃x∃y (xRy ∧ yRx) Relacją ani symetryczną ani asymetryczną jest określona w zbiorze ludzi relacja kochania. że są w uniwersum takie pary. to na pewno pierwsza jest również starsza od trzeciej.

ani drugi do pierwszego. że dla dowolnych dwóch różnych osób jedna jest matką drugiej lub druga matką pierwszej. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. Jeśli weźmiemy dwie liczby i będą one różne od siebie. Relacja nie jest spójna. Oczywiście nikt nie jest swoją własną matką. Nie jest to też relacja spójna.3. symetrią. ani druga żoną pierwszej. to na pewno jedna będzie większa od drugiej albo druga od pierwszej. ani taka.Spójna jest na przykład relacja mniejszości w zbiorze liczb. ponieważ nie jest tak. symetryczna i przechodnia. następnie czy jest symetryczna. 6. a druga matką trzeciej. Zadania związane z własnościami formalnymi relacji polegają najczęściej na określeniu wszystkich własności podanej relacji. przeciwzwrotna. Typu równoważności jest na przykład relacja bycia w tym samym wieku. to ta pierwsza na pewno nie jest matką trzeciej (jest bowiem jej babcią). gdy jest ona jednocześnie zwrotna. Symbolicznie: R jest niespójna ≡ ∃x∃y [x ≠ y ∧ ∼ (xRy) ∧ ∼ (yRx)] Niespójna w zbiorze ludzi jest na przykład relacja bycia żoną – łatwo znaleźć dwie osoby. W związku z trzema z wymienionymi wyżej własnościami określa się pewien szczególny typ relacji – tak zwaną równoważność. Trzeba więc po prostu sprawdzić. W związku z każdym wyróżnionym wyżej pojęciem – zwrotnością. 215 . która z możliwych sytuacji zachodzi w danym przypadku – czy relacja jest zwrotna. gdy istnieją w uniwersum dwa różne od siebie elementy. przechodniością i spójnością każda relacja musi posiadać jakąś własność. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze wszystkich ludzi relacji bycia matką (xRy ≡ x jest matką y). itd.2. że relacja jest równoważnością. PRAKTYKA: OKREŚLANIE WŁASNOŚCI FORMALNYCH RELACJI. Mówimy. takie że ani jedna nie jest żoną drugiej. Jeśli jedna osoba jest matką drugiej. czy też ani symetryczna ani asymetryczna. czy też ani taka. to na pewno druga nie jest matką pierwszej – jest to więc relacja asymetryczna. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. czyli nasza relacja jest nieprzechodnia. a więc jest to relacja przeciwzwrotna. asymetryczna (mocno lub słabo).

że ludzie są już w różnym wieku. Przykład: Określimy własności formalne relacji bycia w różnym wieku (w zbiorze ludzi). a więc jest to relacja zwrotna. Oczywiście w większości przypadków bywa tak. że jeśli różnica pomiędzy dwoma ludźmi jest mniejsza niż rok. a druga od trzeciej. B w relacji do C. Ponieważ nasza relacja jest zwrotna. Czy jest tak jednak zawsze? Łatwo wyobrazić sobie na przykład takie trzy osoby: A – mającą 20 lat. że nasza relacja jest nieprzechodnia. Wtedy A będzie w relacji bycia w różnym wieku do B. możemy również powiedzieć. ponieważ nie każde dwie różne osoby są tej samej płci. to wtedy nasza relacja nie będzie spójna – łatwo będzie znaleźć pary ludzi. to i ta druga jest w różnym wieku od pierwszej). Jeśli jedna osoba jest tej samej płci co druga. jaką przyjmiemy. że jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. aby móc stwierdzić. a B tej samej co C. to ta druga jest tej samej płci co pierwsza. gdy zawsze jest tak. pomiędzy którymi ona nie zachodzi (a więc nie są oni w różnym wieku). Jest to oczywiście relacja przeciwzwrotna (nikt nie jest w różnym wieku od siebie samego) i symetryczna (jeśli jedna osoba jest w różnym wieku od drugiej. że relacja nie jest przechodnia. a więc jest to relacja symetryczna. że jeśli x jest w relacji do y. że jest ona równoważnością.Przykład: Zbadamy własności formalne relacji bycia tej samej płci. Czy gdy weźmiemy dwóch dowolnych różnych od siebie ludzi. symetryczna i przechodnia. to 216 . a więc jest to relacja przechodnia. to również x jest w relacji do z. Nie jest to relacja spójna. widzimy. Pewne wątpliwości może też budzić to. to wystarczy znaleźć choć jeden przypadek. Gdybyśmy jednak uznali. Jeśli osoba A jest tej samej płci co B. Ponieważ relacja jest przechodnia. Z omawianych własności największe problemy może sprawić przechodniość. a y do z. natomiast A do C już nie. to również zawsze A jest tej samej płci co C. kiedy tak nie jest. Ponieważ taki przypadek znaleźliśmy. to są oni w tym samym wieku. Gdy uznamy na przykład. czy omawiana relacja jest spójna. określonej w zbiorze ludzi. że różnica nawet ułamka sekundy w momencie urodzenia sprawia. B – 25 lat i C – 20 lat. to zawsze będą oni w różnym wieku? Odpowiedź na to pytanie zależy od dokładności. Zajmijmy się teraz przechodniością. to i ta pierwsza będzie w różnym wieku od trzeciej. Każdy jest tej samej płci co on sam.

