P. 1
Rysunek techniczny maszynowy - Tadeusz Dobrzański

Rysunek techniczny maszynowy - Tadeusz Dobrzański

|Views: 19,876|Likes:
Wydawca: Tomek Sapyta

More info:

Published by: Tomek Sapyta on Apr 06, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/23/2015

pdf

text

original

Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz.

Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

PRZEDMOWA

W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego, przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego, elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm, zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych, elektrycznych, architektoniczno-budowlanych itd., przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej, ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji, potocznie zwanego rysunkiem technicznym.

1
RODZAJE RYSUNKOW

Rosnace wciaz - wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym - wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych, 0 cechach odpowiadajacych celowi, do jakiego sa przeznaczone. Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w. Mnogosc tych kryteri6w spowodowala, ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia. Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w, ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w, w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien, Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w, dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres - jest to przedstawienie graficzne, zwykle w ukladzie wspolrzednych, zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. 2) Przekroj - jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju. 3) Szczegol- jest to przedstawienie na rysunku; zwykle w powiekszeniu, pozycji lub czesci przedmiotu, alba zespolu w celu podania wymaganej informacji. 4) Schemat - jest to rysunek, w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci. 5) Rzut pionowy - jest to widok w plaszczyznie pionowej. 6) Pozyeja - jest to czesc skladowa, czesc, element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram - jest to wykres, z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. 8) Widok z gory - jest to widok, klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej, widziany z g6ry. 9) Klad - jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju.
2 Rysunek techniczny maszynowy

10) Szkic - jest to rysunek, wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce. 11) Rysunek techniczny; rysunek - jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji, przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce, 12) Widok - jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu, a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne. W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy - jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. 2) Rysunek kontrolny - jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru, charakteryzujacy stan realizowanych prac. 3) Rysunek zlozeniowy - jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci, 4) Plan ogolny - jest to rysunek, kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu. 5) Rysunek elementu - jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy, zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu. 6) Rysunek zestawu elemenniw - jest to rysunek przedstawiajacy wymiary, spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju. 7) Rysunek szczegolu - jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen. 8) Rysunek szkicowy; rysunek wstepny - jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami. 9) Plan ogolny robot - jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem, oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami. 10) Rysunek zlozeniowy ogolny - jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu.

9

11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci, odnoszaca sie do ich wymiarow, ograniczenia ksztaltu, wymagan dotyczacych eksploatacji i prob. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. 14) Rysunek rozmieszczenia; rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow, budowli, budynkow, terenow, elementow, zespolow lub czesci skladowych, 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane, na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys, wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu, niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania, transportu i instalacji. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci, 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc;se planu ogolnego robot, na ogol w wiekszej podzialce, i podajacy informacje uzupelniajace.

19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna, metalu lub inn ego materialu, ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. 20) Rysunek wykonawczy - jest to rysunek, na ogol opracowany na podstawie danych projektowych, zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie, lecz 0 odmiennych parametrach. 22) Plan sytuacyjny - jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow, dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug, sieci drog i krajobrazie. 23) Rysunek podzespolu - jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym, pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn. Stosowane S,!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej, wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP, - rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej, - rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu, - rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne.

2
ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO

2.1. Formaty arkuszy
Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. Formaty A3, A2, Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4, przy czym format A3=2A4, formatA2=2A3=4A4 itd. (rys. 2.1). Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych, w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. 2.2), tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych), np. A4x6. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm), A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm), A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm),

Alx3 (841x1783 mm), Alx4 (841x2378 mm), AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. 2.3). Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm, w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca, zas wymiary arkusza, na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku, powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. 2.1. Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku, w odleglosci a od linii obciecia kopii, przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. Grubosc linii obramowania min. 0,7 mm. W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku, pole rysunku mozna podzielic ria strefy, za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych

A3 A2 A1

A5
A4
e-,

"'" ~
~

A5
210 841

Rys. 2.1. Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych

podstawowych

"

I
8rze;

T

Al<4 A2x5

/

!
/
/

arkusza Lim""i",, """"ooi, (qcub.min. q25mmi
Linia oacieda kopii. }grl1b.min, / Linia obramowania o 7 mm

~I
2'

Mx3

~

/

/

sso
2102

2378

a5

min.3 --

Rys. 2.2. Przyldady formatow pochodnych

Rys. 2.3. Wymiary oryginalu i kopii rysunku

11

Tabllca 2.1. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313

a)

b)

a)

Format podstawowy

--1
I

b)
---

c)

L __

I I

-$d)

I
I

I
s

I
Tahliclka
6

----1

----(

__ L _
-,

I

I

-,

I

W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4).

Rys. 2.4. Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy, b) z polem wpinania do zeszytu

prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min. 0,25 mm) na obrzezu arkusza, miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys, 2.4a). Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi, a w pionie - kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0). Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera, np. 3C (rys. 2.4a). Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3,5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych. Na rysunkach, ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20), nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys. 2.4b), zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min. 0,25 m~. . Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty, to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys. 2.Sa). Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys. 2.Sb). W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari, krotkimi kreskami 0 grubosci min. 0,25 mm.

Ii! -,..... .1
1 --

\

--

--+-,

e)
~

a)

\.

I

Rys. 2.7. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych, punktowych i kreskowych, d), e) rownoleglych linii ciaglych, kreskowych, punktowych i zygzakowych A3

A3

j

T

I
I

T

A4

A4

A3

1
r
T

--~t-=- ~ 1:J -$j:dl-$
I
I

I -_j_-

A

I

_1

I
b)

T

I

T

Rys. 2.8. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2.2. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1,4 0,7 0,25 4 2,0 1,0 0,35
5

2.2. Linie
Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys. 2.6): a) linia clagla, b) linia kreskowa, c) linia punktowa, d) linia dwupunktowa, e) Iinia falista, f) linia zygzakowa. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a), linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ. Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. 2.2. Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu, stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych, grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce .. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych, m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy
I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba, linia punktow~ bardzo gruba, linia dwupunktowa gruba. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka, ~ruba. 1 bardzo gruba. Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania, moga natomiast bye stosowane w wykresach.

Bardzo gruba Gruba Cienka

1,0 0,5 0,18

2,0') 1,4 0,5

Rys. 2.5. Oryginal rysunku ~ormatu AI .z. kilkoma rysunkami, ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe

Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. 1) Zamiast 2,8 mm.

lima cio,g[a
kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa

bardzo gruba

qru.ba

-4

~l

cienka

(bxj-)

--_._

-----

~,

_----_. ._

__

punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0,35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii, dla linii 0 wiekszej grubosci - co najmniej 2 mm. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski, 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii. Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki, to na rysunkach przeznaczonych do reprografii, zwlaszcza w zmniejszeniu (np, przez mikrofilmowanie), zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od
kresek.

tausta
zyqza/(owa Rys. 2.6. Rodzaje linn rysunkowych

~

Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych, kreskowych i punktowych przedstawiono na rys. 2.7. Z rysunku tego widac, ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc

kreskami, b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami, c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami, d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii - gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys. 2. 109). Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys. 2.7d). Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys. 2.7e). Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0,18 i 0,25 mm - 3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0,35 i 0,5 mm - 2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0,7 mm - 1,5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1,0 mm i wiecej - 1,4 mm. Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu, nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka), jak np. linia a na rys. 2.8, 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka), jak np. linia b na rys. 2.8,

12

13

Rys, 2.9. Zastosowania linii ciaglej grubej

linii a den wrebow kol zebatych (rys. 2.1 Of), slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien, g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys, 2.IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys. 2.l0h), h) przekatnych prostokatow (rys. 2.10j), kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii,

b)

c)

$

a)

c)

6s

._"

rij
g)

a)

b)
Polerowac

c)

d)

e)

-ft.r-

~

~~EB
j)

-

I~

r-=-.

2s

......J.§_ ....

"'I,",

~

)"'.(1<

'" ~~

c::."'"

....

1!~ '"
~

h)

$

S3

k)

L)

r)

}j
.§.-~-

A

~

]
6s

~Q

~1~

'" "" "" '" ~

f)
~ ~

_E

Rys. 2.13. Wymiary pisma technicznego rodzaju A

h)
Rys. 2.10. Zastosowania linii ciaglej cienkiej

I:

!

9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista, ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv, gdy linie te sq rysowane maszynowo. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys. 2: I~c, d) przy recznym ich rysowaniu, ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. Dodatkowe, rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki,

i~
j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. 2.lOk), k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys. 2.ge), I) znakow chropowatosci (rys, 2.101), I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys. 2.101), m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys. 2.1 Om), n) zarys6w przedmiotow przyleglych, dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys. 2.10n), p) linii wykresowych. 4. Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys. 2.7b), b) linii wykresowych. 5. Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p. 8.3 i 8.4), b) linii wykresowych. 6. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys. 2.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys. 2.1 l c), b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys. 2.10f), slimakach, gwintach itd., c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. 2.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys. 2.lle), d) linii wykresowyeh. 7. Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. 2.11 d),
przejsc z jednej

2.3. Pismo teehniczne
I

3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube), jak np.linia c na rys. 2.8, 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka), jak np. linia e na rys. 2.8, 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa), jak np. liniajna rys. 2.8, 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1. Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p. 10.2.4), b) linii wykresowych. 2. Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys. 2.9a), b) zarysow kladow przesunietych (rys, 5.29b-d), c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys. 2.9b), d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys. 2.9c), e) linii obramowania arkusza, f) linii wykresowych. 3. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys. 2.1Oa), b) pomocniczych linii wymiarowych (rys. 2. l Oa), c) innych linii pomocniczych, np. linii odniesienia (rys. 2. lOb), d) kreskowania przekrojow (rys. 2.10a, b), e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. 2.1Oc), f) zarysow a rdzeni gwintow (rys. 2.IOd), 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys. 2. We) oraz

i

I

Ry.s. 2.11. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe]

a)

b)

Rys. 2.12. Zastosowania linii falistej i zygzakowej

D~E88

DO~
c)

d)

Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606). Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys. 2.13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys. 2.13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter, cyfr i znakow, Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s, malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) - lOs. W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s, malych liter zas - 7s. , Odstepy rni~d.zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr, ktorych sasiednie linie sa rownolegle, gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle, jak np. w zestawieniach VB, T A czy 71, odstep mozna zmniejszyc 0 polowe, tj. do Is. Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s, a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji, np. przecinek, to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2.3. Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3,5 podrzednych 7i5 5 i 3,5 3,5 i 2,5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3,5 3,5 i 2,5 3,5 i 2,5

b) zarysow pr~edmiotow przyleglych, dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. 2.11 e), c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys. 2.11 f), d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys, 2.llg), . e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys, 2.11 h), f) linii osi ciezkosci (rys. 2.8). 8. Liniajalista sluzy do rysowania: a).lin!i urwania i przerwania przedrniotow, gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. 2.12a, b), 5.;j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys. 2.9a i

AO i wieksze Al i A2 A3i A4

14 i 10 10 i 7 7i5

14

15

Rys. 2.15. Pismo proste rodzaju A greckie

Rys. 2.18. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry

Rys. 2.14. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry

punkcji i nastepnym wyrazem. Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s, a dla pisma rodzaju B - 17s. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2,5; 3,5; 5; 7; 10; 14 i 20 mm". Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. 2.32). Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5, a dla pisma rodzaju B: f = s/4. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego, greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. 2.14-2.16. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys. 2.1S, a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego - na rys. 2.20. Wzory znak6w interpunkcji, znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys. 2.17, a pisma pochylego rodzaju B - na rys. 2.19. Litery i cyfry pisane jako ulamki, wykladniki poteg, odchylki graniczne itp. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. 2.21), b) pismem rodzaju B, gdy pismo podstawowe jest rodzaju A, i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. 2.22), c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. 2.23).

Rys. 2.20. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry

Rys. 2.16. Pismo proste rodzaju A rosyjskie

2.4. Podzialki
Podzialka rysunku nazywa sit; stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu.
Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza.
1)

111111 III IIIIIII I II
Rys. 2.17. Pismo proste rodzaju A - znaki

III1IIIIIII
Rys. 2.19. Pismo pochyle rodzaju B - znaki

111111111

Rys. 2.21. Pismo proste: pismo podstawowe, frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A

Rys. 2.22. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A, frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B

2)

W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace - 50:1, 20:1, 10:1, 5:1, 2:1 naturalna - 1:1 zmniejszajace - 1:2, 1:5, 1:10, 1:20, 1:50, 1:100, 1:200, 1:500, 1:1000, 1:2000, 1:5000, 1:10 000.

, Uklad podzialek mozna rozszerzyc, stosujac wielokrotnosc 10. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich, Rozroznia sie podzialke gl6wnq, w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze, w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow - zwykle w powiekszeniu. Podzialke glownq wpisuje sit; w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej, natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit; nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu

Rys. 2.23. Pismo proste: pismo podstawowe, dzaju A

odchylki oraz ulamki ro-

B

1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A, jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami.

Gdy przedmiot rysuje Sit; w powiekszeniu, w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami, bez wyrniarow (rys. 14.1). Rysunki do ksiqzek technicznych, katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej,
latwiejszego

16

3 Rysunek techniczny maszynowy

17

2.5. Tabliczki rysunkowe
lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych, rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia, iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego, ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej, wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej, najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. Dlatego tel. nie jest mozliwe stworzenie najlepszej, uniwersalnej tabliczki rysunkowej, mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne, dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe, zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych, montazowych i ogolnowymia-

b)

c

B

A

c

B A

pozycji

Nr

Nazwa

ILosc

Oznaczenie

Materia[

Uwaqi

Rys. 2.27. Rozmieszczenie

kolumn z informacjami w wykazie czesci

a)

13 Rys. 2.24. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej
f6 4

14
...,.....-

11 18 6

3

rowych,

a)
3 2
f

b)
2 3
1 17 9

2) tabliczki zmniejszone, 0 mniejszej ilosci informacji, umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow), 3) tabliczki uproszczone, 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji, umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych; tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A, B i C, kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys. 2.24a-c, przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 - numer rysunku; w rubryce tej, gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz, pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb, gdzie: a - numer arkusza, b - ilosc arkuszy, 2 - nazwe przedmiotu (lub dokumentu), 3 - nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa; rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. 2.25, b) w strefie B: 4 - podzialke rysunku, 5 - format arkusza, 6 - rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy, 7 - zastepuje rysunek nr, 8 - zastapiony przez rysunek nr, 9 - mase przedmiotu, a ponadto, w razie koniecznosci, inne dane, jak np.: 10 - numer rysunku licencyjnego, I 1 - numer modelu, 12 - numer archiwalny, 13 - oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4), 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm), 15 - zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych; rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie, c) w strefie C: 16 - zapis zmian (oznaczenie zrniany.jej tresc, date i podpis wg rozdzialu 16), 17 - informacje administracyjne: stanowiska, nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna,

15
10 12 7

2

8

l

I

5

1

b) c)
16 2
17 17

f6

3 Rys. 2.25. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki

7

I

10
12

8

I

13

tJ 9 2

-f

5

[

16

3
I
Rys, 2.28. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego,

Rys. 2.26. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej

z wykazem czesci, b) tabliczka do

18 - date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci); rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac, zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17, przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej, z jej lewej strony. W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4, 6, 9, II, 13, 14 i 15, a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16, kt6re rozmieszcza sie jak na rys. 2.26. Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1,2 i 3, rozmieszczonejak na rys. 2.25b lub c. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm, a wysokosc: tabliczki podstawowej - co najmniej 55 mm, tabliczki zmniejszonej - co najmniej 40 mm, tabliczki uproszczonej - co najmniej 15 mm. Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. 2.3 i nastepne), rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra-

m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi), zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys. 2.28-2.30). Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w,! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl,zawierajacyrn kolumny pokazane na rys. 2.27. W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc . ,. I Y , C orymi CZltSCI.ub zespoly sa oznaczone na rysunku, przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u;. gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany - wpisuje ~l<; ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu. .kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu, albo numer normy czesci znormalizoWanej. cz cz

W kolumne "Material" odpowiedniej normy.

wpisuje

silt jego oznaczenie

wg

W kolu~nft .Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace, np. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku, gdy pole rysunku jest podzielone na strefy, jak na rys. 2.4a. W.razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa,. numer magazynowy, stan dostawy itd., wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material". Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys. 2.28a. wraz z wykazem czesci

v-:

v-:

Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu, tj. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi. . Wyk~, czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: .Wykaz CZ~SCI".

i

3'

19

18

7

16

to
f2

5

8

2 17 3
1

KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE

Rys, 2.29. Przyklad tabliczki zmniejszonej

16

Rys, 2.30. Przyklad tabliczki uproszczonej

W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys. 2.28-2.30.

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych

2.6. Napisy i tablice na rysunkach
Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu - nad cienka linia odniesienia (rys. 2.31 a) lub w dwoch wierszach - nad i pod ta linia, Linie odniesienia zakancza sie: strzalka - gdy.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys. 2.31a) albo niewidocznych (rys. 2.31 b), kropka - gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. 2.31 c), a nie zakaricza sie niczym - gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys. 2.31 d), linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. 2.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. 2.31 f). Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys. 2.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys. 2.31 h). Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach - patrz rozdzial 4. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych, jesli podaje sie je na rysunku, nalezy umieszczac bezposrednio

e)~
~
Rys, 2.31. Zakonczenia linii odniesienia

Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!. 3.1.
Tablica 3.1. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. Wykreslanic dwusiecznej kata, kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A

nad tabliczka rysunkowa, przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu, to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Tablice danych technicznych (np. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic - jak np. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12.3) - to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach. Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny. Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic.

Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B, a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow, Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D, przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. 2. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku

Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Prosta ta jest styczna do okregu a. 4. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie

Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C, a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d, ktora przecina a i b w punktach DiE. Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku.

Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a.

21

Tab!. 3.1 (cd.) 5. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b
R ir
0

Tab!. 3.1 (cd.) promieniach 7. Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10. Wykreslanie luku A
0 promieniu

r stycznego do iuku a w punkcie

13. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie
A

a)
c

b)

c

Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r, a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. 11. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b
0

P rz ypad ek I (rys. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. Prosta e jest styczna do okregow a i b.

W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e, ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. 8. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich

P rz y p a d e k 1 (rys. a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R, a nastepnie laczymy B z 0, wykreslamy symetralna d odcinka BO, ktora przecina prosta C w punkcie C, i promieniem AC zakreslamy luk e. Przypadek 2 (rys. b): Przebieg konstrukcji taki sam.jak na rys. a, z ta tylko roznica, ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b. 14. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. a i b)

b)

Przypadek 2 (rys. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. Prosta e jest styczna do okregow a i b. Prz y pade k I (rys. a): W odleglosci r od. prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C, a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d, po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r ;? /12). Przypadek 2 (rys. b): Przebieg konstrukcji taki sam, z ta tylko roznica, ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r ;? fl2+R).

Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A, nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid, po czym z punktu B, w ktorym przecinaja silt proste c ie, zakreslarny luk promieniem AB. 15. Wykreslanie Iuku
aib
0

Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty

promieniu r stycznego do dwoch lukow

Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac, ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci, b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow.

a)
b

12. Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b

0

6. Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A

Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c, nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk.f 9. Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a, b i c

a

c)

a

P r z y pad e k 1 (fYS. a): Przebieg konstrukcji taki sam, jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego), W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b, a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C, po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). Przypadek 2 (fYS. b): , ~rzebieg konstrukcji taki sam, jak konstrukcji 11b, z ta tylko rozl1!Cq, !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze
r ~ (f+R)/2).

Przypadek I (rys. a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C, a ze srodka 02 luku b - promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B), W ktoryrn przecinaja silt luki c i d, zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt, to warunkiem koniecznym jest:
r;? (0102-RI-R2)!2).

P r z y pad e k 2 (fYS. b): Przebieg konstrukcji taki sam, jak w przypadku 1, z ta ty Iko roznica, ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI, a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r;? (0102+RI+R2)/2).

22

23

Tab!. :H (cd.)
Przypadek 3 (rys. c): Przebieg konstrukcji taki sam, jak w przypadku I, z ta roznica, ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO,+R,-R,)12). Wykreslanie wielokatow foremnych

Tab!' 3.1 (cd.)
Owal

Elipsa 22. Wykreslanie elipsy
0

21. Wykreslanie owalu 19. Wpisywanle ogolny)
W

0

osiach 2a i 2b

osiach 2a i 2b

16. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b

okrag wielokata foremnego

0

n bokach (sposob

a

Ze srodka 0, luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C, a ze srodka 0, luku b promieniem R2+r luk d, i z punktu A, w kt6rym przecinaja sie luki C i d, zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2).

17. Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b, gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a

Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag, Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a, ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow), i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a, otrzymujac punkty Ai B. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej, liczac od prawej strony ku lewej. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego. U wag a. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata. trzeciego odcinka.

Spos6b 1 (rys, a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF, kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02, i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00, oraz 00. = 002. Punkty 0, do O. sa srodkami, z kt6rych zakresla silt promieniami O,A i 02D luki tworzace owaL

o

=

Spos6b 1 (rys, a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b, ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi, ..., zas okrag d w punktach E2, Fi; ... i z punkt6w Ei, F" ... wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy, a z punkt6w E2, F2 ... rownolegle do malej osi elipsy. Punkty przeciecia tychprostych: E, F, ... sa punktami wykreslanei elipsy.

=

b)
Wykreslanie krzywych plaskich

Okrag

]1Th§. '/111 r [
r 2' 3' 4'
4 3 2

Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri, nastepnie Iaczymy B z 02, wykreslamy symetralna d odcinka BO, i z punktu C, w kt6rym przecinaja sie proste c i d, zakreslarny promieniem r = CA luk e.

=

20. Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu, gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f

Spos6b 2 (rys. b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych, Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c, wystawiamy z punkt6w 1',2', oraz 1, 2, ... prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C, D', prowadzimy rownolegle do AO. Punkty C, D, ..., w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0, prosta z D' z prosta z ] itd, sa punktami

18. Wykreslanie

dwoch hikow stycznych do sicble, z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib

cwiartki wykreslanej elipsy.

C

F

D

j~~f
A 3' 2'

~----'-------"
r
£ B

c)

Laczymy punkty A i B, w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C, wykreslamy symetralne e, f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g.

Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych, Nastepnie punkt D lqczymy z J, 2. ... a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1, z 2' prostopadla do D-2 itd, Punkty przeciecia F, G, ... Sq punktami wykreslanego luku. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny, gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc, aby luk wykreslic cyrklem,

Spos6b 2 (fYS. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b, z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e, przecinajaca osie owalu w punktach 0, i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O,C luki tworzace owaL

S p 0 s 6 b 3 (metoda

"papierkowa"

- rys, c):

odcinki AB = a i BC =.b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach, ale zawsze tak, zeby punktA znajdowal sie na malej, a punkt C na wielkiej osi elipsy, W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy.

Wykreslarny osie elipsy, na pasku papieru odkladamy

24

4 Rysunek techniczny maszynowy

25

Tabl. 3.1 (cd.) 23. Wykreslanie i CD elipsy
0

Tabl- 3.1 (cd.) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach
AiB
f3

Spirala Archimedesa 29. Wykreslanie spirali Archimedesa
0

skoku h

rr--,r;-7-:;i;~~~i1T"""";;;;;;;';;:::---I'G

25. Wykreslanle paraboli, gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli

IV

a

a)
D

E

A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1,. itd., otrzymujac linie Iamana AB. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola,

?-?,

Sp

0

sob

I (rys. a): Hiperbola H 27. WykreSlaniehiperboli rownoboczne], gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A

Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD, odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych, po czym laczymy punktA z punktami 1,2, ..., a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1', B-2', .... Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1', A-2 z B-2', itd. sa punktami wykreslanej elipsy.

b)

Sp o s o b I (rys. a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys. na osiem). Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A, promieniem 0-21uk 2-B, pro';tie~ niem 0-3 luk 3-C itd. Punkty A, B, C, ... Sq punktami spirali Archimedesa.

Sp o s o b 2 (rys. b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB, a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1, HH1, ... (w dowolnych od siebie odstepach), Z kolei przez punkty G2H2 itd. prowadzimy proste g, h.], ... rownolegle do CD, laczymy Ez C i z punktow G, Gl, H, HI, prowadzimy rownolegle do EC. Punkty 1,2, 3"....,.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g, h, ..., sa punktami wykreslanej elipsy. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli, ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1, ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B. Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b, a z C rownolegla do a, to przetna sie one w punkcie D, ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole, gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym.

b)

24. Wykreslanie osi elipsy, gdy dane Slljej srednice sprzezone AB
iCD

c
H A tc--____:~~~-~ B J
S p 0 sob

w
Rozroznianie krzywych stoikowych 28. Rozr6inianie elipsy, paraboli i hiperboli I (rys.a): Wykreslarny prostokat ABCD, dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1,2,3, ... prowadzimy rownolegie do osi paraboli, a punkty 1', 2', 3', ... taczymy z W. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1', 2 z W-2' itd. Sq punktami wykreslanej paraboli. Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np. punkt E). Sp o s o b 2 (rys. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli, odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA, dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych, po czym z punktow 1, 2, 3, ... prowadzimy rownolegle do osi paraboli, a z punktu A - pek polprostych przechodzacych przez punkty 1', 2', 3', '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1', 2 z A-2', ... Sqpunktami wykreslanej paraboli.

A
W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C, laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD, ktora przecina krzywa w punkcie E. Jezeli: ED CD < 0,5 - krzywa jest elipsa ED CD = 0,5 - krzywa jest parabola ED CD > 0,5 - krzywa jest hiperbola,

Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB, przez punkty E i D prowadzimy prosta a, dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G, przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL.

S p 0 sob 2 (przyblizony - rys. b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku. Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD, z punktu B - nastepnq cwiartke promieniem BAt itd. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa. U wag a. Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny, np. trojkat lub szesciokqt.

26

4*

27

Tab!. 3.1 (cd.) Krzywe cykliczne 30. Wykreslanie cykloidy

Tabl. 3.1 (cd.) 33. Wykreslanie trochoidy

Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b, po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. na 12 czesci) i z punkt6w 1,2,3, ... prowadzimy r6wnolegle do prostej b. Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. Nastepnie z punkt6w 1', 2', 3', ... wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0',02,03, ... zakreslarny promieniem r luki. Punkty I, II, III, ..., w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0, z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1, luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd. sa punktami wykreslanej krzywej. 31. Wykreslanie epicykloidy

Najpierw wyznaczamy punkty I, II, III, ... cykloidy, jak w konstrukcji 30, a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty, np. 04 z IV lub 07 z VII, i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego. Punkty IV', VII' itd. sa punktami wykreslanej trochoidy. U wag a. Tak samo wykresla sie trochoide, ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego, oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). Ewolwenta 34. Wykreslanie ewolwenty

Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. osiem odcink6w). Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1. Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1, 2, ... i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=,A-1', na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd. Punkty A, 1", 2", ... Sll punktami wykreslanej ewolwenty. U w a g.a, Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego, wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys. iz. 7).

fX=7[.360

f'

Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam, jak w przypadku cykloidy, z ta tylko roznica, ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b - wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0, a prostopadle do b - promieniami. 32. Wykreslanie hipocykloidy 3
0

promieniu R,

35. Wykreslanie sinusoidy

IX

r =7? ·3EO

0

Przebieg konstrukcjijest taki sam,jak w przypadku epicykloidy, z ta tylko roznica, ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R.

0

Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1,2,3, ... prowadzimy r6wnolegle do b. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1', poziomej 2 z pionowa Z' itd. sa punktami wykreslanej sinusoidy.

28

29

Tab!. 3.1 (cd.) Linia srubowa 36. Wykreslanie Iinii srubowe]
0

Zmniejszanie figur plaskich 37. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace]

promieniu r i skoku h

-4
,
t

'l
I I,

a)

a)
12' 10 I'
-,

d=2r

~

Jf
7' 5'

8,g' 6'

"

4'3' 2'

4'<

12' 10' 8' 6'

2'

10' 8' 6' 4'

I..

d=2r

14 13' 12' 11'

v , 16 , 15,

I I

--/ 1\
k::-

r-....

I,

r\
'/

I,

Rys. 3.4. Przedrnioty

z blachy,

0 zarysach

zaokraglonych

I
a)~b)~
Rys. 3.1. Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola, b) hiperbola Spirafa Archimede.sa

.., g'

10
7

,
/"

9'

8' , 5,6' 2'3,4'
r

=_:-::.-=--::.~===~====-=
0 ksztaltach

.
obrotowych

---_._-i zarysach zaokrag-

t'

Rys, 3.5. Przedrnioty lonych

r

b)
b

o

5,16'

/11.13 2, 16 1.7 49,1510,14 12 X '3,5,8

b)

Rys. 3.2. Zastosowanie wek

spirali

Archirnedesa

jako

zarysu

krzyRys. 3.6. Przedrnioty
0

zarysach

zaokraglonych

4

Rys, 3.3. Wykorzystanie
trapezowego

linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn

gwintu

Lin

i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. na 12 czesci). Nastepnie prowadzirny z punktow 1, 2, 3, ... proste pionowe, a z punkt6w 1',2',3', ... poziorne. Punkty przeciecia prostych: 1 z 1', 2 z 2', ... sq punktarni wykreslanej linii srubowej,

ia s r u b ow a w al c ow a (rys. a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu

r

Na rysunku zrnniejszanej figury (rys, a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1, 2, 3, ... oraz 1',2',3', '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury, Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a, polproste a i b, na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys. a. Z kolei - w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys. a - odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2,jak w danyrn przykladziej.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd., b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12. Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x, a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1, 2, 3, .,. prowadzirny rownolegle do odcinka C, a przez punkty 1', 2', 3', ... rownolegle do odcinka d. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y, zmniejszone w stosunku 1:2

3.2. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym
Z omowionych w tab!. 3.1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste.

Krzywe stozkowe (elipsa, parabola, hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p. 9.1) i jako linie przenikania bryl (patrz p.9.2). Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17), parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys. 3.1). . Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys. 3.2), zas krzywe cykloidalne i ewolwente - jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys, 12.7-12.9). Linia srubowa sluzy do.rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. 3.3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych. .' .... Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. rys. 14.5 i 14.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys. 3.4), przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys. 3.5), roznego rodzaju dzwigien itd. (rys. 3.6).

Linia

s r u b o w a s t o z k o w a (rys. b):

Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej, z 4 tylko roznica, ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej), a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1', 2' itd.

wspolrzedne wykreslanej figury,

30

4
RZUTOWANIE
PROSTOKATNE
F ;

r .'. [] B D 0 I: :Ll------ __
J
.. ------

I

E

I

II r
Rys, 4.2. Uklad rzut6w wg metody E

B

I

4.1. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E
Rzutowanie prostokatne metoda europejskll- E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach, przy zalozeniu, ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. 4.1 a), ktorego wszystkie sciany s,! rzutniami, i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E, to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys. 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys. 4.2. Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys. 4.1 4.2): rzut w kierunku A - rzut z przodu (rzut glowny), rzut w kierunku B - rzut z gory, rzut w kierunku C - rzut od lewej strony, rzut w kierunku D - rzut od prawej strony, rzut w kierunku E - rzut z dolu, rzut w kierunku F - rzut z tylu. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys. 4.2). Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S,!dwa rzuty stozka scietego (rys. 4.3a). Oznaczenie to, jesli jest potrzebne (np. na rysunkach licencyjnych), nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej. Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach.

a)
~A arkusr 2

b)
B arkus: 1

aj

n
Q

":"3[-=*

I Arkus:

~---l

1

r Arkusz 3

Rys. 4.5. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach

b) .~
'"

Rys, 4.3. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej - E, b) amerykanskiej - A

a)

b)
A-A arkus: 2

arkusz q

~

r Arkusz

2

I Arkusz4

Rys. 4.6. Oznaczenia arkuszach Rys. 4.1. Prostopadloscian rzutni

przekroj6w rysowanych na oddzielnych

4.2. Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow
W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys. 4.2, dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach, pod warunkiem, ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. 4.4). Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie - oczywiscie - oznaezenia graficznego metody E.

Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach, to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys, 4.5a) i przekrojow (rys. 4.6a), podajac numery arkuszy, na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq, a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje, na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys. 4.5b) lub przekroju (rys. 4.6b). Gdy zas - na rysunkaeh zlozeniowych - nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach, to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu, w sposob pokazany na rys. 4.7.

A~

---D

-LW 0
D B

[III---c~tc___JI
5 Rysunek techniczny rnaszynowy

S:J IA~'
Rys, 4.7. Rozrnieszczanie szach

r

Arkusz 2

Rys, 4.4. Przyklad dowolnego ukladu rzutow

czesci jednego rzutu na kilku arku-

32

33

II
..

B

(

I

,

\

D

~

[]
E

0

WIDOKI,

PRZEKROJE I KtADY

I
Rys, 4.8. Uklad rzut6w wg metody A

I
A (rys. 4.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z
D).

4.3. Rzutowanie metoda amerykariska= A
Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym, ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym, co powoduje, ze w ukladzie rzutow wg metody

Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys. 4. 3b). Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich.

5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku
Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki, przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty, jak i przekroje, ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. 5.1). Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej

Rys, 5.1. Widok i przekroj przedmiotu

czesci przedmiotu, ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju. Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow, jak na rys. 5.2, rysuje sie tylko wtedy, gdy przedmiot rna skomplikowana budowe", W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A, B i C), dwa lub jeden (rzut glowny, ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku, niezaleznie od liczby rzutow). Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow, gdy te ostatnie nie s,! potrzebne,jak np. na rys. 5.2, albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. Natomiast jezeli.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E, to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu, oznaczajqc go jak na rys. 5.3a. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos
I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc, gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach.

c-c

B-B

Rys. 5.2. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E)
5*

35

f-------~
B

d
8t

Q)
1

-I

A

r ,
,

a)

5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych
Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys. 5.1). Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow, ktore moglyby zaciernnic rysunek. Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu, niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie, w zasadzie nie rysuje sie (rys. 5.6a); jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku, to mozna je narysowac liniami cienkimi, nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys. 5.6b), przy ezym nieregularne linie przenikania, zarowno teoretyczne (linia a na rys. 5.6b), jak i rzeczywiste (linia a na rys. 5.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych, w celu ulatwienia rysowania. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys, 5.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie, a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac, to nalezy narysowac tylko jedna linie, odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. 5.8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys. 5.8b). Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu, odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys. 5.9), wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci, nie bedacej podmiotem rysunku, zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. 2.11e) lub ciagla cienka (rys. 2.10n i 5.10). Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy, gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku, i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys. 2, I l e). Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste - zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku), jak na rys. 2.10n, alba jako przezroczyste (rzadziej, poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka - gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys. 5.11), a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu, a pomijania innych, gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku.

d)Q:
.s

~

"

Rys. 5.7. Umowne zwiekszanie: a) pochylenia, powierzchni

b) zbieznosci

bi~ 1,1,5min I

a)

b

a
Rys. 5.8. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys. 5.3. Rzuty s~e~jal.ne):a) widok przesuniety, b) widok pomocniczy ukosny, c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub
' ~

\ljf
niektorych

m
I
1

:

·

r.

I

,

r r

teoretycznych

linii

powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia, to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys. 5.3c (rys. 5.21b). 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. 4.1), aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni, jak np. na rys. 5.2, gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju), to umieszcza sie go jak na rys. 5.3b. 3) Rzut glowny, zarowno rysunku zlozeniowegc, jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej, powinien - jesli to jest. rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu, jakie maon .zajrnowac w rzeczywistosci (tzw. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych; Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty, ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe,mozna rysowac W polozeniu poziomym, przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu, b) przedmioty, ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome, ani pionowe (rys. 5.4a), oraz przedmioty, ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np. korbowody), rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys. 5.4b). ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu, jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych, a Wl~C np. wrzeciono wiertarki - w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona), natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) - w polozeniu.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys. 5.5). Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. 9.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys. 2.11h).

b)

Ii

Rys. 5.4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn), b) prawidlowym

!

Rys. 5.9. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn

l]

Rys. 5.5. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu - na karcie instrukcji obrobki .

5.3. Oznaczanie i kreskowanie przekrojow
Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi, grubymi kreskami, nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. 5.12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju, umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek. Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami, ktore pisze sie obok strzalek, a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery, rozdzielajac je pozioma kreska.
I)

0)
Rys. 5.10. Rysowanie zarys6w czesci przyleglych

Rys .. 5.6. ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1, b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek, c). z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow

Rys. 5.11. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych

Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN- 91/N-01604.

36

37

a)

~

a)

TI~I I @th
Rys, 5.12. Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju

r:Ji~

o

b)

Tablica 5.1. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale

Rys. 5.14. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne, guma

-I 1-1-11M ...

Grunt naturalny

Kamieii naturalny

Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym

Ceramika i materialy eeramiczne

a)

b)

c) A-A

B-B

Pustaki szklane

Beton

Rys, 5.13. Kierunki kreskowania przekrojow

.:»
d)

Izolacja przeciwwilgociowa
..

Beton zbrojony (zelbet)

Tynk, gips, azbestocement Rys. 5.15. Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju, b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie

Drewno w przekroju poprzeeznym

Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj, to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. 5.2), z wyjatkiem liter: 1, 0, R, Q i X. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie, stosuje sie litery z cyframi, np. AI-AI, BI-Bl. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys. 5.18 i 5.19) i - gdy to jest potrzebne (np. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) - powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju, jak na rys, 5.19. Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut, na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju, i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E, to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys, 5.12b), b) pominac takze strzalki (rys, 5.18c), a gdy z rysunku widac wyraznie, w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany, mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys. 5.1). Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich. Pola przekroju, tj, obszary, w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material, kreskuje sie liniami cienkimi, Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys. 5.13a), do jego osi (rys. 5.13b) lub do poziomu (rys, 5.13b i 5.13c). Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys, 5.13d), a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys, 5. 13e), zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys. 5.14), pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit, Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0,5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia,

a)

k\ / \ /. I 1/ / <

Drewno w przekroju wzdluznyrn

11111111
np. na schematach

Plyny!'

Drewniane plyty konstrukcyjne

Rys. 5.16. Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci, b) trzech stykajacych sie czesci, c) czesci dwudzielnych, d) gdy pole kreskowane jest duze

1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych.

gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze, co moze prowadzic do nieporozumieii

aJ
i
~. j
I

I

I I
I ~)

Rys, 5.17. Rysowanie przedmiotow stych

z materialow

przezroczy-

to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys. 5.15a), natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. 5.15b). Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke, Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys. 5.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka), a gdy to jest niemozliwe - tylko podzialka (rys, 5.16b). Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu-

dzielnych (np. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys. 5.16c). Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze, to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys. 5.l6d). W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych, nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. 5.1. Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys, 5.l7a), ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np. szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys. 5.l7b).

5.4. Rodzaje przekrojow
Rozroznia sie przekroje proste, powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. 5.1), i przekroje zlozone, powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami, ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys. 5.1Sa i przekroj A-A na rys. 5.l8b).

RkrY~' 5.18. Przekroje: a) lamany, b) lamany i stopniowy, c) lamany s ocony

38

39

A-A

A-A Q,..

lIe

.....-------,

b)

~

I=Es
Dobrze

lie

Dobrze

....------....,

Rys. 5.19. Przekroj stopniowy

Rys. 5.26. Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow

Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys. 5.18a, b), przy czym, gdy nie budzi to watpliwosci, czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys. 5.18c). Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys. 5.19 i przekroj B-B na rys. 5.18b); na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe, prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. 5.2), poziome. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys. 5.2) i ukosne (rys. 14.23) oraz wzdluzne (rys. 5.l2a) i poprzeczne (rys. 5.16b). Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys. 5.20a). Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z.rys. 5.3d; ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys. 2.11h). W pewnych przypadkach, zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow, stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!', ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np. czesc a przekroju na rys. 5.20b).

d)

Dobrze

r)
Rys. 5.20. Przekroje rozwiniete

Rys. 5.23. Przekroje czastkowe (wyrwania)

5.S. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe
W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu, zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys. 5.21), zwane widokaml pomocniezymi (rys. 5.3b i 5.21a, b) i przekrojami pomocniczymi (rys. 5.21c). Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys. 5.3b i 5.2Ic) lub niezgodne, np, przesuniete (rys. 5.21a) albo przesuniete i obrocone (rys. 5.21b). W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn, czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys. 5.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa), czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2, 3 i 4 na rys, 5.21d oraz CZttSC 2 na rys. 5.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych, a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3.na rys. 5.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b). Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys. 5.22-5.24).
1) Norma PN-91fN-01604 winietych,

c)

EE-t
--l
Rys. 5.21. Widoki i przekroje pomocnicze Rys. 5.24. Przekroje czqstkowe (wyrwania)

88~
Rys, 5.22. Widoki czastkowe Rys. 5.25. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu
6 Rysunek techniczny maszynowy

a)

A

Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. 5.22), kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys. 5.22b, c), chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys. 5.22a). Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod", A, linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa, Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys. 5.23 i 5.24). Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac, ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys. 5.23a, b), b) kilka drobnych, blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys. 5.23c), c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys. 5.23d, e, d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar,jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys. 5.23f i 5.24a), e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu, to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys. 5.24b). Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu, to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko, owallub tp. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys. 5.25). Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu, podajac przy tyrn podzialke powiekszenia, Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie, na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany. Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid.oku, apow~ykszenie w przekroju (rys. 5.25b) lub odwrotme. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu, to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys. 5.2Sd).

5.6. Przekroje scian, zeber, ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych
W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow, zebra, ramiona k6! itd. te sciany, zebra czy ramiona rysuje sie w widoku, tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys, 5.26). Na przekrojach zespolow, podzespolow itp. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych, jak: kolki, nity, sworznie, walki itd., ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju, rysuje sie w widoku (rys. 5.27). Talc sarno przedstawia sie inne 41

me wprowadzila przekrojow roz-

40

Rys. 5.27. CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach

•• -b)
0

a)

tie

Ilobrze

lie

lie

a)

~EEE'
c)
d)

b)

8S
e)

Dobrze

DH~ ~~ DO

Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E, oznaczajac klady jak przekroje (rys. 5.31a), b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. 5.31b), c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu, oznaczajac je jak przekroje.

5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach
Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac, usuwajac ich czesc srodkowa, jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys. 5.32). Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej, glownie gdy linie przerwania sa dlugie), jak na rys. 5.32a-d, przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys. 5.32d). Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys. 5.32e, a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok, jak i przekroj - przerwanie ogranicza sie linia falista (rys. 5.32f). Mozna rowniez, zamiast czesci srodkowej, pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym, ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys. 5.33a) i widoku z przekrojem (rys. 5.33b)lini,! falista lub zygzakowa, a przekroju - tylko Iiniami kreskowania, jak na rys. 5.32e.

czesci maszyn pelne lub wydrazone, ktorych ksztalty nie budza watpliwosci, np. sruby, nakretki, kliny, wpusty itd. (rys. 5.28).

Rys. S.2S. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach

5.7. Klady
Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!', obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy - rys. 5.29a), lub poza jego zarysem (klad przesuniety - rys. 5.29b, c). Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys. 5.29a, b) lub od dolu (rys. 5.29c, d), a wiec plaszczyzne tc;: alezy obran cac w lewo lub do gory, w zaleznosci od jej polozenia." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy, gdy nie zaciernniaja rysunku; rysuje silt je liniami cienkimi, zas klady przesuniete -liniami grubymi, jak zwykle rzuty. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego, to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys. 5.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci). We wszystkich innych przypadkach, w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys. 5.30a) lub wiecej czesci oddzielnych, nalezy rysowac nie klad, lecz przekroj (rys. 5JOb).
1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym, ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys. S.2Ie z S.29b). 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady.

Rys. 5.32. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach

Rys, 5.33. Urywanie przedmiot6w na rysunkach

a)
Rys, 5.29. Klady miejscowe i przesuniete

~

Rys. 5.34. Rysowanie przedmiotow symetryeznych

m
I

b)

5.9. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych
Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. 5.34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys. 5.34b). Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej, dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow, a nawet cale rzuty, przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania.

C)~

Rys. 5.30. Klady przesuniete

Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju, to nie oznacza sie go w ogole (rys. 5.29b, c), inne zas klady przesuniete, jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc, nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. 5.29d), tak jak przekroj. Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys. 5.30e).

b)

c)

d)

'-----~ e)

Rys. 5.31. Kilka klad6w jednego przedmiotu

Rys. 5.35. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych
6"

42

43

b)

D9Q
mQ
hj
=

a)

b)

c)

d)

e)c!m~3 -A\ H
~6

Ai

LJ D
k) ~

f)

9)

q)

cS 0

t)

III

ffi
b)

~

--+---+---+-i

tp-

!

Rys, 5.37. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni

~fe

przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. 5.37a), b) powierzchnie radelkowane, rowkowane itp. przedstawia sie jak na rys. 5.37b-d, c) kierunek ulozenia wl6kien, gdy jest on istotny, zaznacza sie znakiem z rys. 5.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys. 5.37f, g) lub na linii odniesienia (rys. 5.37h, j), d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys, 14.25), e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys. 5.37k, 1). ich

Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. 5.38j, a dane dotyczace rodzaju tasmy, sposobu owiniecia itp. podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia.

5.13. Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow
W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca, w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu, do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm, rysowanym linia gruba (rys. 5.39a). W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych, w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone, to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys. 5.39b) albo wpisac tresc cechy. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca, w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci, z ta roznica, ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. 5.39c). Linie odniesienia - gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni - zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm, nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys. 5.39c). Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np. feb sruby, trzonek), to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku, a jedynie podaje w wymaganiach technicznych.
I) Cecha~ informacja literowa, cyfrowa, literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu, jak: znak fabryczny, numer kolejny, numer serii, material, data wykonania itd.

5.12. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi
Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys. 5.38a, b). Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys, 5.38c), a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys. 5.38d), przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-. przekroj kreskuje sie jak metal (rys. 5.38e). Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys. 5.38f),jesli nie moze to wywolac nieporozumieri. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm, a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys. 5.38g, h), przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. 5.38g), zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys. 5.38h).

a)
#-~+tc)

_J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim
d)

m] : [I


~ ~

e)
Rys, 5.36. Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach

Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys. 5.35a), b) polprzekroju (rys. 5.35b), c) pelwidoku-polprzekroju (rys. 5.35c), d) cwierewidoku (rys. 5.35d), e) cwiereprzekroju (rys. 5.35e). Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys. 5.35c). Symetrie przedmiotu na p6lwidokach, polprzekrojach, cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3,5 mm. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym, ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys. 5.35f, g), ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys. 5.35h, j).

g)
~

• •
b)
I

f)

h)
~

J)
Rys. 5.38. Rysowanieuzwojerielektrycznych:a), b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym,crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym, g)-j) izolacje

a)

rp
/

C)

5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow
Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys. 5.36a, b), to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys. 5.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg, jak np. zqbki na rys. 5.36d), zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a. Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. 5.36e, f), prostej (rys. 5.36g) lub symetrycznie (rys. 5.36h), to okregi i proste, na ktorych te elementy sq rozmieszczone, rysuje sie liniami punktowymi. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony, to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys. 5.36j).

~
tow

~

Rys. 5.39. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio-

5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni
Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow, np. z pakietu blach, rysuje sie jako przedmioty jednolite,

44

Tablica 6.1. Wymiary normalne Ra5 0,100 RalO 0,100 Ra20 0,100 0,110 0,120 0,120 0,140 0,160 0,160 0,160 0,180 0,200 0,200 0,220 0,250 0,250 0,250 0,280 0,320 0,320 0,360 0,400 0,400 0,400 0,450 0,500 0,500 0,560 0,630 0,630 0,630 0,710 0,800 0,800 0,900 Ra40 0,100 0,105 0,110 0,115 0,120 0,130 0,140 0,150 0,160 0,170 0,180 0,190 0,200 0,210 0,220 0,240 0,250 0,260 0,280 0,300 0,320 0,340 0,360 0,380 0,400 0,420 0,450 0,480 0,500 0,530 0,560 0,600 0,630 0,670 0,710 0,750 0,800 0,850 0,900 0,950 Ra5 1,0 RalO 1,0 Ra20 1,0 1, I 1,2 1,2 1,4 1,6 1,6 1,6 J,8 2,0 2,0 2,2 2,5 2,5 2,5 2,8 3,2 3,2 3,6 4,0 4,0 4,0 4,5 5,0 5,0 5,6 6,3 6,3 6,3 7,1 8,0 8,0 9,0 Ra40 1,0 1,05 1, I 1,15 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 2,0 2,1 2,2 2,4 2,5 2,6 2,8 3,0 3,2 3,4 3,6 3,8 4,0 4,2 4,5 4,8 5,0 5,3 5,6 6,0 6,3 6,7 7,1 7,5 8,0 8,5 9,0 9,5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10,5 11 11,5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950

WYMIAROWANIE

6.1. Wymiary 6.1.1. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe
Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach, ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys. 6.la, b). Groty rysuje sie kr6tkimi, cienkimi.Iiniami.tworzacyrui ostrze. Grot moze bye otwarty, zamkniety lub zamkniety i zaczerniony, natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia, zawarty w przedziale 15 +90 (rys. 6.lc). Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku. W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii, miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys. 6.1 a). W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii, na przedluzeniach linii wymiarowej (rys. 6.1 b). Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3,5 mm, nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys. 6.1 e), lub kropkami 0 srednicy ok. 1 mm (rys. 6.1 D. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok. 3 rom (rys. 6.1d).

Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne, a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne, gdyz zaciemnia rysunek - rys. 6.2a), wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu, poslugujac sie pomocniczymi Iinlam; wymiarowymi. SClto linie eienkie ciagle, bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys. 6.2b i 6.3), alba stycznymi do nieh (rys. 6.17a). Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np, liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys. 7.5c, d). Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju, to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru, natomiast pomocnicze linie wyrnia-

a)
45
90

22 __

1.

I
~ ....

[_

22
-[

23

Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0,001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace,

a)
~

b)

d).

f)

@_

e)-Rt=r
llLJ

tt\

c)

U

r2'2l

I

60

9~
22
90
60

19
Rys..6.3. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro-

gOO

Rys, 6.2. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu, b) na zewnatrz zarysu przedmiotu, przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych

rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje - moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys. 6.29b).

Rys. 6.1. Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz, b) ze strzalkami na zewnatrz, c) ksztalt grota, d) poczatek linii wymiarowej, e) ukosne kreski zastepujace groty, f) kropka zastepujaca dwa groty

~]OII

6.1.2. Liczby wymiarowe
Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach, przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie", nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych, to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae,
1)

rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach, to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary, np. 3" lub 10 em, Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac - 0 ile to mozliwe - wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!. 6.1 (wg PN-78/M-02040. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach, minutaeh i ewentualnie sekundach, np. l ' 52' 35", przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy, np. 0' 20' 36,5", a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42,3' (prawidlowo - 10' 42' 18").
11

Inne sposoby wymiarowania katow - patrz p. 6.3.4 i 6.3.6.

Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3,5 mm, a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym, lecz nie mniej niz 2,5 mm. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc, niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow, Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0,5-1,5 mm odnich, mniej wiecej na srodku (rys. 6.4a). Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys. 6.4b). Jezeli linia wymiarowa jest krotka, to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem, w zasadzie z prawej strony (rys. 6.4c). Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie - gdy brak jest miejsca - nad liniami odniesienia (rys. 6.4d, e). Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu, osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4,18,40 i 10 mm na rys. 6.5a). Jezeli to jest konieezne, to trzeba w miejscach, gdzie maja bye

46

47

a)

c)

lie

a) lie I---~~

b) DObri-'z~e

-!

(1)

lie

Dobrze

d)

m
e)
53

Rys, 6.8. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne, b) prawidlowe

Rys, 6.9. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne, b) prawidlowe

Rys. 6.4. Umieszczanie liczb wymiarowych: a), b) nad linia wymiarowa, c) nad przedluzenicm linii wymiarowej, d), e) czesCIOWO nad liniami odniesienia

DObrze

napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach), przerwac linie rysunku (rys. 6.5b). Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys. 14.15). Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku, to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys. 6.6a). Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne, jak np. wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. 6.4), pisze sie w nawiasach (rys. 6.6b), wymiary nominalne zas, ktorych na rysunkach nie toleruje sie, ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. 6.6c). W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia.

0)

A-A 5

Zle

Rys, 6.5. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne, b) prawidlowe

6.2. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne)
Liczby wymiarowe rozmieszcza sie, stosujac tylko jedna z dwoch metod. Met 0 d a 1. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob, aby mozna bylo je odczytac, patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys. 6.7a). Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak,jak pokazano na rys. 6.7b. Met 0 d a 2. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak, aby mozna bylo je odczytac, patrzac od dolu rysunku. Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie, wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. 6.7c). Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys. 6.8a). Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys. 6.8b), przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm, a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys. 6.8b). Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys. 6.9). Wyrniarowanie jest przejrzyste, gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach, na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej. Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje, a nie widoki (rys, 6.10), b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych - rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi, a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. 6.11).

a)

b)
Rys. 6.11. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi, b) rownolegla do
OS!

30

10

4

7

8

9

(5)

31

c)

o
D
f---

b)

A-A

Dobrze

5

D.I D

J

D

J

Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys. 6.10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni), nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc), to mozna nie rysowac drugiego rzutu, lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia, poprzedzajac go znakiem mnozenia, jak na rys. 6.9b.

Rys. 6.6-.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku, b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy), c) nominalny

6.3.·Wymiarowanie

elementow przedmiotow

6.3.1. Wymiarowanie srednic i promieni
Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit; znakiem 0, niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys. 6.12a, b), ezy tez w rzucie, na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. 6.12c). Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d, bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys, 6.12d), jak np. w norrnach, b) przed oznaezeniem gwintu,

OJ

~~

r F---<:'f>
f.-_1Q---i

C)g;Z
1 '0

Rys. 6.7. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1, b) kolo wyrniarow, c) metoda 2

Rys. 6.10. Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane), b) przekroju (zalecane)

48

7

Rysunek tecbniczny maszynowy

49

a)

b)

~IEe)

jt

$ •
8

c)

d)
1

I

f)
~

g)

A

hJ

~ ¢J

~

a
¢40

a)

b)

a)
~~
~

OJ

b)

03

cJ~"2H7

~'6,",'~.

2,5 ¢12H7

~

~

c)

d)

RoO

Rys. 6.12. Wymiarowanie srednic

~1~IEI3
Rys, 6.13. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach
0

~
eJ~

l±J

Rys. 6.14. Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych

malo roznia-

a)

e)

Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys. 6.12e-h (patrz tez p.6.3.2). Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie, to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. 6.13). Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys. 6.14. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi, linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi, przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. 6.lSa) lub polprzekroju (rys. 6.1Sb), b) gdy jedna z tworzacych powierzchni, miedzy ktorymi wymiar rna bye podany, jest niewidoczna (rys. 6.ISc, d), c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys. 6.ISe). Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys. 6.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys. 6.16. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S, umieszczona przed znakiem o i R (rys. 6.17a, b). Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys. 6.18b, tj. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku, a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane, to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku - polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. 6.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys. 6.18c), b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku - nalezy przeniesc go do obszaru rysunku, rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq, przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku, a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys. 6.18d). Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku, to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys. 6.18e). Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym, gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka, wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys. 6.180.
0

t/J 6,4/<1> 10,41<5

Rys. 6.18. Wymiarowanie promieni

f\~

r)

~.
a)

b)

c)

J~
r!J6,4¢12x60o

e)

Rys. 6.20. Uproszczone wymiarowanie otworow

6.3.2.

Uproszczone

wymiarowanie

otworow

Rys. 6.15. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys, 6.19. Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku'
0

wspol-

Rys. 6.16. Wymiarowanie srednic na polwidoku

a)

[I(f"\~l

CIJj2j

Rys. 6.17. Wymiarowanie srednicy i promienia kuli

Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys. 6.l9a-f, przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. 6.19c). Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys. 6.19g, a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek, to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys. 6.19h). Pamietac nalezy, ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys. 6.19j). Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys. 6.17b).
7*

U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys. 6.20a, b), b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. 6.20c, d), c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia, przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu - wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. 6.20c. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. 6.20e-g), podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci, wskazanej na rysunkach. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p.10.3.2. 6.3.3. Wymiarowanie Iukow i cieciw
0

Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym, liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51

50

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

\---~

-_-_
t+
\ Podciecie A 4

E--3-----] ~l
E---l---~~fi
Rys. 6.40. Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys. 6.42. Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych

a)

Chromowac-grubosc

warstwy 0,1

6.4. Ogolne zasady wymiarowania
Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku, a wymiarowanie chaotyczne, nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu, przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich, ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu, przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow), niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach, wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh, b) na jednym czy na kilku rysunkach.jako odrebna czesc lub w zcspole. Wyjqtki - patrz p. 6.7.4. Wobee tego, ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne, nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych,jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany, np. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys. 6.43). Przy wyborze rzutu i miejsea na nim, w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony, nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi, a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu, w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary, a mianowicie:

PN- 58/1'1-02043 Rys. 6.37. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych

b)

Chromo wac

~[5
a)

a)

b)

Rys, 6.38. lnne rodzaje podciec obrobkowych

I
40

I
60

I

,

1
a)
d)
15 15 15 5 15

Rys. 6.43. Wymiarowanie zaokraglonego rowka

.,,_
co

44 x 60(=2540) 2720

f2

~

K.;

""""

<i' O'!;

c)
j

7020 60 3030 30 x 230 230

(= (900)

Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac, gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. 639b). Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w), rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. 6.39c), to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys. 6.39a,

~t

I± 1+

I

I

++

podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys. 6.39c).

b)

""
'{:[

"" ~-

""

.,,_co

",,-

lei

'"

",-

'"

""

Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu- lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. 6.39d).

Rys. 6.39. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w

6.3.10. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych
Dla powierzchni, ktore maja bye powlekane, np. chromowane lub niklowane, podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys. 6.40a). Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu, to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. 6.40b. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka - nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych.

I. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych, z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach, ktore maja bye obrabiane, oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p. 14.3).
2. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu, dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki - tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki, a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni, ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys, 14.4), b) w przypadku przedmiotu, dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu, odkuwki, wytloczki itp.) - wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys. 14.8); na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach, ktore maja bye obrabiane, co powoduje, ze przy wykonywaniu modeli, matrye itd. trzeba te naddatki okreslic, przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. 3. Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. 14.12). 4. Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni, ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu, np. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. 6.44a);

Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. 6.35, albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. 6.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B, zas r - dla podciec C i D). Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec, w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych, np. przedstawione na rys. 638. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys. 6.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn, a podciecie z rys. 6.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. .

c)
100 70
h40

d)
80

.---.---r-- .--

//

6.3.11. Wymiarowanie dowolnych zarysow
!

o

~
40
15x80(-1280) -

r)
1=
!
80

6.3.9. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow
Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w, mozna je zastapic jednym wyrniarem, np. 44 x 60 (= 2640) na rys. 6.39a,w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w, a druga okresla ich dhigosc. Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w, np. wyrniar 60 na rys. 6.39a.

_1.--/

/~l

I

x y

015

71

10 116123

8,8 10,4112113,5 -0,3

-0,2

Rys. 6.41. Wymiarowanie prostokatnych

dowolnego zarysu we wspolrzednych

Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow, krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka, a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys. 6.4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys. 6.41 c). U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys. 6.41a pokazano na rys. 6.4lb. Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys. 6.41d, e albo za pomoca tablicy (rys. 6.41 f). Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys. 6.42).
g.

58

59

b)

¢8H7

a)
20

80 24'

b)
--1----

wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich, bez dodatkowych obliczeri.

~ ~

~---

30

-(0)

40

6.S. Wymiarowanie rownolegte, szeregowe i mieszane
Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym, szeregowym lub mieszanym. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii). W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych, wzajernnie prostopadlych, jest dwie (rys. 6A6a); tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. 6A6b). Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki, a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie, gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete, ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac, gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu, gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow, z ktorych wynika wymiar wypadkowy. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. 6A 7a). Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu, a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy, W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty, ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej).

20:!:o,'5 20:!:O,'5 20:!:0I5 20:!:o,I5

Rys. 6.45. Laricuchy wymiarowe: a), b) proste, c) zlozony Rys. 6.44. Wymiarowanie: a), b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach, c), d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera, a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje, np.: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. 6A4b), b) wymiary powierzchni, ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu, np. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor - rys. 6 A4c); wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. 6A4d), oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie, np.: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll,'s 20:0,15 80:!:o,'!J

a)

,

i. l.j._-------I
b)

6".
5. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym, gdy to jest potrzebne, glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p. 15 A). Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych, to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci, dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow, Rysunek taki - nOSZqcy nazw~ zestawieniowego - staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach, np. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego, 6. Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny, czyli tzw. lancuch wymiarowy prosty (rys. 6.45a), to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety, czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety, W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w, gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe, np. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. 6.45b), kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha), to wymiar ten podaje sie w

Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest

polaczen iem

Rys. 6.46. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych, b) we wspolrzednych biegunowych

nawiasach okraglych i w6wczas - jako wymiar orientacyjny - nie zamyka on laricucha wymiarowego. Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych, utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych, np, na rys. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40, 130, 100,50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80, 60 i 100 (wymiar zbedny). Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach, jak np, przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. 10.25), wiericow kol zebatych itd., ze wzgledu na to, ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich

obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni, ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy, wymiaruje sie od tej bazy (rys. 6A 7b), zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi, czyli wymiaruje szeregowo. Dzieki takiemu wymiarowaniu, wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane, a zatem i bezposrednio sprawdzone. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac, ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie, oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci. Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane.

6.6. Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych, obrobkowych i pomiarowych
Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych, obrobkowych lub pomiarowych. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie, gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow, ktore maja

Rys, 6.47. Wymiarowanie: a), c), e) w uldadzie szeregowym, b), d), !) mieszane

60

61

oj

lie

b)

Oobrze

~ (Ra~Ro/Ra.rRa#i)
x

A-A

Rys. 6.48. Wymiarowanie bazy wymiarowej

czesci wspolpracujacych

od wspolnej

bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole, do kt6rego nalezy, i na montaz, Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole, na wyrnagane luzy i wciski itd. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe, co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci, b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci, gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie. Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii, co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow, zaciesniania tolerancji itd. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych, to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow, co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys. 6.49c). Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. Jest to tzw. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. 6.48). Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie, gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej, b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji, dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane, co zmniejsza koszty produkcji, c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki, ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie, w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych, czy od drugich. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie, pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych, z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji. Oczywiscie, sprawa sie upraszcza, gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy, 0 ile to mozliwe, podawac na jednym rzucie (rys. 6.49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys. 6.49c).

Rys. 6.49. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife

Dobrze

B-B

Rys. 6.52. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6.50. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys, podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys. 14.4 i 14.6). Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki), to wszystkie wyrniary powierzchni, ktore maja pozostac surowe, wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych, wzajemnie prostopadtych baz, a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych - kazda pare baz jednyrn wyrniarem. W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow - dla powierzchni obrabianych i surowych - wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x, y, z na rys. 6.52).

C)~ .

'

..

~.
.

f}~
~

i

. .. +.

Rys. 6.50. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne, d}-f) prawidlowe

Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie, gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary, ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic, Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni, tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych. Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri, pozadane jest - gdyrysowany przedmiotjest wydrazony - umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu, a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys. 6.51).

6.7. Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce
przy wymiarowaniu

6.7.2. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych
wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np. na tokarce wielonozowej), to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys. 6.53a). Tak sarno postepuje sie, gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym, jak np. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia, zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak

6.7.1. Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych
Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie, to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o.brabiane przedmiotu, a nastepnie bazy zwiazuje SIt(- kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni, ktore pozostan,! nie obrobione. Zgodnie z p.6.4, na rysunku nie

Jezeli w przedmiocie

Rys. 6.51. Rozmieszczanie nych przedmiotu

wymiarow zewnetrznych i wewn~trz-

62

63

zwyrniarowac, aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki. Wymiarowanie takie, nazywane wymiarowaniem wg narzedzi, pokazano na rys. 6.53 b, c.

l! g~l~
Rys. 6.54. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego, wykony. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej)

6.7.4. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii, plaszczyzn symetrii i plaszczyzn
Niekiedy zdarza silt, ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys. 6.57a). Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys. 6.58a). W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci, gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. W celu unikniecia nieporozumieri, lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga, do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys. 6.57b i 6.58b). Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach, jak np. na rys. 6.59a. Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu, gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys. 6.59b). I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni, przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny, do ktorej sie odnosi

b)

b)

e----- 5illL~lJrJ
~ ~

Rys. 6.57. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi

Rys. 6.53. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow, b), c) nozem ksztaltowym

wyrmar,
Polozenie otworow dokladnie rozstawionych, obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych), wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu - we wspolrzednych prostokatnych (rys. 6.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. 6.46b), przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego, b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu - przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi, najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu, oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys. 6.54). Rys. 6.55. Wymiarowanie przedmiotow: nych, b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal-

b)

20±O,05

6.7.5. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu
Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych, to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys. 6.60a). Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys. 6.60b), badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys. 6.60c).
Rys. 6.58. Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz-

a)

(280) 236

6.7.3. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh
Na rysunku 6.55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow, gdzie rzeczywiscie jest to konieczne, gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow, Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu, czyli od baz rzeczywistych, jak na rys. 6.55b, zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo, przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni, to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac, gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej, np. osi symetrii otworu. Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz, grupujac wyrniary po jednej stronie (rys. 6.56a). Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. 6.56b.

on

a)
3x¢ 3x¢

6.7.6. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych
W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi, przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych, ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione, lecz krawedzi teoretycznych, wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys. 6.61). W ten sposob wymiaruje sie np. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a, metryczne itp.),

b)

b)

w

6.8. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych
konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow, natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro-

Rys. 6.56. Wymiarowanie

przedmiot6w

symetrycznych

Rys. 6.59. Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu

Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys. 6.62).

64

9 Rysunek techniczny maszynowy

65

a)

Tablica 6.7. Oznaczenia niektorych pretow, TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa
B

Oznaczenie graficzne

Wymiary d dx a a x 51)
SI)

Przyklad oznaczania

B

Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf;)tplaski Bednarka Tasma

0
zamkn.

0 0
D D

25 25x 3 32 32x4

B =2x¢70H7

A =4x¢ 10

b) ;$A
~ ~
Af-

D
0

axb

D 60x 10 D 60x 25 x 5

(]) c
Af-

Otwor Liczba
Wymiar

A
4

B
2

C 1

Rys, 6.63. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato, wych

- prostok!!tna Rura

Ksztahownik prostokatny Prf;)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf;)ttrojkatny

zarnkn.

a x b x s"

<P2

<P3

"'8

c)
1 X 2

0 6
0
0
C)

a

0

20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100
200

0
6.
Q

a a x 51)

Pret polokr!!gly
3

4 60
80 13

5 90

20 20
9

20

60

Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny

a x b x s"
ax
SI)

0
Cl Cl

Y
<P

710 50
9 13

40
25

a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow. norm wg odpow. norm h x a x s!'
I

Rys. 6.60. Wymiarowanie grup jednakowych otworow

Rys. 6.64. Wymiaro.'."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych

Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik

L T

L L

T
I
[

I
[
J

a)

x6

Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik
1) Grubosc scianki, Norma PN-85fN-01626

100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6

h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm

[ 1.

1.
6.9.

Kraw~dzie teoretyczne
Rys. 6.61. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych

zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow,

Oznaczenie wykonania A B

L

LI

l'1ateriaT 1'160 1160

65
90 115

45
70

C

95

45

Dsaaaenie

wykonania A B
C Rys. 6.62. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej

L 85 90 115

Do wyrobl1
12.40.1 12.40.2 12.40.3

Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow, to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika, skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys. 6.63), zaczerpniete z odpowiedniej normy. Gdy pod linia preta brak jest miejsca, oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia, za liczba okreslajaca dlugosc preta, oddzielajac je pochyla kreska. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu, j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys. 6.64): a) oddzielone pozioma kreska, b) w postaci ularnka - gdy brak jest miejsca. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys. 6.65a,

Wymiarowaaie

odmian

wykonania

przedmiotu

14.13).

Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami, to mozna dla nich wykonac jeden rysunek. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow), tzw. wykonanie podstawowe (rys. 6.65) i umieszcza sie na nim te wymiary, tolerancje itp., ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu, a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie, a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna, przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej,

Rys. 6.65. Rysunki odmian wykonari
9*

66

7
TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA
a)
25:tO,02

:2@'
... 2 ~~ <l.:<::>._
~3::

....
.~

.§~
~3::

;::J)

.§~

..... ~~;::,.

li:i

~"g

...

ct3::

.. '"
.",

~g> ._ 3:: .§o
~<::>._

.,'.. §-

1i~
~~

""t>... "<:1

~.-

.§:::::
~il;

1i~

:n;:

~.\~
7.1. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7.1.1. Pojecia podstawowe
Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow, wzgledem ktorych odnosi sie odchylki. Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres, w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow, Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne, jak: dlugosc, szerokosc lub wysokosc przedmiotu, srednica walka, grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. (rys. 7.1a), b) wymiary wewnetrzne, jak: srednica otworu, szerokosc rowka itd. (rys. 7.1b), - przy obrobce powierzchni, ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym, powierzchnie te "zblizaj,! sie" ku sobie, d) wymiary posrednie, tj. takie, ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio, a wiec.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu, rozstawienie otworow itd. (rys. 7.1d); wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne, tj, takie, ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli; dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji, b) tolerowane, ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach, c) teoretyczne, dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek; S,!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi, sprawdzianow lub uchwytow. Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys. 7.2), miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. Tolerancja T jest zawsze dodatnia. Odchylka g6rn~ (ES - dla wymiaru wewnetrznego, es - dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN.

Rys. 7.2. Wymiary: nominalny i graniezne, toleraneja wymiaru i odchylki

E/=o.02

T=o.04

Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu - w skrocie max mat), odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne, a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys. 7.4a). Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu, przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru. Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20,01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31,9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne, przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu, nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu - w skrocie min mat), odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie, a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys. 7.4b). Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu, postepujac w podobny sposob, jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu. Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19,98+g,D3, wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31,98j,03.

Rys. 7.3. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne, b) asymetryczne, e), d) asymetryczne dwustronne, e), f) jednostronne

hI.

[---jllj~

a)

b)

~~:wliUll
Rys. 7.1. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne, b) wewnetrzne, c) mieszane, d) posrednie

A

Rys, 7.4. Tolerowanie

zewnatrz materialu

wymiarow: a) w glab materialu,

b) na

7.1.2. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego
Tolerowanie moze bye: a) symetryczne, gdy wartosci odchylek sa jednakowe, a tylko ich znaki rozne, np. 25±o,o2(rys. 7.3a, g), b) asymetryczne, gdy jedna z odchylek rowna sie zeru, np. 0 20+g,oslub 0 60j,025 (rys. 7.3b, c), c) asymetryczne dwustronne, gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne, np, 2s:jl:8~(rys. 7.3d), d) jednostronne, gdy obie odchylki maja jednakowe znaki, np. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys. 7.3e, D.

7.1.4. Tolerowanie normalne i swobodne
Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm, PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!', Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys. 7.5a). Jest to tolerowanie symbolowe, ktore stosuje sie, gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu, zas zasady stalego walka - tylko w razie koniecznosci.

c) wymiary mieszane, jak: glebokosc rowka, wysokosc nadlewka itd. (rys. 7.1c), przy czym czestowymiary te, w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni, maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego; np. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys. 7.1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A, a potem rowek (np. na strugarce), to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego, poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A, a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys. 7.1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych; odwrotnie

Odchylka dolna (E1 - dla wymiaru wewnetrznego, ei - dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN. Miedzy wymiarem nominalnym, wymiarami granicznymi, tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1, alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. 7.2) nazywa sie polem tolerancji,

7.1.3. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru
Tolerowanie asymetryczne, przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu, nazywa sit; tolerowaniem w gllib .materlalu.

68

69

dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi. Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej. Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.jak np. w wielu normach, to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys. 7.5b). 2) Odchylki dobrane z normy, w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -. Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2,5 mm),jak na rys. 7.3b-f. Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np. przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys. 7.3a). Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys. 7.3d, e). Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna, nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys. 7.3f, g). OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys. 7.4), lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie. Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz, poprzedzajac ja znakiem ± (rys. 7.3a). Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je, gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi. 3) Symbol umowny i odchylki, umieszczone w nawiasie za symbolem (rys. 7.5d). lest to tolerowanie mieszane, ktore stosuje sie, gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi, jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi. Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl. 7.1. Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego, gornego lub dolnego, to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys. 7.5e). Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw. wymiarow miedzyoperacyjnych itp.). Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym. Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu, Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek, odlewow itp.), ktore maja naddatki obr6bkowe (rys. 14.26). Te wymiary mieszane i posrednie, ktore nie sa ani typu zewnetrznego, ani wewnetrznego, toleruje sie symetryczme. Zarowno przy tolerowaniu symbolowym, jak i liczbowym, wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa, ani pomocnicza, ani osia, Jezeli nie mozna tego uniknac, nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys. 7.5c, d, rys. 7.6). Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje, to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys. 7.6). W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji. 70

~:~
b)
~

;:c
,;I.

o_

0::6

0""

I
00
>0

r-. I

00

0\

00

I

..... .....
I

00

r'l .....

00

>0

I

.....
I

00

....
I

0\

o~
N

00

I
00 M 1'1

'" '" I

00

0\
N

o~

00 «>

>0

I
00 0\ 1'1

I

'" I

08
"<I"

o~

"<I"

08
VI

00

>0

I 8 0

I

-0-

10<

.. :Ii 0

~0\
-0

I
8 0

'" I

+

""0 r-

+

00 0\

00

+

..... .....

00

+

..... ""'

00 '-0

+
I

......

00 0\

+
I

~!~
~
·0
10<

e)

m
¢20-O,007

0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov

00 "''-0 II 000 NM II 000

0'-0 "<trII .,..,r-. N"<t II OM

0«> .,., 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1

.,.. rON '-0 ...... "<t 00 I ..... I .....

-+
O"<t or-

+

00 v-, 1'1

00 1'1

+
I

+

""' +

00 1.0

""' +

"<I"

-e-

00

+

"<I"

+

'" +
00 0\ 0\ M"<t II 0.,., '" 00 -1'1 II 0.,., 1'1

00 1.0

.,..

+
II

II

orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N

"<t"<t _1'1
t

.,..,'"

0'" r- 00 -1'1 II ON or-

00

O\N
-M

00 ..... .,.,

II
0- 0\

1'1",

II

0.,., 0.,.. ...., 00 1'1,,", N"<t II II

"'''"'
v-,

00 1'1""

"'.,.,
00 r- -

00
0

OM vr-

II

00"1 or> 00 II 00\

0'" \00

I-

:.>l
""iii

~

00

..c::

..c::

t>

vO

.. :Ii 0
'-

~OO

--I
I

I

I-

.,., 00 00"<t

I

1-

I

-ON

1I
rI

-II
0ON

onv 1'1-1'1 II 00\ 00

onN M,,", _1'1

II
or0\ I OM

on v"" -1'1 II 00

1'1

OM ...., I 0-

I

M

1

I 0.,.. 1'1 I 0\0 M

0'" V I 00

0"<1"
l()

OM

I
0.,., M 00

'" I
V I

oo I

1

o~

ON

O~ I NO 1'1

000

I

I

I

I

II v

r'l

.....

00

.....
I
0\

I 00
oo

M I

M I

I

0'" "<t

.,..
I

or-

.,.,
t

I

'" I

00

t-

00

I

I ""0 1'1

I

000

+
1-

+

+

r-o 1'1

«>0
M

\00

+

+

+

-e-

"<1"0

+

.,.,

«>0
>0

+

r-.

\0 '" I

ON -1'1 II vN I-

MOO -1'1 II ""v I00\

'" V _M II -o t-

0Nv II r-o IN

""0 1'1"" II 0\'" IN

00 ,,",'-0 M r-. II II 00\ -1'1 Mv

'"

1.0
OJ)

1'100 II 0\0 I '-00

I

I

l-

Rys. 7.5. Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a), b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996, c) odchylek liczbowych, d) symboli i odchylek, e) wymiaru granicznego

..c::

1.0

000 I

I O-

0-

---0«> 0'-0 00\ I I I

I

I

I

II

- ....
II
N ON

I

+
II

NO r-

...... 0
oo

0\0
00

+
II

+
I-

+
I-

t-O 0\

00

+

:::

+
II

-+ +
00 00", I-

00 "<t

MC'> "<too

0\0 .,.., 0\

\000 ""0

No\ 1.0_

00 _ "'M II

"'1.0 r-v

I

I

\

\0 '" 00 r-, II '" 1'1 N 00

v 0\ -M

II

.,., "<t - "<t II 00\

r-O\ -"<t

OOv

II

-.,.,

II

00 N '"

II

1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov

II

I

0.,., N

I

I '"

ON

....
I

0'" «> I O"<t

O~

I
v-i

-eI

00

'" I

0\0

'" I

\0 ;8 ~ 01

+

0\ -

++

++

N-

++
00 r-

"'N

++
_ 00

OON

++
""0\

-N

++
0-

""M

++ ++

00 '"

++

.... "<t

~

,++ ,++ ++
\0 e"<t NO r-_

'" -e-

v-,

++ ++

vO
"<1"

00

+

.,.,

\00

+

.,.,

+ ++

\0

00 N

a

++

Nv

++

.,., '"
++ ~~ ++
"<t V) 1'1-

++

++ ++

++

""'++
0\0 "'N

""M «> ..... 0'" "<1"-

++ ++

++

++
\0 "<t \0 '"

.,.,'" ++
++

«> .... 0\0 \ON r-N

++ ++

00 00 M

++

0"<1" 0\ <"'>

\0

~ ++
N\o

O"<t

\0 00

++
ON N-

<"'>N 1'1_

++

00 .,., <"'> r1'1_

'" ++
++ +

-

++

V) <"'> Nr"<tN "'1'1

++

0_ '-0 '"

++

++

<"'> t-. Oo r- <"'> 00"<1"

++

00 v oo"<t

00 OV)

N\O ..... V)

,.----,

++
00 00
MOO

++
\0 0 ""0

1------, '--~ 1-

.....
c-,

<c,

c::.

I---~ 19-

_.

.______,

-s,

\0
C.

++
00

++

++ +

0\ 00 N_

++ +

""N MM

++ +

N\O "<tN

-N V) M

0\ r-

++ +

.,., '" ++
V) 0 <"'>

oo M \O"<t

++ +

0\0 r-- '"

++ +

00 \0 00 V)

++ +

00 N 0\\0

++ +

00 00 01.0

60 210 Rys, 7.6. Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach
0 jednakowej

-0

...
~r-

srednicy nominalnej

o:.r:

---NO v)0

++
MO \0

NOO Nr-

++
00 r-

++
00 oo

-++
00 0\

000

+

+

-0 M

""'0 N

00 M

+

~O

\00 "<t

NO

.,.,

r-o .,..,

.,..,

OJ)

N\O II

vo\

II

'" I-

I I

+

+

+

+

'-0 v

I-

r- \0

I

l-

0\0

I

IM

I

0«> -N II 0,""

N r-N

vN

_r'l

II

II
000

V) '" -<"'> II 00

r-o -"<t II OM

00 M -"<t II 0.,., N

orNv II OrN I 1'1"'"

7.1.5. Pasowania
Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np. tulei z osadzonym w niej walkiem), okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern. Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne, w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru), 2) pasowania mieszane, w ktorych moze wystepowac zarowno luz, jak i wcisk, 3) pasowania ciasne, w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej, przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego - za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru

""iii

:;;a

..c::

.,..,

Ov

I

0.,.. I \0 _

0'"

000 I 0\ _

00\ I

0-

---0'" I

II
ON
M

II
0\0
M

II
00
"<I"

I

I

I

N

I

1'1 I

I

I

I

I

~ .,.., ~

VO

r-. _

+ ++ +

++
O\V

++
N'"

++
V) r-

_N

++
r- 00

MN

++
00\

V)N

++ ++ +

00 ..... -M

++

++ ....,'" "'++
""0 N

"<1""<1"r-"<t

++

++

o\v

++ ++ +

,++ ++ +

II II
~O

II II
00 .,..,

II II
\00 .,.,

.,.,
-0",

\0 1'1

S

++ +

++
0\0

++
-0 ..,..

++
~O

++
'" 0

"<tN_

co <"'> N-

++ +

r- r-<"'>-

++ +

MO "<t 1'1

++ +

\0 ..... OM "<tN "'1'1

...

0

~:.r: 2'

\00

000

+

+

+

+

;::0

MO N

+

0\0 N

NO ....

"'0 M

~O

+

+

+

"7ii c

.~§

1 ~

... 01

\0
0 "0

0
0 -0

00

.....

0

0 "0

'" 0
"0

M M
0 "0 -0

\0
-0 01

0 .....
"0

00
-0

rg

0 C.

~ 0
0.

s

~ '"
0 0.

'" 0 "0
0 M
-0

0

00

0

0 N

.....
0

0 00
0 -0

"P
0

0

0 "0
00

0 0

0 .,.., N
0 -0

'" <"'>
0 "0
V)

0 0.

~ '" 0
0.

'" "0
c:: '"
0 0.

N "0

-0

~ '"
0 0.

-'" -'"
0
00

0
C

0 0 "<t
0 "0

0 0

M

~
0.

-0
Q

-0

0 0.

0

0.

'"

-e

M

'"

~ 0

"0

'" 0

0 M

"0 0

'" 0
0

8 00
0 "0 0

8

s
0 "0

0

~ "0 rg

V)

"0 01

0.

0

Q.

~ 0

M \0 -0
Q

0 0

00

01

"0

Q.

0

Q.

'"

C 0 Q.

71

wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka), napisanych w postaci ulamka (rys. 7.7a), b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa, a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys. 7.7b), poprzedzajac je wskaz6wkami, ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci),

a)

b)

Tablka

7.2. Odchylld Wymiar nominalny

zaokraglcne

Iiniowych

wymlarow

swobodnych

w mm

Odchylki wymiarow zewnetrznych
do wewnetrznych mieszanych i posrednich s

¢501l'ljp6

L
a)

-

ponad

d -0,1 -0,2 -0,3 -0,4 -0,6 -1,0 -1,6 -2,4 -4,0 -6,0

s -0,2 -0,4 -0,6 -1,0 -1,6 -2,4 -4,0 -6,0 -10,0 -16,0

z -0,4 -1,0 -1,6 -2,4 -4,0 -6,0 -10,0 -16,0 -24,0 -40,0

d +0,1 +0,2 +0,3 +0,4 +0,6 +1,0 +1,6 +2,4 +4,0 +6,0

s +0,2 +0,4 +0,6 +1,0 +1,6 +2,4 +4,0 +6,0 +10,0 +16,0

z +0,4 +1,0 +1,6 +2,4 +4,0 +6,0 +10,0 +16,0 +24,0 +40,0

d ±0,05 ±0,1O ±0,15 ±0,20 ±0,3 ±0,5 ±0,8 ±1,2 ±2,0 ±3,0

z ±0,2 ±0,5 ±0,8 ±1,2 ±2,0 ±3,0 ±5,0 ±8,0 ±12,0 ±20,0

¢50N

.I
zlozeniowych wspolnych

7.1.6. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych
Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne, tj. takie, ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone, nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow - na zewnatrz materialu). Oznacza to, ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow - zwykle minimum materialu). Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach. Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych, Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze, norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996), do wyboru - w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych - odchylek odpowiadajacych otworom H14, b) dla wymiar6w zewnetrznych - odchylek odpowiadajacych walkom h14. Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone, podane w tabl. 7.2. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl. 7.3, zawierajacej odchylki zaokraglone. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu.

Rys. 7.7. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych

~fj <@
d)
Rys.

b)

c)
ds-

0,5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000
szereg szereg z - szereg U wag a.

6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000

±O,l ±0,2 ±0,3 ±0,5 ±0,8 ±1,2 ±2,0 ±3,0 ±5,0 ±8,0

~

odchylek dokladnych, odchylek sredniodokladnych, odchylek zgrubnych. . W tablicy pominieto szereg odchylek

bardzo

zgrubnych.

e)
Tablica 7.3. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow

7.8. Wymiary

katowe i tolerancje

kata AT« i AT"

a)

b)

Szereg odchylek dokladnych, sredniodokladnych
do i zgrubnych

ponad

a)
~

0,31) 1 3 6 30 120 315

1 3 6 30 120 315 1000

±O,l ±0,2 ±0,3 ±0,5 ±1,0 ±2,0 ±4,0

9~

1) Z 0,3 mm wlacznie. U wag a. W tablicy pominieto szereg odchylek

bardzo

zgrub-

nych.

~

L
katowych, b) za Rys. 7.10. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata

Rys. 7.9. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD, c) za pomoca AT"

2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 - w zaleznosci od dlugosci nominalnej L, tworzacej stozka (rys. 7.9c). Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T; (w urad oraz w stopniach, minutach i sekundach), A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm, a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~, zalecane do podawania na rysunkach. Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl. 7.4.

7.2. Tolerowanie wymiarow katowych
Wymiary katowe moga bye - tak samo jak liniowe - zewnetrzne (rys. 7.8a), wewnetrzne (rys. 7 .Sb), mieszane (rys. 7.8c) i posrednie (rys. 7.8d). Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe, przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys. 7.8e). Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT. Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych, tj. w stopniach, minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta), jak na rys. 7.9a, 72

b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv), jak na rys. 7.9b, c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th), jak na rys. 7.8 i 7.9c. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys, 7.10. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow, od 1 do 17, z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza, a 17 najmniej dokladna, a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0, 01, 02, ...). . Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys. 7.8). Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 - w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys. 7.9b),

Tablica

7.4. Tolerancle LiL,

zaokraglone

IuitOw
Klasa dokladnosci 7 kata

mm
ponad do

1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2,5" 2" 1,5" 1"
-

2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2,5" 2"

3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3"

4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4"

5
l'

6 1'40" 1'20"
l'

8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20"
1'

9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20"
l'

10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20"
1'

12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30"
6'

14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6'
0

16 2
0

10 16 25 40 63 100 160 250 400 630

-

10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000

-

-

5"

50" 40" 32" 26" 20;' 16" 12" 10" 8" 6"

50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10"

2'30" 2' 1'40" 1'20"

r

50" 40" 32" 26" 20" 16"

50" 40" 32" 26"

50" 40"

1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0'

10 1°

10 Rysunek techniczny maszynowy

73

Tabllca 7.5. Odchylki kl}towych L1 mm

zaokrl}glone ruetolerowanycb

wymiarow

oj

[ill

b)
~ :or:: ~ -e.Lk-~77:777M01
90

a)

b)

c)

Szeregi odchylek dokladnych, sredniodokladnych i zgrubnych do
10 40 160 630 2500

~
e)

1014>0,081
r)

101 Ro,041
g) h)

1~ITo,21 I~I T/20,1 I

ponad -

stopnie minuty
± 1° ±30' ±20' ±10' ±5'

mm lOOmm ±1,8 ±0,9 ±0,6 ±0,3 ±O,lS

10 40 160 630

c)
1>/:5
f--------

U wag a. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub-

Ar (!:.D,D08)
90 90

~

nych.

f) r;--",-

_

C - przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego, D - przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych). Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych - niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza - wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne, w okraglych nawiasach (rys. 7 .1Ij, k). Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza - zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys. 7.llk). Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys. 7.111, I, Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys. 7.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy, gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3.

Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl. 7.5, zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy). Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie, jak dla wymiarow liniowych.

[gl -e.

+1,

'"

i:'j ~-

I
I---~---

UL----90

-e.

~

S
90

Rys. 7.12. Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia

7.4. Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7.4.1. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia
Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad, zawartych w nonnie PN-87/M-OI145. Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138. Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl. 7.6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach. Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole - patrz p. 7.4.3); w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji, w prawym - jej wartosc liczbowa (rys. 7.12a). Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys. 7.12b) - jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4), b) symbol R (rys. 7.12c) - jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji, c) symbol T (rys. 7.12di) - jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys. 7.l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. 7.I2f), d) symbol TI2 (rys. 7.12gi) - jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys. 7.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys. 7.12j), e) znak w postaci kolka (rys. 7.12k) - jezeli obszar tolerancji jest kulisty.
1)

7.3. Tolerowanie stozkow
Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS, tolerancji kata stozka AT, tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie, metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs, AT, TFR, Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w, tj. z PN-89/M-02102, w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego. Toleranoje kata stozka, ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl. 7.5, podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy, gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys. 7.11 a). Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc, odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci, w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys. 7.11 b-d). Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy, gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD, dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice, kat itd.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych, przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) - to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys. 7.l1e, f), b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) - to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys, 7.11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa,
Tn)·

Tabllca 7.6. Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla

Rodzaje tolerancji

Znak

"o;i 1;1 ,;.::

a

Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci

0

'"

.U' 0

'" c
o!

... .,

Tolerancja walcowosci nego
Tolerancja zarysu przekroju wzdluz-

0
/:I
--j_
L.
--

f-;

Tolerancja rownoleglosci

II

t)

'5

o!

Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii
Tolerancja pozycji

·N

'0 Q.
.U' e
o! ... '" 0 f-;

0

'"

e
X

Rys. 7.11. Tolerancje stozkow

Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni

-$-

c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls - to w ramke ujmuje si€,?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. 7.11h). W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne, mieszane i ciasne. Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A - przez zetkniecie czesci zlacza, B - przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza,

/
L/
r-.
Q

o 'N

'" ::I c,;;: o!

zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych.

Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania

~~

~ ON

'g.~
lUoN 0..9
o! ~ .... 0 Q.

",.-

10'

2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt. ' 3) ,w zasadzieprzyjmujesie,ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy, gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie),jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej,np. w ~staCl walca lub prostopadloscianu. ) Dotyczy tolerancji symetrii, przecinania sie osi i pozycji.

74

75

r)

a)

/

1-10,05/200 I
j)

10'10,1/200)(200 I
Rys. 7.15. Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. 7.13. Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow

a)

tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego, to ty dlugosc (rys. 7.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys. 7 .ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji, oddzielajqc od niej pochyla kreska. Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym, miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. 7 .ISh), a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola), jak i obszaru mniejszego, to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys. 7 .ISj, przy czyrn tolerancja 0,1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja, to oznaczenie podaje sie tylko raz, prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys. 7.16a). Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje, to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys. 7 .16b).
dlugosci lub

Wartosc liczbowa

7.4.2. Oznaczanie tolerancji ksztaltu

/tI II
b)

::zz;~.1 I.
_l_
d

©=-El£==/ L/=®=®~ .1 I. .1 I. .1 I.
h d d

c)

~t-~M

Rys. 7.16. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji, b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu, a z rysunku wyraznie wynika, dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna, to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys, 7 .1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys. 7.1Se).

~~~2h~

zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej, krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny), b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny), c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose, graniastosc itp. bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym), d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc, barylkowosc, siodlowosc itp.), e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!. 7.7. Do tolerancji

wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc

ksztaltu

~{I~I{l)O,1® I AI
ramke umiescic pionowo, w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. 7 .13e). Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki, zas od prawej czesci - tylko w razie koniecznosci (rys. 7.l3t). Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys. 7.13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys. 7.14c). Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym - rys. 7.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych, wysokosc ramki - 2h, a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji - jak na rys. 7 .14a, b. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu, to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys. 7 .ISa), przy czym - gdy brak miejsca - grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys. 7 .ISb). W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. 7.ISc). Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny. symetrii dwoch

Tablica 7.7. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny

Rys. 7.14. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia

Poza tym, w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p. 7.4.S), a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne - litere P w k61ku (patrz tab!.

7.8).
Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!. 7.6, to nalezy go podac w wymaganiach technicznych, w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach, wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu, do kt6rego rna sie odnosic tolerancja, i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy), wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje. Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu, do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys. 7.13). Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym, a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku, w kt6rym odchylka rna bye mierzona, wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana, W wyjatkowych przypadkach mozna

Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj,cej plaszczyzny, mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku, nie moze przekroczyc 0,1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny, czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0,1 mm.

Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny, mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow, nie moga przekroczyc 0,1 mm dla tworzacej AB i 0,15 mm dla tworzacej CD. U wag a. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe, to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej),

76

77

Tab!. 7.7 (cd.) Tolerancja plaskosci

Tabl. 7.7 (cd.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca

C=10,06

1

f-----j
Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0,1 mm, przy czym moze to bye tylko wkleslose. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0,1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie, czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0,1 mm. Odchylka walcowosci (stozkowosc, barylkowosc itd.) nie moze przekroczye 0,02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm). Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm, czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej, przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0,06 mm.

Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0,06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0,04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci.

Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0, I mm.

z dwoch

plaszczyzn

oddzielnie

nie

Tolerancja

prostoliniowosci tworzacych obrotowych

i osi powierzchni

Toleraneja

okragtosci

Rys, 7.17. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej)

r1---------700

7.4.3. Oznaczanie toleraneji polozenia
W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu, ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu, tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)", wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym, 0 wysokosci pokazanej na rys, 7.14b, i laczy cienka linia z ramka oznaczenia
1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty, np. dwie rownolegle plaszczyzny, z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad - patrz tab!. 7.8).

Tylka wypukrosc

10,03/3DO 1

Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0,03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca, przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty, a nie wklesly.

Odchylka okraglosci (owalnosc, graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0,02 i 0,03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi, na calej dlugosci kazdej z powierzchni, czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami, odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.

tolerancji (rys. 7.l7a). Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys. 7.17b), to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys. 7.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe, trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn, osi otwor6w itp.), b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn, osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp.), c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!', d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w, dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp.), e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia, np. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka), f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu, prostej lub plaszczyzny, np. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi), g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi, kt6re mialy sie przeciqc), Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!. 7.8.
1)

Jest to jeszcze jeden

sposob

tolerowania

katow,

Tablica 7.8. Oznaczanie

tolerancji

polozenia Tolerancja rownolegioscl

Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0,03 mm na calej jego dlugosci. U wag a. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci - nizej). Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0,02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka. U wag a. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka - wyzej),

rewnolegfnsci

dwoch osi

A-A

B-B 2:1

2:1

~
~~T

E~3L ...
Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0,05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0,05 mm. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0,1 mrn, czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0, I mm. Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0, I mm na dlugosci otworu I, czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0,1 mm. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0,05 mm na dlugosci otworu I, czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0,05 mm.

78

79

Tabl- 7.8 (cd.) TabL 7.8 (cd.) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni

_D_-I C

~
Odchylki

Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze, przekro~zy~ 0,0 I mm na, calc] dlugosci otworu, czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:,,",.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0,0 I mm, Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn

°

rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W. plaszezyznaeh A -A i B- B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~,I. I OS mm na ealej diugosci otworu I, ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0,05 1 0,1 mm I dlugosci I. .. .d . U wag a. Zamiast oznaczen obu tolerancji .na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym .rzu,cle - Ja~ wy~eJ - ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~, hmewy.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema).

Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0,04 mm w zadnyrn kierunku, na calej dlugosci otworu, czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0,02 mm, ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B.

Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0,04 mm na dlugosci /, ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0,04 mm, wspolosiowego z otworem II.

A

Odchylka rownoleglosci dowolnej z. dw6~h plaszezyzn a I,ub b wzgl,.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0,05 mm,

qd<.:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0,05 mm na calej plaszczyznie, w dbwolnym kierunku, ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0,05 mm, Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn

Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej, teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0,04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.

Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0,1 mm, czyh os .o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0,1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II.

Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl,<;dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0,05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci, W gran'ieaeh tolerancji 0,1 mm wymiaru 20 mm.
>

b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as.zc,~vznvb nie moze przekroczyc 0,06 mm na ealej WYSOk.oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0,05 mm, czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0,05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy. Toleraneja symetrii

Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi

T olerancja nachylenia

d

..L

Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej), mle~~on!l w plaszczyznie rzutu, na kt6rym podano oznaczeme toleran.cjl: me moz~ przekroczyc 0,04 mm na calej dlugosci I ezopa, czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0,04 mm.

Odehylka
wzgledem

prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy), mler?ion~ w pl.aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji; m~ moze prz czyc 0,06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego.

Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0,05 mm, ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0,025 mm.

81

80

Tab!. 7.8 (cd.)

Tablica 7.9. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)"

Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0,02 mm, czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0,02 mm. Tulerancja pozycji

Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro, czye 0,2 mm na dlugosci 40 mm, czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0,2 mm. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0,02 mm, czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0,02 mm. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy), mie~zone na srednicy 100 mrn, nie moze przekroczyc 0,05 mm, czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm, miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0,05 mm. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego "

Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0,2 rnm, a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0,2 nun, kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun, kt6re ujmuje sie w ramke.

Tolerancja przecinania sit; (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0,06 mm, czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0,03 mm.

Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0,05 mm na calej dlugosci
stozka,

Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0, I mm, czyli plaszczyzna musi sit; maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0,1 mm. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0, I mm, gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami, odleglymi od siebie 0 0,2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0,1 mm, czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0,1 mm w lewo lub w prawo. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0,05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB, na calej dlugosci powierzchni tolerowanej. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego"

7.4.4. Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu
Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. rownoleglosc i plaskosc
dwoch plaszczyzn, prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej

spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego). Znorrnalizowane wartosci
bicia zawiera norma PN-80/M-02138. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu, dla ktorej nie rna w tabl. 7.6 okreslonego znaku, to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe - najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!. 7.9.

Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0,05 mm, czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0,05 mm.

Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0,15 mm, czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0,15 mm.

1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy). 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ",eslenla (bazy).

1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i

plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia.

82

II"

83

1.4.5. Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia
Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna, gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku), niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej). Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!. 7.7-7.9. Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna, gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu, kt6rych dotyczy, tj. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia. Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!', Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku, Znak ten umieszcza sie:

Tabl. 7.10 (cd.) ¢12D-8s

b)

~-----i
,
I

b)

c)
os

l- ,._;
Rys. 7.18. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych

: ~ L__ «$
I~~

r--.

I~t I ,

I
~

I,

L.---

Lr---

:

~
ig

..., ~. ""'. '"

-

-

""'-

. ___.J

~t

'" ""'- ""'of I

.....

-. '" ""'
'"

~-

I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna, stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137.

1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys. 7.18a) - gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego, 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. 7 .I8b) - gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia, 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys. 7.18c) - gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!. 7.10.

Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys. a) moze wynosic 0,05 mm (rys. a), czyli 1/2 T, w przypadku wymiar6w max mat, a wiec 12,00 1 25,00 mm,oraz 0,3 dla wymiarow min mat, czyli 12,2 i 24,8 mm (rys. b).

Tablica 7.10. Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia

Tolerancja ksztaltu

Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0,2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu, tj. 32 mm, do 0,36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32,160 mm), przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu, na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow, ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0, 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0,18 mm (przy srednicach 10,08 mm).

Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0,0 I mm (rys. a). W przypadku wymiaru max mat srednicy walka, tj. 16,00 mm, odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0,0 1 mm (rys. b), gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0,0 1 mm; w przypadku zas wymiaru min mat srednicy, tj. 15,97 mm, odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0,04 mm (rys. c). Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>- tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia.

a)
ifJl2-o.o2

Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0,04 mm (rys. a). W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa, tj, 12,00 mm, odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0,04 mm (rys. b), natomiast w przypadku wymiaru min mat, tj. 11,98 mm, odchylka rzeczywista moze wyniesc 0,06 mm (rys. c).

84

Tablica 8.1. Wartosci liczbowe parametrow R, i R, w um

b)
Toczyc
10
-

-

R,

Rz
-

Klasa!'
-

R.
8

Rz
32

Klasa!'
-

R,
0,16 0,125

Rz
10,801 0,63

iKlasa')

-

OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK
8.1. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8.1.1. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni
Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys. 8.la, b, c, wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.3). Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys. 8.2. Symbol z rys. 8.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie. Symbol z rys. 8.lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.3b) oznacza, ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem. Symbol z rys. 8.1c oznacza, ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub, ze powierzchnia rna pozostac taka sarna, jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym, niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu, czy tez nie (np. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem). Symbol z rys. 8.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.3c) oznacza, ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np. dogniatanie, rolkowanie). Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys. 8.la, b, c dorysowac pozioma linie (rys. 8.ld), nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys. 8.5). Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu, nalezy do symbolu z rys. 8.ld dorysowac okrag (rys. 8.le).

~ ~

320

116001 1250 1000

---

~
5 4

~
20 16

5
-

Ra:;t;;
'{',
/

250 160

~
630 500

~
2,5 2
-

~
10
-

10,1001 0,50 0,080 10,401 0,063 0,32 10,0501 0,040 0,032 0,25 10,201 0,16

11
--

6
-

Rys. 8.6. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni, b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego

[QQl
80 63

125

12
-

~
320 250

a) ~~

8
-

1 -

11,601 1,25 1 10,801 0,63 0,50 10,401 0,32 0,25 10,201

-

~

~
160

~
5 4

7
-

10,oz51 0,125 0,020 10,1001 0,016 0,080 10,0121 0.063 0,010 0,008 10:0501 0,040 0,032 10,0251

13
-

'/po-'"~ --~
/Ral.25

40 32

2
-

~
20 16

[!QQ]
80 63

125

~
2,5 2 11,601 1,25 1
-

8
-

14
-

3
-

c)
Ro," T,,,,i T"~Yi
'-''---

9 -

~
1)

~

4

~

10

40

Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R, i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane.

Ii

N
oznaczen

:/;~
I
chropowatosci

Rys. 8.7. Sposoby urmeszczama rysunkach

na

a)

Rys. 8.1. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys. 8.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci.vflymbol z rys. 8.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.3a) oznacza, ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem. Wymiary, mm
h d' d

~~~rr
b)
c)

d)

e)

Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys. 8.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci), Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci, a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci, nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys. 8.4), przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej, a mniejsza pod nia.

Rys. 8.4. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej
chropowatosci

:z
Rz2D
z

slady obrobki, czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni, to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci, tuz nad linia zarysu powierzchni, jeden z symboli z tabl. 8.2. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys. 8.6a).

8.1.5. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego
Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc - ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu), to dlugosc te, w milimetraeh, wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys. 8.6b).

8.1.2. Oznaczenie chropowatosci powierzchni
Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys. 8.la, b, c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.3), podawanej w mikrometrach. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl. 8.1 (wg normy PN -871M -04251), przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R; (rys. 8.3a, b) lub R; (rys. 8.3c). W zasadzie powinno sie podawac parametr R; 3) jako uprzywilejowaoy, ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R, do tych przypadk6w, gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n;
1)

2,5 0,25 3,5 8

3,5 0,35 5
11

5 0,5 7 15

7 0,7 10 21

10 1
14

14 1,4 20 42

20 2 28 60

a) Ra2,5 Frezowac

b)
Ra

c)

-

Hi H2

W/~/////.

'7//,

k

Docierac /:

Ra 0,16 Chromowac

8.1.6. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach
Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R, jakiejs powierzchni, bez dodatkowyeh wymagari, to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys. 8.7a), b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np. sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego), to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. 8.7b), zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary). Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys. 8.7c), oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii
1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0,08; 0,25; 0,8; 2,5; 8 i 25 mm. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R; i R, i sposobu obr6bki (struganie,toczenie, frezowanieitd.).

'///)t;W///

30

Rys. 8.5. Oznaczenia chropowatosci oraz: a), b) sposobu obrobki, c) powloki na powierzchni

8.1.3. Oznaczenie sposobu obrobki
Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki, sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys. 8.5a, b). Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania, np. dotyczace powlok (rys, 8.5e).

(w~ PN-87/M-04251).

Ra - sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej

Rys. 8.2. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni

(WI! normy jak wyzei).

) R, - wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu

b)RVi

C)R~

Rys. 8.3. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni

3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R; przez symbole dwunastu stopni chropowatosci - od Nl (chropowatosc najmniejsza, do 0,025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn), przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996.

8.1.4. Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni
Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni

86

87

Tabllea S.2. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci

b)
Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic

Odmiana kierunkowosci

Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie, na ktorym podano symbol)

40

Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie, na ktoryrn podano symbol)

Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie

¢

I I

.1

111111111tlllllllll.

IL.lIIII..L.IIIII.L:.UM)(!~/adY olmibki / ... I
Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe

~

~

~

Rys. 8.8. Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach

e1

c)

d)

Rys .. 8.9. Oznaczanie powierzchni

roznych chropowatosci

czesci tej samej

0)

b)

__'L___
w szcze-

0,16 Niklowac R0;':.10;--

Ra10

\I

~
Rys., 8.11. !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci

'\Ie

c
x
M

I

n~tomiast .oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej, ~~sa?y poda,:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl. 8.3.

Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie, na ktorym podano symbol)

Frezowanie
czolowe

8.1.7. Parametry

chropowatosci

Dogladzanie

t.s
,.I(

~ 0
s::

Nieuporzadkowana

::l ...

Skrobanie Docieranie

~ :2 ~

Promieniowa (w przyblizeniu - wzgledem srodka powierzchni)

Szlifowanie czolowe

R
~ ~ ::l ~ ~ j:Q
Punktowa
Obrobka

elektroiskrowa Niektore odlewy

p

:;I!1
I

W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m, z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R - srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys. 8.12a) .l:=_;1=--_ 5 gdzie: Ypi - wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu, R,

I

'\In

= _i_=.;:.I __

1.: IYpil + 1.: IYvd

5

5

I

~ys ..8.1p. Oznaczanie chropowatosci I gwmtow

bok6w zebow k61 zebatych

profilu,

Yvi

I

\/P

!

I

odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej, bedacej przedluzeniem linii zarysu (np, chropowatosc x na rys. 8.7d). Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy, gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci, przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np. chropowatosc y na rys. 8.7d). Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. 8.7e) lub na linii pomocniczej (rys. 8.7b), zawsze od strony zewnetrznej. Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu, na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem

innych powierzchni przedmiotu. W zwiazku z tym, jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna, przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci, Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych, stozkowych itp.) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. 8.8a). Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. 8.8b), oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu, dodajac okrag do symbolu graficznego. Znak okregu jest zbedny, gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys. 8.8c). Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys. 8.8d), to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak

wymiary - tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy. R~zn,! .ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre.sla SII(. jak . na ry_s. 8.9, rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr.ll.w wld.oku linia cienka (rys. 8.9a) i podajac dla kazdej.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys, 7.6). . Na rysunkach kol zebatych, slimacznic, slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys. 8.l0a, e); jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys. 12.24), oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim. Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: . ~) na gwincie zewnetrznym: srubie, wkrecie itp. _ na linii grubej zarysu (rys. 8.10b, f), b) na gwincie wewnetrznym; w nakretce, wotworze gwintowanym - ~a cienkiej linii den wrebow (rys, 8.l0c, g), c) na powiekszonym zarysie gwintu - naboku gwintu +na boku gwintu (rys. 8.l0d) lub na linii podzialowej(rys 8.l0h). . , . Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm, ktora rna byc pokryta powloka, to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po",leczeniu (rys. 8.l1a) .. 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki, wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j, gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys. 8.11b),
12 Rysunek techniczny maszynowy

oj

y

b)

x
y

x
Rys. 8.12. Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R., c) falistosci a) chropowatosci R
z'

88

89

Tablica 8.3. Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI!

Oznaczanie falistosci powierzchni
powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .. bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do . okresowej, ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni. powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!". to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob, ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8.12c). linia jest linia srodkowa profilu [alistosci. Jest to dzielaca profil tak, ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same

a)

a/clf

b

b)

alc/f
Vctxqxhxk

b

(e)Vd

a)

I
Tabliczka

Tabiiczka

N:; rysunku umies;zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa. tOSCI, prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr.lIl??,wan.Jajesli to miejsce jest zajete, to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania).

.U'''V~~>~-

± it1
Fi
=
1

FJ

Linie srodkowa stosuje sie do graficz-

b)

Ra~(Raw Ro/)
Ra5

Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci

Ro/~(j) {I- Ra;y
Tabliczka
--J..I.-l--4-+---1-

Y= RaW Vi::- RaD'lf
Iabticzka

~kom:plikowanei.zajrnujace duzo miejsca, zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~, a.oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci, Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci, oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil . symbolami w postaci znaku z rys. 8.1a . - znak z rys. 8.la, kt~ry.w tym przypadku wskazuje umownie, I umles~czoneJ rum htery. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys. a); w. sposob pokazany na rysunku. Jezeli na rysunku ze skom- wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:;;naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku, ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego, to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys. b). znaku z rys. S.la, b, c bez litery nad nim.
Tablica 8.4. WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm

okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc ,wzniesien profilu hwp - odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv - odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw; u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw; wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko.~c profilu Wv - odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw; f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w,,; g)srednia wysokos« [alistosci ~ - sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w;: = I hwpi I +I hwvi I
ni=1

Rys. 8.13. Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996, gdzie: a - wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia), b - metoda wykonania, rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo, c - wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra, Rz lub R; (wartosc odcinka elementarnego pomija sie.jezeli jest ona podana w normie ISO 4288),d - kierunkowosc struktury powierzchni, e - naddatek na obrobke, f - wartosc parametru chropowatosci innego niz R; w urn poprzcdzona symbolem parametru, np. Ry 0,4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci); b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46, gdzie: a- wartosc parametru Ra, b - rodzaj 0 brobki, c - dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz, gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251, d - graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni, .f - wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra, g - wartosc parametru falistosci, h - wartosc sredniego odstepu falistosci, k - dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys. 8.13b. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W, vv", Wm, vv", ~ lub parametru W. (jeszcze uzywany), P~rametr W.jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI, wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych, czesciowych odcinkach pomiarowych. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W. w urn podano w tabl. 8.4. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm. Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego.

L
n

ni=1

L

S.3. Oznaczanie obr6bki cieplnej
Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej, a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne, np. wytrzymalosc na rozciaganie, Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy, gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej), np. hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci, 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami, np. h 1,0±0,2; wartosci h nie podaje sie tylko wtedy, gdy nie mozna jej okreslic.jak np. przy hartowaniu na wskros, lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane, np. po wyzarzaniu odprezajacym, 3) twardosc (HRC, HV, HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami, np. HRC 62 ± 3, lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl. 8.5. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami, oznaczenia chropowatosci, tole-

h) srednie arytmetyczne

odchylenie

profilu falistosci

vv"

w.;::;-

1

Llhwd
odchylenie profilu [alistosci ~ 1
n

n i=l

i) srednie kwadratowe

- Ih?;'i
n
i=l

0,04 1,6

0,05 3,2

0,065 6,3

0,08 12,5

0,1 25

0,2 50

0,4 100

0,8 200

b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra - srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys. 8.l2b)

Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw- dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci; k) sredni odstep falistosci Swm 1n

n, = T J ly(x)ldx
o

1I

g~~ie _y(x) - rownanie profilu chropowatosoi, lub w przyblizeniu 1
Ra;::;-

gdzie: Yi - odchylenie i-tego punktu profilu, n - liczba punktow podzialu odcinka elementarnego. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci, charakteryzujqca chropowatose powierzchni. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m - jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna.

s.;

=-

n

LSwi i=1

04

Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku - jesli jest to konieczne - przez dopisanie po prawej stronie symbolu, pod linia pozioma, parametru falistosci wraz z wartoscia, zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys. 8.13a).
1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57.

n

i=1

L Iyd

n

90

12*

91

Tabliea 8.5. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej

9
WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt, LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt

a)

!Jl,O±o.Z,HRC50±2
"i:::_

r_l
b)

L,
B

.....c-_

[=1

S

Te ezr;:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys.).

gruba i wymia,

Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok. 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0,8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys. a) lub wielka litere, ktorej znaczenie objasnia sir;:w wymaganiaeh technicznych (rys. b). Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne]

Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu

b)

W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys.).

m
A
A

9.1. Przekroje bryl plaszczyznami
Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. 9.1. W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A - slad plaszczyzny przekroju; 1', 1", 1''', 2', 2", 2"', ...- te same
Tablica 9.1. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni

punkty bryly w roznych rzutach; B-B, C-C, ... - slady pomocniczych plaszczyzn przeciec, prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach.

8'iO_~8~·-·~a

Bez obrtibki cieplnej

Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych. Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu, to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci". a

Przekroje bryl plaskosciennych 1. Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do
podstawy

Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) - to oznacza sie je (rys. a), 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc - opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych, a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys. b).

a)

A

1'2'

1'''

2'''

U w a ~ a. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony, zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku, przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary, np. y.'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony, co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji. 2. Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem
podstawy

x
3'4'

rancje ksztaltu i polozenia itd.), to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku, wykonanym w innej podzialce, alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych.

a)

r
A

b)
~

c)
~

A

am

4'"

8.4. Oznaczanie powlok
Powierzchnie, na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa, ceramiczna, lakierowa itd.), oznacza sie na rysunku wielka litera, wpisywana nad linia odniesienia (rys. 8.14a), a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych, np.: .Powloka powierzchni A: emalia...". Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. 8.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys. 8.l4b-d). Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie, ktora rna ogolnie znana, okreslajaca ja jednoznacznie nazwe, to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych, poslugujac siejej nazwa, np.: "RfkojeH:: lakier...". Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka - dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych. Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys. 8.l4e), przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed-

d} ~

t=:=J_.
g)

e)

Q
A

b)

['

r)

2'

1''' 2'"

vlt{[f ~

lliflJ:f3xa 3'

Rys. 8.14. Przyklady oznaczania powlok

4'

3'"

4'f,

miotu rna mice jednakowa powloke, to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys. 8.14f) i w warunkach technicznych pisze sie np.: .Powloka powierzchni A: ..., pozostale powierzchnie: ...". Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki), to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys. 8.14g). Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia.

~ 1''3''

"

<,
2'4~

Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory.

'"

(rys. a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys. b)

Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow.

93

Tab). 9.1 (cd.) 3. Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy

Tab!. 9.1 (cd.) 7. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod-

A

Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola, ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego, a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie, przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r, wyznaczajacy punkty 4" i 5", ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B, mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony.

Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys, a wyznacza sie z rzutu z przodu, natomiast na rys. b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu, apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory, W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju.

Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony, a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami.

9. Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w

Przekroje bryl obrotowyeh 5. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy

A

A

Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju.

Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju), wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"', po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3.

W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern, elipsa, parabola lub hiperbola. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka, zary.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny.

Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7), ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"', w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si,. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci.

94

95

Tabl. 9.1 (cd.) 10, Przekro] kuli plaszczyzna ukosna

Tabl. 9.1 (cd.)

11

Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz. czyznll prostopadill do osi

13. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy

A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi, 12. Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi

8
8

Punkty 1''',2''',3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory, dalsze punkty krzywej przeciecia, np. 5'" i 6"', wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd.

Punkty 1''', 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory, dalszepunkty, np. 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd.

9.2. Linie przenikania
przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska), przy czym moze ona bye: a) linia lamana - gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne, b) linia krzywa - gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi, Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty, ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl, oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone.jak-np. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. 9.2. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). Punkty, w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne, sa punktami linii przenikania (np. punkty 1, 2, 3,... na rys. 9.1).
Linia

w

Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami, ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9. Jedyna roznica polega na tym, ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo - bezposrednio z rzutu glownego - punkty 7" i 8", w ktorych elipsa jest styczna. do zarysu kuli.

2:

Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic - jezelijest to mozliwe - w takim kierunku, zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe, gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. 9.1). Pewne punkty linii przenikania,jak np. punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii, mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi, bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych. Takimi punktami na rys. 9.2 Sq punkty 1', 8' i 9' oraz punkty 4' i 5', ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl, przenoszac poszczegolne punkty tych linii. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania, a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania, w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly, i polaczyc

96

13 Rysunek techniczny maszynowy

97

te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np. konstrukeje I i 2 w tab!. 9.2), b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym, czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3, tab!. 9.2), elipsy (konstrukeje 3 i 4), paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6); w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa, e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki, walce i kule, to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii - rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19), okregiem, elipsa, parabola lub hiperbola (np. konstrukcja 16), albo czescia tych linii; okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow, walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach, gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie, Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys. 9.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow, to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A, zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1, 2, 3 i 4, ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej), poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania. Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy, to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys. 9.3b, c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. 9 .3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 ... 12 linii przenikania. W ten sposob, po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys. 9.3e). Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys. 9.4a. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A, B, C, ..., prostopadle do plaszczyzny rysunku, ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow), Z rysunku wynika, ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. 9.4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1', 2 i 2' itd., to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC, przy ezym punkty A, B, C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!. 9.2.

!
f'
/
/'

--I

<,

<,

A

/

<,

1\
-,

!
I"

2'/
I

\3' \
\

/
4'
11'

\3'"
2111

I

5'
,

8

7'

\'4.5"
/
,

A -

:\6 7

111 111

8

1\
8',,/

I
"g'

~811191/1

,

1/2/1 4"
611

V
,

1"
~

)
I

3/1~
,

-

-

5/1

\ 8"
_i_ .,.

7" g" 1/

--------

-

.:

,

Rys. 9.2. Linie przenikania bryl z rys. 9.1

b)

II

c)

II

Rys, 9.1. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn

9.4. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych
Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy, kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu, a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. Ponadto
13*

9.3. Rozwiniecia powierzchni bryl
Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach. Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl, 9.3.

Rys. 9.4. Linie przenikania bryl z rys. 9.3 Rys, 9.3. Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych

98

99

linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy, gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys. 5.6c), natomiast gdy SI! one surowe - przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys. 5.6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu. Z tych powodow pracochlonne, dokladne wyznaczanie linii przenikania

j~s~ w wi~~szo~ci przypa.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona, narysn, wana w sposob uproszczony. Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. na podstawie przyklad6w podanych w tabl. 9.2), aby wiedziec np. czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu.

Tab!. 9.2 (cd.) 5. Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem

Tablica 9.2. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem

b)
0'

Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej, np. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''.

Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7", I", 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9", 1"-5" itd. ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa, i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9", 3" itd, na rzut glowny.

Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. Przenikanie graniastoslupa z walcem

Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips, poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu),

Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3.

sa odcinkami elips z

Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami, poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. 9.1, konstrukcja 8). Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa), zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa, na prostej 3'"-4''' poziornej. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie, przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka, np. p!aszczyznq B-B, ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony.

P r z y pad e k I (rys. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6", przechodzqca przez punkt 5", i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym. Dalsze punkty linii przenikania, np. 7' i 8', wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B, kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I, wyznaczajac punkty 7" i 8". Przypadek 2 (rys. b): Najnizsze punkty 1',2' i 3' linii przenikania leza.na prostej poziomej 1'-3', najwyzsze zas punkty 5'i4', ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania - hiperbole - Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych),wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka, ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej, prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu, a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'.

100

101

Tabl. 9.2 (cd.) 8. Przenikanie prostopadtoscianu z kula

TabI. 9~2 (cd.) 10. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny)

Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony, w sposob pokazany na rysunku. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np, punkty 5' i 6', wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I, styczny w punkcie 5"',6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu, Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt, przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B.

7. Przenikanie prnstopadloscianu

ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory, a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt, przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami, np. punkty 5 do 8 w obu rzutach - przez przeciecie plaszczyzna B-B.

Przenikanie bryl obrotowych 12. Przenikanie dw6ch walcow

9. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay)

E

DC

B

E
P r z y pad e k I (rys. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli. Punkty 3" i 4" wyznacza sie, wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka), Dalsze punkty krzywej wyznacza siC;,przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. Przypadek2 (rys. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys. a. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku, prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety,

D

C

B

Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B, styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego, W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4', przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E, rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego, Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"', jak rowniez punkty 6', 7' i 6''', 7'" wyznacza silt, przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C, przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D, ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich, wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym, jak np. punkty 9', 9'" i 10', 10"'. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt, przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi.

E

Konstrukcja linii przenikania - okregu - widoczna z rysunku.

102

103

Tab!. 9.2 (cd.) 13. Przenikanie katem 90' dwoch walcow
0

Tab!. 9.2 (cd.) osiach przecinajacych sie pod 16. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18.. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod . qtem #90' 20. Przenikanie walca z kula

Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. 98) 14. Przenikanie dwoch waleow katem #90"
0

osiach przecinajacych si~ pod

Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. 98).

Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2', kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli. Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt, przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B, C-C itd.

Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1", w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. 17. Przenikanie walca i stozka kqtem 90'
0

osiach przecinajacych si~ pod

19. Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne)

21. Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne)

_~

___i__~

_

Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. 98) 15. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne)

c)

Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku, to linie przenikania sa odcinkami prostych.

Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str. 98). Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach, w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys. a) lub na odwr6t (rys. b).

Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys. a i b), to linie przenikania sa odcinkarni prostych, Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe.

Przypadek I (rys. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku - linie przenikania sa odeinkarni prostych. Przypadek 2 (rys.b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt ,,6sernki".

104

14

Rysunek techniczny maszynowy

105

Tab!. 9.2 (cd.) 22. Przenikanie walca z plersclenlem
0

Tab!' 9.2 (cd.) przekroju kolowym 24. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90"
0

osiach przecinajacych silt pod

26. Przenikanie

stozka

dowolnej bryly obrotowej

0

osiach

przecinajacych sie

B

C

Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. str. 98).

Tablica 9.3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. 98). 25. Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny)
0

1. Siatka graniastoslupa
4'

prostego scietego
4

3. Siatka walca prostego scletego

przekroju

kotowym

B
C

Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego, dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony - za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B, C-C itd., przecinajacych obie bryly. 23. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych
0 osiach

r6wno-

"0,,,
211 3/1

s"

5"

Konstrukcja siatki widoczna z rysunku.

2. Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem), wyznacza sie punkty 2', 3' itd. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca.

4. Siatka sto:i:ka prostego

Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego, dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic, przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B, C-C itd. prostopadlymi do osi obu bryl.

Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia, punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul, kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. Aby ten warunek mogl bye spelniony, srodki kul 01, O2, ... musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB, CD itd. W celu wyznaczenia wiec np. punktow 3' i 4', z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z,przechodzacy przez punkty A i B. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. Okrag I jest zarysem kuli, odcinki AB i EF rzutami okregow, wg ktorych kula J przecina obie bryly, a punkt 3', 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. W ten sam sposob, po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2, wyznacza sie punkt 5', 6', jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie, wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6", jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5', 6' rownolegle do osi stozka.

f'

5

{j

2"

Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II, a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2', po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6, 6-7 itd.
I) W celu uproszczenia rysunkow, we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy.
w

tej tablicy

Konstrukcja widoczna z rysunku.

106

14*

107

TabI. 9.3 (cd.) 5. Siatka stozka prostego scietego 7. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie

1

Konstrukcja widoczna z rysunku. 6. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5"

5

5

Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3', 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego, Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory),. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi, 1.0'-11'. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich, wzajemrue prostopadlych krawedzi, Np. wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15, a wymiar d - punktu 16. 9. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie
n:d

;JL

n:d

«vo

-."" 1\

.....

~

r-, ~ V »:

""

6

,,?,, ;~uc~; z .gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0, -~ -;2 -,:.., nast~pllle te same _tworz(lc; ~ rzucie glownym: 0-1 ,0 -2" : .. I wreszcie wyz~acza.sw dlugosci rzeczywiste: I" 12, ... tyc~ CZ~SCI. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym. Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4, wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~,0-2, ...i odklada silt na nich od punktow: 1,2, '" odcmki !" 12 itd., ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu.

J?

Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6, a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) - jak w konstrukcji 8 w tabl, 9.1.

Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego, tj. przy wykorzystaniu odcinkow a, b i c z rzutu od lewej strony. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd., a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym, np. odcinek e, okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'. Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie, wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f, g itd.

108

109

Tabl. 9.3 (cd.) 10. Siatki walca i stozka przenikajacych
Sl~

G)ED
!I
r'.

~

,

I
L

\
/ /\
_.1"-...

b)

-+-,

jJ ~1
! ---\

s:

I

~ \"-./
./

£'=:-1 f-~~j8--t E- -j
~~

I

!

!\

/
\ \
J

/-:;:7ld1

~~

Rys, 9.5. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych, b) powierzchni surowych

I

'f

/ /
I

\

~
'l:!

\

\

~

\

\ I

V

I

I

I

\ \

Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku, a siatke stozka - jak w konstrukcji 5. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly), polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym, 11. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9.2)

cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone, 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania, co na ogol nie przedstawia trudnosci, 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania, wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys, 9.5a). Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys. 9.5b, przy czym - zgodnie z rys. 5.6b - linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac, ze maja one jednakowy ksztalt, gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna, jak np. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys. 9.6a, i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. 9.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow. Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku, to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony - bez linii przenikania, zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna, Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys. 9.6 (z prawej strony). Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. 9.7. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!. 9.2. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy, gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys. 9.8), lub gdy czt;:se ma bye wykonana z blachy.

Rys. 9.6. Przyklady pomijania linii przenikania

Rys. 9.7. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych

Rys. 9.8. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania

widoku przedmiotu

w celu

Wykreslenie siatki prostopadloscianu

nie wymaga objasnien. Wykreslenie siatkistozka

odbywa sie tak sarno, jak w konstrukcji 6.

110

10
RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH, SPR~ZYN I USZCZELNIEN

++++++
-~-~
-----------Rys. 10.3. Polaczenia padlq do osi nitow

+++++++

+

wiednimi symbolami graficznymi, a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys. 10.5). Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys. 10.6. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. 10.7).

nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto-

10.2.2. Polaczenia spawane
W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony, zgodnie z ogolnymi zasadami, lub w spos6b umowny. Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997, PN-ISO 2553:1997). W uproszczeniu, w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys. 1O.8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba, zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu - linia ciagla cienka. Spoine mozna zaczernic (rys. 1O.8b). W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys. 1O.8e), a w widoku od przodu - jak na rys. 1O.8d. W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba, a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys. 1O.8e). Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys. 10.8f. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys. 1O.8g). Spoiny otworowe

Rys, 10.4. Uproszczone wych nitow

rysowanie

symboli szeregu jednako-

10.1. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych
W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie, odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe. W wielu jednak przypadkach, jak np, przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem, zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc, Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia. Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane, ze im wyzszy jest stopien uproszczenia, tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit; w jej uproszczeniu.rysunkowym, Stopieri uproszczenia przyjmuje sit; w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku, a mianowicie: uproszczenia 1stopnia. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit; glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych, uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych, zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci, Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne, kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13).

Rys. 10.5. Przyklady symboli graficznych roznych nitow

a)

a)

B-B

- - - -1=~=~;;;;:-=-

+

~
I I I I I

-t

-t
--

o ri10-O,5

"JO
b)

Rys. ID.1. Nity: a) kulisty zwykly.b) plaski

e)

+ I+ I + ~+

a)~ c)

A-A

..
.

f)

8 f)[!j gJ§)l
(((((((((((((@
j)
~

d)

e)
li(i! (//(i(,
\\\\\\\I\S\

h)

4FiJijjjjjJ)-

i)

-ffilliID
L)
~

C) .. a)
~
Rys, 10.2. Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne, ej-h) Rys. 10.6. Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika,

k)
~s'

h)

10.2. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10.2.1. Polaczenia nitowe
Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys. 10.1), natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie, albo w uproszczeniu (rys. 10.2). W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi - krzyzykarni (rys. 10.3), nie rysujac nitow. Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity

jednego rodzaju i jednakowej wielkosci, to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys. 1004), a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit; cienkimi ciaglymi liniami. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci, to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo-

.~
1 stopnia
Rys. 10.7. Polaczenia nitowkretowe
15 Rysunek techniczny maszynowy

Uproszczenie II stopnia

n)
~

A

Rys. 10.8. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych

112

113

a)~r LD

\\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \

~7f»{9)Jl :

?fiWfriWnml,',I Y/IJ// 111///1/ 11/ e)

C)~l

Tablica 10.2. Znaki umowne spoin - elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh
0

Przekr6j spoiny

Znak spoiny

Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2

~

II
V V

o
U

~ ~ ~

stromych

Rys. 10.9. Przyk!ady rysowania spoin _. uproszczone: a), b), c), d), e), I), h), umowne: g), i)

Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi, calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA)

Y V y
j.J
~

1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem

.~

Spoina grzbietowa

i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi, Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys, lO.8h). Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys, 1O.8i. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe, brzezne, grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys. lO.8j). Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys, 10.8k), pozostale spoiny i szwy spawane - linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys. 10.81). Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego, natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu, Oznaczenia podane na rys. 10.81,m, n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. Na rys. 10.81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia, a na rys. 10.8m z pominieciem zarysu, gdzie s - grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej, Na rys. 10.8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna-

czenie powloki (str, 92). Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys, 1O.9a),to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla, to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys, 10.ge. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba, oddzielajaca obie czesci laczone (tabl, 10.1), pomijajac spoine, ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania, W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. 10.1). Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia. Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10.2, z podstawowych wymiarow (w milimetrach), ktorymi sa; grubosc a spoiny, wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny, wpisywana z prawej strony znaku, jak na rys, 10.11.

~ ~

J;
~ ~

III

Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane

z=a(i

0?i~

Jl

n

h - wysokosc pisma na rysunku

Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997

Tablica 10.1. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny

[]JeD
~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~

d)

Przekr6j

~

Wid ok od strony liea spoiny

---------~
114

[i][]

~m
spoin Rys. 10.11. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych)

Rys. 10.10. Wymiarowanie
15*

115

Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys. lO.1Oa), b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys. 10.10b, c). Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. 10.1Od). Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. lO.lOe), ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2). Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego, czyli czynna dlugosc spoiny - bez krater6w koricowych. Wymiaru I mozna nie podawac, gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc,

Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis, nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys. IO.lOf), zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. lO.lOg). Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka. Gdy spoina jest jednostronna, jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny - znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk,! linii odniesienia, po przeciwnej stronie linn identyfikacv], nej ", b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny - znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia, po tej samej stronie co linia identyflkacyjna. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V, 1/2Y, 1/2U, przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych - polaczenie od strony spoiny (rys. 1O.13e).

aJ=t
a

c)

e)

r-<@J
d'~
\a ..... xl(e) n

':J

"'0'"'-

a

aV

111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR

22

nxl(e)

·cdl
~
Rys. 10.14. Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10.3. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta, wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza, ze lico spoiny powinno bye plaskie, wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania

a)

a)

b)
Kotwica nad znakiem spoiny oznacza, ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem, uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego

c)
~

fW
c)

Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej. Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys. 10.12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza, ze spoina powinna bye wykonana przy montazu

d)

Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza

d) e)
Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej, usuwanej po wykonaniu spoiny. Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego

e)

Spawanie na stalej podkladce spawalniczej

Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997

f)
~
Rys. 10.13. Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin

Rys. 10.12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych)

1) Linia identyfikacyjna - linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu, niezaleznie od metody rzutowania (A lub E).

h-

wysokosc pisma na rysunku

116

117

W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone, kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego. Spoiny zlozone (np. dwustronne -- rys. 10.12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. lO.l2d. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny, to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim, w kolejnosci ukladania spoin, i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys. lO.12e), przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa, to podaje sie ja tylko raz. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie, to oznacza sie je j ak na rys. 10.12f. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. Wymiarami tymi S'l na przyklad: a - kat ukosowania brzeg6w (rys. 10.13a, b, e), b - odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys. 10. 13a-d), c - wysokosc progu (rys. 1O.l3a-e), f - szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. 10.13c, d). Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n, dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys. 10.14a). Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) - do oznaczenia dodaje sie Z (rys. lO.14b). Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np. ksztaltu Iica spoiny, czy tez jej obr6bki pospawaniu. Do tego celu sluza znormalizowane znaki, przedstawione w tabl. 10.3, umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys. 10.14c). Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. Na rys. 1O.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny, gdzie: 111- numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063, wymagania jakosciowe wg ISO 5817, pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947, elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska. W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys. 10.14e). Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys. 10.15, 14.19 i 14.20.

10.2.3. Polaczenia zgrzewane i lutowane
Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997. PN-ISO 2553:1997. w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy, gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach, to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia, natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych, to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie. Sposoby rysowania, oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. 10.16 i 10.17. Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac, jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami. Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba, krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys. 1O.16a). Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. lO.16b, a w spos6b umowny na rys. 10.16c. Przy rysowaniu, w sposob uproszczony, polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys. 10.l6d, e). W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys. 1O.16d). Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys. 1O.16e. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys. 1O.16f).Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys. lO.16g), pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys. 10.16h). Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys. lO.16i). Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys. 10.17). W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku, gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a, a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P, zgodnie z ISO 8167 (P) - rys, lO.16j. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania, oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych - analogicznie jak przy oznaczaniu spawania. Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie, na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego, wymiary podaje sie w zwykly spos6b, tj. przy uzyciu linn wymiarowych, 2) w rzucie lub przekroju, na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny, wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy. Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d, dla zgrzeiny liniowej szerokosc c;

a)

;
r-:

b)

c)

d)

e)

ttr
.. J_),J....._iJ,j J

10.2.4. Polaczenia klejone
Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony, lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. 1O.19a) Iub przeswitem - gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS. lO.19b). Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si," nad nia rodzaj spoiwa lub kleju, albo numer punktu w wymaganiach technicznych, w ktorym podano te dane, a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia, rysowany Iinia gruba. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys. lO.19c), to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm, jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu, to nalezy je zaznaczyc jak na rys. 10.19d.

($

>-

1-_-t+t_,"nT\

A
j)

I

Strona garbu

\t[

l

~
Rys. 10.16. Rysowanie polaczen zgrzewanych

C) a)

<t

o

b)

:§:

c)

II

~

Rys. 10.17. Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa, garbowa typu ~unktowego, b) liniowa, garbowa typu liniowego, c) doczolowa, liniowo-doczolowa

wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e), gdzie: /- dlugosc zgrzeiny, (e) - odleglosc miedzy odcinkami zgrzein, n - liczba odcink6w zgrzein (rys. 10.16h). Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e), gdzie: n -liczba zgrzein, (e) - podzialka (rys. 10. lrii], . Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl. 10.2 przedstawiono na rys. 10.18..

I

I

Rys. 10.19. Polaczenia klejone

oj

DID
I

c)

I

Rys. 10.15. Rysunki czesci spawanych

Rys. 10.18. Polaczenia lutowane

Rys. 10.20. Polaczenia zszywane

118

119

10.3. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10.3.1. Polaczenia gwintowe
Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie - ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w - tylko w szczeg61nych przypadkach, np. na niekt6rych rysunkach pogladowycj, przez~aczonyc~. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys. 10.211) 1gdy Jest to mozliwe, linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys. 10.21m). We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu, a mianowicie: a) element z gwintem (srube, otwor itp.) rysuje sie tak,jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys. 10.2la-c), b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole. gt'! ~o osi gwintu - d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq. cyrm dna wrebow gwmtu (rys. 10.21 d-g), zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu - cienkim lukiem b o dlugosci ok. 3/4 obwodu, przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie, ani koriczyc na liniach osi, chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. 10.21 h, J). Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu, lecz nie mniejsza niz 0,8 mm. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys. 10.21d, 1). Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie, bez wyjscia e gwintu. ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl. 10.4, poz. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby, kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko), Jest dlugos~ calkowita gwintu, lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre, Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys. 10.21k). ~iewidoc.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt; linia kreskowa (rys. lO.22c) lub nie rysuje SIt; JeJ wcale. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz,!)j;jak na rys. 10.21e, 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu, to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie, jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys. 10.21 f) to sciecie mozna narysowac, ' .Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit; konczyc blisko dna otworu, to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu. W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny, kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze), jak na rys. 10.22a, b, C. Czesci zlaczne z gwintem: sruby, wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony - na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych, 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku, jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) - na rysunkach zlozeniowych, P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl,!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy, ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony, jak na rys. 10.21d-g. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl. 10.4 i 10.5. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys. 10.23a, b. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi - hiperbole, patrz tabl. 9.2, konstr. 5) jest

Tablica

lOA, Przykladv

lL~7.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania

srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne

~ ~
1

Rysunek uszczegclowiony

I I

~

0 :I --3~
2

$

Q+3 $
~}lE J ®
1 -I -8
~ ~

B

I

I~

r---

f}:E:3~
EE_ []
3
4

m)

&£3$ 83 4$
E}:t==-3- $
~--.'31

t

--£'3

m

8=Ea$ (j+·-3$

m

®--

r---

Rys. 10.21. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych

5

$
--

-6-t=-3 ® $
-~-~-3

>~

6

-E
7

3t

E--'3

B-·
~l'

L'~@

~-

,

~-

Rys. 10.22. Rysowanie polaczen gwintowych

$$-

~

8
3)

10.2.5. Pofaczenia zszywane
Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys. 10.20a), na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia - w razie potrzeby - wpisuje sie parametry nici, wymiary sciegu itp, Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. lO.20b-d. Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i - gdy to jest konieczne - podaje sie wymiary zszywek, odleglosc miedzy nimi itd. 120

$-

~-

>------

16 Rysunek techniczny maszynowy

121

Tablica 10.5. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek
Przedstawienie Lp. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne

Tablica 10.6. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek
Lp. 1 Rys, uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne

TabJica 10.7. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo

rysowania polaczeri gwintowych
Przedstawienie

Lp.

Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju

umowne w widoku

1

2

~. B+ B~ ~1 yftf
.~
c)

~@JI~$ ~@3.

X
2

~<® fr@) ~(@H\®
@
0

2

<

e---{

I
3

>

I
4

tIIJJ

Rys. 10.24. Rysowanie tzw. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone, b) umowne

Rys, 10.23. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych

przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien, Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys. lO.23c, d). W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem, jak zaokraglenia, sciecia krawedzi, podtoczenia itp. (tabl, 10.4 i 10.5), a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys. 1O.21d,f), rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby, najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym, rysowanym linia gruba (tabl, 10.4 i 10.5). Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. 10.6.

W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. 10.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych, a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl. 10.7, poz. 1-6), gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl. 10.7, poz. 5) oraz wyjscia gwint6w. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys. 1O.22c. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci .polaczenia z tabl. 10.4-10.6, pojedynezo lub laczac je w grupy, w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl. 10.7), przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi. Podkreslic nalezy, ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego).

5

E8

6

122

16*

Tab!. 10.7 (cd.)
Przedstawienie Lp. Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku

-

a)

b)
!116x 1.5 I

c)

__._
I

~

[8
Tablica 10.8. Oznaczenia gwint6w (wyb6r)
Rodzaj gwintu Metryczny 0,25--{),9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031

81
~
Wymiary, ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach

1

i

~

ffi
Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO,6 M12 M16 x 1,5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8"

Nakr~tka

Rys, 10.26. Wymiarowanie gwintow

d)

Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury)
ZTqczka

d)
~

M10x15

Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45°

PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035

Srednica zewnetrzna sruby x skok. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach

IJ)

I~

HIt),,'2'

Stozkowy calowy (Briggsa)

0

kacie zarysu 600

PN-54/M-02032

St.B

St.B1

j)
Rys. 10.27. Uproszczone nych

ffi"'/"'"
otworow gwintowa-

Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych

PN-63/M-69226

Srednica nominalna gwintu w mm

St.

St.36

wymiarowanie

PN-82/E-02500 PN- 70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200

Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm

E P Rw Rd Ven

E27 P36 Rw14,3 Rd50x 7 Ven5,2

10.3.2. Wymiarowanie gwint6w
Oznaczenie gwintu sklada sit; ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!. 10.8, a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys. 10.25. W tab!. 10.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych, a w tab!. 10.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20. Tablice 10.11-10.15 zawieraja wymiary srub, wkretow, otworow gwintowych itp., potrzebne do projektowania polaczen gwintowych. Gwinty wymiaruje sit; przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys. 10.26a, b). Gwinty zaleca sit; wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi, ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys. 1O.26c). Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych), podajac nad

Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych

Lewy
metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny
1)

LH (P .._)l) dwukrotny (P ...)LH dwukrotny LH

M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH

trapezowy niesymetryczny metryczny

Rys. 10.25. Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl, 10.9 i 10.10), b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami), c) gwint rurowy walcowy, d) gwint rurowy-stozkowy, e) gwint trapezowy symetryczny, f) gwint trapezowy niesymetryczny

Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun. R - dla gwintu zewnetrznego, Re ~ dla gwintu wewnetrznego. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu, ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego, dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm.
2)

np. M24 x 2(Pl) oznacza gwint

Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe, to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys. 10.24).

124

125

Tablica

10.9. Gwlnty

metryezne. Zarys nominalny

a)~

Tablica 10.12. Wymiary

wyjsc i podciltc gwintow

oraz gl"~bokosci otworow

~

-E(;
mm P 0,4 0,45 0,5 0,7 0,75 0,8 I 1,25 1,5 1,75 2 2,5 3 H 0,346410 0,389711 0,433013 0,606218 0,649519 0,692820 0,866025 1,082532 1,299038 1,515544 1,732051 2,165063 2,598076 5 -H 8 0,216506 0,243570 0,270633 0,378886 0,405949 0,433013 0,541266 0,067582 0,811899 0,947215 1,082532 1,353165 1,623798

Bn6x16 PN-55!H-85021

gH
0,129904 0,146142 0,162380 0,227332 0,243570 0,259808 0,324760 0,405949 0,487139 0,568329 0,649519 0,811899 0,974279

3

H

4"
0,086603 0,097428 0,108253 0,151554 0,162380 0,173205 0,216506 0,270633 0,324760 0,378886 0,433013 0,541266 0,649519

8

H

Ri' ~!!_
0,057735 0,064952 0,072169 0,101036 0,108253 0,115470 0,144338 0,180422 0,216506 0,252591 0,288675 0,360844 0,433013

6

0,043301 0,048714 0,054127 0,075777 0,081190 0,086603 0,108253 0,135316 0,162380 0,189443 0,216506 0,270633 0,324760

Rys, 10.28. Rysowanie

i wymiarowanie polaczeri

kolkowych

a)

b)

8x40 PN-90/M-83002 8,5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001

1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego, Norma PN.83/M·02013 zawiera wymiary.zarys6w gwint6w 0 skokach 0,2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.

oct

Rys. 10.29. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri

sworzniowych

Tablica

to.11.

Zaknnczenia

srub i wkretow

z gwintem d,

metrycznym

mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d
Wyjscie

Gwinty wewnetrzne
aLl

gwintu x2) max

Podciecie

1

2)

Kaniecplaski
Tablica (rys, -

Kaniecplaski
sc/(!ly rA)

10.10. Gwlnty tabl. 10.9)
Skok gwintu zwyklego p 0,4 0,45 0,5 0,7 0,8 1 M6xO,5

metryczne

(wybOr).

Wymlary

w

mm

Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C)
90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16
ostrlj(H)

max 2,45 2,8 3,5 4,4 5,2 6,1 7 8,7

df d-l,1 d-l,3 d-l,6 d-2 d-Z,3 d-2,6 d-3 d-3,6

R

A3) max 2,1 2,4 3 4 4,5 5,3 6 7,5

B3)

C

Wyjscie gwintu
3)

Podciecie

y

11
max 3,8 4,2 5,2 6,7 7,8 9,1

e4)

max
-

max 1,4 1,6 2 2,5 3 3,5 4 5

max 1,4 1,6 2 2,5 3 3,5 4 5

Df

RL

1,75 2 2,5 3,2 4,3 5 6,3
3,8

0,35 0,4 0,5 0,6 0,75 0,9 1 1,25

3,2 4 5 6 7 8 1O

D+O,3

0,35 0,4 0,5 0,6 0,75 0,9

3,5 4 6 9
11 8

Gwint
zwy~

kly M2 M2,5 M3 M4 M5 M6 M8

drobnozwojny

d= D d, ~ D, d, ~ D,

d31)

R2'

-ad' 3 -4mm'

-

2 2,5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20

1,740 2,208 2,675 3,545 4,480 5,350 5,675 7,188 7,350 9,026 9,188 9,350 10,863 11,188 11,350 12,701 13,026 14,701 15,026 16,376 17,026 18,376 19,026

1,567 2,013 2,459 3,242 4,134 4,917 5,459 6,647 6,917 8,376 8,647 8,917 10,106 10,647 10,917 11,835 12,376 13,835 14,376 15,294 16,376 17,294 18,376

1,509 1,948 2,387 3,141 4,019 4,773 5,387 6,466 6,773 8,160 8,466 8,773 9,853 10,466 10,773 11,546 12,160 13,546 14,160 14,933 16,160 16,933 18,160

0,06 0,06 0,07 0,10 0,12 0,14 0,07 0,18 0,14 0,22 0,18 0,14 0,25 0,18 0,14 0,29 0,22 0,29 0,22 0,36 0,22 0,36 0,22

1,79 3,17 4,49 7,74 12,7 17,9 22,8 32,9 36,0 52,3 56,3 60,4 76,2 86,6 91,6 104 116 144 157 175 205 225 259

D+O,5 10,3 13 1 1,25 11 12 It

Czop walcowy

(F)

Czop soczewkowlj (6)

Czapstoikawlj

mm Srednica gwintu
I}

M18 M20

1,25

M8xl MIO MI0xl,25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl,5 M20 M20x 1,5 1,5 1,5 1,25 I

1,5

M5

M6

M8

MIO M12

M14

M16 M18 M20

2)

=
J) 4}

a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba. . " " . .., . . W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I.25P lP - s kok gwintu) I Y - 1,5P lub 4P. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2,5P. ' A - dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych , B - dla srub zgr ubnych, C - dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn, e - dlugosc niegwintowanej czesci otworu, ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic:

=

1,75

d3
ZI Zt
Z3 Z4 Zs Z6

a,

-

2

2 2,5

r

2 3,5 1,2 1,5 3 2 0,6 1,6 0,3

2 4 1,5 2 3,5 2,5 0,7 1,8 0,4

2 5,5 1,8 3 5 3,5 1 2,5 0,4

3 7 2,2 3,5 5,5 4 1 3 0,5

4 5 10 12 2,5 3 4 4,5 7 7 5 5 1,25 1,5 3,5 4 0,6 0,8

6 6 13 15 3 3,5 5 6 9 9 6 7 1,75 2 4,5 4,5 0,8 0,8

6 17 3,5 7 9 7 2 5 1

Skok gwintu P e

0,7 2,5

0,8 2,5
4

1,25
4

1,5
4

1,75
5

2
5

2,5 6

2,5

-

Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.

126

127

Tablica 10.13. Nawiercenia pod Iby walcowe, wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow

Tablica 10.14. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow

linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli - patrz rys. 1O.27a-c). Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys. lO.27d-j. Z rysunkow tych widac, ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja, uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza.

rom Wykonanie dokladne d M3 M3,5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0,1 t3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,4 0,7 0,7 1,0 1,0 1,2 1,2 1,7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20
3

10.3.3. Polaczenia kofkowe i sworzniowe
D K1asa srednio dokladna H13 3,4 4,5 5,5 6,6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3,6 4,8 5,8 7 10 12 15 17 19 21 23

Do 3,2
-

D1 8
-

D2
-

D3 6 6,5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33

D4 6 7,8 9 10 11,8 16,4 19,3 23 26 30 34 37

tl mm 3,4 4

t2
:::;

1,7 2,4 2,7 2,7 3,3 4,6 5,2 6,0 7,0 8,0 9,0 10,0

4,3 5,3 6,4 8,4 10,5 13 15 17 19 21

10 11 13 18 22 26 30 33 36 40

8
~ !:i
E
oil

-

e'

4,6 5,7 6,8 9
11

,n

;9
'0 ,'" 0 ..:.:

-

3,2 4,3 5,3 6,4 8,4 10,5 13 15 17 19 21

Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys. 10.28a) uproszczony (rys. 1O.28b) lub umowny (rys. 10.28c). Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych,jak na rys. lO.28b. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys. 10.29).

10.3.4. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe
Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys. 10.30) lub w spos6b uproszczony (rys. 10.31). W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak, jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak, jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone, nie uwzgledniajac podzialki. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys. lO.31a); w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys. l0.31c),

16 18 20 22 24

0 ;;...,

_1M

'" i3:

13 15 17,5 19,5 21,5

Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen. ..... Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn. w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych, .. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2, przeznaczonej do otworow odlewanych.

Wykonanie srednio dokladne d M3 M3,5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3,4
-

D1
8
-

D2
-

D3 6 6,5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33

D5 6,5 8,4 9,6 10,6 12,7 17,7 20,7 24,4 28,4 32,4 36,4 40,4

t max

mm

tl

t4 1,6 2,3 2,6 2,6 3,1 4,3 4,9 5,2 6,2 7,2 8,2 9,2

Tablica 10.15. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm

3,4 4 4,6

4,5 5,5 6,6 9 11 14 16 18 20 22

10 11 13 18 22 26 30 33 36 40

-

~

-

~ !:i
,n

e'

5,7 6,8 9 11 13 15 17,5 19,5 21,5

~lf-Sill
Wymiar "pod klucz" S S1 5 5,5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop. odchylki
Al)

ID~@J
Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0,33 -0,84 -0,52 Dop. odchylki Al)

a)

E

-

;9
'0

oil

16 18 20 22 24

,'" 0
i3:

B

l)


,
;j;

b)

..:.:

0 ;;...,

'"

_1M

5 5,5 6 7 8 10 11 12 13 14

-0,12

-

15 16 17 18 19 21 22 24 27 30

-0,27

-0,43

-0,15 -0,22

-0,36

c)

- nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna, - nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym, - nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym, - nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn, - srednica gwintu sruby lub wkreta, Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn, przyrzadow i aparatow, wykonanie srednio dokladne - w ogolnej budowie maszyn. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem, W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie, Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068.

A B C D d

-027

-0,43

1) A _ wykonanie dokladne, B - wykonanie srednio dokladne i zgrubne. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy,o~ 3,0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz".

Rys. 10.30. Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego, b) wielowypustowego ewolwentowego, c) wielokarbowego

128

17 Rysunek techniczny maszynowy

129

a)
~

cba

.n...

a)
~

c) e)

b)

h

$)
,

b)

c)

Rys. 10.36. Przedstawienie i spiralnych z rys. 10.35

uproszczone

sprezyn talerzowych

d)

h

z rys. 10.33
QI [......-1

Rys, 10.34. Przedstawienie

uproszczone

sprezyn

srubowych

a) b)

b)
Rys: 10.33. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a), b) sprezyny naciskowe wa1cowe, c), d) naciskowe stozkowe, e) naciagowa wa1cowa, 1) naciagowa barylkowa g) skretowa '

cCt?T1

c)

Rys. 10.31. Przedstawienie uproszczone walkow, piast, zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych, b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym, c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych, d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym, e) zlacze wielowypustowe rownolegle, f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe

a)

b)

b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys. 1O.31a, c). Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych. Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys. 10.31b, d). Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys. 1O.31a). Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej, gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys. 10.32a). Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys. 10.31e, a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych - na rys. 1O.31f. Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys. 10.32b, tj. przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys. 1O.32c, d) wraz z odpowiednia norma, Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu.

Rys. 10.35. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a), b), c) talerzowych, d), e) spiralnych

~.-100N 40N

c)
Rys. 10.37. przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow, b) z zaczepami oczkowymi, c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza

Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc

zwoj6w

czynn),ch z.woj6w

5,5 7,5 prawy HRC4Ot2 cynowane

liczba zwoj6w

21
34,5 43,5

Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu

22,3

mm

589 mm

10.3.5. Polaczenia rurowe
Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. 18.
Rys. 10.38. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej

Iabliczka

c)

d)

10.4. Rysowanie sprezyn
Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku, przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10.33-10.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn, jak i na rysunkach zlozeniowych, natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach

Rys. 10.32. Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii, b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego, c) graficznego wielowypustu rownoleglego, d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym

zlozeniowych i schematach. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu. N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys. 10.34a). Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly, nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261, np. D,
17*

~ (rys. 10.34b). Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane, nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996); 0 ile jest to mozliwe, wraz z wymiarami, Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow, na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys. 10.34c), natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH.

130

131

M02

Tablica 10.16. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe

Rysunek

Zastosowanie

[ZJ
~

Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych,bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych, bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych, z warga przeciwPY!OWl!

[S]
Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju, b) w uproszczeniu

lZJ
~,.,t·,.-n".,srubowych pracujacych na trzpieniu nale,<
::;;/.;,~.rl

mJ.
ill
LC=:=J.
~ ~ ~
L

~

Rys, 10.39. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys. 10.42. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej

srednice wewnetrzna zwoj6w, a dla w tulei - maksymalna srednice

~

Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych, z warga przeciwpylowa

v'(v)

nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl.i:l"'''.l1U na rys, 10.44.

~

U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych, bez wargi przeciwpylowej, dwustronne

10.5. Rysowanie uszczelnieri
Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie, zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego, alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995, EN ISO 9222-2:1994). W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie, bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg, przedstawia sie w postaci kwadratu .z krzyzem. w srodku umieszkwadratu(rys. 10.45a). Krzyz nie zarysu uszczelnienia. Jezeli kierunek jest istotny, krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys. 1O.45b). W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu, zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju, wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys. 1O.45c).
U~L."L',HH."'HJla

[c:J
[8

Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w)

Rys, 10.40. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi)

EJ
[2J

hlii
M
fill

ill

F2

Rys. 10.43. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej

G

m

Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U, picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri

Rys. 10.41. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej

Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys. 10.38-10.43. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku, pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'- w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys. 10.38). Tabliczka ta - w zaleznosci ad rodzaju sprezyny - powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.pierscieniowyeh - liczbe czesci), b) liczbe zwoj6w calkowita, c) kierunek zwoj6w, d) twardosc,

G
Rys, 10.45. Rysowanie uszczelnien ruchowych w.sposob umowny' ogolny

[I] IT]

ill J1

Przyklady uszczelnienia ruchowego, rysowanego sposob umowny szczegolowy, pokazano w tablicy 10.16. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu. W uproszczeniu pomija sie takie elementy,jak zaokraglenia, sciecia krawedzi, podtoczenia itp.
W

UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien, W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien,

132

11
RYSOWANIE OSI, WAtOW, tOZVSK, SPRZI;GIEt I HAMULCOW
11.1. Osie i waty
Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys. 11.1). W szczeg61nych przypadkach, np. na rysunkach w duzym zmniejszeniu, zarysy osi i walowrnozna upraszczac, przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys. 11.2. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia, jak na rys. 11.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu), lub uproszczenia II stopnia, ktore polegaja na pomijaniu gwint6w, wielowypustow, rowkow itp., gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne, a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np. 11.3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000. Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl. 13.1. 42 24 400

600 215 12
10 100

-.!I

R5
Ra1~

9

Ra~ Ra 51

35

19

81 67
7

'nt; off,? \ Rot25' l:: R~ I

i

11.2. Lozyska
Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w. Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego. lowy. W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka, stozek, igielka) i wymiaru - rys. 11.4. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny, rysujac kwadrat z krzyzem w srodku - rys. 11.6. Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego, to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska - rys. 11.7.

5

86 PN-83/1'1-02499

3

3

Podz. 1:5

Rys. 11.2. Rysunek wykonawczy warn stopniowego

a)

b)

oj

16

52

BE]

tiD

+
f-----

+
Rys, 11.3. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b), c) stozkowy Rys. 11.5. Rysunek lozys~a z. do- Rys. 11.6. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego

b)
870 PN-83/M-02499

Rys. 11.7. Przedsta",:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju

ogolne lozyska tocznego

JOO

127,5

~ 430

20

655
125.;
Rys, 11.1. Rysunki: a) osi, b) walu Rys. 11.4. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku

W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania. Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku, z wyjatkiem element6w tocznych, czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji - rys. 11.5. Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. 11.1.

134

135

Tablica 11.1. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh
Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe

Kulkowe zwykle

~
Kulkowe wahliwe

fj

1
RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI;BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH
Rys. 11.8. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny

~
K ulkowc skosne jednorzedowe

Kulkowe skosne dwurzedowe

=

~
Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe

§
EO

B 8

~

Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe

~

Walcowe

EO E1 B
~

N a rys. 11.8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. 13.1.

12.1. Przekladnie pasowe
Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy, w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys. 12.1). Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys. 12.2).
I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl. 13.1.

12.2. Przekladnie hU1cuchowe
Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia, ktore polega na tym, ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61,zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow, rysowanym cienka linia a na widokach (rys. 12.3a) i gruba linia b - na przekrojach, oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c.

11.3. Sprzegla i harnulce
Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia ,Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow, a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony, jak to pokazano na rys. 11.9.

Walcowe dwurzedowe

~
Barylkowe jednorzedowe

Barylkowe dwurzedowe

~
Wa1cowe wzdluzne

B
~

B B
EO [g_

~

000 ~

.e-rflh-----.,

~

~
Stozkowe

Stozkowe dwurzedowe

!fA
[5
~

~

Igielkowe

§

~~. ~~+
~
k)
HljdraUficzne

~~~

0

t)

£lekfromaqnetljczne

Igielkowe dwurzcdowe

B
em
EO

~

~

Rys. 11.9. Uproszczone rysunki sprzegiel; a) tulejowego, b) tarczowe~o, c) wysuwnego, d) krzyzowego, e) odchylnego (Cardana), f) sprezystego, g) klowego, h) poslizgowego.j) ciernego, k ) ciernego hydraulicznego, I) poslizgowego elektromagnetycznego

Igielkowe wzdluzne

~

Barylkowe wzdluzne

~

Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. 13.1.

Rys, 12.1. Uklad napedowy z przekladnia

pasowa z pasami klinowymi

18 Rysunek techniczny maszynowy

137

b)

I\
c)

d)

widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys, 12.5). Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys; 12.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym, narysowanymobok przekroju. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb, Pozostale elementy k61 zebatych - poza uzebieniem - nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!. 13.1.
=

12.3.2. Kola zebate walcowe
Uzebienie kola zebatego waicowego (rys. 12.6a, c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba, b) walec podzialowy b - linia punktowa, c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba, w widoku =Iinia cienka, zawsze wtedy, gdy pokazuje sie zarys zeba (rys. 12.6b), a w innych przypadkach - ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba.
Rys. 12.3. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych, b), d) dwurzedowych a), c)

Tab/iczka

Rys. 12.4. Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-:

~~

41--

,

~

L
a8tO,3

~~

""..,
~

~1 ~,
~
'f

::1' e-c~

l!2
I-

~ s
,

_' ,.. "" ~ s
....\ <t$
S-

es

..,
es "S

~ s

N

,..l.

'"

~

l!2

~

S-

Iabllczka

@

Rys, 12.2. Kola pasowe: a) gladkie, b) rowkowe (do pasow klinowych)

~
~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys. 12.3c, d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi, stycznyrni do okryg6w podzialowych. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys. 12.4. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola, w celu zwyrniarof wama zarysu zebow, Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. 13.1.

'"

..
-,

12.3. Przekfadnle zebate 12.3.1. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych
Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia, przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych), podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych. Linie zebow kola, jesli nie ma one zebow prostych, mozna zaznaczyc na
tsa5

.y.~

3,f5-D,2.f

Tabliczka

138

139

a)

~~M~
b

b)

c)

d)

a)

b)

Rys. 12.5. Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe, b) zeby srubowe lewe, c) zeby daszkowe, d) zeby lukowe

b)

c

tj

~

10
c)

I

nej,jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq, gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy, a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. 12.7c). Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr;bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). Na rysunkach wykonawczyeh, gdy podaje sir; grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. 12.24), dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir; W zazebieniu, przy czym zaleiy na tym, aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol, np, w punkcieA na rys. 12.8a, to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys. 12.8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2, okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw

a)

bl

1

D,

c)

O2

d.)

7
I

k wykresla sit; linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych), na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61,
2

Il)

do obu kolejne Rys. 12.9. Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych

'(j'( Rall! RQ1:JR~RQW)
Liczba zebow Modul normaln
85 1.2 20·

tj

fJ

W

Rys. 12.6. Rysunki k61 zebatych walcowych: a), b) z uzebieniem zewnetrznyrn, c) z uzebieniem wewnetrznym

80.6.013 SID
13.2 TW32.116 24 327

D,
Rys. 12.8. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych, gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow

Rys. 12.7. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn

0

zarysie

Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych), to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne, jak na rys. 12.6b. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. 12.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d - srednica okregu podzialowego, a - kat przyporu), 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow, 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!. 3.1; odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba. Dalsza
I)

czysc tego zarysu, ponizej okregu zasadniczego(tzw. linia przejsciowa), moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie, gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola, ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu, Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys. 12.7b), 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach

w

Tabliczka

Rys, 12.10. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego

0

ewolwentowyrn zarysiezebow

niekorygowanych

przyjmuje

sie na rysunku

AD =2)'

nm

6) wykresla sie symetralna a odeinka AD, ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego), 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a. U wag a. Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3, gdzie ~ - kar nachylenia zeba,

3) wyznacza sit; na linii BC punkt A, lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit; na kilka czesci r6wnych (na rys. 12.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B, wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty, 5) wykresla sit; ewolwente ew\ (wg tab!. 3.1), ktora jest zarysem boku zeba kola 1,

W przypadku kola
0

0

zebach srubowych nalezy wykreslic luk

okregu

srednicydcosa

coil 13

, gdzie 13 - kat pochylenia linii zeba.

II Patrz dr inz, K. Ocheduszko: "Kola zebate", tom I "Konstrukcja". Wyd. 8. Warszawa 1985. WNT.

6) wykresla sit; w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2, po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. 12.8c), 7) wykresla sit; zarysy drugich bokow zebow - jak na rys. 12.7b. Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir; przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t, dwie podzialki itd. (rys. 12.8d). Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym - nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go, gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow.

140

141

Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym, ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy, gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych, Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni, wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys. 12.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi, 0 promieniach 'I i '2, 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl. 3.1, tOCZqC okregu podzialowym k, okrag odtaczapo jacy 0 promieniu
PI (zwykle przyjmuje

Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie- I luz wierzcholkowy stenia ~

A

z
mn
()(

B

c

Rys, 12.11. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych

c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba, W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba), wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. 12.16). Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku, pozostale zas w tabliczce (rys. 12.17 i 12.18).

aj
Rys, 12.14. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a

12.3.5. Przekladnie zebate stozkowe
zebate stozkowe (rys. 12.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych, a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych - zab jednego kola zaslania zab kola drugiego, tak sarno jak w przekladniach walcowych, b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys. 12.19a - we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. 12.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach, w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys. 12.20.
uwzglednieniern

1 sie PI ~dd;

Przekladnie

odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola), 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!. 3.1), tOCZqCpo okregu k, okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2

=} dz); odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba
Rys, 12.15. Rysunki kola zebatego stozkowego

kola 1, 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. 12.7b. Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys. 12.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2; otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2, 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola, bez uwzglednienia uzebienia, Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke, ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys. 12.10), w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania. Jezeli to miejsce jest zajete, to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys. 12.17). W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju, to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys. 12.(1), oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera,

Rys. 12.12. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej, b) wewnetrznej

02

02
0

12.3.3. Przektadnie zebate walcowe
Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych, a ponadto rysuje sie (rys. 12.(2): a) w widokach - w obszarze zazebiania sie k61- okregi wierzcholk6w liniami grubymi, poniewaz przyjeto zasade, ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola, . b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61- zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola, przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa), Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys, 12.13), niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac, jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku, Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. 12.13b), rysunek tego kola, kt6re z powodu

Rys. 12.16. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych

zebach

~

polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego, narysowanym linia punktowa cienka. Na rysunku 12.14 pokazano przekladnie walcowa prosta, ukosnego

12.3.6. Slimaki
Uzwojenie slimakow (rys. 12.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu, rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba, b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa, c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju). Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy), to nie zaleca sie rysowa=

~

~t
'~'

12.3.4. Kola zebate stozkowe
Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu, rysujac (rys. 12.15):
a) stozek wierzcholkow a - linia gruba, b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe

sie w

Rys. 12.13. Rysunki przekladni zebatych wichrowatych

c tego
I)

stozka -liniq punktowa cienka,

Patrz uwaga I na dole str. 141.

142

143

290 A-A
li ezba
Modut

A.I

zebo ...
obwodowy z evne't rzny

Kat pochy len; ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik

ni ; reba zarysu

Jl

10°36 prawy

lin; i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po

Wysokosl: do c te ctvv aeba

c+ec tv+e
tvor aace ]

4,16 5,89~':f1.

zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego

r.z~e'~n~.t~r_zn_._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_.
Kqt

t<he
~

os i

TatJliczka Rys. 12.19. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a)
0

kacie 90° miedzy osiami, b)

0

kacie

=1=

90° miedzy osiami, c) hipoidalnej

Rys. 12.17. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego

0

zebach skosnych

nia krawedzi d tych sciec (rys. 12.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy), Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie - w razie potrzeby - na jego widoku, trzema cienkimi liniami. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys. 12.22.

12.3.7. Sllmacznice
Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe, rysujac zamiast uzebienia (rys. 12.23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba, b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa, c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba. Linie zebow zaznacza sie - jesli to jest potrzebne - trzema cienkimi liniami. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys. 12.24.

Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka.t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1.11er-z rho tkovy
rnte

41 5,439 20°

z arvs odniesienia

l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu

~

23°31 praowy 2,49 3

WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc

Rys. 12.20. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym

1,45 4,497=gJ4
zeb6w d 223 ..8

Zewnf;'trzna

sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej

zevne tr-ane dtugosc
Ki!.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost

ee R.

s

115,27 75 19
70°35

Zevne t r-zna Ka.t osi

zeba

'f

b

a

c

12.3.8. Przekladnie slimakowe
Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy, a ponadto (rys. 12.25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka, W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem, przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys. 12.26, przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys. 12.26a i prawa polowa rys. 12.26b), jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np. na rysunku pogladowym), to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys. 12.27).

11... 9
90° WH309.04 -+-:.c:....,---j

xot c wspMpf,,!cuj

Clce bou~m'7'r _cy:...s:-,un_kU~-+ l i cabe z~b6w

__

Tabilczka

Rys. 12.18. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego

0

zebach lukowych

Rys. 12.21. Rysunki slimakow: a) walcowego, b) globoidalnego

144

19 Rysunek techniczny maszynowy

145

3x45°

I~
-

A

Rai# ~r-~)
"'" c::::. ~
c::::. ~'ElS

~

~ 'El-

c:: "'"

1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1,.--'-

-~--l~~fj-#
~I-

R~(RaWRa#fR~)
Hal,#"
~ ""
-s
'-f---.c-

c::::. ? ~ ~ -I--

~

ss-S

~I-I-

§I~

10

90

W
70

i:(l!1,,__

'--

f-

\1-------260 400 590

-I----I/

f--L...,

§.: -s-

50

20 f::li~ !'i1

3x45°

70

A-A
Ra

Liczba Modut

z~b6w

'2
rod:r.aj

50
14

""
Sl imal<: tworzqty

s Ltmake
z~b6w '1

L i czba k<tt luz kat

zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju

20° 2,8 10°'1
prawy

L; c zba z~b6w
Modut

'1
m

1 15 20° 3 7°7 30 prawy
N

~

5

~
OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania

kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e

wzniosu

sr-edn i covy

10 420

Zarys
K&t

odniesienia wzniosu l.'irt'i-i

I
I

kat zarysu luz wierzchotkowy

" c
r
q

zwoj u L'in'i t zwoju

Pz

43,98 30,8 3.23.42

Tabliczka

Kierunek
Rodzaj

wzniosu

Numer rysunku

s t imaka

h2
wspMpracuj<lcego

s L imaka
cowy
a zwoju c wykonani do c i ec-iwy

Rys. 12.24. Rysunek nawczy slimacznicy

wyko-

Wskazni k Sredni
pok

8 3 15 22,78 47,12 33 2.04.12

t adnos

Wysokosc

h 8

a 1

Grubosl- zwoju Skok zwoj u
Wysokosc zwoju

po c te ctvte

P,

Slimacznica OdlegtoSl:

I

I

h1 numer rysunku l i cabe
zebcw

Tabficzka

Rys. 12.22. Rysunek
slimaka
wykonawczy

os i podstawowa

'2 a

44 390

Rys. 12.27. Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia

Rys. 12.29.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys. 12.23.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. 12.25.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys. 12.28c) rysuje sit; jak kola zebate walcowe z ta roznica, ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow, a ponadto - w razie potrzeby - mozna rysowac skrajne zeby (rys. 12.28d) lub wreby miedzyzebne.

12.3.9. Zebatki i segmenty zebate
Zebatki proste (rys. 12.28a) upraszcza sit; rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba, b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa, c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku, a gruba w przekroju. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys. 12.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie, a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys. 14.9.

12.4. Mechanizmy zapadkowe
Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. 12.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba, a okrag podstaw b linia cienka. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit; rysowanie wszystkich zebow), Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit; przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!. 13.1.

Rys. 12.26.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory

kowego, c), d) segmentow zebatych

Rys,

12.28.Rysunek: a) zebatki prostej, b) mechanizmu

zebat-

146

19'

1
SCHEMATY MECHANICZNE, HYDRAULICZNE, PNEUMATYCZNE, ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI
Rys. 13.4. Schemat przekladni zebatej obiegowej

w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie. Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!. 13.1, a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. 13.4, 13.5a i 13.6. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi). Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl. 13.1. Symbole te podano w tabl.

Tablica 13.1. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow

13.1. Rodzaie schematow
Zasady dzialania maszyn, urzadzen, instalaeji itd. najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh, kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora, jak i przejrzystsze dla uzytkownika, niz rysunki konstrukeyjne. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu, rozroznia sie sehematy kinematyczne, elektryczne, pneumatyczne, hydrauliczne, energetyezne, technologiczne, automatycznego sterowania, regulacji, kontroli i wiele innyeh, zas w zaleznosci od przeznaczenia - schematy strukturalne, funkcjonalne, zasadnicze, montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen). Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn, pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania. Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys. 13.1). Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow, symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych. Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi; ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow, rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np. rys. 18.29). Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki, a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np. pomp, sprzegiel, przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych, montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh). Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN), b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow, 148

o stalym kierunku

o zmiennym kierunku

..
I"

Rys. 13.1. Fragment schematu, kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych

:5

~ 0

>.

z zatrzymaniem chwilowym

-I

>.

'" ....
0

0-

z zatrzymaniem dluzszyrn

:5
____r~
'§ '" 0 ....

~ 0

w jednym polozeniu skrajnyrn
.!:l
oj

.1

8
w polozeniach nych skraj-

I':

0-

8 >.
N

J

~
N

z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku

__s::--

.~

"&
til

o:j

w polozeniu posrednim

____r

,s.
o stalym kierunku
~_ticzl7ik

~

sziu«
Rys. 13.3. Symbol graficzny obr6cony 0 90'

>.
0 -'<iQ
Q)

~
Z zatrzymaniem chwilowym

~

~

~, .....
0

>.

....

o zmiennym kierunku

Rys. 13.2. Symbol graficzny specjalny

:l ...

:;;l
0
Q

c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow), Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego, mozna zastosowac dowolny symbol, pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu, w wolnym miejscu arkusza (rys. 13.2). Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu, W Jakim znajduja sie w normach, ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys. 13.3 z 13.16b), a wyjatkowo 0 45",jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. Opisy element6w schernatow, gdy sq potrzebne, mega bye slowne, cyfrowe lub literowo-cyfrowe. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu.

.2, .c

'"
~

A
..--r-....
~

l~
..<::

~

1\
~

>.

.s:
h

-0

~ 0
0

w jednym polozeniu skrajnym

S
'2
oj Q)

g

>.

,r,

-0
h

0

il:

z zatrzymaniem dluzszym

8 nych >. -;;;
N N

w polozeniach

skraj-

t:

~

0 Z

ruchem zwrotnym na pewnym odcinku

w polozeniu posrednim

___r-...

Koniec ruchu prostoliniowego

Koniec ruchu obrotowego

---I

---I

13.2. Schematy kinematyczne
Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne, funkcjonalne lub zasadnicze. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie, zachowuj,!c 149

Tabl. 13.1(cd.} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna

Tabl. 13.1 (cd.) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak

A
I~

..c o

0:1>._ '0
~0 0..0

20

N '" 0

'" ~

Z

para kulista czopem

para obrotowa w mechanizmach przestrzennych

para kulista
..c o ._ '0 0:1>~0

k

_L ---

}(orbow6d w mechanizmach plaskich

--11

--OJ

Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo

'" ~ ..... '"
0

20

o..n

para plaszczyznowa (plaska)

,

'0 0

>-

.n

!
para przesuwna para kula-cylinder

0

'" :l '2

:l:

-

g

0.

~

0

-±L
--para srubowa (symbol og6lny)

'0

.n

>0 0

..c u 0:1

'"

:l:

'2
7

g

0.

d
para kula-plaszczyzna

Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych

Wodzik (suwak)

Ogniwo trzyelementowe

4tub

0

.r:

..c u ._ '0 0:1>t:: 0
0..0

20 on'"
0

'"

~

.:
--8-+
'u
:::4

Mechanizmy cierne walcowe

Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe

Wal, os, trzpien

Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia, trzpieniem)

t :1-j
I

+

z kolami walcowymi

E .,

.,

krzywoliniowe

Polaczenie ogniwa

nieruchome

czesci

.g
przekladni tarczowej (tarcze)

r'

., ~ ... on .,
"2
'0

z kolami stozkowymi

$ +{~II~
":J-tt~II~
L
-151

;;;!

0:1

~ ~

bezstopniowe z kolami stozkowymi

Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa

Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich

Mirnosrod

elastyczne

-[

bezstopniowe tarczowe

Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych

Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych

Tabl. 13.1(cd.) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny)

o uzebieniu zewnetrznym elastyczne

o uzebieniu wewnetrznym

-:
}

J-

czolowa

-

czolowa z wycinkiem zebatym

ze slimakiem

~
0

$

'OJ

'" ~
<11

~ 0 ~
srubowa

<11

~

~ 0 ~ ~
,1:J
<1)'

0

~
'"0 <o:l

'2

<!)

'2
tIS

N

e

N

[:t
0

~
oN

~ ~ ~

..c:: o

Z
ostrzowy

~

S

'"

" ~
..!:!
oS 0

hipoidalna

~

z zebami prostymi

-1
-1

Z

zebami skosnyrni

,1:J

~
<1)'

0

~

$
'" ~ c.
:.i2
<11

Mechanizmy krzywkowe

obrotowa

N

'2
::;;a

0

~ ..0 ~
'0
oS

0

'"0 oS

walcowa

'"
N

z zebarni daszkowymi

-1

p..

...
N

0

symbol ogolny

tI

o

]

~

globoidalna

${ -+
-+
@

obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem

{9
@
~
0
N

A
A

walcowy (lukowy)

:i2

~

poruszajaca si~ prostoIiniowo

o

..c::

0:1

o

~
walcowa

>.

0 p..

c.

krazkowy

z zebami prostymi

..>::
·N

0

" ~
z zebami skosnymi

S

'"

i

z zebami krzywoliniowymi

i i i
~ 0 ~ tIS
,1:J

:00

tIS

-{2J-

A
plaski

§
0 jj
N

stozkowa

'" ~ c. globoidalna

---es
~

A
kolowy z zaczepieniem zewnetrznym

symbol og61ny

Mechanizmy maltanskie i zapadkowe

czolowa z kolami okraglymi
0
0

~ 0 ~
czolowa z kolami nieokraglymi

~ 0 ~ ~
N

(;i

~
N

'2

e
tIS

rWz kolem 0 uzebieniu srubowym

symbol ogolny

:.i2 -c:
<Il

0

00
zew-

" !.l
oS

'2

"

'@

1
~ ~
'2

s

zaezepieniem netrznym
Z

~

~
z zaczepieniem netrznym wew-

~)
)$

'"0

]

~

(£f
+:
\

tIS

tIS

c.
N

kolowy z zaczepieniem wewnetrznym

" ~ e,

152

=l

~

-5
~

'2

~
listwowy

1J:'
I
I

--+
I

\

-,

.....+--I

/

0

[-~J

20

Rysunek techniczny maszynowy

Tabl. 13.1(cd.)

Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce
-"

nierozlaczne (symbol og6lny)

---1~

asynchroniczne (cierne) dwustronne

[IE

-

nierozlaczne sztywne

-EB-B&

hydrodynamiczne (symbol ogolny)

-HE-§
---8)3---

przekladnia z lancuchem pierscieniowym

++
" ~-E3I ".--~
I ) \:

(1T_-l

·W 3V" __

Przekladnia niowym

z lancuchem

sworz-

Przekladnia z lancuchem zebatym

-+"'-:--~

---t-;----;Lozyska

nierozlaczne samonastawne

elektromagnetyczne

poprzeczne (symbol og6lny)

poprzeczne

U
.Q.

Iub nierozlaczne podatne

-828-

samoczynnc!' (symbol og6lny)

wzdluzne (symbol og6lny)

D
d

11 <U' N ....
0ell

cd

sterowane!'

zebate jednostronne

-EB-tiE12_JD

~ ~ 0<U'

:1

ell

samoczynne odsrodkowe cierne

wzdlu:i:ne jednostronne

-B(8-

poprzeczne
L..J
r+t

q

samoczynne
jednokierunkowe

-a0B--g'p-~~
0

wzdluzne jednostronne

wzdluzne dwustronne

zebate dwustronne

GJLl

I~
~ 0
.!::! :;;;
bI)

s
N

B

0

tub

r:1 r:1

samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym

[]
.a
U

wzdluzne

dwustronne

_jIL
Ii

poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb

asynchroniczne (cierne) jednostronne

-Eff--

czenstwa

poprzeczno-wzdluzne jednostronne

I~
poprzeczno-wzdluzne dwustronne

KJ
a
0

Hamulec (symbol ogolny)'?

-j
hydrauliczne,

...L

-8J¥pneumatyczne,

poprzeczno-wzdluzne dwustronne

I~\
Elementy rozne Podzielnica

Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1,2,3:1998.
1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E - elektryczne (np. elektromagnetyczne)

mechaniczne, H -

P-

Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn

Wal gietki

z pasem plaskirn

Przekladnia linowa

154

20'

155

Tablica

13.2. Elementy

schematow

kinematycmych

obrablarek

skrawajaeych Lozyska

do metali

Tab!. 13.2(cd.) Kola zebate

Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne

(symbol slizgowe po-

Lozysko
L_j

kulkowe

wzdluzne
10j 10

,--,

Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale

Slimacznica

Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne

l~
0
.£_

Lozysko

waleczkowe

poprzeczne

-+osadzony na przesuwny

'='Lozysko waleczkowe stozkowe

Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale

Slimak jednozwojny stale na wale

Lozysko

kulkowe

poprzeczne

,-0
Sprzegla

/O(
Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny

Sprzeglo

nierozlaczne

sztywne

Sprzeglo wieloplytkowe
niczne

mecha-

tub

+
~

Kolo zebate stozkowe na stale na wale

osadzone

+
Elementy

Zebatka

e
Itt ttttt

-4
! ! " !I

Sprzeglo

elastyczne

Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne

elektro.

-NSprzeglo odchylne (Cardana)

lab

{J
Krzywka tarczowa

=I

rome Hamulec stozkowy

Koncowka

wrzeciona

Sprzeglo

wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P)

8-{J-

Hamulec

wieloplytkowy

Sprzeglo

teleskopowe

Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym

wpuprze-

Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne
____l'L

=t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe

I
Sprzeglo przeciazeniowe
plytkowe

Mechanizm

zapadkowy

Sprzeglo

stoi.kowe

wielo-

b)

Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone

pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa-

-f

ill
13.5. Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!. 13.1, b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl.. 13.2

13.2, a przyklady schernatow, w ktorych uzyto takich symboli, przedstawiono na rys. 13.5b i 13.7. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow, ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys. 13.6 i 13.7). Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu, to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu. Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156, a schematow kinematycznych - norma PN-821 M-OI088.

13.3. Sohematy hydrauliczne, pneumatyezne, energetyki cieplnej i techniki prozn!
Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!,~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994. Wyb6r tych symboUpoka-

Kolo do pasa plaskiego luzno na wale

osadzone

Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale

osa-

a)

AI

rT

R

llIP-oli

on

Rys. 13.11. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny, b) nap~~ glowny nieelektryczny, c) zrodlo energii hydrauhczn~, d) zrodlo energu pneumatyczne, e) chlodnica, 1) nagrzewmca

~ +e) .
f)

0=0=

b)

c)

a.-

d)

C>-

aC?=
e)
~~

b)~

C)¢=
f)

d)~

~~s. q.14. Symbole pomp, sprezarek, przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia, b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~, c) sprezarka, d) pompa prozniowa, e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow, f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu
1 silnikopomp:

-.
Rys, 13.6. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3.1

0)
~

b)

~d

c)

d)o

e)

-C)a)
I

Rys. 13.12. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy, b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy, c) zbiornik cisnieniowy, d) akumulator hydrauliczny, e) pneumatyczny

b)

I

U~1: I "'
fl.

I
~A~

i'lv
I

I II : I
I

I

I

I

I

I

I

c)
~
e)

I
f)
I

d)~
I

~

~

Igg
I

:

I

I

[Ii

I

I

oj
a) c)
Rys, 13.7. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl. 13.2 Rys. 13.9. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy, zasilania sterowania, powrotny lub elektryczny, b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny, odprowadzania przecl~kow wewnetrznych, spustowy lub odpowietrzajacy, c) lima obrysu zespolu, d) przew6d gietki

¢=~

b)

c)

g)

=f)=

I 1W

I

:

I

I

Jt!

Rys. 13.13. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w, b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow, c) silnik hydrauliczny wahadlowy

Rys. 13.15. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny, b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym, c) z tloczyskiem dwustronnym, d) teleskopowy, e) roznicowy, f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu, g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci

0)..

b) \l

I X 11 flJ Ll
d)/

c)

elM

d)
)I(

e) h)

+
CD=

a)

f)_~)<

g)

0<5£ Rys, 13.8. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno- i dwukierunkowy, b) przeplyw sprezonego powietrza jedno- i dwukierunkowy, c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach, d) nastawialnosc urzadzenia, e) element mechaniczny (tloczysko, dzwignia itp.)

Y

y

Rys. 13.10. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w, b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema,. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi, d) bez zaworow zwrotnych, e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety, g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu, h) bez tej mozliwosci

C)DM~
I
I

~[M~~
13.16. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny, b) pneumatyczny, c) pneumohydrauliczny

b)

158

159

=v:=

a)

I

b) I ---v-c) I -v-v-v-

d)

--!r-

lub

_Q_

a)

f

b)

Rys. 13.17. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn, b) z ustaleniem przy ruchu w prawo, c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym, d) blokada (zderzak)

rtL- $---- cp ¢ e)¢ ¢
cj d)
f) ~

a) f>(j

b)

-t><l-

C)~

d)~

~~~

k)
~

0)

t=[ b) <t={ c)}::[

d!q

1)*
d)
1111111111111111111111111

e)¥I{

h)

r-~L

r-ri,...
._~

o
k)

~

9)

rrr[ ~
t)

~.

L!....J

J)--{>- {

--.-{ --+{ --E[---q
m) 17 Ii>

Rys, 13.20. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony, b) ze sterowaniem otwierania, c) ze sterowaniem zamykania, d) zawor z jednym przeplywem dlawio, nym, normalnie otwarty, e) normalnie zamkniety, f) zawar redukcyjny, g) redukeyjny roznicowy, h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern

Rys. 13.24. Schemat przekladni hydraulicznej: 1- silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu, 2 - pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu, 3 - pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu, 4, 5 - zawory zwrotne, 6 - zawor przelewowy, 7, 8 - zawory bezpieczeristwa

Rys. 13.27. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny), b) zawar zamkniety (symbol ogolny), c) zawar spustowy, d) zawar otwierany recznie, a zamykany samoczynnie, e) zawor otwierany elektromagnetycznie, a zamykany samoczynnie, f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia, g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy, h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania, j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy, k) zawor zwrotny grzybkowy, 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu

[

n) Ill> [ ~

a~b)~

c)

5

E[

-I><J--

h)~

Rys. 13.18. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny), b) sterowanie reczne przyciskiem, c) nozne pedalem, d) sterowanie mechaniczne popychaczem, e) sprezyna, f) rolka, g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we, h) silnikiem elektrycznym,j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne, k) hydrauliczne, I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia, I) sterowanie cisnieniem wlasnym, m) elektromagnesem i cisnieniem, n) elektromagnesem lub cisnieniern

Rys. 13.21. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny, b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie, c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. 13.28. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym, b) zbiomik sprezonego powietrza, c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla), d) chlodnica rurowa zeberkowa, e) oddzielacz wody, f) odolejacz, g) filtr powietrza suchy, h) szafa sterownicza

Rys. 13.25. Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1- noz tokarski, 2 - palec WOdZllCY, - krzywka, 4 - rozdzielacz, 3 5 - cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania, przesuwny, sprzezony z rozdzielaczem, 6 - pompa 0 stalej wydajnosci, '7 - silnik elektryczny, 8 - zawar przelewowy

a)~

b)B

C)~

d)q;

a)

b)

c)

"---1 .....----r----II [[]

c:J

d)

[l]

00

Rys. 13.22. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny), b) osuszacz powietrza, e) smarownica mglowa, d) odpowietrznik

e~fj~

a)
Rys. 13.19. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia, b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty), c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety), d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel, e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem, powrot pod dzialaniem sprezyny, fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem

-_---

b)

~

zano na rys. 13.8-13.22, a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. 13.23, na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak, zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach, w kt6rych przewody zewnetrzne A, B, C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek. Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys, 13.24 i 13.25.

"'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _,,'IIIIBI x(H
CD
Rys. 13.23. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 - przeplyw z przewodu D do C, zamkniete polozenie 1 - przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 - przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 - wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A

d)

e)
j)

0

f}+q)~
c)

---

Rys. 13.29. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy, b) cisnieniowy przeponowy, c) manometr wskazujacy, d) termometr wskazujacy, e) przeplywomierz rejestrujacy, f) wilgociomierz wskazujacy

a)
e)

b) r) j)
k)

c) g)
..Q--O-O--O-O-

-----

d)

h)

k)

--II>m)

h)
L) n)

.... -

I)

Rys. 13.26. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny), b) przewod gietki, c) kierunek przeplywu powietrza, d) kierunek spadku rurociagu, e) wydluzalnik petlicowy, f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia, g) polaczenie przewodow rozbieralne, h) nierozbieralne, j) polaczenie zwezkowe stale, k) rozbieralne, I) rozgalezienie rozbieraIne, I) nierozbieralne, m) uziernienie przewodu

i

I

r)

m)

Rys. 13.30. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy, b) wodny, c) z wodazmiekozona, d) ze skroplinami, e) z odmulinami lub odsolinami, f) z czynnikami chemicznymi, g) z olejem lub smarem, h) z paliwem stalyrn, j) z paliwem cieklym, k) z paliwem gazowym, I) z powietrzem, I) ze spalinarni, m) z mieszanka pylo-powietrzna, n) z zuzlern i popiolern

160

21

Rysunek techniczny maszynowy

161

Rys. 13.31. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia, b) polaczenia (czwornik), c) wiazka przewod6w, d) odprowadzenie do atmosfery, e) do kanalu

+
0)

a)

-+I

I

b)

+

-+I

I

c)
-t>-

e)
~

d)

ill-

=$$$

b)

c)

d)

$3

g)

~~

Rys. l3.35. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny), b) turbina parowa, c) gazowa, d) silnik tlokowy 0

a)

--rxt-

{D-W-O-@)
a)
~~~~ f

b)

c)

d)

~f~g~

k)
m)
~

Rys. 13.39. Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny), odrzutnik chlodzony ciecza, c) chlodzony powietrzem, d) termoelektryczny, e) adsorpcyjny, f) pulapka (symbol ogolny), g) pulapka ze zbiomikiem

-urn
C)~
d)

f)

g)

Rys. 13.42. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr, b) odoliwiacz, kondensor, c) separator oleju, d) komora prozniowa, e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany

D

e)

--()I::J-

i)~

n)

-I2l-

p)

-t:e(}-

Rys. 13.36. Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa, b) tlokowa, c) sprezarka wirowa (lub wentylator), d) tlokowa, e) strumienica, f) chlodnia kominowa, g) rozpryskowa, h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej

b~

Rys, 13.32. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny), b) zawor z napedern recznym, c) tlokowym, d) elektromagnetycznym, e) plywakowy, f) sprezynowy, g) ciezarkowy, h) kurkowy, j) grzybkowy, k) zasuwowy, I) katowy, I) trojdrogowy, m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo, n) redukcyjny, p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo

J

ep

gJE?

h)~

J)~

c)

Rys. 13.40. Prozniomierze: a) symbol ogolny, b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny), c) prozniornierz hydrostatyczny, d) kompresyjny McLeoda, e) mernbranowy, f) cieplno-przewodnosciowy, g) jonizacyjny z goraca katoda, h) z zrmna katoda, J) spektrometr masowy

~~O/2

~
X

[!J

~

'"
a'4

d~
Rys. 13.37. Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol

0)

c)

d)

--{)tJ-

-tX
d)
Rys. 13.D. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody, b) reaktor chemiczny, c) mieszalnik, d) rozdzielacz wody, e) filtr (symbol ogolny), f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty, g) cisnieniowy

~
k~

q)

W ~ -r$J- fJ-t;J
q)~

-0- -G- D ~ hJ-Q=
k)

a)

b)

c)

d)

-.
~

~

~

m)
~

-£ h)-ttI)j= ° __ 3

-t><ID-

P<F

Rys. 13.43. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach; wymiar a powinien wynosic 10, 14,20 ... mm (mnoznik n{[), przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm

1

Ii ;_
n)
~ p~ ~

I

Rys. 13.41. Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny), b) suwakowy, c) odrzutnikowy, d) regulacyjny dozujacy, e) zapowietrzenia, f) ze sterowaniem recznym, g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny), h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym, j) elektromagnetycznym, k) elektrycznym, I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny), 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym, m) sluza prozniowa

Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych, w ktorych wyst.,;puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza; wybor symboli tych elementow zestawiono na rys. 13.26-13.29, b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej; wybor tyeh symboli pokazano na rys. 13.30-13.36, a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys. 13.37, e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys. 13.38-13.43).

Rys. 13.34. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz, b) oddzielacz czesci stalych, c) kociol (symbol ogolny), d) podgrzewacz pary, e) wymienniki ciepla powierzchniowe, f) wymiennik ciepla mieszankowy, g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia, h) odgazowywacz,j) zwezka dlawiaca, k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony)

lr

Rys. 13.38. Pompy prozniowe: a) symbol ogolny, b) pompa przeplywowa (symbol ogolny), c) pompa objetosciowa obrotowa (np. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa, d) dwu- lub wielostopniowa, e) pompa z przedmuchem, f) z pierSclemem cieczowym, g) Rootsa, h) turbomolekularna, j) ejektorowa, k) dyfuzyjna, I) wiazaca gaz (symbol ogolny), I) adsorpcyjna, rn] naparowujaca (sublimacyjna), n) jonowo-naparowujaca, p) Jonowo-napylajaca, r) kriogeniczna; uwaga: w pompach wg 1)'5. fig dorysowaniedrugiego okregu, jak na rys. d, oznacza pompe dwulub wielostopniowa

162

21*

14
RYSUNKI WYKONAWCZE

v/to/Ra~)
CZ~SCI

EB
Tabliczka Rys. 14.4. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych)

14.1. Wskazowki ogolne
Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek, na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa; rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu, odkuwki itd.) lub czesci gotowej. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I, ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach, w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'. zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach, przy czym bardziej zawile, drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych, w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu.

Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne, to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p. 4.2. Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu, dla ulatwienia odczytywania rysunku. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1, kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys. 14.1).

t;;

A

~( Ra~R~RffR~)
2x¢8H7

a)

b)

Ilobrze

B

~L r

56+0,1 0,3x45° Ra~_

Tabliczka

Tabliczka

92:to,os

Rys. 14.2. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:.a) ?' polozeniu pracy, ktore utrudnia wymiarowanie, b) w po!ozenlU
wlasciwym

t08

56

Tabliczka
RbYS;b14.5. Rysunek wJ:k.ona~czy: pokrywy.;na rysunku oznaczono dwa otwory, ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow, jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu, i powinien zawie:.I<?·"n,.",m

W

Tabliczka

Rys,

14.1.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1

Rys. 14.3. Dober rzutow: a) bledny, b) prawidlowy

d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej, wykanczajacej itd. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. 5.1. Tutaj dodac r,alezy,ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys.. 14.2a), to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys. 14.2b). Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w, w ktorych wystepuje wiele elips.. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys. 14.3).

165 164

--------

--r-------1----

--f--

lA

f--

f-----

-

I-

--

160

o

L--

~
Ra~

Iabllczka 8
Rys. 14.6. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych)

14.2. Rysunki czesci gotowych
Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys. 14.4-7-14.9. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X, Y, Z (rys. 14.4714.6), a wymiary powierzchni, ktore pozostana surowe w gotowej czesci, zostaly - jako zbedne - pominiete, z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. Na rys. 14.5 zaznaezono 2 otwory, ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych, w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem). Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu), to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys. 14.7). Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni, to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek, oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. 14.9). Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys. 14.10). Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np. srub, nakretek, kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi, sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys, 14.11), a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki, poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia, czesci itp. W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. Oczywiscie, takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20

45

Ra~

f----

~! r;:; // I '/
~

-I

1
I

-~

-s,

.." <'-I

Rys. 14.8. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni, ktore maja pozostac nie obrobione

~
1><45 o 16 15±o" Tabliczka
l:t.O,2
11:0,01

Ix45°

razem z czescu;
12.42.03

rfJ6H7 wykonac
,

.

Li czba

aebov

ModU{ norma lny

Rys. 14.7. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca)

Zarys

odniesienia

kilt

zarysu wierzchoHowy

luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba

jl
4

vspot czvnn+k

pr aesunt ec i a zarysu
vykcnant a normalnej przez 1D
aebca W

co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu, Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys. 14.12) i podaje silt tylko te wymiary, ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys. 14.13), podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia. Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt, w razie potrzeby, rozwiniecie czesci Z wymiarami, a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit; jedynie te wymiary, ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys. 14.14). Gdy zas czesc rna
wymiarowych),

nokt adncs
Dtugosc Wysokosc

c

wzdtuzwsp6lnej
aebe

4,4

Ko t o wspctp

racuj ace

li:l -:-Z.::;:b=6":------1--=-f-:::.:,3~0:::.:..---l i:::-cz:hb=-a
s redn i ca pcdzi et ove
L

numer

r-ysunku

2.15.01

zoo
168

400
368

Dtugosc

l

330

Tabllczka

Rys. 14.9. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami

167

18xf25PN-59LM-6f056

iiczba otworow wiorowych
Srednica f"eza

A-A

Rys, [4.10. Rysunek lapy wykonywanej nej

Z

lapy znormalizowa-

Cechowac: oraz znak wljtwornl

ostozeaie

Pomla» pr6bki

Rys. 14.13. CZ<;Sci laskie wykonywane z blachy p

Rif
Rys. [4.12. Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej)
8,7

Wlelkosc natvraina

~
bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci, to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys, 14.ISa). To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys. 14. 1Sb). Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie, przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys. 14.14 i 14.16). Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys. 14.17); ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie, przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys. 14.18). Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy, gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo, z wszystkimi wymiaramiitd. (rys. 14.19) lub tez jako podzespol spawany (rys. 14.20); w6wczas podaje sie na rysunku wymiary

~

-$--$I

.J(t

I
15

~~I
20 10

---t-I
I

Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow
zaszlifowac poosiowo na skok

i
Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC

r-~

~! d-$-1
108.5

.~

)-

t

_[

_8.5

tiil .-+ .-flt M~I
(

Iabliczka

J

I

I

Tabliczka

Rys. 14.1 l , Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego

Rys, 14.14. Czesc wykrawana z blachy i wyginana

168

22

Rysunck techniczny maszynowy

169

a

1/ ~)
Iobiiczka
f-

\

/

r2
§;

b)

"""'L .....
f 8

140

Tabliczka

Rys. 14.21. Rysunki elementow wspornika Tabliczka
Tobticeka

Z

rys.14.20

Tabliezka i obrobki po spawaniu, a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys. 14.21). Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych, jak kola.zebate, sruby, sprezyny itd. omowione zostaly w rozdzialach 10-12. .

dotyczace spawania

Rys. 14.15. Czesci wyginane: a) drutu

Z

kawalka tasmy, b) z kawalka

Rys. 14.17. Czesc tloczona z blachy

14.19. Rysunek dzwigni katowej spawanej, traktowanej jako CZySC

14.3. Rysunki odlewow i odkuwek
Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc, czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki), czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki, W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym, ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow, jak np. na rys. 14.22. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys. 14.4, lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu, co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku. Natomiast gdyby z rys, 14.23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. 14.24, przedstawiajacy odlew tej czesci, to rys. 14.24 stalby silt bardzo trudno czytelny, zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow - polwyrobu i czesci gotowej, gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony.

Ra-!y
RalOI

V

Uloienie na ta.lmle

Iabliczka
Tablicrka

Tabllczka

Rys. 14.16. CzyS6 wykrawana z blachy

Rys, 14.18. CzyS6 tloczona

Z

blachy

Rys. 14.20. Rysunek wspornika spawanego, traktowanego jako podzespol

170

22*

171

175
155+0,2

77.5

~~

10

q
10 Tabliczko:

~R~Ro/)

ROlf

Rys. 14.22. Rysunek podstawy z rys.14.4, lecz z wymiarami powierzchni, ktore pozostana nie obrobione
<P140 <;130

n05

c

A-Ab (w potozeoiu '60

;85

11100

odlewania)

¢150 ¢(62
I

;(66 250 (29

C PDdzialka HaS 2: r

Iabliczka.

Rys, 14.24. Rysunek odlewu pokrywy z rys.14.23

Tabliczka

Rys. 14.23. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych)

172

173

50 30

fa

I.

OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~..}5
Tabliczka

OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~,~
Rys, 14.25. Rysunek odkuwki korbowodu
-1/-11-

t. +0,6 wewnfl ."znych ~1,9

Tabliczka

Rys. 14.28. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys.14.27, leez wykonywanej na kuzniarce

Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci, przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie, ktore pozostana surowe, to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki, gdyz w ten

sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych, w gotowej czesci, Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu; w jakim rna bye od1ana. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach, ktore maja bye obrabiane, pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy, promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu, wg odpowiednich norm PN lub BN. Jezeli naddatki obrobkowe, ich tolerancje, promienie zaokraglen itd. maja bye w wielu miejscach jednakowe, to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz, w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej, Na rys. 14.25-14.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu, w jakim bedzie odkuwana. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke, tolerancje wymiarow, pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych, wg norm. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy, powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami, w sposob pokazany na rys. 14.25. Na rys. 14.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys. 14.27), ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku, ani w wymaganiach techniczn ych. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych, miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys. 14.25). Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. 91. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy, to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien.

OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~
-1/-/1-

Wewnf/trznych

+06
-f;9

Dopuszczalne przeeadreoie

O,6mm

DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!; Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0.8

Iabliczka
Tab/iezka Rys, 14.27. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego

Rys, 14.26. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego

174

1
RYSUNKI ZtOZENIOWE

15.1. Uwagi ogolne
Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny, urzadzenia itd.), jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu), W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu, podzespohi), ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku, rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy, W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie, np. samochodu, przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu, natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego, drugiego i dalszych rzedow, jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow, W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio';¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych, instalacji elektrycznych, ukladow kine~ matycznych, rysunkami montazowymi, fundamentowymi itd. Gdy wyrob jest prosty w budowie, zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci, z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe, jak i jego zasade dzialania. Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu, chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p. 4.2.

wiadac ich przeznaczeniu, a wiec nie nalezy np. nazywac czesci "plytkq okragla", lecz "pokryw,!", jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac, Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu, waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+', Czesci numeruje sie uzywajac; a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys, 15.1); b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys, 15.2); c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys. 15.3, 15.4). Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku, grupujac je w wiersze i kolumny. Lini.e odniesienia, okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j,gl,! cienka, Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb.

390

15.3. Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh
W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie, Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary, jak dlugosc, wysokosc itd., ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys. 15.1), szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. Na rysunkach montazowych podaje sie, w razie ?ot~z~~ by, wymiary, ktore maja bye uzyskane przy montazu.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic, a wymagane jest okreslone polozenie, jak np. na rys. 1,5.2: Tak sarno podaje sie, gdy to jest konieczne, wskazowki dotyczace rownoleglosci, prostopadlosci, wspolosiowosci itd. okreslonych powierzchni czesci montowanych. N a rysunkach montazowych, zwlaszcza podzespolow, konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu, jak np. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch

Tabliczka

15.2. Tabliczki

na

rysunkach ztozeniowych

Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki - patrz p. 2.2.4). W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach. Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach, a nastepnie nazwy powszechnie przyjete, Ogolnie biorac, nazwy czesci powinny odpo-

Rys, 15.1. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej, na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly

1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu), okreslajqcych: wyrob, zespol w wyrobie ! czesc w zespole, omowiona jest w rozdziale 20.

176

23

Rysunek techniczny maszynowy

177

/1// //

y- ?
I
I t--

7
wS//////l///7,/J

,~

~

@___

0- r--

"'~~d
~~

I
~

I
I~~
l-

e:
(j)

- 1----------

8 C\I
-s-

~ /;/; ~
I

V~

I I\~\ - \70
144

"\

S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt
1 1

9 8 7
6 4

5

PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20.14. 06 L450 P20.14.05 L450 PNIf1-86102 NP20.14.01
NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5

\

KoTooosowe
NAZWA

Os

SZTUK '/c

w;sel

2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA

3

S/////-

140

NR.ZMIANY IL.ZMIAN KONSTR. fS.H 1J&-~ 30.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:.t:. PODZIAtKA

v-~

TRE~C ZMlANY

POOPIS

DATA

lnak inazwa wytworni
I ZAl IZAST.PREZ

NP2014
EPUJE RYS. RVS. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1

UchWljt frezarski
Rys. 15.4. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego

1: 1

Naprr;iacz pasa

Rys. 15.2. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego

760

6?5125 125 125

3D
Rys, 15.3. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys. 15.5. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej)

178

23*

179

1000

-----"2'l_7!.!!_10

_

""1930

r-I
\
\

16
WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH

D

l :;::: __ ~~~~~~~~~

1480
1

440

------------_£24~1~0----------------~

Rys. 15.6. Rysunek fundamentowy tokarki

czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci, alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. Niekiedy na rysunku zlozeniowym - dla lepszej orientacji - rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys, 15.3); albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys.15.6). Rysunki zestawieniowe, na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej, chropowatosci powierzchni itd. spotyka sie rzadko, gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych, szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe, rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania, co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci, poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy, g~y. ,,:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach.jak np. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych, spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. 15.4). Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie - gdy to jest potrzebne - dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki.

15.4. Rysunki zlozeniowe charakterze

0

specjalnym

Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. blednej tolerancji wymiaru), alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji - ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych - przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu, obr6bki cieplnej itd. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku, jak i napisow z nim zwiazanych, umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych, wykazach czesci itp. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b:
1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w, napisow lub znakow na rysunku, to zmieniane wymiary itp. przekresla sie cienka linia, tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac, i obok wpisuje sie nowe wymiary itp.;

Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe. Na rysunkach ofertowych (rys. 15.5), kt6re maja charakter reklamowy, wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony, z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu, w postaci odpowiedniego opisu, na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow, kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· . Rysunek fundamentowy, wykonywany dla urzadzen stacjonarnych, jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia. Dlatego te,z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys. 15.6), pokazuj'lc ja tylko w postac.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia, natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament, podajac rozmieszczenie, ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe, sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. rysunki eksplodujqce (rys. 17.18), kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml, to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci,

Rys. 16.1. Wprowadzanie zmian na rysunku

2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu), to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. 16.1), a nowy, zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego, bez obr6cenia, w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany. W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie - jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku - przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys. 16.2). 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu, to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p.2; 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. 1-3 nie jest mozliwe, np. ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku, to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz, a stary anulowac, 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe, a wykonanie nowego oryginalu niecelowe, np. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach, to w wyjqtkowych przypadkach, np. w dokumentacji prototypowej,

liaba Ne sziuk czeSci

N azwa cz~sci INateria~wymiary mat.I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr- H n.a 'to

Spraw. I Vu.. 14.3 .• ,1 Zatw. ._, .... IG/Cil/lfl

1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf. Jt-.j 1.3.4fl

~

1O,5i 4,vmJJvnAmw 7f.esizmiany

"
Pad pis

16-8J/8

Data

Zaczep

NJP-12.43.1

Rys. 16.2. Wprowadzanie zmian na rysunku

dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku, napisow itp. i umieszczenie na ich miejscu nowych. Obok kazdego miejsca, w kt6rym dokonano zmiany, pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. Wszystkie jednoczesnie 181

wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra, natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej, gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany, ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc, przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian, to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian, jak np. w zmianie 1 na rys. 16.2. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej, dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian. Mozliwe jest rowniez, zamiast wpisywania tresci zrniany, podanie numeru karty zrnian, w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku, Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna

karte zmian, dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego.

1
RZUTY AKSONOMETRYCZNE

Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty, date wprowadzenia zmiany lub zrnian, date, od ktorej zrniana rna obowiazywac, numery dokumentow, do ktorych wprowadza sie zrniane, tresc zmiany z uzasadnieniem, ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian, nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty. Podkreslic nalezy, ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe, to numeru rysunku nie zmienia sie; w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian.

17.1. Rodzaje rzutow aksonometryeznych
Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy, w jednyrn rzucie, sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne, a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym.

a)

_z
"'-

17.2. Rzuty aksonometryczne izometryczne
Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys. 17.1 a. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0,82: I (rys. 17.1 b), gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. 17.1 C)I). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ, XO Y, YOZ) S'1 elipsami, ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow, a osie male - 0,582) tyeh srednic, Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow, ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. 17.2). Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. 17.3a, a na rys. 17.3b - caly przedmiot. Jak widac z rysunku, w pewnych przypadkach - zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach - korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych.jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. 17.6 i 17.7).

d)

10

10

~
85

90

~I

Rys. 17.1. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych, b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0,82 : I, c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow, d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych

17.3. Rzuty dimetryczne ukosne
Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys. 17.4a. W rzucie

1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1,2 srednicy przedstawianych okregow, a dlugosc malej osi 0,7 srednicy, 2) Scislej 0,577.

takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. 17.4b), wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe, pozostale zas wymiary, biegnace w innych kierunkach, ulegaja skroceniu w roznym stosunku. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych, ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ, ani do osi X. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich, jak trojkaty, prostokaty itd., wspomniana wyzej

183

b)

67!-tL..
5(1 22 28 30

8

4J

li

Rys. 17.2. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0'

narysowane lukami

fo7
Rys. 17.5. Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami)

)
e-,

I

""'I- pi

2/l
40

33

50

,1
Rys. 17.7. Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys. 17.6. Rysowanie ow. [zucie. dimetrycznY,m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni); a) szesciokat foremny, b) czworokat, c) figura z bokiem lukowym
Rys, 17.8. Okregi

trudnosc mozna pokonac.jesli sie zna sposoby rysowania w
rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur, jak: wysokosc trojkata, przekatne kwadratu itd., jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys. 17.5), b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne, najczesciej prostokaty, 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu, i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury, ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys. 17.6). Podobnie - przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach, np. prostopadloscianow, rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. 17.7). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31), przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. 17.8). Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye - w razie potrzeby - przedstawione rozne sciany przedmiotu, w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys. 17.9). W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys, 17 .4a, np. 120' lub 150" (rys. 17.1 Ob), jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku.

w rzucie dimetrycznym ukosnym

lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys. 17.12). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3, a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys. 17.13.

17.5. Kreskowanie przekrojow
i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych
Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. 17.9. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos-

Rys, 17.3. Przedmiot w rzucie izometrycznym

17.4. Rzuty dimetryezne prostokatne
Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys. 17.11 a. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom, natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. 17 .11 b). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102), przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg-

Rys. 17.4. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych, b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym

I) Polosie elips wynosza: mniejsza, 0,3, wieksza 1,05 srednicy przedstawianego okregu, czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0,314. 2) Scislej 0,881 : I.

Rys. 17.10. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie

0

katach miedzy osiami Xi

Y: a) 135', b) 150

0

184

24

Rysunek techniczny maszynowy

185

a)

z

b)

z

z

,,~
X Rys. 17.11. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych, b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn

y

:x
Rys. 17.14. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych

samym rzucie aksonometrycznym, w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. 17.14). Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys. 17.15), zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach - nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern, Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. 17.16a. W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys. 17.l6b, co wprawdzie ladniej wyglada, ale jest bardzo pracochlonne.

z

17.6. Zastosowania rzutow aksonometrycznych
Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych, jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys. 17.17), rysunki ofertowe, do katalog6w czesci zamiennych (rys. 17.18) itd. Poza tym, na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku.

Rys. 17.12. Okregi w rzucie dimetrycznym

prostok'ltnym

x
Rys. 17.15. Kreskowanie stykajl.lcych sie czesci

Rys. 17.13. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych

Rys. 17.16. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych

Do przenosnika ta.smowego

Rys. 17.18. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym

Rys. 17.17. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w, wykonany w rzucie aksonometrycznym

prostokqtnym
24*

186

1
ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO, CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO

a)

6000@
g~
~

b)

c)

d)

e)

Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe, na kt6rych pokazuje sie
najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu, ich

00 k)6 U0& r);. m)l y'"bn kf Y ~
Rys. 18.4. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny), b) pradnica (generator), c) pradnica pradu stalego, d) pradnica pradu przemiennego, e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa, f) silnik elektryczny (symbol ogolny), g) silnik synchroniczny, h) silnik-pradnica, j) przetwornica jednotwornikowa, k) transformator jednofazowy, I) transform at or nastawny, 1) autotransformator jednofazowy, m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy

h)

j)

a)

b)
-J'\j'--

c)
tub 2

d)
lub

e) ?if'
7 t.5~

f)
-T-

g)
L) n)

3

h)
Q £1

J)
)

k)
-fZ_./)

-

lub

r)

m) -*"

0::::

::J)

(:aj
...,_/

18.1. Uwagi ogolne
Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki, jak np. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia, bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie-

mozliwe, w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych, kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania.

a)

b)
I.....A-I

c)

d)

0

e)

a) --tub

b)
r<;»

c)
3".-...._. 50 Hz

d)
~

e)

18.2. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych
W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego, natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne, bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych, sieci itd. Podkreslic

g)(Q,E
~

h)

--=
8;:::

ED k)-+---1
J

i)'$'
lub

f)

D

e

Rys. 18.6. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia, przewod, tor ulozony na stale (symbol ogolny), b) linie, przew6d, tor ruchomy, gietki (symbol og6Iny), c) linia dwuprzewodowa, przewod dwuzylowy, d) linia tr6jprzewodowa, przew6d trojzylowy, e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej, np. piecioprzewodowej, na symbol wielokreskowy, f) linia jednoprzewodowa, przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia, ze linia lub przewod Sl! pojedyncze), g) przewod ekranowany (symbol og6Iny), h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu, j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu, k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny), I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow, 1) koniec przewodu nieprzylaczony, m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany, n) para wspolosiowa ekranowana

L)---<J=
3 7L~ 3 7L

a)

r)
.-.._.. fOOOMHz

g)
..-.....-

h)
~

j)
.ri.

k)

Jl_r

~ nJ

ogolny), c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz, d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy, gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu), e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz, g) prad staly lub przemienny, h) prad tetniacy, j) impuls prostokatny, k) pros tokatny dwukierunkowy, I) trojkatny, I) pilozebny 0 narastaniu liniowym, m) schodkowy, n) pradu przemiennego

Rys. 18.1. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny), b) prad przemienny (symbol

a) ~

b)
~

c) ~

d)

~

e) ~

f)

g)

h)

a) b)

c)

d)

e)

f)

g)

~

kfJ

I L V 6Y'f
h)

i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy, b) dwufazowy trojprzewodowy, c) tr6jfazowy V, d) tr6jfazowy trojkatowy, e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym), f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym, g) tr6jfazowy zygzakowy, h) szesciofazowy gwiazdowy, 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy), j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty, k) szesciofazowy szesciokatny, I) szesciofazowy podw6jny trojkat

Rys, 18.2. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w

*T
i)

Y'

Rys. 18.5. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna, b) linia podwodna, c) linia napowietrzna, d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej, e) linia z podziemnym punktem przylaczenia, f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne, g) punkt przylaczenia, h) koncentrator lh;;j, i) anoda ochronna.j) koncentratorlinii na slupie, k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq.czeniow.:j), 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym, i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi, m) mufa przelotowa, pokazana z trzema zylami, n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy, ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole - coraz prostsze, ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys. 18.1- 18.26, przy ezym dla ele mentow, dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri, podano symbole najprostszc. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN), to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione,

TT
lub

m

=@

t /
ri)
I

b)
I

c)
T

I

r

~7LJ !.. IT

Rys. 18.7. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny, b) ochronny, c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny, d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym

a)
0

b)

T
f)

Ii)

c)

111 112113 114115116 I~

-rI
c-:

eJ~
g) j)

---o<r~-

I

I

..

k

J

i)

O

BJ

j)
~

k)
~

---0---0--

l)

L
n
':>

h)~

n
\

-/~

\ :::::;

\

]

Rys. 18.3. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia, b) elektrocieplownia, c) stacja clektroenergetyczna, d) elektrownia wodna, e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny, brunatny, olej, gal itp.), f) elektrownia jadrowa, g) elektrownia geotermiczl1a, h) elektrownia sloneczna, i) elektrownia wiatrowa,j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna, k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny)

Rys. 18.8. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka, zacisk, b) polaczenie przewod6w, c) listwa zaciskowa, d) odgalezienie przewodow, linii, e) odgalezienie podwojne, skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie, f) polaczenie odcink6w przewodow, g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen, h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych, i) przeplecenie przewod6w, zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow, j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym - przedstawienie jednoliniowe

188

189

J

a)

c)

a) ~

b) 1
~

c) ~

it) ~

a)

r

b)

a
g)

c)

c(]

d)lE]
h)

e)

[]J
tub

7I
f) g) h)

t

r)

III/
~

e)

Rys. 18.13. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny), b) odlacznik z bezpiecznikiem, c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy), d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy, e) czujnik zblizeniowy, f) czujnik dotykowy

Ic:::::J I

[SJ

LIT

CD

a)

Rys. 18.9. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore, b) przychodzaca z gory, c) odchodzaca w dol, d}przychodzaca z dolu, e} odchodzaca w gore i w dol, f) przychodzaca z gory i z dolu, g) przechodzaca z dolu do gory, h) przechodzaca z gory w dol

A
TP

b)

)J

1
iub ~

c)
g)

.l,

Rys. 18.19. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena, b) mikrofon, c) glosnik, d) wzmacniacz, e) odbiomik radiowy, f) te1ewizor, g) kamera telewizyjna, h) aparat telefoniczny (symbol ogolny)

c)
~

f)
-J\..r-

-(~ b)

c)

f)

g)

o

o

Rys. 18.10. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa, b) transformator, c) prostownik polprzewodnikowy, d) rozdzielnica (symbol ogolny), e) skrzynka przylaczowa, f) puszka (symbol ogolny), g) puszka przelotowa lub odgalezna

Rys. 18.14. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe, b) gniazdo trojbiegunowe, c) ze stykiem ochronnym, d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny), e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP - telefon, M - mikrofon, TV - telewizja, TX - telex), f) wtyczka, g) wtyk i gniazdo, h) gniazdo z transformatorem separacyjnym

0
b)

c) ~

d)

$

Rys. 18.23. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej, b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych, c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej, d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej, e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej, f) lampa rentgenowska, g) jarzeniowka stabilizacyjna, h) fotodioda prozniowa, j) fotodioda gazowana

e) $IR

~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro-

a)

a)

1
d.)

I

I
1ub ( )

I e)

I
tub (

b)

c)

Rys. 18.15. Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy, b) miernik rejestrujacy, c) licznik

o

b)

Du
c)4

c) R

Rys. 18.20. Symbole graficzne elektrycznych zarowka, b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami, c) z czterema wyprowadzeniami, d) nikiem, e) promiennik podczerwieni, f) lampa dach na jednej osi

a)

0)
a)
1<:1

({Ub \
f)
~
tub

(I{Ub ~

b)4

e)~

f)-(®

c)

y
f) ~

b)

h)

1t 1t
tub lub ) Jr (ub

g)

h) -(~::
({Ub ~

k)

Q)

}

J)

Rys. 18.11. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny, b) rozwierny, c) zwiemo-rozwierny, d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu, e) przy otwieraniu, f) zestyk. stycznika zwierny, g) rozwierny, h) zestyk wylacznika, j) Iacznik trojbiegunowy, k) 1lJ,cznik zespolowy, zestaw lqcznikowy, np. rozrusznik, nastawnik (symbol ogolny), I) przekaznik ze stykiem zwiernym, rozwiernym i przelacznym

tt( ~+~
III
tub

r
L)

d)

24V tub

Y!~

A_Lub4-

V
g) ~
~~

c)

d)

e)
[>1 -If-

\l
-¢x
h) ~)
x

---c=J-

k)

LJ ~+-r--11

Rys, l8 .16. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny), b) z lacznikicm jednobiegunowym, c) z regulowanym strumieniem swietlnym, d) oswietlenia awaryjnego, e) oswietlenia wyjscia zapasowego, f) z reflektorem (symbol ogolny), g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym, h) 0 swietle skupionym, j) swietlowka, k) lampa wyladowcza

---1~--1~
24 V

---1t-Rys. 18.21. Symbole graficzne prostownikow, ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny), b) uk!ad prostowniczy mostkowy, c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny), d) bateria ogniw (np. 0 napieciu 24V), c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza, f) termoelement

Rys. 18.24. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP, b) typu NPN, c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona, d) dioda (symbol ogolny), e) dioda 0 zmiennej pojemnosci, f) fotorezystor, g) ogniwo fotoelektryczne, h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy), i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami

[ill]
f)
~

a)

10 ~I
g)

b)

c)

QllD
h)

d)
~

e)
~

j)

a) g)

dJ,
h)

b)

c)

d) e) j)

~VV
k)
I)

r)

[i]

E]

[~I
a)
--c:::J-

a) b)
r)
-t

IX
T)

t 01

Ilil
8

Rys. 18.17. Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny), b) kuchnia elektryczna, c) clektryczny podgrzewacz wody, d) chlodziarka elektryczna, c) pralka elektryczna, f) zmywarka elektryczna do naczyn, g) suszarka, h) wentylator, j) promiennik podczerwietn

:_p-

c~

d~

oD
h)
m~

b)

c)
J)

EJ o o e
k)
L) r)

d)

e)

f)

g)

1(2)----1

n) m) p) @ ~ @) ©
r)

a)

Rys. 18.12. Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl,cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny), b) lacznik jednobiegunowy, c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz, e) lacznik grupowy-Ijszeregowy, g) schodowy, h) krzyzowy, j) lacznik dwubiegunowy, k) lacznik ciegnowy, I) lacznik sterowany kluczem, 1) lacznik zegarowy, m) przycisk (symbol ogolny], n) przycisk z lampka sygnalizacyjna, p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa)

1fU--Jit~0QJ

n g)

--0

b)

-0RT9R
h)

J1._

c)

d)

e)

e~
I)

~

g)
---J'YV""I,...

h)~

0080CDC)
n)0 P)B r)~

......-J

j)

k)

j)-1~

k) -;;tiL-

S)~

Rys. 18.18. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek, h) syrena, k) zegar prowadzacy

urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny), b) lampa ze swiatlem migowym, ogolny), d) gong, c) brzeczyk, f) gwizdek, j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny, (pierwotny), I) zegar sterujacy

Rys. 18.22. Symbole graficzne rezystorow (opornikow), cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly, b) rezystor nastawny (symbol ogolny), c) rezystor 0 nastawnosci skokowej, d) potencjometr (symbol ogolny), e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym, f) cewka indukcyjna (symbol ogolny), g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym, h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny), j) kondensator ogolnie lub kondensator staly, k) kondensator nastawny

Rys. 18.25. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny), b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny), d) amperomierz, e) woltomierz, f) miliwoltomierz, g) watomierz, h) czestotliwosciomierz, j) miernik coso, k) omomierz, I) galwanometr, 1) synchronoskop, m) oscyloskop, n) amperomierz rejestrujacy, p) oscylograf (symbol ogolny), r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996), s) Iicznik impulsow

190

191

-------------l

r-1314/s-i

Hamawanie

»:

: ! !!
1

I

1

ill
33 45

I 1
1

1

\b \b \b I ~ ~11 ~ I
I
1 10 53
1

i,r141rll
Do-@-o481
42 12 1 1

Praca D.

1

1I II
1I
I

r-~~~, ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b :
1

,----------11789117891
1 ~

I

I I

I

1 10

~ 11 ~ 23 12

1

1

~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1

Oo-@-o43
38 44 47:

I

: [Oo--@--oJ9:
1 I 35 45 I I \6
11

IOo--@--o46[
I 1
I

;------1
II

35 38
o
0

I

r\~~1
1 40 L
r-----------------l

48 .J

:~ 1:
1 L 43

.J1

.1
1

I
1
1 1 1

L 47
~

q
~

: 35 38 I \6 ~
1 ~ ~

I
I

I

J50~41

I I

41o_::42

:
1 1

46

J1

I L 47

39

___J 1

350 045 I
I

I
[

Rys. 18.27. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego

do sterowania sil-

1
1
1

I

I

I
~

m)[2]n)a -.
I-

H--+--------------------------~

I

L
1

L

.J

1

--_---Ll

--.J-_--L2

-7 I-

Prawo

'---t~
I irI-

I~
isoI I4
1

--+--+--_I -I--l

1

L3

1
1 1

J

I

L-----~-_=_l
I ,J
I'

I
1

Rys. 18.26. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny), b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego, e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego, d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny), e) ultradzwiekowa (symbol ogolny), f) piee elektryezny (symbol ogolny), g) piee rezystaneyjny, h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego, k) piee lukowy (symbol ogolny), 1)piee indukeyjny (symbol ogolny), I) piee promiennikowy (symbol ogolny), m) piee elektronowy (symbol ogolny), n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna

I
1 1

'--------------1
1 1

(3)
LeWD

Sto]
L_

"i
~~

2m
(1) I

L

1& -;6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii
~

I
1

_-I

I

I
I

I
[

I I
I I
1

I

r--, '---1 I JL 1 : I

1 Start

I I

1};,l5
~ __

::.J

1

~--~(~-------_j
I ~ I
Rys. 18.28. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys, 18_27
-----J
1

1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J

1

110~41 120 51

130
I L

61
J

I

I I
1
1 1

1

I

przeznaczenie i wzajemne powiazania; schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne, 2) schematy wyjasniajace, na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne; schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4, a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi, zasadniczymi lub szczegolowymi), ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys. 18.27) lub wieloliniowej (rys. 18.28), 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych, powiazan elektrycznych (rys. 18.29) i przylaczen zewnetrznych, 4) plany instalacji elektrycznych (rys. 18.30 i 18.31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys. 18.32) lub linii. Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa), oznaczenia liter owe wielkosci - czcionka pochyla (kursywa),

i
1

iI-!-fl
~ 8 ~ 9
_j

I

i
I I I I
_j

I1~ IL7 I L1 L2

I

L

L

JI

I I

18.4. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego
Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. 18.1. Jak widac z tej tablicy, zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn, np. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba, gruba i cienka), Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu). Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. 18.42). Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami. Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach, z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem, np. 30,65 m, a na rysunkach projektow wstepnych, technicznych i roboczych zbiorczych - w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu. Ogolne zasady wymiarowania S,! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania. Na rys. 18.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba

L3

Rys. 18.29. Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki

rstf>29nf

3x16

18.3. Schematy procesow technologicznych chemieznych
W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun-

kow schematycznych, na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego. Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych. Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn, aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. 18.33-18.40, a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. 18.41. 192

I

2

}-

Rys. IS.30. Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym
25 Rysunek techniczny maszynowy

193

f'S

¢36nt 3x50

c)

Rys, 18.36. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny), b) cyklon (hydrocyklon), c) filtr gazowy (symbol ogolny), d) elektrofiltr

r) ~

H

Rys, 18.39. Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny), b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym), c) bebnowy (symbol ogolny), d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy, e) z belkotka, f) ugniatarka, g) miemik cieczy objetosciowy, h) dozownik tarczowy

3,5

Z3

D
na rys. 18.30

"111111111111111
I

,

e)
I

..

Rys. 18.37. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik, odstojnik, b) klasyfikator (symbol ogolny), c) filtr prozniowy, d) prasa filtracyjna, e) wirowka filtraeyjna, f) osadzajaca, g) rozdzielacz cieezy

Rys. 18.31. Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh

przedstawionyeh

b)
~

c)
~

d)

a:r-

h)
Rys. 18.32. Fragment planu sieei napowietrznej

1Jj) ~

----EY--

d)

d)
~

e)

~g)~

~
Rys, 18.38. Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny), b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny), c) wezownica, d) wyparka (symbol ogolny) Rys. 18.40. Symbole graficzne urzadzen do absorpcji, rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa, b) cisnieniowa, c) z wypelnieniem ciesnieniowa, d) suszarka (symbol ogolny), e) bebnowa

I>

,
(

; ~I

m)

t~
n)
(......... _) .
o
0

0)

ULJ biD 0 00 0Ul
C)

_Q2

Rys, 18.34. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy, gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny), h) wentylator, c) dmuchawa, d) sprezarka tlokowa, e) wimikowa, f) strumienica (smoczek), g) przetloezka, h) przenosnik tasmowy, j) slimakowy, k) czerpakowy, I) podnosnik kube!kowy, !) wozkowy, m) wozek, wywrotka, n) cystema kolejowa lub samoehodowa

r)

g)

h)

k)
~

a)
1}8

Rys, 18.33. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh;cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty, h) zamkniety, c) crsmeruowy, d) kulisty, e) beczka, f) butla stalowa, g) zasobnik jednowysypowy, h) wielowysypowy, j) zbiornik gazu, k) sk!ad materialow sypkich odkryty, I) pod daehem

Rys. 18.35. Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny), b) m!yn kulowy, c) kruszarka walcowa, d) gniotownik obiegowy, e) sito potrzasalne, f) wialnia

~t~~~-}(
b)
C). d) e)

f).

r-Il

12

Rys. 1.8.41. Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ, 2 pompy tlokowe, 3 ~ wymiennik ciepla, 4 ~ piee rurowy, 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna, 6 ~.chlodmce, 7 -; ~b!ormk benzyny, 8 ~ przeparnik, 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny, 10 - zbiornik nafty, 11 ~ zbiornik oleju gazowego, 12 ~ piec rurowy prozmowy, 13.~ kol.umna re.ktyfikaeyjna prozniowa, 14 - kondensator, 15 ~ ejektor, 16 ~ pompy prozniowe, 17 ~ zbiornik oleju gazowego, 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego, 19 ~ zbiornik oleju maszynowego, 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego, 21 ~ zbiornik asfaltu, 22 ~ separator

194
25*

195

Tablica 18.1. Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym

i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe, odnosniki,osie

54D

Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow

±
fmin

540

=0,1

Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow

kontury

---~t-amin =0,2

Linia pomocnicza: osie

-~-tmin =0,1

Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow

0-

-+
amin

Strony swiata

=0,4

D
DD

DD

38

52 oznacza szerokosc otworu w swietle, liezba 82 - wysokosc otworu, a liezba( 120) - wysokosc parapetu. Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys. 18.43, a na przekrojupoziomym - na rys. 18.44. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -, w zaleznosci od tego, ezy dany poziom lezy powyzej, ezy ponizej poziomu zerowego (rys. 18.45n), ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny - Rp). Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj
J[-JI

Przekr6j 1-1

Rys. 18.42. Wymiarowanie otworu okiennego

~ ~~ "l
4">

:r~ ~ "-l

-= -

024

019

02

019

024
7>~

i

14ll

Rys. 18.44. Przekroj poziomy budynku

!
e)

315

7].
540

204

14ll
"'1

.,L

256 270
135D

14Jj,
l ~

204

314
540

.u

1

~
t-;:: "l
I;:)

J~

~+810 1IIpieiro

~ ~ ~~

~

I;:)

lliill
c:o
N

~

-

~+540 11 ~

pietro

=====t-~& ~
&l
-----'k"l

I pietro

~

~~ ~
"-l -I

e-, "l

c:;,

~

U Jl
~
S3L

d)

~Jl
~~

r)
dylatacja

Rys. 18.45. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej, przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej, d, e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym, 1), g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym, h), j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu, k), 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku, m) znaki wysokosci poziom6w w budynku - dla stanu surowego, n) znaki wysokosci poziomow w budynku - dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo)

~
aL...J~4.=5.2'----77

parter

b~'7 r)

C)~

d):::EP=:S3:s=

IJtm
1-250
~

IIIII1

I~
k)

h)
taiba

j)

e)
alba

9)______
~

A
m)

~~>k--_¥I7"",'~&5.c:;,i<-

~========~~~~~~==~=====t~
I. }
85

+

1
!7)

40

J

~

_J,.iQ.J__

fzL.---

l)
~ alba

{} alba ~

~

~

~

Rys. 18.43. Przekroj pionowy budynku

Rys. 18.46. Niektore oznaczenia przekryc (stropow, dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku, d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo, b) krzyzowo-zbrojone, c) pneumatyczne, d) z elemen tow prefabrykowanych, e) zelbetowe wylewane, 1) zebrowe, g) pneumatyczne

196

197

poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej.

najnizej polozonej kon-

Przy wymiarowaniu kanal6w w murach, wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys. 18.49), przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru, a liezba w mianowniku - wymiar wzdluz muru (rys. 18.49b, c); dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. 18.49a).

Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. 18.48a, b. Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w, a wymiary sehod6w (rys. 18.48b) oznaczaja przykladowo: 8 - ilosc stopni, 17,5 - ieh wysokosc w em, 29 - szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni). W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac - gdy to jest eelowe - oznaezenia graficzne material6w

a)
~

b)

c)

g)
k) l) m)

h)

0 IDl

c::::::n
l)
~

[7
~[I
r)
m)

j)

D0
k)
J2D

d)

e)

r)

c:::::J

Ti'i"'i"i"'"

~
Tabllca 18.2. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50

n)
~

Materia!

r)os)

l~~)

::J<j;>c

II

Rys. 18.50. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub .16Zko,b) krzeslo, c) fotel, d) stol, e~taboret (stolek), f) szafa ubraniowa, g) regal biblioteczny, h) fortepian, j) wieszak, k) wozek dziecinny, l) rower, l) motoeykl, motorower, m) samoch6d osobowy

Powierzchnia gruntu tub

Drewno w poprzek wl6kien

Podsypka, tynk, zaprawa

Drewno wzdluz wl6kien

nie oznacza sie

Rys. 18:47. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :.100: a) otwor siegajacy podlogi, nie zabudowany (bez stolarki), b) otwor nie siegajacy podlogi, nie zabudowany, c) zabudowany (ze stolarka), d) drzwi jednoskrzydlowe, e) dwuskrzydlowe, I) skladane, g) balkonowe jednoskrzydlowe, h) dwuskrzydlowe, j) jednoskrzydlowe wahadlowe, k) przesu.wne dwuskrzydlowe, I) obrotowe, I) okno jednoskrzydlowe. pojedyncze rozwierane, m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane, n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane, p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane, r) szafa dwudrzwiowa w scianie, s) pawlacz

a)

b)
~~~ g)

c)

d)

h)
11/11111111111111111

Beton niezbrojony lub kamien

Sklejka chodne

oraz materialy

drewnopo-

nie oznacza siC;;

a)
~+5D

b)

1t<e..._-=.6.=%---J11+20

I

Beton zbrojony (zelbet)

Metale tub

c)

g
a)

0I

d
d)

8x/7,5x29 I':

Rys. 18.51. Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa, b) rewolwerowa, e) f~e~arka pOZH?ma lub. pionowa, d) wiertarka prom.lelllowa,e) stol slusarski z imadlarni, f) piec hartowniczy, g) suwruca, h) przenosnik walkowy

~
budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl. 18.2). Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym). Podobnie jak w rysunku maszynowym, w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow, przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100, drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50, trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50. Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow, okien, drzwi, schodow itd. pokazano na rys. 18.46-18.49, oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys. 18.50, a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys. 18.Sl i 18.52. Na rys. 18.53-18.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania, stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200). Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania, wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow, przedstawiono na rys. 18.60.

Beton lekki (porowaty)

Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne

Rys. 18.48. Oznaczenia: a) pochylni, b) schodow, c) dzwigu

11lIllllllllii

jak obok

Beton lekki zbrojony

VVW\f\/\J1
Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo-

b)
~

e)

Cegla, pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki

~

Eliiil
27 I!!!J

• ••
lub nie oznacza sie
1/11
1/1 II/

II

r) k)
~
0 E
fil_

g)

-~~
~Hil~

h)
::::IflZll= I

J)

---

1)--K

0

012lt
m)

~ ~

Cegfa, pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki

Szklo

/IIJI
r)

///1

,I,!,i Cegla, pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne, np. styropian, pianizol, pew, winileum, pleksiglas, tworzywa epoksydowe, poliuretanowe nie oznacza sie

,w lY

i

n)

1t2J1

p)
C='8;===:J4

-m-~I

s)

Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach. Oznaczac mozna nie caly przekroj, lecz jego fragment.

Rys .. 18.49. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a), b) kominy centralnego ogrzewania, c), d) czopuchy, e) kanaly dyrnowe, I), g) kanaly spalinowe gazowe, hj.j) kanaly wentylacyjne, k) bruzdy, I) piee ogrzewczy sta!y, I) trzon kuchenny staly weglowy, m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle, n) przenosny elektryczny, p) grzejnik centralnego ogrzewania, r) podgrzewacz cicplcj wody, na paliwo gazowe, s) kociol C.o.

198

199

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->