d}. Jest tu jednak pewna pułapka. b〉} określonej w uniwersum U = {a. 〈b. Przykład: Zbadamy własności formalne relacji R = {〈a. ani przeciwzwrotna. Udaje się znaleźć takie trzy elementy (są to a. że gdy jeden jest w relacji do drugiego. ponieważ w definicji przechodniości nie ma mowy. to również A jest bratem C. jednak jeden z elementów jest w relacji do siebie samego. b〉. że pierwsza i trzecia osoba są faktycznie tym samym człowiekiem. nic tu nie zmienia. ani asymetryczna. relacja ta nie jest ani zwrotna. Relacja bycia bratem nie jest też oczywiście spójna. b. A zatem mamy sytuację. Wówczas A jest w relacji bycia bratem do B. Ponieważ może być tak. Wskazywało by to na asymetrię. że pierwszy jest w relacji do drugiego. to na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać. Jeśli chodzi o przechodniość. 〈b. c〉. natomiast pozostałe nie są. więc jest to relacja przeciwzrotna. a druga bratem pierwszej.naszą relację moglibyśmy uznać za spójną – zachodziłaby ona pomiędzy dowolnymi różnymi od siebie ludźmi. druga do trzeciej. co w „mocnej” asymetrii jest niemożliwe. Ponieważ jeden z elementów uniwersum (b) jest w relacji do samego siebie. c〉. a drugi do trzeciego. że jedna osoba jest bratem drugiej. ale może być też tak. Relacje w tego typu zadaniach mogą być też podawane jako zbiór par. d〉. 〈c. natomiast oczywiście A nie jest swoim własnym bratem. to drugi nie jest w relacji do pierwszego. Nikt nie jest swoim własnym bratem. A zatem mamy do czynienia ze słabą asymetrią. Nasza relacja nie jest więc przechodnia. natomiast pierwszy nie pozostaje w relacji do 217 . że muszą występować tam różne obiekty. że jeśli A jest bratem B. że omawiana relacja jest przechodnia – zwykle jest tak. B jest w relacji do A. a B bratem C. Dla elementów różnych od siebie jest tak. że jedna jest bratem drugiej. że jedna osoba jest w relacji R do drugiej. a pierwsza do trzeciej nie. oznacza to. że nasza relacja nie jest ani symetryczna. a druga nie jest bratem pierwszej (bo jest siostrą). To. c oraz d). 〈a. c. Wyobraźmy sobie dwie osoby A i B będące braćmi. Przykład: Zbadamy własności formalne określonej w zbiorze ludzi relacji bycia bratem.

ŁYK TEORII. W przypadku relacji możemy wykonywać też pewne specyficzne działania. które należą do pierwszej z nich. iloczyn. z którym się dotąd nie spotkaliśmy. – . gdy x jest rodzicem 218 .4. Najpierw jednak zajmiemy się działaniami poznanymi w rozdziale poświęconym zbiorom. 6. Iloczyn dwóch relacji to zbiór par należących jednocześnie do jednej jak i do drugiej relacji. Symbolicznie działania na relacjach przedstawiamy przy pomocy takich samych znaków. z których poznamy tak zwany konwers relacji. Dopełnienie jakiejś relacji to zbiór par. jakie wykonywaliśmy na „zwykłych” zbiorach: sumę. Konwers relacji R. możemy wykonywać na nich działania. 6. jednak jego zrozumienie nie powinno sprawić większych trudności. jest to więc relacja nieprzechodnia. Iloczynem relacji bycia bratem oraz bycia starszym jest relacja bycia starszym bratem.trzeciego.\ jest to relacja niespójna. Symbolicznie yR-1x ≡ xRy. ani drugi do pierwszego. Konwers relacji to działanie. które do tej relacji nie należą. ∩. czyli: ∪.4. konwersem relacji bycia rodzicem. Jeśli od relacji bycia rodzicem odejmiemy relację bycia matką. że każdą relację możemy przedstawić jako zbiór par. otrzymamy relację bycia ojcem. lecz nie należą do drugiej. Na przykład dopełnieniem relacji bycia starszym jest relacja bycia w tym samym wieku lub młodszym. Ponieważ istnieją różne od siebie elementy. takie że ani jeden nie jest w relacji do drugiego. jest relacja bycia dzieckiem (bowiem y jest dzieckiem x wtedy i tylko wtedy. Na przykład sumą relacji bycia ojcem i relacji bycia matką jest relacja bycia rodzicem. Konwers relacji R nazywany jest często relacją odwrotną do R i bywa oznaczany symbolicznie R-1 lub Ř. gdy pomiędzy x i y zachodzi R. różnicę i dopełnienie. czyli R-1 to relacja zachodząca pomiędzy elementami y i x wtedy i tylko wtedy. jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. Przykładowo. Wiemy. Suma dwóch relacji to zbiór par należących do jednej lub do drugiej relacji.1. Różnica dwóch relacji to zbiór tych par. ’. DZIAŁANIA NA RELACJACH. Ponieważ relacje są zbiorami (zbiorami par).

xSy ≡ x jest rodzeństwem y. Konwersem pewnej relacji może być też czasem ta sama relacja – na przykład konwersem relacji bycia w tym samym wieku jest ta sama relacja bycia w tym samym wieku (y jest w tym samy wieku co x wtedy i tylko wtedy. xQy ≡ x jest siostrą y. T’ Dopełnienie relacji T to zbiór par. relacja bycia w różnym wieku. jak już powiedzieliśmy wyżej. PRAKTYKA: WYKONYWANIE DZIAŁAŃ NA RELACJACH. S∪R Dodając do relacji bycia rodzeństwem relację bycia bratem. a zatem relacja bycia bratem rówieśnikiem (bratem bliźniakiem) (x jest bratem bliźniakiem y).y).4. Gdy odejmiemy ją od relacji bycia rodzeństwem. otrzymamy relację bycia rodzeństwem 219 . czyli relacja bycia rodzeństwem (x jest rodzeństwem y). R∩T Iloczyn relacji bycia bratem i bycia rówieśnikiem to relacja zawierająca pary należące zarówno do T jaki i R. xTy ≡ x jest rówieśnikiem y. które do T nie należą. a zatem jest to relacja bycia w innym wieku (x jest w innym wieku niż y lub: x nie jest rówieśnikiem y). 6. gdy x jest w tym samym wieku co y). natomiast konwersem relacji bycia młodszym jest relacja bycia starszym. Dopełnienie tej ostatniej relacji to relacja nie-bycia rodzeństwem (x nie jest rodzeństwem y) S – T’ Dopełnienie relacji T to. (R ∪ Q)’ W nawiasie mamy sumę relacji bycia bratem i bycia siostrą. otrzymamy relację bycia siostrą (x jest siostrą y). S–R Gdy od relacji bycia rodzeństwem odejmiemy relację bycia bratem. Jeden przykład powinien w zupełności wystarczyć. Zadań związanych z działaniami na relacjach nie ma sensu szczegółowo omawiać. Przykład: Wykonamy kilka działań na następujących relacjach: xRy ≡ x jest bratem y. nie dodajemy do S w istocie niczego nowego – wszystkie pary należące do R już się w S znajdują – a zatem wynikiem działania jest S. a więc relację bycia rodzeństwem.2.

gdy każda para należąca do R należy również do T. PRAKTYKA: OKREŚLANIE ZALEŻNOŚCI POMIĘDZY RELACJAMI.5. Zależności te zdefiniowane są tak samo jak w przypadku „zwykłych” zbiorów. 6.5.5. S-1 Relacją odwrotną (czyli zachodzącą między y i x) do relacji bycia rodzeństwem jest ta sama relacja bycia rodzeństwem (y jest rodzeństwem x). które należą wyłącznie do T.będącym w tym samym wieku (x jest rodzeństwem y i są w tym samym wieku. oraz być czyimś bratem nie będąc od niego starszym. gdy istnieją pary należące zarówno do R jak i do T. ale można też być od kogoś starszym nie będąc jego bratem. Relacja R jest rozłączna z relacją T (R )( T). Przykładowo relacja bycia kuzynem. zawiera się w relacji bycia krewnym. podobnie jak inne zbiory. które należą jedynie do R i są takie. krzyżowania i rozłączności. 6.1. będąc jednocześnie jego bratem. mogą one. lub: x jest bliźniaczym rodzeństwem y) Q’ ∩ S Dopełnienie relacji Q. Przykładowo relacja bycia starszym krzyżuje się z relacją bycia bratem – może być tak. Relacja R krzyżuje się z relacją T (R # T ). że ktoś jest starszy od kogoś innego. Cześć wspólna tej relacji z relacją bycia rodzeństwem to oczywiście relacja bycia bratem (x jest bratem y). ale są też takie.2. 6. ŁYK TEORII. pozostawać do siebie w różnych stosunkach: inkluzji. ZALEŻNOŚCI MIĘDZY RELACJAMI. 220 . Relacja R zawiera się w relacji T (R ⊆ T). to relacja nie-bycia siostrą. Rozłączne są na przykład relacje bycia starszym i bycia młodszym. Ponieważ relacje są zbiorami par. Zadania na określanie zależności pomiędzy relacjami są bardzo proste i jeden przykład powinien tu wystarczyć. gdy żadna para należąca do R nie należy równocześnie do T.

a zatem S i Q się krzyżują. S. xTy ≡ x jest starszy od y. Q – taką że Q )( R oraz P taką że P # R Relacja S ma się zawierać w R.3. R )( Q. Z oczywistych powodów rozłączne są również relacje S i T. Przykład: Do relacji R mieszkania w tym samym mieście (xRy ≡ x mieszka w tym samym mieście co y). można być od kogoś młodszym i nie być jego rodzeństwem. rozłącznej z R i krzyżującej się z R. xQy ≡ x jest rodzeństwem y. Relacją taką jest na przykład relacja mieszkania na tej samej ulicy – jeśli x mieszka na tej samej ulicy co y. Z podobnych powodów krzyżują się T i Q. to na pewno x jest starszy od y (ale nie na odwrót). Zadania związane z zależnościami pomiędzy relacjami mogą też polegać na dobieraniu w stosunku do danej relacji R innych relacji: takiej żeby R się w niej zawierała. T. S # Q. że można być od kogoś młodszym i być jednocześnie jego rodzeństwem.Przykład: Określimy zależności pomiędzy następującymi relacjami R. aby być jednocześnie czyjąś matką i być od tej osoby młodszym. A zatem. xSy ≡ x jest młodszy od y. czyli każda para mieszkająca w tym samym 221 . R ⊆ T. a więc relacja R zawiera się w relacji T (każda para należąca do R należy również do T). Nie można być jednocześnie czyjąś matką i rodzeństwem. T # Q. a więc R jest rozłączna z Q. to na pewno x mieszka w tym samym mieście co y. Oczywiście niemożliwe jest. żeby ona zawierała się w R. dobierzemy S – taką że S ⊆ R. równie prawidłowych – wszystko zależy od wyobraźni rozwiązującego. PRAKTYKA: DOBIERANIE RELACJI BĘDĄCYCH W RÓŻNYCH STOSUNKACH DO PODANEJ. S )( T. taką żeby R się w niej zawierała. 6. Q: xRy ≡ x jest matką y. a więc każda para należąca do S musi również należeć do R. T – taką że R ⊆ T. Jeśli x jest matką y. Teraz musimy znaleźć relację T. można wymyślać wiele różnych. a także można być czyimś rodzeństwem i nie być od niego młodszym.5. Rozpatrując relacje S oraz Q należy zauważyć. a więc relacje R i S są rozłączne (nie ma par należących jednocześnie do nich obu). symbolicznie: R )( S. Zadania takie nie mają jednej odpowiedzi.

ale nie być jego bratem. Dziedzina lewostronna relacji – zbiór tych obiektów. a na drugim element zbioru B. SŁOWNICZEK: Iloczyn kartezjański – iloczyn kartezjański zbiorów A i B (A × B) to zbiór wszystkich par. Jako relację krzyżującą się z R możemy podać relację bycia bratem – jedna osoba może być bratem drugiej i mieszkać jednocześnie w tym samym mieście co ta druga. Relacją taką może być. które pozostają w relacji do jakiegoś obiektu. Pole relacji – suma dziedziny lewostronnej i prawostronnej relacji. na przykład. relacja mieszkania w tym samym kraju. Dziedzina prawostronna relacji (przeciwdziedzina) – zbiór tych obiektów. odpowiedź to: xSy ≡ x mieszka na tej samej ulicy co y. xPy ≡ x jest bratem y. Kwadrat kartezjański – kwadrat kartezjański zbioru A to iloczyn kartezjański A z nim samym. xQy ≡ x mieszka w innym mieście niż y. Za przykład relacji Q rozłącznej z R może posłużyć relacja mieszkania w innym mieście. xTy ≡ x mieszka w tym samym kraju co y. jedna z wielu możliwych. 222 . takich w których na pierwszym miejscu jest element zbioru A. czyli A × A. ale można też być czyimś bratem i mieszkać w innym mieście. a także mieszkać z kimś w tym samym mieście.mieście musi również należeć do naszej nowej relacji T. do których jakiś obiekt pozostaje w relacji. A zatem ostateczna.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful