Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

architektoniczno-budowlanych itd. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego.. .PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego. zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. potocznie zwanego rysunkiem technicznym. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm. elektrycznych. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej.

jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci. a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne.jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji. 5) Rzut pionowy .jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu. wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce.jest to rysunek.1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz .jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. pozycji lub czesci przedmiotu. 4) Schemat . 8) Rysunek szkicowy.jest to rysunek. klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej. ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia. alba zespolu w celu podania wymaganej informacji. 6) Pozyeja . 10) Rysunek zlozeniowy ogolny .jest to przedstawienie graficzne. 9) Klad . 2) Rysunek kontrolny . rysunek wstepny . przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy . w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci. Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w. zwykle w powiekszeniu. ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w.jest to widok w plaszczyznie pionowej. charakteryzujacy stan realizowanych prac. czesc. spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju.jest to rysunek. 12) Widok . 0 cechach odpowiadajacych celowi. Mnogosc tych kryteri6w spowodowala. zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu.jest to przedstawienie na rysunku.wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych.jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju. Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w.jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy. 4) Plan ogolny .jest to czesc skladowa. do jakiego sa przeznaczone. 9) Plan ogolny robot .jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen. Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres . rysunek .jest to wykres. 3) Szczegol.jest to widok.wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym . zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi.jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru. element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram . Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w. oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami.jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami. dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic .jest to rysunek przedstawiajacy wymiary. kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu.jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. 3) Rysunek zlozeniowy . widziany z g6ry. w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien.jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem. 11) Rysunek techniczny. 6) Rysunek zestawu elemenniw . zwykle w ukladzie wspolrzednych. 8) Widok z gory . 2) Przekroj . 7) Rysunek szczegolu . 5) Rysunek elementu . 9 .

na ogol w wiekszej podzialce. / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm).11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm). (rys. i podajacy informacje uzupelniajace.se planu ogolnego robot. 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2. terenow. 20) Rysunek wykonawczy . 0. 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci.jest to rysunek. A4x6. np.1.jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym. ograniczenia ksztaltu. formatA2=2A3=4A4 itd. lecz 0 odmiennych parametrach. 2. Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i". Grubosc linii obramowania min. W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. odnoszaca sie do ich wymiarow. dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn. niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania. 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. . Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. .1. (qcub. budynkow.3. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm).3). w odroznieniu od formatow pochodnych (rys.. budowli. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych).!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej. za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-. Przyldady formatow pochodnych Rys. }grl1b. Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca. tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. 2. Formaty A3.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne.min.1. pole rysunku mozna podzielic ria strefy. wymagan dotyczacych eksploatacji i prob.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu.2. sieci drog i krajobrazie. wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP. 19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna.min. transportu i instalacji.jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow. pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. elementow. przy czym format A3=2A4. Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze. Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 . A2. Stosowane S. 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane. wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. . 2. 14) Rysunek rozmieszczenia. zas wymiary arkusza. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych.3 -- Rys. rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow. Alx3 (841x1783 mm). 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. Alx4 (841x2378 mm). 2. 23) Rysunek podzespolu . 22) Plan sytuacyjny . q25mmi Linia oacieda kopii. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku. ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). zespolow lub czesci skladowych. w odleglosci a od linii obciecia kopii. 2. 2. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. """"ooi. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie. "'" ~ ~ A5 210 841 Rys. metalu lub inn ego materialu.7 mm.2).1). 2. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug.

Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. .2. I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4). Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu. nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys. Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi. Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys. 2. miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys. kilkoma rysunkami. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2. 2.25 mm. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu.kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0). Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a). c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami. c) linia punktowa. tausta zyqza/(owa Rys.4 mm. linia dwupunktowa gruba.5 mm .6. e) Iinia falista. b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami. Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys. e) ~ a) \. 1 bardzo gruba. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych.4a).18 i 0. 2. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce .0 0.Sa).5. 109). 0. 2. .2. 3C (rys.. to na rysunkach przeznaczonych do reprografii. krotkimi kreskami 0 grubosci min. 2. d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii . ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami.0') 1..8.18 2.z. linia a na rys. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=.2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0.5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1. 2. 2. punktowych i kreskowych.. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys. Na rysunkach.8. Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy.5 Rys.5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych. kreskowych. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. d) linia dwupunktowa.0 0. 2. 2.7. ~ruba. e) rownoleglych linii ciaglych. Oryginal rysunku ~ormatu AI .g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru. 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii.Tabllca 2. Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera. .2. dla linii 0 wiekszej grubosci . Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys.25 mm) na obrzezu arkusza. 2. f) linia zygzakowa. W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0. 2.3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0.0 1. 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka). Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty.25 4 2. _----_. 0. linia b na rys. Bardzo gruba Gruba Cienka 1. np. 2. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek. stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku.~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys._ ----- ~.7e). 2. 2. Z rysunku tego widac.1 1 -- \ -- --+-. zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min.7 mm .1.4 0. ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20).. 12 13 . 2. a w pionie . kreskowych i punktowych przedstawiono na rys. linia punktow~ bardzo gruba. Rys. 0. jak np.35 5 2.25 mm .. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka). Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej.35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii.5 0..4 0. zwlaszcza w zmniejszeniu (np.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_.4a). 2.0 mm i wiecej . Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania.4b).co najmniej 2 mm.35 i 0. Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0. I I -. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka.8 mm.1. Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys. lima cio.4. b) linia kreskowa.6): a) linia clagla. przez mikrofilmowanie).7 0.25 m~.7d). jak np.1. d). Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki. I Rys. linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych. 2.Sb). Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych. moga natomiast bye stosowane w wykresach. 2. 1) Zamiast 2. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1. Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys.8. Ii! -.7.

lOs. 5. .7b). 2. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys. 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa). T A czy 71. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube).1Oc). Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. I) znakow chropowatosci (rys.. 2. przecinek. f) linii wykresowych.29b-d).13. slimakach.. d) kreskowania przekrojow (rys. przejsc z jednej 2.r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. 7.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys.10j). 2.10n). cyfr i znakow. 8.1 l c). 2. f) zarysow a rdzeni gwintow (rys. e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys. a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys."'" . m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft.5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3. . np.3.11 e). b) linii wykresowych.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys. 8. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606).. c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys. 2.1 Om). linii odniesienia (rys. 2. 2. 2. f) linii osi ciezkosci (rys. Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3. 2. Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys. c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. 2.5 3. do Is.3. b) c) $ a) c) 6s . b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys. d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys. k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys.5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych..8. 2: I~c. 2. dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys.7s. 2..Rys. Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.5 podrzednych 7i5 5 i 3.8).8. 2. e) linii obramowania arkusza.1 Of). 2.10f).zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys. 2. Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s. kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii. ~ )"'. Liniajalista sluzy do rysowania: a). 2.13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter. Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys.llg). jak np.101).lOk). 2. b) zarysow kladow przesunietych (rys. 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka). 2. 2..9b). jak np. liniajna rys. 2. 2. jak np. 10... Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe.5 i 2. gwintach itd.. 2. Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys. linia e na rys.lle).J.8. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. 2.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 . 2. ktorych sasiednie linie sa rownolegle.(1< '" ~~ c::. Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys. gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. Dodatkowe. d) linii wykresowyeh.l0h). 4. 2. d) przy recznym ich rysowaniu.. w zestawieniach VB. "'I. c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys. gdy linie te sq rysowane maszynowo. 2. ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv. tj.s. 2. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1. c) innych linii pomocniczych.11 h).2. p) linii wykresowych. 2.11 f). malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) .9a). 2. 5.IOd). 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys.9c). slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien. b) pomocniczych linii wymiarowych (rys..IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys. 2. malych liter zas . b) linii wykresowych. Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista. b).".5 i 2. 6.12.4). Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys.5 i 2. 2. jak np. 2.. 2. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys. lOb).4). np. I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys..13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys.§_ . Odstepy rni~d. gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle. W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s. h) przekatnych prostokatow (rys.j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s. 2. 5.linia c na rys. 2s .3 i 8. 2. i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. 2. Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. We) oraz i I Ry.lin!i urwania i przerwania przedrniotow. 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). 2.§.11 d).10a.101). 3. g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys.-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys. 2. n) zarys6w przedmiotow przyleglych. b) linii wykresowych. 2. 2. b). l Oa). to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2. 2.ge). 2.5 3. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys. 2. 2.10.12a.1Oa).5 3.9. 2. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j .11. dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki.

14 i 20 mm". 14. odchylki graniczne itp.21). Pismo pochyle rodzaju B . 2. Uklad podzialek mozna rozszerzyc. Podzialke glownq wpisuje sit.Rys. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu.5. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys.15. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. a dla pisma rodzaju B: f = s/4. c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys.5. Pismo proste: pismo podstawowe.23. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A. 1:50.19.na rys.na rys. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace . . 20:1. 2. 2. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys. 2. 1:10.32).zwykle w powiekszeniu. 2. 2. greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich. wykladniki poteg.14. stosujac wielokrotnosc 10. 2.19. 5.16. znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys.14-2. Gdy przedmiot rysuje Sit. 1:5000. 1:200. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys. Litery i cyfry pisane jako ulamki.22. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 . w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami. 2. 1:500. Pismo proste: pismo podstawowe. 2. Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s. 5:1. i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. w powiekszeniu.22). a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego . dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A.16. Pismo proste rodzaju A . 1:1000.17. jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami.20. 3. a dla pisma rodzaju B .20. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit. Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2. Pismo proste rodzaju A greckie Rys. 1:5. 2.17.znaki 111111111 Rys. 2:1 naturalna . frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. bez wyrniarow (rys. W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza. w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze. 2. Wzory znak6w interpunkcji. 2. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. 10:1. w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow . nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys.4. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej. 2.1S. 7. 2.21. 1:2000. 2. Rysunki do ksiqzek technicznych. Rozroznia sie podzialke gl6wnq.23). 1:20. 2.1). moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej. Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit.18.znaki III1IIIIIII Rys.1:1 zmniejszajace . 2. 2. 1:100. 10. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. 1:10 000.1:2. 2.17s. Rys.50:1. b) pismem rodzaju B. a pisma pochylego rodzaju B .

15 .4a. C orymi CZltSCI. numer magazynowy.informacje administracyjne: stanowiska. gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany . wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej.numer modelu. 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego. najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys. 0 mniejszej ilosci informacji. 9 ..zastepuje rysunek nr. 7 .- 11 18 6 3 rowych.28a. gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz. 2. W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc . ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej. 6.. ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej. jak np. 12 .5. . b) tabliczka do 18 . 2. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. 2. date i podpis wg rozdzialu 16). 2. 3 .co najmniej 55 mm. wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft .nazwe przedmiotu (lub dokumentu). 2. Dlatego tel. 2. jak na rys.2 i 3.co najmniej 15 mm. tabliczki uproszczonej . Rys... w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi. stan dostawy itd.numer rysunku licencyjnego. umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow).zapis zmian (oznaczenie zrniany. 2 . rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie. Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego. gdzie: a . 17 . rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi). Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A. I Y . nie jest mozliwe stworzenie najlepszej.24. mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne. albo numer normy czesci znormalizoWanej.27.rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy. I 1 . W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4. c) w strefie C: 16 .kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu.25b lub c. 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm). Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm.format arkusza. tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych. zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys.numer archiwalny.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych.mase przedmiotu. II.28. montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 .co najmniej 40 mm. 2. w rubryce tej. tj. rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac.26. przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 . 2.3 i nastepne). inne dane. 14 i 15. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys.2.25. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys. a ponadto. w razie koniecznosci.jej tresc. 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji. przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej. kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material"..26. 5 .! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl. b . 9.date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci). i 3' 19 18 .zawierajacyrn kolumny pokazane na rys. 2. . dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. 3) tabliczki uproszczone.nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa.27. Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. B i C.oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4). uniwersalnej tabliczki rysunkowej.razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. tabliczki zmniejszonej .Wykaz CZ~SCI". 2. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: ..30). rozmieszczonejak na rys.ub zespoly sa oznaczone na rysunku. np. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u. 8 . Wyk~. 2.. 2. iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb.podzialke rysunku..28-2. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu. a wysokosc: tabliczki podstawowej . cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy. 13 . Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1. z jej lewej strony. b) w strefie B: 4 .numer rysunku. . Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w.wpisuje ~l<. a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone..24a-c..zastapiony przez rysunek nr. 2. kt6re rozmieszcza sie jak na rys. Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. W. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci. 6 . rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe.numer arkusza. przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze. umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych. 13. gdy pole rysunku jest podzielone na strefy.: 10 .. nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna..Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace.25. 2. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku.ilosc arkuszy. zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych.

Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3.7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. Tablica 3.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka .6. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys. ktora przecina a i b w punktach DiE.1. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D.1. jesli podaje sie je na rysunku. 2. Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny.31 c).31 d). linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu. 2. 2. a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow. Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A.nad i pod ta linia. przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm. Prosta ta jest styczna do okregu a. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach .31 a) lub w dwoch wierszach . 2.patrz rozdzial 4. a nie zakaricza sie niczym .nad cienka linia odniesienia (rys. a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. 3. 21 . 2. 2. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!. Tablice danych technicznych (np. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F. 2. 2. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach.29. Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim.28-2. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic . Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2. 2. 4.1.gdy. 2.31 f). Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku.jak np. 2. kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3.3) .31 h).30.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys. 2.31a) albo niewidocznych (rys.31 b). kropka .gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys. 2. to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. 3. 2.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12. nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys.30. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a.31. Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu . Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C. Wykreslanic dwusiecznej kata. Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B.

a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . a): Przebieg konstrukcji taki sam. Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13.Tab!. 3. P r z y pad e k 2 (fYS. Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. b): .1 (cd. Przypadek I (rys.? (0102+RI+R2)/2). nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid. z ta tylko rozl1!Cq. ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci.1 (cd. Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. z ta tylko roznica. Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A. w ktorym przecinaja silt proste c ie.promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B).f 9. b): Przebieg konstrukcji taki sam. zakreslarny luk promieniem AB. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. 14. a) b 12. to warunkiem koniecznym jest: r. po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. 8. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac. ~rzebieg konstrukcji taki sam. nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk. Przypadek 2 (rys. a): W odleglosci r od. jak konstrukcji 11b. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. i promieniem AC zakreslamy luk e. a i b) b) Przypadek 2 (rys. !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2). W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. jak w przypadku 1. Prosta e jest styczna do okregow a i b. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c.jak na rys. a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r. a ze srodka 02 luku b . Prz y pade k I (rys. Przypadek 2 (fYS. a. a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. b): Przebieg konstrukcji taki sam. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C.) 5. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys. b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS. ktora przecina prosta C w punkcie C.? fl2+R). a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI. Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10. b): Przebieg konstrukcji taki sam.? /12). Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b. wykreslamy symetralna d odcinka BO. Prosta e jest styczna do okregow a i b. a nastepnie laczymy B z 0. po czym z punktu B. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys. 15.) promieniach 7. jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego). a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. 22 23 . 11. z ta ty Iko roznica. Przypadek 2 (rys.? (0102-RI-R2)!2). z ta tylko roznica. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c. 3.

. prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C.. gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc. Wykreslanie owalu 19. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0. liczac od prawej strony ku lewej.) Przypadek 3 (rys. w kt6rym przecinaja sie proste c i d.1 (cd. ..A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys.. D. sa punktami 18.. wystawiamy z punkt6w 1'.. ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO. Punkty przeciecia tychprostych: E. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. G. Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy.C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" . trzeciego odcinka. z kt6rych zakresla silt promieniami O. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b.2'.. = 20. i z punktu A. zeby punktA znajdowal sie na malej. oraz 00.. W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy. w kt6rym przecinaja sie luki C i d.. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny. U wag a. f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g.) Owal Elipsa 22. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag.b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach.Tab!. ale zawsze tak. b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi. zakreslarny promieniem r = CA luk e.. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d. 17.. i z punktu C. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2).. Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu.-R. luku b promieniem R2+r luk d. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1.. Sq punktami wykreslanego luku. C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. Spos6b 1 (rys. Spos6b 2 (fYS. . wykreslamy symetralne e. a z punkt6w E2.. luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego. ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow). 2. Punkty C. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. 2.. a ze srodka 0. . Nastepnie punkt D lqczymy z J. wykreslamy symetralna d odcinka BO. Wykreslarny osie elipsy. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF.. z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02. sa punktami wykreslanei elipsy. F" . F2 . .)12).. z 2' prostopadla do D-2 itd. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0.rys. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. F. . Wykreslanie elipsy 0 21. Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. :H (cd. c): odcinki AB = a i BC =. oraz 1. otrzymujac punkty Ai B. Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b. prosta z D' z prosta z ] itd. i z punkt6w Ei. '/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri.. z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy. Fi..+R. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C. = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§. Punkty przeciecia F. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . do O. Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. = 002. aby luk wykreslic cyrklem. prowadzimy rownolegle do AO. sa srodkami. jak w przypadku I. c): Przebieg konstrukcji taki sam.. przecinajaca osie owalu w punktach 0. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e. D'. nastepnie Iaczymy B z 02. z ta roznica. Punkty 0. . rownolegle do malej osi elipsy. . zas okrag d w punktach E2. i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O. a punkt C na wielkiej osi elipsy.

b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB. pro'.. Sq punktami wykreslanej paraboli.. paraboli i hiperboli I (rys. z punktu B . taczymy z W. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'.. gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD. B-2'.Tabl. itd. np..) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. ...-7-:. rownolegle do CD. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29. 2'.. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1.. Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--. Sp o s o b 2 (rys. b) Sp o s o b I (rys. Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b. a z punktu A . itd. ?-?. trojkat lub szesciokqt. po czym z punktow 1.2. Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD.. 2'.. punkt E).. WykreSlaniehiperboli rownoboczne]. 3'. prowadzimy proste g. odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA. 3". a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys.. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych. Rozr6inianie elipsy. . laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD. Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB. A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C.krzywa jest hiperbola. Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli. ..i.. ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B.:::---I'G 25.nastepnq cwiartke promieniem BAt itd. 3'.a): Wykreslarny prostokat ABCD. a): Hiperbola H 27. Wykreslanie osi elipsy. U wag a. S p 0 sob 2 (przyblizony . po czym laczymy punktA z punktami 1. 2 z W-2' itd.3.2.. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole. promieniem 0-21uk 2-B.. H. gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1..r. . Punkty 1. Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np. . Jezeli: ED CD < 0. 3. HI.5 . ...krzywa jest parabola ED CD > 0. h. .. h. 2 z A-2'.5 . Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl. 3. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'.]. b) 24. prowadzimy rownolegie do osi paraboli.. 2.. Z kolei przez punkty G2H2 itd..~~~i1T"""". przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL.3. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'..1 (cd. ktora przecina krzywa w punkcie E. a punkty 1'. . . na osiem).. sa punktami wykreslanej elipsy. a z C rownolegla do a. C. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'.krzywa jest elipsa ED CD = 0.) 23. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli.. laczymy Ez C i z punktow G. Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych.. to przetna sie one w punkcie D.. dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1. B... Sq punktami spirali Archimedesa.'. Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A. sa punktami wykreslanej elipsy. dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b.5 ..2. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G.. Sp 0 sob I (rys.1 (cd. A-2 z B-2'. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola. . otrzymujac linie Iamana AB. Punkty A. (w dowolnych od siebie odstepach). ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle. Wykreslanle paraboli... 26 4* 27 .. prowadzimy rownolegle do EC..rys. b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku.tie~ niem 0-3 luk 3-C itd.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa. prowadzimy rownolegle do osi paraboli.pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'. Gl. gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym. Sp o s o b 2 (rys. HH1. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1. przez punkty E i D prowadzimy prosta a. Sqpunktami wykreslanej paraboli. gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28..

1 (cd.promieniami. osiem odcink6w). oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0.360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam.) Krzywe cykliczne 30. prowadzimy r6wnolegle do b. Sll punktami wykreslanej ewolwenty. iz. ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego. II. 04 z IV lub 07 z VII. U w a g. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1. . .3. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'. fX=7[. Tak samo wykresla sie trochoide. 1". Ewolwenta 34.Tab!.1 (cd. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd. Punkty I. 28 29 .a. . Nastepnie z punkt6w 1'. sa punktami wykreslanej sinusoidy. 3.. 32. Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I. z ta tylko roznica. Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam. Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. 3'.. jak w przypadku cykloidy. 31.. 7).) 33. Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. 2... U wag a. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b. z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1. .. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys.. luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd. ... 2".3. 35. VII' itd. 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b. Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego. Wykreslanie cykloidy Tabl. III. Punkty IV'. np. ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R. a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty.. na 12 czesci) i z punkt6w 1. poziomej 2 z pionowa Z' itd. II. po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=. ...wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. sa punktami wykreslanej trochoidy.02.. a prostopadle do b .A-1'.jak w przypadku epicykloidy. zakreslarny promieniem r luki.2.. 3. i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego.03. III. 2'. ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b ..2. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. ... z ta tylko roznica. cykloidy. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'. Punkty A. jak w konstrukcji 30. . Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1. sa punktami wykreslanej krzywej. prowadzimy r6wnolegle do prostej b. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R.

b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej.4.2. z 4 tylko roznica. Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'. d=2r 14 13' 12' 11' v .' . rys. obrotowych ---_. 3.. a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1....6). 3. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys. 3. przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys.6' 2'3.5). 15.1). 3.) Linia srubowa 36. 3.jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys. 3. Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37.2'.3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych.1 (cd.2). b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12. 16 1. 5.-=--::.jak w danyrn przykladziej.. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 .1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste.. Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys. Przedrnioty lonych r b) b o 5.sa . Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!.8 b) Rys. 3.2'.16' /11. t 'l I I.g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I.1) i jako linie przenikania bryl (patrz p. 3. Z kolei . . 3.. 3. . d=2r ~ Jf 7' 5' 8.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd.1. a ..Tab!.. poziorne. na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys. a._-i zarysach zaokrag- t' Rys.3'. wspolrzedne wykreslanej figury. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys.5. 3. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys. polproste a i b.6.9. 14. (rys. 9.. 3.7 49. . ia s r u b ow a w al c ow a (rys. zmniejszone w stosunku 1:2 3. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury.rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys. proste pionowe. na 12 czesci). Przedrnioty z blachy. ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej). a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys..5 i 14..13 2. rownolegle do odcinka d. a) a) 12' 10 I' -.~===~====-= 0 ksztaltach . Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'.. Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17).. a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1. parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys..1510.9).. Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. 2. Krzywe stozkowe (elipsa. Rys.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2.4' r =_:-::. Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys.w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys. . I I --/ 1\ k::- r-.. /" 9' 8' . Nastepnie prowadzirny z punktow 1. 3. . 2. 30 .14 12 X '3. 2' itd. 12. 2.2).7-12. parabola.3.. zas krzywe cykloidalne i ewolwente . Linia srubowa sluzy do. sq punktarni wykreslanej linii srubowej. 2 z 2'. 3. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a..2.. g' 10 7 . 3. . . a przez punkty 1'. roznego rodzaju dzwigien itd. 3'. 3. Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. 2'. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y. prowadzirny rownolegle do odcinka C. 3. r\ '/ I... 16 . oraz 1'. I. . b) hiperbola Spirafa Archimede.5.3'. Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola. a z punkt6w 1'. hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p.4).

5b) lub przekroju (rys. 4. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys.~ '" Rys. 4. Oznaczenie to.5. jesli jest potrzebne (np. Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys. Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4. na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys. 4. Oznaczenia arkuszach Rys.3a). ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. 4. 4. Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S.4. 4. w sposob pokazany na rys. ktorego wszystkie sciany s. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej.!dwa rzuty stozka scietego (rys. [] B D 0 I: :Ll-----. to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys. a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje.2). 4.2.rzut od prawej strony. A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys. 4.rzut z gory.1. 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys. 4.__ J . Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys.E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach. Gdy zas .6a). Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys. Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie . Rzutowanie prostokatne metoda europejska .6b). 4. rzut w kierunku D ..nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach. b) amerykanskiej . na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq.6. rzut w kierunku C .'. 4. Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 .2. ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia. 4. 4.A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys.na rysunkaeh zlozeniowych .1. 4. a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys.4). dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach. Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach.1 a).oczywiscie .5a) i przekrojow (rys.4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F . na rysunkach licencyjnych).rzut z dolu. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej . 4. ------ I E I II r Rys. 4.rzut z tylu. r . przy zalozeniu. 4.rzut od lewej strony.E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. rzut w kierunku E . Uklad rzut6w wg metody E B I 4. 4.2.7. i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E.2.1 4.2): rzut w kierunku A . to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) . rzut w kierunku F . podajac numery arkuszy.7. pod warunkiem. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach. 4. to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu.3.! rzutniami.E.rzut z przodu (rzut glowny). rzut w kierunku B .oznaezenia graficznego metody E.

\ D ~ [] E 0 WIDOKI.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. PRZEKROJE I KtADY I Rys. 5. na rys. przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty. rysuje sie tylko wtedy. B ( I . Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym. 5. gdy te ostatnie nie s. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc.8. 4. Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki. co powoduje. ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow. oznaczajqc go jak na rys. 5.2. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 . W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. Natomiast jezeli.1.. 4.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D). to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu.3. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach. dwa lub jeden (rzut glowny. ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna. niezaleznie od liczby rzutow).2.II .jak np. B i C). 5.2. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys. 3b). ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys.3a. c-c B-B Rys. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe". 5.1). 4.! potrzebne. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku. 4. Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow. Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. jak i przekroje. Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich.1. 5. jak na rys. 5.

oraz przedmioty. ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np.. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe. 5.9.5.3. korbowody). 2. 5. 5. I .mozna rysowac W polozeniu poziomym. to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys. 5. 5.10). a) 5. Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku. 5.11h). 2.8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu . natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) . ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome.2. 5. 5. i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys.s ~ " Rys. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys.8b). d)Q: .gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys. 5.1). aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni.ne):a) widok przesuniety. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu. rozdzielajac je pozioma kreska. wrzeciono wiertarki . odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych.w polozeniu.zajrnowac w rzeczywistosci (tzw. w celu ulatwienia rysowania.zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku). ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu. gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. 5. 5.6b). ktore pisze sie obok strzalek.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r . 5. Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np.3b.9).4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn).na karcie instrukcji obrobki . 9. c). W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje.1.4a). Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. 5. a Wl~C np.11. zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys. niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie. przy ezym nieregularne linie przenikania.5). na rys. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1.8.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka . jakie maon .jesli to jest. rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys. Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. zarowno teoretyczne (linia a na rys. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys. Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste . Umowne zwiekszanie: a) pochylenia. w zasadzie nie rysuje sie (rys.6a). a pomijania innych. 5.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys. b) przedmioty. c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r. ktore moglyby zaciernnic rysunek. to mozna je narysowac liniami cienkimi. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu. 5. 5. 36 37 . nie bedacej podmiotem rysunku. 2. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery. Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys . zarowno rysunku zlozeniowegc. Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych.3c (rys. wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. alba jako przezroczyste (rzadziej.11e) lub ciagla cienka (rys. nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys.10n. 5.21b). b) prawidlowym ! Rys. jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej. b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek. Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju). jak np. 5. b) widok pomocniczy ukosny. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi. gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku.6b). Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami. 3) Rzut glowny.5min I a) b a Rys. 5. to umieszcza sie go jak na rys. grubymi kreskami. 5. Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow. Rzuty s~e~jal. Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy. ani pionowe (rys. b) Ii Rys. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. jak na rys. 5. przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu.7. poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys. r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia. 5.12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju. 5.10. rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu. a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac. powinien . I) 0) Rys.3. . jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku. 2. umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek.2.6. 5. 5. jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych.4b). to nalezy narysowac tylko jedna linie. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys.91/N-01604.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona).1). 5. I l e). 5.10n i 5. jak i rzeczywiste (linia a na rys. 5.11). 2. 4. powierzchni b) zbieznosci bi~ 1.

b) lamany i stopniowy.l7a).4.16c). Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. stosuje sie litery z cyframi. powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami.12. 5. guma -I 1-1-11M . 5. R. gips.l8b). pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit. w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material. do jego osi (rys.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka). Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys. RkrY~' 5..15b). Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe. Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5. i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys. Q i X.1Sa i przekroj A-A na rys. c) czesci dwudzielnych. Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys. 5. b) trzech stykajacych sie czesci. 5.13a).13b i 5. 5. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. 5. 5. ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys. j I I I I I ~) Rys.19. z wyjatkiem liter: 1.15.17. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys. 5. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np. Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju. 5.16.14). d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych. 5.1. 5. Pola przekroju.13. Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia. 5. Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich.18c).tylko podzialka (rys.a) ~ a) TI~I I @th Rys.l6d). to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys. to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys.. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju. 5. gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze.gdy to jest potrzebne (np. kreskuje sie liniami cienkimi. w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany.13d). Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0.15a).1). azbestocement Rys. Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. i przekroje zlozone. 5. 5. powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. 5.2). Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami.12b). to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne. 0. 5.1. na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie.13b) lub do poziomu (rys. Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut. 5. 5. BI-Bl. 5. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys. 5. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. Kierunki kreskowania przekrojow . 5. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . 13e). AI-AI.. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np.18 i 5. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys.13c). a gdy z rysunku widac wyraznie. jak na rys. 5. 5. tj. c) lamany s ocony 38 39 .14. Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj. a gdy to jest niemozliwe . 5. 5. np. Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys. co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~. 5.l7b). Beton zbrojony (zelbet) Tynk. 5. b) pominac takze strzalki (rys.19) i .16b). szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys. 5. obszary. 5. 5. a) k\ / \ /.powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju. zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys.1). Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke. Przekroje: a) lamany. mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys.:» d) Izolacja przeciwwilgociowa .18. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np.5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych.

5. 5. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3.na rys. 5. 5.27). czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys.24. W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe. ramiona k6! itd. 5. zebra. przesuniete (rys.22a). b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze .3d. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys. 5. Przekroje czastkowe (wyrwania) 5. 5. Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu. jak: kolki. 5. Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid.26). b). d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar. b) kilka drobnych. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych.24). zeber.jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys.22b. 5.26.2).21b).------. 5. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu.23) oraz wzdluzne (rys. Na przekrojach zespolow.20a). poziome.22-5. 5.11h).20.23 i 5.. b) i przekrojami pomocniczymi (rys. ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys.23c). Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu. 5. 5. Rys. Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie. 5. 5. 5. 5.21). prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys.l2a) i poprzeczne (rys. 5.. c) EE-t --l Rys. Widoki czastkowe Rys.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa). zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow.18a. przy czym. czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys.6. 5.21a) albo przesuniete i obrocone (rys. apow~ykszenie w przekroju (rys. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko. sworznie.2) i ukosne (rys. Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys.25b) lub odwrotme. 5. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod"..18c). W pewnych przypadkach.2Sd). Przekroje scian.-------. 5. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych. zebra czy ramiona rysuje sie w widoku. Przekroj stopniowy Rys.. 5.. 5.18b).2Ic) lub niezgodne. blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys.23.21c).21a. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys.oku.21. A. na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany.rys. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 . to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys.3b i 5. lIe . 5. d) Dobrze r) Rys. podajac przy tyrn podzialke powiekszenia. ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow. 5.21d oraz CZttSC 2 na rys. 5.25). Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys. 14. walki itd. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys.3b i 5. Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys. ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np. zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys.22. te sciany.A-A A-A Q.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b). e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu. b).16b).20b).. 5. 5. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu... Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys. gdy nie budzi to watpliwosci. 5..19 i przekroj B-B na rys. owallub tp. podzespolow itp.24). na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych. ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju. 2.23f i 5.22).. c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys. nity. tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys.19. Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys. czesc a przekroju na rys. 5. Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. Widoki i przekroje pomocnicze Rys.. zwane widokaml pomocniezymi (rys. Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z. 5. Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw.. rysuje sie w widoku (rys.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych. 5. 5.25. 5.24a).. Przekroje rozwiniete Rys.23d. np. 5. 3 i 4 na rys. 5. 5. e. 5.. 5. 5. 5.S. 5. c).24b). 5. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys. 5. 5. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2. stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'.23a. kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys.

5. pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym. usuwajac ich czesc srodkowa. jak na rys.przerwanie ogranicza sie linia falista (rys.32a-d. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci. 5.32f). 5.34b). 5. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc. to nie oznacza sie go w ogole (rys.29a. 5. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys.Rys.! falista lub zygzakowa.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci). zas klady przesuniete -liniami grubymi. 5. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym. 5. d). jak i przekroj . wpusty itd." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy. 5JOb). przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania.30. 5.33. tak jak przekroj.2Ie z S. 5.29b).29a). 5.33a) i widoku z przekrojem (rys. b) c) d) '-----~ e) Rys. Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys. Mozna rowniez. jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys.tylko Iiniami kreskowania.: alezy obran cac w lewo lub do gory.rys. gdy nie zaciernniaja rysunku. 5. 5. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. nalezy rysowac nie klad.29b.7. jak zwykle rzuty. w zaleznosci od jej polozenia. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego. inne zas klady przesuniete.29b. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 . b) lub od dolu (rys. c).33b)lini. 5. 5.31b).32e.27. 5. 5. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu.34. 5.2S. oznaczajac je jak przekroje. nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. 5. zamiast czesci srodkowej. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac. sruby. dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow.31. lecz przekroj (rys.9.rys.32. c). 5. kliny. 5.31a). (rys. 5. jak na rys.30a) lub wiecej czesci oddzielnych.32d). We wszystkich innych przypadkach. obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy . to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys. a przekroju . glownie gdy linie przerwania sa dlugie). a nawet cale rzuty.28). 5.29c. 5. S. Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'. Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys. Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys.8. lub poza jego zarysem (klad przesuniety .32). 5. 5. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys. czesci maszyn pelne lub wydrazone. 5. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej. przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys.29d). 5. ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys. C)~ Rys. Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju. 5. CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5.30e). Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys. rysuje silt je liniami cienkimi. np.34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys. a wiec plaszczyzne tc. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys. 5.35. nakretki.32e. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys. a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok.29. 5. oznaczajac klady jak przekroje (rys. Rys. 5. Rys. b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. S.

5. 5.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku. 5. 5.37a). przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-.gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni . rysowanym linia gruba (rys. podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia.37b-d. e) cwiereprzekroju (rys. ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys. c) pelwidoku-polprzekroju (rys. Symetrie przedmiotu na p6lwidokach. f).38j. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys.37k. 5.39b) albo wpisac tresc cechy. 14. Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone. Linie odniesienia . w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. sposobu owiniecia itp.37. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys.38. j).36d). Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym. 5. 5. na ktorych te elementy sq rozmieszczone.35f.37f. 5. numer kolejny. 5. feb sruby. ~ tow ~ Rys. Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys.36h). przedstawia sie jak na rys. 5. h). to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys. zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys.38h).36e. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca. 5. material. 5. to okregi i proste.jesli nie moze to wywolac nieporozumieri.36. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu. 5. jak np. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys. 5. 5. 5.36a. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony. 5.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys.35h. zaznacza sie znakiem z rys.39.38f). 5.35c).36j). Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys. 44 . jak: znak fabryczny. 5. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys. to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys. przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys.35d). Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys. b).38g). gdy jest on istotny. g)-j) izolacje a) rp / C) 5.crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym. data wykonania itd. prostej (rys. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych. Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys. 5. d) cwierewidoku (rys.38c). Rysowanieuzwojerielektrycznych:a). 5. Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca. 5. zqbki na rys. 5. trzonek). 5.10.39c). e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys. 5. zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a. 5. 5.35e). I) Cecha~ informacja literowa. b) polprzekroju (rys.12.39a). rowkowane itp. b).13. 5. z pakietu blach.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg. 1). 5. polprzekrojach.35b).25).38g. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys. cyfrowa.38d).36g) lub symetrycznie (rys. b) powierzchnie radelkowane. przekroj kreskuje sie jak metal (rys.39c). w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania. 5.35c).11. to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys. a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym. 5. c) kierunek ulozenia wl6kien. 5. 5.38a. j). z ta roznica.37h. rysuje sie jako przedmioty jednolite. g) lub na linii odniesienia (rys. numer serii. 5. ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys.38e). a jedynie podaje w wymaganiach technicznych. cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. g). 5. 5. 5. np.35a). a dane dotyczace rodzaju tasmy. 5. Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np. rysuje sie liniami punktowymi.5 mm. 5. do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm. 5.zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm.

500 0.2 1.patrz p.8 1.tworzacyrui ostrze. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys. wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu.0 9. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru. 6.670 0.2a). 6. I 1. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem.1 7.320 0. a) ~ b) d).5 1. 6.5c. np.Iiniami. 1 mm (rys. gdyz zaciemnia rysunek .5 2. np.220 0. Jezeli linia wymiarowa jest krotka.la.400 0.15 1.3' (prawidlowo .rys.140 0.0 RalO 1. SClto linie eienkie ciagle.900 Ra40 0. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4.17a).200 0. W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii.600 0.0 8.400 0.2 2.5 11 11.4a).220 0. I 1. lub kropkami 0 srednicy ok.6 1. 7.6 J. zamkniety lub zamkniety i zaczerniony. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae.190 0.3. to trzeba w miejscach.100 0. Rys.800 0.18. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys.800 0. b). I ~ .5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach.moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys.7 7.0 6. 6.0 3.6 3.1. w zasadzie z prawej strony (rys.110 0. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne.2 3.1 b). 6.001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace.5 2. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys.710 0.5-1.0 Ra40 1. to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary. 6.5 8.8 3.560 0.450 0. 6.0 4.4 i 6.115 0.0 4.8 4.nad liniami odniesienia (rys.0 5. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu.170 0.450 0. Wymiary 6.120 0.2b i 6.630 0. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .0 ile to mozliwe . 6.0 4.160 0.2 1.1.2.380 0.2.250 0.0 2. 6.250 0.500 0.710 0. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh.5 mm. 3" lub 10 em.250 0. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne.120 0.530 0.120 0.320 0. Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz.1 a).100 RalO 0. Groty rysuje sie kr6tkimi. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys.3 6.05 1. d) poczatek linii wymiarowej. 6. 6. Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie . 6. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach. 11 Inne sposoby wymiarowania katow .0 1.850 0.29b).0 8. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok. Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku.3 6.630 0. e) ukosne kreski zastepujace groty.4d.160 0.3 7. 6.Tablica 6..750 0.1d). minutaeh i ewentualnie sekundach. 6. Jezeli to jest konieezne.150 0. 6.5 mm. przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy.5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6.0 5. 6. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania.4 1.2 1.. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam.1.300 0. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.0 4.630 0.0 9. zawarty w przedziale 15 +90 (rys.140 0. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc. natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia.9 2. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa.110 0.2 3.3).5 5.560 0.gdy brak jest miejsca . f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych. przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje . W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii.. Wymiary normalne Ra5 0. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys.40 i 10 mm na rys. np. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow.6 1.360 0.800 0.900 0. 0' 20' 36.420 0. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach.100 Ra20 0. lecz nie mniej niz 2.260 0.340 0. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym.6 1. 6. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach.400 0. Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. mniej wiecej na srodku (rys.0 Ra20 1.3. 6. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie"..200 0.6.3.5 mm.400 0.180 0.8 2.0 1.7 1.6 4. 6. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.160 0. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys.4b). l ' 52' 35".210 0.1 8. Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.5".0 5. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem. alba stycznymi do nieh (rys.200 0.4 1. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np.2 2.1 (wg PN-78/M-02040.6. Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju.360 0.lc). Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0.8 5.1.130 0.950 Ra5 1. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu.5 2.2 4.100 0. 6.8 3. Grot moze bye otwarty. e).630 0.3 1.1 e). Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu.160 0.500 0.1 D.250 0.6 6. Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42.1.180 0.0 2.4c).4 2. c) ksztalt grota.5 2.3 5.320 0.2 3. b) ze strzalkami na zewnatrz.105 0.6 2.5 9. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys.5a).5 4.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!. gdzie maja bye 46 47 .10' 42' 18").480 0.4 3. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys.5 mm odnich.240 0.280 0.1. 3 rom (rys.6 6.3 6. cienkimi.1 2. wymiarowymi.0 2.280 0. d).

to mozna nie rysowac drugiego rzutu. b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych . Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne. 6.2. a) b) Rys.5. lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc). c) nad przedluzenicm linii wymiarowej. a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. 6. wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. 6. 6. wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D. Met 0 d a 2. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni).6c). jak np. gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach. poprzedzajac go znakiem mnozenia. 6. 6. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku.9). 6.8b). Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje.9b. c) nominalny 6.6a). b).12d). 14. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1.11).3. nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. jak np. 6. jak na rys.7c). 6. wymiary nominalne zas. b) przed oznaezeniem gwintu. patrzac od dolu rysunku.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku. na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej. na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. 6.6-.1. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. 6. 6. 6.8b). b) prawidlowe Rys.10. Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit. OJ ~~ r F---<:'f> f. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys.3. 6.4.7b. 6. ktorych na rysunkach nie toleruje sie. Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak. 6. c) metoda 2 Rys. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak. Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane).15). to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys.7. 6. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne.Z 1 '0 Rys.7a).10). Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w. ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. 6. 6. Met 0 d a 1. b) nad linia wymiarowa. e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach). Umieszczanie liczb wymiarowych: a). aby mozna bylo je odczytac. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys.8a).8. pisze sie w nawiasach (rys. znakiem 0. 6.6b). b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy). Wyrniarowanie jest przejrzyste.4).12a.5b). bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 . Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys. 6. 6.rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. stosujac tylko jedna z dwoch metod. 0) A-A 5 Zle Rys.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi. przerwac linie rysunku (rys. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob. b) prawidlowe 6. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys.a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys. 6.11.9. d). w norrnach. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne. Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne. Rys.12c). 6.I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys. Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie. b) kolo wyrniarow. b) prawidlowe Rys. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys. aby mozna bylo je odczytac. W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys.·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6.10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys. a nie widoki (rys. Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d. 6. 6. ezy tez w rzucie.jak pokazano na rys.-_1Q---i C)g. 6.

2.18c). c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek.3. Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys. to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku . d).3.17a. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys. tj. 6. 6. wskazanej na rysunkach.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys.18d). 6.19h).10. 6. Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys.13. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq. 6. 6. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~.20e-g). 6. 6. 6. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci.16.17b).19. 6.wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. 6. linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia. 6. b).4¢12x60o e) Rys.20.polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym. d). Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys.2).6. Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku. 6. 6.3. c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys.41<5 Rys.12. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys. 6. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie.18. 6.3. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane.ISe).19g.18e).nalezy przeniesc go do obszaru rysunku.20c. 6.20c.12e-h (patrz tez p.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys. Pamietac nalezy. 6. 6.4/<1> 10. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p. b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S. 6. 6. 6. 6.ISc. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany. Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys. 6. 6. 6. Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys. jest niewidoczna (rys. 6.14. gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka.19c). ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys.1Sb). Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. 6.13). 6.". przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu .18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys. Uproszczone wymiarowanie otworow 6.lSa) lub polprzekroju (rys. 6. a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys. 6. 0 t/J 6.17. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys. umieszczona przed znakiem o i R (rys. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys.l9a-f. 6. 6.a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku.'~.15. liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 . b). Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym.2.180. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys.16. 2. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys.19j). 6. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys. przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys.20a.14.18b. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys.3. a) b) c) J~ r!J6. a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys. 6. 6. Uproszczone wymiarowanie otworow Rys. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys.

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w. 6. krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych.39a.. 14. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w. 14.39c).jako odrebna czesc lub w zcspole. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu.w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w.4lb. 6. Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec.44a). 6. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. Wobee tego. dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki .. a wymiarowanie chaotyczne._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K.41a pokazano na rys.nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych.4.4).--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8.4. _1.8 10. a mianowicie: PN.9.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys. przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich. przedstawione na rys.3). 6. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. np.---. Wyjqtki . a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys.41. matrye itd. Rys. chromowane lub niklowane. ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). 638. niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku. """" <i' O'!.41 f). w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I .. ktore maja bye obrabiane. Wymiarowanie zaokraglonego rowka .3.. na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach. np. ktore maja bye powlekane.-- // 6. 14.41d.40b.. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu. 6. a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu. 6.2 Rys. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych.39a. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow). trzeba te naddatki okreslic. odkuwki. wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh. 6.11. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych.dla podciec C i D). Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0. mozna je zastapic jednym wyrniarem.jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany. c) 100 70 h40 d) 80 . Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys._co ". 6.40. b) "" '{:[ "" ~- "" . ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne. nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych. I. Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys.10.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B.58/1'1-02043 Rys.5 -0. U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys. 6.39d). 6. oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka .4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys.12). 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys. Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6.3.7. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys.39.) . c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac. to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys.patrz p.1 6. np. 6. a druga okresla ich dhigosc. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi.39a. 3. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu.lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. b) w przypadku przedmiotu.35. Przy wyborze rzutu i miejsea na nim. zas r .. Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys. albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6. wytloczki itp. np. 6. 6.- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu. podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys. ktore maja bye obrabiane. Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys. .43. 6. 6.40a). 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys. 6. 6. b) na jednym czy na kilku rysunkach. 6.41 c). np.37.3 -0.3. przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. 44 x 60 (= 2640) na rys.43). a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni.42).4112113. 4. 6.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn. 639b). np.39c). g.---r-. 6. a podciecie z rys.- lei '" ". 6. dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni. e albo za pomoca tablicy (rys. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary. w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony. 6. 6.. 6. Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. ze przy wykonywaniu modeli. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys.8). rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. 6. 6.38. Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow. 14. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka.42. 6. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu. co powoduje. wyrniar 60 na rys. 2. 6. 6.\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys. 58 59 .

46. gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow. szeregowym lub mieszanym.I5 Rys.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. lancuch wymiarowy prosty (rys. a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje. oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy. 6A6b). Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki.6.44. czyli tzw. obrobkowych lub pomiarowych. zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych. b). W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych. np. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie. ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie. Rysunek taki . gdy to jest potrzebne. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80. szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym. Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego. jest dwie (rys. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. 15 A). Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci. b) proste. Wymiarowanie: a). !) mieszane 60 61 . 6. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie. 6A6a). Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. z ktorych wynika wymiar wypadkowy.'s 20:0. 60 i 100 (wymiar zbedny). 20:!:o. b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas .'!J a) . Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac.'5 20:!:O. a zatem i bezposrednio sprawdzone. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. d). d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera. 6. ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. wymiaruje sie od tej bazy (rys.47. wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. 6A 7a). np. 6A4b). ze wzgledu na to. Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych.45b).25).45. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha). a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane.: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll. wiericow kol zebatych itd. c). jak np. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej). 6. to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys.. 10. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. np. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu. c). Dzieki takiemu wymiarowaniu. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety. np. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor . wzajernnie prostopadlych. np. 130. i. Wymiarowanie rownolegte. e) w uldadzie szeregowym._-------I b) 6". Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych. Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu. obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych.b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich.nie zamyka on laricucha wymiarowego. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete. l.: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny. 6. b) wymiary powierzchni. Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii). tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. Wymiarowanie: a). Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych. 6.rys. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w. gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu. 6A4d). 6. Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane. 6 A4c). 6. 5.S. gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow. Laricuchy wymiarowe: a). glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w.nOSZqcy nazw~ zestawieniowego . czyli wymiaruje szeregowo. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni. na rys. np. b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach.45a). 6A 7b). 100. 6.15 80:!:o.'5 20:!:0I5 20:!:o. ktore maja Rys. bez dodatkowych obliczeri.j.jako wymiar orientacyjny . ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. c) zlozony Rys.

6. na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys. z na rys. ktore maja pozostac surowe. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych.51). 6. 6. Rys. czy od drugich. ' .7. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane. ktore pozostan. i na montaz. pozadane jest . 6. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki).kazda pare baz jednyrn wyrniarem. ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza. Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie. gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych. gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi.. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6.52). wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. 6. Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri.49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys.rRa#i) x A-A Rys. 6. y. to wszystkie wyrniary powierzchni.53a).kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji.50. Jest to tzw.! nie obrobione.51. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys.1. Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 . 6. sprawa sie upraszcza. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie. Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np.brabiane przedmiotu. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci.49.49c).oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys.2. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. Zgodnie z p. jak np.4.48). 14. Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie.49c). 6. a nastepnie bazy zwiazuje SIt(. ~. C)~ . Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni. . Tak sarno postepuje sie. Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole.umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu. gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. 0 ile to mozliwe. na tokarce wielonozowej). gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary. Oczywiscie. 6.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia.gdyrysowany przedmiotjest wydrazony . w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych. co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys. Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6. . to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o. na wyrnagane luzy i wciski itd.48.52. d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6. co zmniejsza koszty produkcji. W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow .dla powierzchni obrabianych i surowych .4 i 14.6). f}~ ~ i . tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych. podawac na jednym rzucie (rys.50. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy. 6. a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys. Rys. b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji. +.. 6. b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci. zaciesniania tolerancji itd. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych.6. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie.7. Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii. 6. wzajemnie prostopadtych baz. 6. ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. do kt6rego nalezy.wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x.7.

6. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O.56a).55b. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych.58b). metryczne itp. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 . 6. czyli od baz rzeczywistych. b) b) w 6.46b). oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys. 6. 6. gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow. 6. grupujac wyrniary po jednej stronie (rys. W celu unikniecia nieporozumieri. 6.we wspolrzednych prostokatnych (rys. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi. to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys. Rys. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu.59b). Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys. Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. jak np. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych. aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow. Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz.54. 6. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego. 6.55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys.7. ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione. 6.59. 6. np. Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys. c) nozem ksztaltowym wyrmar. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow.55.5illL~lJrJ ~ ~ Rys.6. wykony. osi symetrii otworu. 6.53 b.58. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego.56. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). na rys. 6. W ten sposob wymiaruje sie np. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. 6. 6. Wymiarowanie przedmiotow: nych. natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys. 6. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu. 6. pokazano na rys.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys. b). Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6.61).57b i 6. Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach. Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys.8.59a. wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys. zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo. l! g~l~ Rys. 6. 6. Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6. 6. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a. jak na rys. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu .54). 6. gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej.57a).7. przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny.62). Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow.58a).przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. Rys.zwyrniarowac. wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu .53. c. Wymiarowanie takie. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow.05 6. gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys.7.60c). 6. 6. do ktorej sie odnosi b) b) e----. on a) 3x¢ 3x¢ 6.56b. Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga.3. 6.7. lecz krawedzi teoretycznych.60a).60b). Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni. 6.57. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys.5. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6. ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne.4. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary. przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac.).

6."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach. 6. 6.7.. Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow. 6.13). skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.'. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys. wych .63). Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1.62.65) i umieszcza sie na nim te wymiary. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12. to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika.40. a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. Kraw~dzie teoretyczne Rys. Oznaczenia niektorych pretow. 6.61. wykonanie podstawowe (rys.64.9. 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) . a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna. oddzielajac je pochyla kreska.)ttrojkatny zarnkn. 6.prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek. tzw. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu.63. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato. b) w postaci ularnka . tolerancje itp. Rysunki odmian wykonari 9* 66 . za liczba okreslajaca dlugosc preta. 1.a) Tablica 6. 6.7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys. norm h x a x s!' I Rys. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta. Rys.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys. Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys.65. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14. 6. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu. 6.2 12.60.40. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf. Wymiaro. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie.40. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow.1 12.64): a) oddzielone pozioma kreska. norm wg odpow. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6. Gdy pod linia preta brak jest miejsca. 6. zaczerpniete z odpowiedniej normy.gdy brak jest miejsca. 6.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn.65a. Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys.

alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne.7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO. wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego.~ . tolerowaniem w gllib . ~~. (rys. Odchylka g6rn~ (ES .4.1. jak: srednica otworu. rozstawienie otworow itd. '" .3. c) teoretyczne. np.1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych. b) tolerowane. Miedzy wymiarem nominalnym.". ktore stosuje sie.025 (rys. np. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne. 7. .1. jak: glebokosc rowka. Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm.§~ .dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN.2. e). Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow.2). 7. Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19. gdy wartosci odchylek sa jednakowe. tj. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne.4a). PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'. wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31. wysokosc nadlewka itd. 0 20+g. Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres. e).02 :2@' . (rys.. es . a tylko ich znaki rozne. 7. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli.03.. Wymiary: nominalny i graniezne. a wiec.'. ei . d) asymetryczne dwustronne.1. 2 ~~ <l.D3. np.o2(rys. 7.. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys. srednica walka. b) wewnetrzne. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru.4b). Rys. wzgledem ktorych odnosi sie odchylki. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne. f) jednostronne hI. 7. szerokosc lub wysokosc przedmiotu.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. 7. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. na strugarce). gdy jedna z odchylek rowna sie zeru. jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu. np....3a.1. 7. 7. przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu.: ~. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A.§o ~<::>.\~ 7.w skrocie max mat). ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach. . to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego.2) nazywa sie polem tolerancji. a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru.... dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek.9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne. odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie. powierzchnie te "zblizaj.3b. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu. g).5a).1._ 3:: .1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A. §- 1i~ ~~ ""t>. np. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys. jak: dlugosc.. gdy obie odchylki maja jednakowe znaki. Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie..1a). 7. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu.1c).3d). 7. 68 69 . przy czym czestowymiary te. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1. d) wymiary posrednie. Tolerancja T jest zawsze dodatnia. wymiarami granicznymi. odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne. tj. 7. ct3:: . 7.. 7. 7.::. Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne. b) asymetryczne. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys. nazywa sit.. b) wymiary wewnetrzne. ~g> . sprawdzianow lub uchwytow.98j. w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni. toleraneja wymiaru i odchylki E/=o.- .04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu .materlalu.!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi.1. (rys. dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji. odwrotnie Odchylka dolna (E1 .98+g. S.! sie" ku sobie. (rys. ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym. ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio. 7. Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu. 7.§::::: ~il. zas zasady stalego walka . takie.1b). Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7. Rys. d) jednostronne. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. Jest to tolerowanie symbolowe. 7. 25±o.oslub 0 60j.3. c) wymiary mieszane... grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. "<:1 ~.:<::>. c) asymetryczne dwustronne.tylko w razie koniecznosci. b) na 7. c) mieszane. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego. c).przy obrobce powierzchni.4. d) posrednie A Rys. li:i ~"g . 7.. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu. a potem rowek (np. takie. 7. b) asymetryczne.dla wymiaru wewnetrznego.1.dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys. D.1d). 7.2.02 T=o. 7.01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31..dla wymiaru wewnetrznego.§~ ~3:: . postepujac w podobny sposob.::J) . a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys._ ~3:: ._ . nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu . szerokosc rowka itd. 1i~ :n. 2s:jl:8~(rys. Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne.3e.w skrocie min mat).

0 ~:.. 00 . 7. I 00 0\ 00 I ... Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego..0\ 1'1".... W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji... . -s. Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej.)... e). II II \00 .". .. 0 Q.5b)...8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ . 14. Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je.'" ++ ++ «> ... jak i liczbowym. to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys. Oo r.. ""' 00 '-0 + I .. V) .. to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys.... odlewow itp. + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ .....3a).. 7. 7. 7.. I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< .5........ I ....". _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r........\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0..0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II .... I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ .'" 0'" r.. przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego ... ~r- srednicy nominalnej o:..). c) odchylek liczbowych. \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 . "<t ~ .... 7..5d). 7.. "0 00 -0 rg 0 C. . \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 .. 7...c:: 1... II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II .++ .. to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys. 00 1'1"" "'.. N orNv II OrN I 1'1"'" 7. d.. 0.. 0 0. ~ '" 0 0.. "'0 M ~O + + + "7ii c .... '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> .0_ 00 _ "'M II "'1..... N "0 -0 ~ '" 0 0. <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-.. 00 + .......... jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi. d) symboli i odchylek..'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01... 3) pasowania ciasne. tulei z osadzonym w niej walkiem). -+ O"<t or- + 00 v-.... toleruje sie symetryczme.0 r-v I I \ \0 '" 00 r-.....00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 ..5c.. wymiarow miedzyoperacyjnych itp.. -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0.5 mm). Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne. jak i wcisk.. -0".- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :..::0 MO N + 0\0 N NO ..c:: t> vO ... M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l . \00 + ....c:: .r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO .. .r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 .. ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r.. '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-.. 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 ....3d.:c ..6).. I 00 ...______. 71 .. <c... 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M. «>0 >0 + r-...c:: .00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 .++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-.a .0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys.... b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996. :Ii 0 '- ~OO --I I I I- . 0 Q. 00 r.~§ 1 ~ ... lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie.. 2) Odchylki dobrane z normy. gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi. 7.. '--~ 1- . I 00 r'l .. N"<t II OM 0«> ... 7. 1'1 00 1. Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje..007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII . Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu.. II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0... wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa.. Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna....4)... '" 00 -1'1 II 0. Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np.. "<t 00 I . Jezeli nie mozna tego uniknac. 7.jak na rys.. poprzedzajac ja znakiem ± (rys..... Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek...++ ++ + II II ~O II II 00 . . e) wymiaru granicznego . 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0. -0 Q -0 0 0.. ani osia. I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 .26).. 2) pasowania mieszane. 7.. ktore stosuje sie.....r-. ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + . Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl... umieszczone w nawiasie za symbolem (rys.. 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 ... c::."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -. gornego lub dolnego.. I---~ 19- _..... I or- . 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" ..6).----. ani pomocnicza.. Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.. II N ON I + II NO r- . '" C 0 Q.za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :... II 0... N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0. Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys. rON '-0 ........ OM "<tN "'1'1 . N I I '" ON . r-o .. Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np.. 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 . w wielu normach. 0\ \000 ""0 No\ 1.. ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------..r: 2' \00 000 + + + + .... ~ VO r-.... :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + . nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys. '" "0 c:: '" 0 0. Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw...... Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz... + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t .1. c-."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0.....3a).. w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -. _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM .... o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-.. \0 C... w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru).0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0... rys.. ktore maja naddatki obr6bkowe (rys. Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a)...... 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1.. 00 1'1. 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 ....jak np.I.1. II 0. 7.5. "<t .".'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + .<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O .. 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00"... I 0- I M 1 I 0. przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys. ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q. ~ 0 0. s ~ '" 0 0.. OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r... I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t . w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + .. Zarowno przy tolerowaniu symbolowym.. ++ ++ vO "<1" 00 + ... 3) Symbol umowny i odchylki.. . Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 ....'-0 M r-.. ani wewnetrznego. '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N .. II II 00\ -1'1 Mv '" 1.. w ktorych moze wystepowac zarowno luz.. 7.... 7. ktore nie sa ani typu zewnetrznego.........3f. 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O. g).. 7. gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi. 00 >0 I .. OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys.5e).>l ""iii ~ 00 .. nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys.. 70 ~:~ b) ~ . Ov I 0. . '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0.. N"<t II II "'''"' v-....... Te wymiary mieszane i posrednie.. I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 . Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2..dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi.0 60 210 Rys... lest to tolerowanie mieszane. -M ++ ++ . Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym.. okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern.6..... 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 . Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej.0 .3b-f..

0 ±2.0 +6.4 -0. norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996). a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne.8 ±1.6 -2. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0. Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych.0 +6.8c) i posrednie (rys.0 d ±0.10.31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O.0 -6.4 +0.0 -1. 7. c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th). ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow . Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe.0 -10.2. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O. 7. e) Tablica 7.0 +1.3 -0.0 s +0.8 ±1.w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w. Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye .0 -6. 7. Rys.0 -16.7b). z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza.6. Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 . Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T. napisanych w postaci ulamka (rys. 7.0 z +0. U wag a.0 ±3. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0.0 d +0. tworzacej stozka (rys.0 9~ 1) Z 0.4 -0. zalecane do podawania na rysunkach. 7.7a).0 ±4.4 -4.0 z -0. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys.0 ±5. Oznacza to.6 -1.0 -24.0 -1.3 ±0. 7.3 mm wlacznie.4 -4.0 -6.2 ±0. zawierajacej odchylki zaokraglone.4 +0. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys.0 ±8. . W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych . b) za Rys. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich. wewnetrzne (rys.0 ±20.0 +16. . Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze.8e).2 ±0.15 ±0.6 -1.0 +40.4 +4.0 +6.8d). minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta).w zaleznosci od dlugosci nominalnej L. ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone.9c).20 ±0.3 +0. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow .0 +16. 01. Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach.3. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow. odchylek zgrubnych.8 ±1.9b.6 -2. 7.3. a 17 najmniej dokladna. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD.0 -1. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych.0 +1. minutach i sekundach).4 -1.0 s -0.0 ±8. 7.1 -0.10. a) b) Tablka 7. do wyboru . b) c) ds- 0. jak na rys. 7.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys.8).6 -2. od 1 do 17.8. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych.2 ±2. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7.5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z .2 +0. 7. podane w tabl. 7.7. w stopniach. 7.0 -16.05 ±0. ~ L katowych.4. 7.odchylek odpowiadajacych walkom h14.Sb).odchylek odpowiadajacych otworom H14.l ±0.5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.9c.6 +1. tj.0 +1.1O ±0.5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20.4 +1.l ±0.2 ±0.0 +24.0 ±12.4. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0.1 +0.2. przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys.0 -10.2 -0.9b).0 ¢50N . W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych. jak na rys. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl.9a. 7..1.5" 2" 1. 7. Tablica 7.6 +2.5 ±0.4 +4. (w urad oraz w stopniach.3 ±0.szereg U wag a. takie.5 ±1.wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka).na zewnatrz materialu). zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.tak samo jak liniowe ..I zlozeniowych wspolnych 7. 7. b) dla wymiar6w zewnetrznych .3 ±0. 7. 7.0 +10.8 i 7. Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu.zwykle minimum materialu).6 +1.).0 +10.2.' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 .2 +0.4 +4. ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci).0 ±5. 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv).0 ~ odchylek dokladnych. tj. 02. Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl. . A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm.2 ±2.8a). Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 . Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys. b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa.0 ±3. Tolerancle LiL. odchylek sredniodokladnych. 7. a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys. Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone.0 ±3. mieszane (rys. 7 .6 +2.5 ±0.2 -0.2 ±2. 7.9.0 z ±0.4 -4.5 ±0.0 -40.zewnetrzne (rys. jak na rys. poprzedzajac je wskaz6wkami.6 +2.

Q o 'N '" ::I c.llk). AT. gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym. 7. 7.:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" .I2f). ~ S 90 Rys. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie. ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl.. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) .przez zetkniecie czesci zlacza. 7. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie.3 ±O. tolerancji kata stozka AT. '" 0 f-. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci.to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys.9 o! ~ . Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w. 7. Toleranoje kata stozka.. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad.U' e o! . 7.D. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0.to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie). Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g.3.jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej. e) znak w postaci kolka (rys. 0 '" e X Rys.jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys.12k) . '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e. z PN-89/M-02102. 74 75 . Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy. 7... Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L.4.4.5. B .. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza .9 ±0. w prawym . gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3.12. Tn)· Tabllca 7. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys.D08) 90 90 ~ nych.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys.przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza. 7.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4).~ lUoN 0. 7. tj. zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy). / L/ r-. Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych .111. ) Dotyczy tolerancji symetrii. zawartych w nonnie PN-87/M-OI145.?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. 7. 7. D . mieszane i ciasne. w ~staCl walca lub prostopadloscianu. 7.. 7. Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl.6 ±0.patrz p.12c) .11 b-d). Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys. TFR.6.lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a. ". Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7.Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych.8 ±0. 7. k).l1e.3). 7. przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) . Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A . Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole .21 I~I T/20.. gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD...zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys. 7.12j). 7. 7. Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e. 1) 7. . Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls .11.Tabllca 7.11 a).l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. jak dla wymiarow liniowych. f) r.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys. -- f-. 0 Q.: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys. gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys.6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach. Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7. 7.12di) .041 g) h) 1~ITo. Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc.1 . Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o. 7.U' 0 '" c o! .12gi) .. kat itd. 7. d) symbol TI2 (rys. w okraglych nawiasach (rys.1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1. dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs.to w ramke ujmuje si€.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji. 7.wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne.i 1.11h). 7. W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne. b) symbol R (rys. Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138.jej wartosc liczbowa (rys. .4. 7. +1.np. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS. ' 3) .ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych).081 r) 101 Ro. [gl -e.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych. 7 . I. 7.5.1. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys. Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q.11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego. podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy.--".12b) .- _ C ... w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji.niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza .1Ij. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl.. Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy. f).- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:.12a).. c) symbol T (rys.jezeli obszar tolerancji jest kulisty. przecinania sie osi i pozycji.w zasadzieprzyjmujesie.5.

to oznaczenie podaje sie tylko raz. Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym.rys. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. siodlowosc itp. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe.1/200)(200 I Rys.~. 7 . wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana. wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje. a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku. h d d c) ~t-~M Rys.1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki. to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys. 7 . Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!.).1 mm dla tworzacej AB i 0. dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna. a z rysunku wyraznie wynika. 7. 7. 7 . 7. 7. i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy). Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p. symetrii dwoch Tablica 7.ISh). 7 . 7.13). przy czyrn tolerancja 0. 7 .1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys. jak i obszaru mniejszego. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu. mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow. przy czym . Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego.grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys.05/200 I j) 10'10. ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej. w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach. 7 . nie moze przekroczyc 0. oddzielajqc od niej pochyla kreska. 76 77 . Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys. 7 . e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). . 7. wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu. _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ .1® I AI ramke umiescic pionowo. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji.ISc).2h. Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny.4.cej plaszczyzny.1 I.16. 7 .14c).13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys.7.S).7. to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej).1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny. 7.13. d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc. mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku.16a). 7. 7 .l3t). krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny). W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji .14. 7.jak na rys. 7. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola). Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja.gdy brak miejsca . .1 I. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7. Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje. wysokosc ramki . 7. Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym.4. w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys.14a. graniastosc itp. to ty dlugosc (rys.1 mm. to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys.ISa). 7. miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. 7.6. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys.15 mm dla tworzacej CD.8).litere P w k61ku (patrz tab!. w kt6rym odchylka rna bye mierzona. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu. Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym. 7. Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym .r) a) / 1-10. zas od prawej czesci . 7. b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny). do kt6rego rna sie odnosic tolerancja. nie moga przekroczyc 0. to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys.16b). 7. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. U wag a.ISb). W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj. barylkowosc. to nalezy go podac w wymaganiach technicznych.13e). Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz. c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose.1Se). prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys.tylko w razie koniecznosci (rys. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!.1 I.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys. Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny.1 I.ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji. a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne . 7. Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym).ISj.15. b. Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu.2.

to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys.). 7. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.05 mm. a nie wklesly.). dwie rownolegle plaszczyzny.03 mm na calej jego dlugosci.06 mm.1 mm. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu. Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. I mm. c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'. 78 79 .1 mm. 7.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi. Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm. b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn. i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty. 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0. czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami. prostej lub plaszczyzny. Tablica 7.7 (cd. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia.) nie moze przekroczye 0. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci .) Tolerancja plaskosci Tabl.03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca. 7.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0.3. 7.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie.nizej).. np.1 mm. czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0. barylkowosc itd.03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0. Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn. czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0.). I mm. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L . I mm na dlugosci otworu I. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego. tolerancji (rys.8).05 mm na dlugosci otworu I. czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej. U wag a.05 mm. np. Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0.17b).7 (cd. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad . Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys. 7.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.17. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0.02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm). 7. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0.. Odchylka walcowosci (stozkowosc. graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0.04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci.patrz tab!. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi). f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0. 0 wysokosci pokazanej na rys.06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka .4. dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp. Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!. Tylka wypukrosc 10.1 mrn.06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0. Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w. przy czym moze to bye tylko wkleslose. g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi.8.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka.8. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0. 7.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe.wyzej). kt6re mialy sie przeciqc). tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)".l7a). 7. na calej dlugosci kazdej z powierzchni. np. 7. Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu. osi otwor6w itp. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka). z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0. przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty.14b. Odchylka okraglosci (owalnosc.02 i 0. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0. osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp. U wag a.Tab!.

". ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0.05 mm na calej plaszczyznie.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy). Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d .05 mm.d . ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B.oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema).06 mm na ealej WYSOk.05 1 0. czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0. 81 80 . calc] dlugosci otworu. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0. I OS mm na ealej diugosci otworu I. m~ moze prz czyc 0.~vznvb nie moze przekroczyc 0.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy.dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z. przekro~zy~ 0.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. Zamiast oznaczen obu tolerancji .05 mm.rzu.8 (cd.05 mm. .. Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0. > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as. .04 mm na dlugosci /. mle~~on!l w plaszczyznie rzutu.0 I mm.cjl: me moz~ przekroczyc 0.na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym .oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0. Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej.zc. czyh os .ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~.05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci.7. ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0. w dbwolnym kierunku.. na calej dlugosci otworu.ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p.I. U wag a.) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II. hmewy. W gran'ieaeh tolerancji 0..) TabL 7.:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0.Ja~ wy~eJ .L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej). czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0.02 mm.0 I mm na. mler?ion~ w pl. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk. qd<. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0.025 mm. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:...1 mm wymiaru 20 mm.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.cle .Tabl. Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0. Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl.ub b wzgl.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~. plaszezyznaeh A -A i B. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.8 (cd.<.04 mm na calej dlugosci I ezopa. dw6~h plaszezyzn a I.1 mm I dlugosci I. ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.04 mm w zadnyrn kierunku.1 mm.05 mm. wspolosiowego z otworem II.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego.aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji. teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0. na kt6rym podano oznaczeme toleran.04 mm.04 mm.

82 II" 83 . czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0.05 mm. czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB. dla ktorej nie rna w tabl. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy). (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0. odleglymi od siebie 0 0.4.15 mm.2 mm. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0. czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm.eslenla (bazy).1 mm.06 mm.2 mm na dlugosci 40 mm.02 mm. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn.6 okreslonego znaku. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0.2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0. czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0. I mm. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego). mie~zone na srednicy 100 mrn.) Tablica 7. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ". maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0.2 nun.2 rnm. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0. 7.1 mm. Tolerancja przecinania sit.9. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy).9. czyli plaszczyzna musi sit.05 mm. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!.02 mm. Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia.1 mm w lewo lub w prawo. I mm. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0. 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia.4. nie moze przekroczyc 0. czye 0. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0. czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0.02 mm. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138.15 mm.05 mm. 7. Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0. kt6re ujmuje sie w ramke.05 mm. 7.03 mm.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu. czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0. kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun.02 mm. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0. gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami.Tab!. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0.8 (cd. to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe . Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0.05 mm na calej dlugosci stozka.

a) ifJl2-o.160 mm). 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys. odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0. b). Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia. ___. Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. ~. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!. c). 7. czyli 12. a). a) moze wynosic 0. 7. tj. Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna.--- Lr--- : • ~ ig . Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'. w przypadku zas wymiaru min mat srednicy.10.18.0 I mm (rys.97 mm.J ~t '" ""'. gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0.2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--.o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0.3 dla wymiarow min mat. b)..00 mm.04 mm (rys. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>. odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0. 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0. b).0 1 mm (rys..) ¢12D-8s b) ~-----i . czyli 1/2 T. 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys. tj.04 mm (rys. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137. do 0. 7. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0. tj..gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego. a wiec 12.I8b) .gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. 32 mm.10. 7. '" - - ""'- .0 1 mm. W przypadku wymiaru max mat srednicy walka. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0.""'of I . tj. I~t I .00 1 25. 11.4.00 mm. Znak ten umieszcza sie: Tabl.. 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys..18c) . W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa. Rys. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu. 7 . przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu.10 (cd. 12. w przypadku wymiar6w max mat. 7.18 mm (przy srednicach 10. kt6rych dotyczy. I ~ I.04 mm (rys.36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0.gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia. '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna.05 mm (rys.7-7. c). I b) c) os l. -. Tablica 7.oraz 0._. stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. 16.9.2 i 24.. 15... ""'.1.18a) . Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. a).06 mm (rys. tj. Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym.00 mm.5. ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0. 7.98 mm. L. natomiast w przypadku wymiaru min mat.8 mm (rys. gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku).. a). tj.tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku. Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys.08 mm). 84 . niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej).

Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc .4.1. Ii N oznaczen :/.032 0.1c oznacza.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.25 10. Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys.801 0. przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej.35 5 11 5 0.ld). zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary).lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys." T.5. Symbol z rys.toczenie.Tablica 8. 8. b) sposobu obrobki.. dogniatanie. 8.ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu). powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem).201 0.1.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral.008 10:0501 0. Symbol z rys.50 10.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie. 3) jako uprzywilejowaoy. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki. czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni. Ra . 8. 8.16 0. 8.5 7 15 7 0. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna.4. Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 . c) powloki na powierzchni 8.3a. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8.4). c dorysowac pozioma linie (rys. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu.8.1. 8. 8. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys. Rys.W/// 30 Rys. do 0.6. Oznaczenia chropowatosci oraz: a). ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub.080 10.5e). to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. 8.5). 8.vflymbol z rys. 0. . 8.3c) oznacza. b). W zasadzie powinno sie podawac parametr R. 8. nalezy do symbolu z rys. Symbol z rys.6a). sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego). ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np.25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2.601 1. do tych przypadk6w. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R. c. w milimetraeh. a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci. i R.3b) oznacza.32 0. Rz - Klasa!' - R.1. 8. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8 i 25 mm.801 0. Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys.sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki. 8. Wymiary.oz51 0.016 0.401 0. w um b) Toczyc 10 - - R.3.od Nl (chropowatosc najmniejsza. 8. 8. tuz nad linia zarysu powierzchni. '///)t.2.5 8 3.201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10. 8.040 0. gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n.la. 8.5 0. b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np. 8. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys.t.5 0. np. 8. '7//. ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem.010 0.1 (wg normy PN -871M -04251). ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:. jakiejs powierzchni. 8. czy tez nie (np. to dlugosc te.1001 0. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys.3a) oznacza.5. Symbol z rys. 8.1.2. '{'. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996. 8.25 3. rolkowanie).5 2 - ~ 10 - 10. 8.7c). 8.063 0.3c). 8. 0. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania.125 0. b) lub R. a mniejsza pod nia. Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys. jeden z symboli z tabl. 1) 2. 8.25 10. 8.25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro. b.32 10.la. / 250 160 ~ 630 500 ~ 2.50 0.ld dorysowac okrag (rys. 8.le). podawanej w mikrometrach.0501 0. 8. 8. 8. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl.2. 8. 8. (rys. przez symbole dwunastu stopni chropowatosci . oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0. 8.5a. Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci. nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei).i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R.7b). dotyczace powlok (rys.la. 8.040 0. ) R. ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem.. 8.1.. bez dodatkowyeh wymagari.5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////.16 Chromowac 8.08. 8.025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn).3.0121 0.032 10. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci. i R. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11. Wartosci liczbowe parametrow R.5. przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym. 8. frezowanieitd. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys.063 0. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie.5 2 11. 8 Rz 32 Klasa!' - R. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R.1.. b. 8.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys.25 1 10.16 11 -- 6 - Rys.3).401 0. (rys. i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane. ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R.125 Rz 10. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R. i sposobu obr6bki (struganie. 8.7 10 21 10 1 14 14 1. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R.63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8.2.3).).6.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci). k Docierac /: Ra 0.601 1. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys.6b). mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys. Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys. 8. 8. b.7.1001 0.1. 2. 0.~ I chropowatosci Rys.1. nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys.7a).080 10.63 0. wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym.25. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni. (w~ PN-87/M-04251).1.020 10.

7d).1 111111111tlllllllll. R. Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych. Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy. Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0.8b). jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna.:. 8. na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu. 8. w nakretce..9. ktora rna byc pokryta powloka. 8. na ry_s.12a) .l:=_.l0d) lub na linii podzialowej(rys 8.oku linia cienka (rys. . slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys..I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m. Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej.oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l .8c).srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys.I __ 1. 8. oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu. Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys.UM)(!~/adY olmibki / .L. _ na linii grubej zarysu (rys.w wld.sla SII(. Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm.7...s . 8. 8. ~~sa?y poda.IIIII.1. Znak okregu jest zbedny. f).9a) i podajac dla kazdej. c) na powiekszonym zarysie gwintu . z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R .lIIII. jak . na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8.leczeniu (rys. I '\In = _i_=.8.tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy. gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary . 8. 8.-- Ra10 \I ~ Rys.~a cienkiej linii den wrebow (rys. Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie. 8. to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po".naboku gwintu +na boku gwintu (rys.L:. Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu . 12. gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys.Tabllea S. !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast . Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys. 8.7b).11b).: IYpil + 1.12. 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki.6). oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim.ll. . 7. 8. Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu. Na rysunkach kol zebatych..l0a. 8.8. dodajac okrag do symbolu graficznego. I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie.ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre. na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . . 8.2. . 8..16 Niklowac R0.l1a) . 12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys. Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: . przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci. zawsze od strony zewnetrznej.7d). c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 .l0h). wotworze gwintowanym .3. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr.9. 8. slimacznic. Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R. Parametry chropowatosci Dogladzanie t. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys. 8.8d).1p.10. wkrecie itp. W zwiazku z tym.24). g)..wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu... stozkowych itp.10b. chropowatosc y na rys. IL.7e) lub na linii pomocniczej (rys. Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys .:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np.! .. 8.1=--_ 5 gdzie: Ypi . ~) na gwincie zewnetrznym: srubie. 8. b) na gwincie wewnetrznym.) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys.':. na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie. e).l0c. R~zn.11. gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci. 8.: IYvd 5 5 I ~ys .. 8. 8. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. 8.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :. Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. chropowatosc x na rys.8a). wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j..

rodzaj 0 brobki. sposob pokazany na rysunku. ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni. Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci. oznaczenia chropowatosci. w. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys. np. I umles~czoneJ rum htery. zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys.metoda wykonania. = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) .13.5.::. parametru falistosci wraz z wartoscia. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!".d .odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw. L n ni=1 L S. gdzie: a. powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany. Rz lub R.l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl.. b . f . 8.065 6.wan. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m .12c).wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:. 8. Jezeli na rysunku ze skom.Tablica 8.zajrnujace duzo miejsca. a. charakteryzujqca chropowatose powierzchni.la. 8. to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob. w urn poprzcdzona symbolem parametru. a). linia jest linia srodkowa profilu [alistosci.wartosc parametru Ra. b. to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania).oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. wytrzymalosc na rozciaganie. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W.naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku.2 50 0.Jajesli to miejsce jest zajete.la.::. HV..4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci).odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci. wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ. czesciowych odcinkach pomiarowych. lub w przyblizeniu 1 Ra. np.: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys..jezeli jest ona podana w normie ISO 4288).odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv . Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko. pod linia pozioma. np. 8.I. gdzie: a . kt~ry.jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI.Ra. . oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil .13b. S. (jeszcze uzywany).wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia). zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~. Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa . Jest to dzielaca profil tak.- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe .zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa. ~ lub parametru W.dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys.odchylenie i-tego punktu profilu. np. ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8.3.RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei..2. n i=1 L Iyd n 90 12* 91 . u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw. gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej). 8.1 25 0. WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu.'i n i=l 0. Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego. a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne. h . rysunku umies..4. 8. f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w.wartosc parametru chropowatosci innego niz R. przy hartowaniu na wskros.04 1. b).jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna.U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I.0±0.3 0. gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251. wartosci h nie podaje sie tylko wtedy.wartosc sredniego odstepu falistosci. b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46. Tablica 8. 8. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami. c . n .13a). symbolami w postaci znaku z rys. wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych. po wyzarzaniu odprezajacym. rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo. tOSCI.rownanie profilu chropowatosoi. np.graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys. ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. s.przez dopisanie po prawej stronie symbolu.3. P~rametr W.wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra.lIl??.~c profilu Wv . w urn podano w tabl. k) sredni odstep falistosci Swm 1n n.2 0..srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys. e .liczba punktow podzialu odcinka elementarnego.4 100 0. prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr. tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w.jak np. (wartosc odcinka elementarnego pomija sie. hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci. .08 12.dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami. c bez litery nad nim. . d . bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do . k .w tym przypadku wskazuje umownie. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci. 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami.-l--4-+---1- Y= RaW Vi::.Ih?.1a . vv". lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ.znak z rys. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra. Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996. Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej. Ry 0. Wm.4.naddatek na obrobke.sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm. vv".f . lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane.8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra .- gdzie: Yi .wartosc parametru falistosci. 8.05 3. b . HRC 62 ± 3. np. g)srednia wysokos« [alistosci ~ .y Tabliczka --J.. gdy nie mozna jej okreslic.6 0. ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:. g . falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc .wzniesien profilu hwp .kierunkowosc struktury powierzchni. h 1.dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci. okresowej. znaku z rys. c . 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57.jesli jest to konieczne . =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku .5 0. 3) twardosc (HRC.

Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji. Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach..14. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony. a Przekroje bryl plaskosciennych 1. oznacza sie na rysunku wielka litera.. gruba i wymia. 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych. 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory. ktora rna ogolnie znana. ~ 1''3'' " <. okreslajaca ja jednoznacznie nazwe. np. b). '" (rys.dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych. zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku.O±o.4..1.: . Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys.Z.". np. prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys..14a). 8. miotu rna mice jednakowa powloke. 1'.. Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys..). Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f. a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys. 9. 8. przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_. np. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt. . 93 . a). Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie. to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys.Tabliea 8. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych. to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci".:w wymaganiaeh technicznych (rys.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec. m A A 9.8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys. . Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys. 8. Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka . to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys. to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach. ktorej znaczenie objasnia sir.opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych. 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc .c-_ [=1 S Te ezr.). przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary... LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl. W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A .l4b-d)..'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony. 8. Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia. 1". B .14g).). B-B. to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych. C-C. pozostale powierzchnie: .: .. ceramiczna.). 2..te same Tablica 9. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok. 2".. na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa. lakierowa itd.to oznacza sie je (rys. 8.14f) i w warunkach technicznych pisze sie np. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow..l4e). 2"'. Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) . wykonanym w innej podzialce.. a) lub wielka litere.Powloka powierzchni A: .".HRC50±2 "i:::_ r_l b) L. b).". poslugujac siejej nazwa.slad plaszczyzny przekroju. 8. . 8. a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys. Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu. 1'''. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a.Powloka powierzchni A: emalia.. g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. wpisywana nad linia odniesienia (rys.. a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych. Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd.5.1.. Oznaczanie powlok Powierzchnie..:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys. y.1. 2'.: "RfkojeH:: lakier. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0. Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki).

Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. zary. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys. b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7). Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. a wyznacza sie z rzutu z przodu. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B. Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju. mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory.) 7. 94 95 . Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. 9. 9.1 (cd. natomiast na rys. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola.) 3. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. elipsa. 9. parabola lub hiperbola. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory.1 (cd. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci.Tab)..sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju). wyznaczajacy punkty 4" i 5". Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony. ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego.

Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami. dalsze punkty krzywej przeciecia. Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania.2 Sq punkty 1'. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania. 9.gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne. ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo .jak-np. Jedyna roznica polega na tym.) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic . sa punktami linii przenikania (np..jezelijest to mozliwe . 3. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. b) linia krzywa .) 10. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). 5'" i 6"'. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska). czyznll prostopadill do osi 13. przy czym moze ona bye: a) linia lamana . do zarysu kuli. wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd.2. 9.w takim kierunku. 12. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl. Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'.1 (cd. w ktorych elipsa jest styczna.Tabl. mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi.2'''. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania.punkty 7" i 8". 9. przenoszac poszczegolne punkty tych linii. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone.2. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi. 9. Punkty 1'''.1). 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd. punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii.1).1 (cd. ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9. 9.bezposrednio z rzutu glownego .. w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne. ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl. 2. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl. punkty 1. Pewne punkty linii przenikania.jak np. np.. 9. na rys. dalszepunkty. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly. Takimi punktami na rys. np. i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 .3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe. ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej. 9. Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych. Punkty.

w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1... 9.2. C. ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . B. walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach. 9. - - 5/1 \ 8" _i_ . 9. 2. A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'.4a..3e).3. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow). c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. 9. 1/2/1 4" 611 V .3 Rys. konstrukcja 16). 1" ~ ) I 3/1~ .4. czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. walce i kule. 9. Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl.2). 9. Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys.3. 3 i 4. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC.: . . to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy. 2 i 2' itd.5" / . B. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. 9. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9.4. a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. 8 7' \'4.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow.te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np.3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 .. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii . 1\ -... Rys. Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys. 9. 9..2. osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd. 9 . 9. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. <. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow. elipsy (konstrukeje 3 i 4). przy ezym punkty A. prostopadle do plaszczyzny rysunku. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!. 9.3. Ponadto 13* 9. 9. b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh. albo czescia tych linii.. W ten sposob. okregiem./ I "g' ~811191/1 . konstrukeje I i 2 w tab!. elipsa. A / <. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A. e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki. 12 linii przenikania. Linie przenikania bryl z rys. parabola lub hiperbola (np. 9.1 b) II c) II Rys.1. 7" g" 1/ -------- - . paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6).3b. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. Z rysunku wynika. Linie przenikania bryl z rys. 9.2). Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach. po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys.. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. ! f' / /' --I <. 9.4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'. ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow. Rys. ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy. Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . tab!. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej).rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19). Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania.

6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu.2 (cd.2' i 3' linii przenikania leza. I". na rzut glowny. konstrukcja 8). aby wiedziec np. kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. przechodzqca przez punkt 5". 5.6c).linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. narysn. b): Najnizsze punkty 1'. i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym. Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona.Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych). na podstawie przyklad6w podanych w tabl. Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'. np. W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej.wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka. przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. 9. Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys. natomiast gdy SI! one surowe . np. prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu. ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa. najwyzsze zas punkty 5'i4'. 3" itd. poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. p!aszczyznq B-B. na prostej 3'"-4''' poziornej. ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania . wyznaczajac punkty 7" i 8". Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. 1"-5" itd. Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa). P r z y pad e k I (rys.hiperbole .2).na prostej poziomej 1'-3'. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu). czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips. Przypadek 2 (rys.2. sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. 100 101 . 7' i 8'. Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6". Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. wana w sposob uproszczony.przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys. np. Tab!. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. 9. 9. Z tych powodow pracochlonne.) 5. ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. Dalsze punkty linii przenikania.1. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie. Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9". Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9". 5.

Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt. punkty 5' i 6'. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. Przenikanie bryl obrotowych 12. 7'" wyznacza silt.2 (cd.Tabl. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. styczny w punkcie 5"'. Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety. Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich. 7. np. przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B. E Konstrukcja linii przenikania . 10"'. jak rowniez punkty 6'. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np. przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego.. 9'" i 10'.) 10.widoczna z rysunku. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E.okregu . jak np. Przypadek2 (rys. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego. wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. 9~2 (cd. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. w sposob pokazany na rysunku.) 8. 9. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli. a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego. punkty 5 do 8 w obu rzutach . Punkty 3" i 4" wyznacza sie. Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. punkty 9'. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka). 7' i 6'''. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys.przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka.przez przeciecie plaszczyzna B-B. 102 103 . przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C. a. Przenikanie dw6ch walcow 9.

Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt. 17. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku. 104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . 98). Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str.Tab!. Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str.linie przenikania sa odeinkarni prostych.. Przypadek 2 (rys. 98) 14. Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'.b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt . 98).. 9. Przypadek I (rys. Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys.) osiach przecinajacych sie pod 16. to linie przenikania sa odcinkarni prostych.2 (cd. Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys.) 13. C-C itd. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B. Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. b).6sernki". w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod . Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19. qtem #90' 20. a) lub na odwr6t (rys. Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1". 9. Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach.2 (cd. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku . to linie przenikania sa odcinkami prostych. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli. a i b). Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. 98) 15.

wyznacza sie punkty 2'.2 (cd. W ten sam sposob. 2. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6. 98). z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2.3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul. Aby ten warunek mogl bye spelniony. 6'. wyznacza sie punkt 5'. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku..przechodzacy przez punkty A i B. Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. 106 14* 107 . 23. Tablica 9. I) W celu uproszczenia rysunkow. przecinajacych obie bryly. . 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. 4. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony . kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic.. punktow 3' i 4'. jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH. CD itd. 6' rownolegle do osi stozka. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6".. str. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. Okrag I jest zarysem kuli. 25. wg ktorych kula J przecina obie bryly. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0. 3' itd.2 (cd. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3. C-C itd. prostopadlymi do osi obu bryl.za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. a punkt 3'. Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. C-C itd.) przekroju kolowym 24.. f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II.Tab!. W celu wyznaczenia wiec np. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. odcinki AB i EF rzutami okregow. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z. 9.) 22. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. srodki kul 01. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B. Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy.. jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'. 98). 6-7 itd. O2. Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem).

. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory). wzajemrue prostopadlych krawedzi. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi.3 (cd. tj. Siatka stozka prostego scietego 7. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'.2 -. ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku.0-2. ~ rzucie glownym: 0-1 . -~ -.. np.0 -2" : . . I wreszcie wyz~acza. a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym. 6.i odklada silt na nich od punktow: 1... Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d . okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'.~uc~. nast~pllle te same _tworz(lc. Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4."" 1\ .. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6.TabI.sw dlugosci rzeczywiste: I" 12. ~ V »: "" 6 . a wymiar d . wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~.. wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f... 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego.. a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) . 108 109 .. 1. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. ~ r-. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym. 9. .?.gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0. 9.JL n:d «vo -. 9.) 5. '" odcmki !" 12 itd.. .0'-11'. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd.. Np.... odcinek e. Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie. g itd. wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15. tyc~ CZ~SCI. z .2. b i c z rzutu od lewej strony.:.jak w konstrukcji 8 w tabl.1. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich. przy wykorzystaniu odcinkow a.punktu 16..

9.zgodnie z rys.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone. przy czym . gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys.-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:. 9. 9. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys. 5.6a. 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys. b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku. polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym.. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien. Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'.7.3 (cd. Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys.7. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9. wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). 9.5a)./ .:7ld1 ~~ Rys. Przyklady pomijania linii przenikania Rys. I L \ / /\ _. 9. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna.2. jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych. co na ogol nie przedstawia trudnosci. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys. 9. 11. jak np. Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku.jak w konstrukcji 5. 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania.bez linii przenikania. b) -+-./ £'=:-1 f-~~j8--t E.. jak w konstrukcji 6.6 (z prawej strony). Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy. 110 .Tabl. 9. 9. ze maja one jednakowy ksztalt. 9. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony . Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno. Rys.5b.6.6b .:se ma bye wykonana z blachy.linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu. 9. lub gdy czt.) 10. gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna. 9. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. 9. ~ . 9. a siatke stozka .8).1"-.8. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac.5.

jak np.8e).8b). Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. 1O. odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe.1..2. zgodnie z ogolnymi zasadami. zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci. tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit. W uproszczeniu. 10. 10. 1004). 10. 10.8e). to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu . Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit. W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba. 1O. Spoiny otworowe Rys. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B . w jej uproszczeniu. Rys. 1O. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys. 10. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie. W wielu jednak przypadkach. nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10.7.3. a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys. nie rysujac nitow.6.. 10. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi . Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony. . W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys.2. 10. 10.8g). 10. Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- .. a) ~ Rys. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit.. f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(. ze im wyzszy jest stopien uproszczenia. Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 .1. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys. Spoine mozna zaczernic (rys. 1O.jak na rys.6. 10.1. k) ~s' h) 10.5). lub w spos6b umowny. przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem.8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba.8f. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys. albo w uproszczeniu (rys. 10.8.3). Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. cienkimi ciaglymi liniami.. 1O. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10. a w widoku od przodu .8d. ID. Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. a mianowicie: uproszczenia 1stopnia. Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys.5.~ 1 stopnia Rys. Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia.2. ej-h) Rys. Nity: a) kulisty zwykly.1).2. natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie. Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys.7).rysunkowym. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) . uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych.2). glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych. 10. 10. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc.. SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys.krzyzykarni (rys. kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13). 1O. Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane.. w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A . 10.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH.linia ciagla cienka. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne.5 "JO b) Rys. Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika. PN-ISO 2553:1997).4.2. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys.-1=~=~.

Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10. 10. 1O.'.11. lO.linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys.8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str. 92).elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys.m. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys. 10. W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe.81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna. Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego. ktorymi sa.1). uproszczone: a). pozostale spoiny i szwy spawane . I). 10.11. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys. lO.9. 10. 10. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys. b). Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. pomijajac spoine. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu. ~ ~ J. 10. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla. oddzielajaca obie czesci laczone (tabl. a na rys.8k). ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h . Oznaczenia podane na rys.2.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10. e).8m z pominieciem zarysu.8j). umowne: g).9a). Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia. 10.81). h). gdzie s . wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny. 10. 10. Przyk!ady rysowania spoin _. Wymiarowanie 15* 115 . Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys.I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10. 10. ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania.~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi.10. Na rys.8i. 10.8h).1. to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys. Znaki umowne spoin . jak na rys. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys.1). 1O. calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem .a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml.grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej. wpisywana z prawej strony znaku. 10. Na rys. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi. Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys. 10.to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. c). brzezne.81. z podstawowych wymiarow (w milimetrach).ge. n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. grubosc a spoiny.2. d).

Wymiaru I mozna nie podawac. 1/2U.polaczenie od strony spoiny (rys. czyli czynna dlugosc spoiny . xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys. ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej. 1O. 10. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta. Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys.znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk. 10. Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis. 10. 1/2Y. po tej samej stronie co linia identyflkacyjna. ze lico spoiny powinno bye plaskie.13. aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a .! linii odniesienia. lO.12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza.14. zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. niezaleznie od metody rzutowania (A lub E).linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu. b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys. jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny .10b.znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia. po przeciwnej stronie linn identyfikacv].12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna . wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza.Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V. 10. c). nej ". wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza. Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej.. Gdy spoina jest jednostronna.3.bez krater6w koricowych. Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka.lOe). h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 . lO.1Od).lOg). 10. IO. ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem.1Oa). usuwanej po wykonaniu spoiny.. Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys.lOf). b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny . Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego. lO. nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys.. Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10. ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2). 10. przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych . gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys.13e)..

Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. to nalezy je zaznaczyc jak na rys. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych . gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a.19.rys. Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys. 1O. 10.podzialka (rys. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia.14b). oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. 1O. a w spos6b umowny na rys.3.W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. tj. Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl. gdzie: n -liczba zgrzein. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. PN-ISO 2553:1997.2 przedstawiono na rys.dlugosc zgrzeiny. w sposob uproszczony..16i). dla zgrzeiny liniowej szerokosc c.18. to podaje sie ja tylko raz. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063.Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys.16h)..l6d. d). W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys. Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju. 1O.19b). Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu..2. Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. 1O. pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947. Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba. Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys.19a) Iub przeswitem .16. 10. 10. Polaczenia zszywane 118 119 .16j. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. 10. 10. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy.wysokosc progu (rys.15. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys. J_). W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa. r-: b) c) d) e) ttr . dwustronne -. 10. dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys. (e) .odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys. 1O. c) doczolowa. Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys. a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia.analogicznie jak przy oznaczaniu spawania. w kolejnosci ukladania spoin. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys. 10. Wymiarami tymi S'l na przyklad: a .4. Polaczenia lutowane Rys. Przy rysowaniu. 10. gdzie: 111. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997.16h). Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny.14e).liczba odcink6w zgrzein (rys. kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego. 2) w rzucie lub przekroju. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. 10. 10. garbowa typu liniowego. to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie. lO. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys. Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e).j J 10. lO.17. garbowa typu ~unktowego.l2d. 10. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny. Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) . Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys. 1O. 10.16f).kat ukosowania brzeg6w (rys.l3a-e).16c. ksztaltu Iica spoiny. wymiary podaje sie w zwykly spos6b.16g). 10. jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami. elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22. 10. 10. lO.13c. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P. 10. w ktorym podano te dane. 13a-d). Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e).19d. b . n .do oznaczenia dodaje sie Z (rys.. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie.12e). zgodnie z ISO 8167 (P) .20. wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy.3.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein.14a). Spoiny zlozone (np.. gdzie: /. lO. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n. I I Rys. Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych. 10. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys. lrii]. lO.12f. (e) . wymagania jakosciowe wg ISO 5817.17).J.16b.2. rysowany Iinia gruba.19c). lO.16a). a) . 1O.gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS.16d).14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny.18. to oznacza sie je j ak na rys.14c). 10.16 i 10. 14. 10. na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego. lO.szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach. 10.20. w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy. Sposoby rysowania. ($ >- 1-_-t+t_. przy uzyciu linn wymiarowych. 10. Do tego celu sluza znormalizowane znaki.16e._iJ. 10.17. Rysunki czesci spawanych Rys. lO. czy tez jej obr6bki pospawaniu. 10. b.. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys. W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku. 10. . c . Na rys. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys.13a. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny. 10. przedstawione w tabl.19 i 14. Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys. 10. e).12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych. f ."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys.rys. Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np. Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. 10. Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony. to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. lO. e). na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny. b) liniowa.15.

ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w . We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu. 10. ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony. linia kreskowa (rys. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby.3. lO. otwor itp. 10. Czesci zlaczne z gwintem: sruby. 5) jest Tablica lOA. Przykladv lL~7.20a). 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 .211) 1gdy Jest to mozliwe. 10. 10.8 mm. 10.jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu.d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq. 10. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys.4. wymiary sciegu itp. 3/4 obwodu. ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl.22a.2. ani koriczyc na liniach osi.21k).21 d-g).3. Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10.21d. 10. 9. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- . Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i .zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys. 10. na niekt6rych rysunkach pogladowycj. b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole. na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia .2la-c). P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl.2. ~iewidoc.na rysunkach zlozeniowych. Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie .20b-d. 10. 10. przez~aczonyc~. 1). linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys.21 f) to sciecie mozna narysowac. b. Jest dlugos~ calkowita gwintu.!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy. jak na rys. poz. 10.21m).1. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl.'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys. 10. lecz nie mniejsza niz 0.5.hiperbole. 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku. Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. ~- Rys. odleglosc miedzy nimi itd.22c) lub nie rysuje SIt. cyrm dna wrebow gwmtu (rys. jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) . patrz tabl. lO. gt'! ~o osi gwintu .5. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie.cienkim lukiem b o dlugosci ok.4 i 10. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz.22.gdy to jest konieczne . Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. a mianowicie: a) element z gwintem (srube. 10. JeJ wcale. ' . J). jak na rys.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3. zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu . C.23a. 10.21 h. kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko).Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit. 10.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych. kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze).$ ~--. konczyc blisko dna otworu. konstr.21.podaje sie wymiary zszywek. np.jak na rys.10. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi .wpisuje sie parametry nici.w razie potrzeby . Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys.!)j. przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10. lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre. bez wyjscia e gwintu.) rysuje sie tak.21e.21d-g. b. chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony . W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny. 10.tylko w szczeg61nych przypadkach. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys. 10.

10. (tabl. b) umowne Rys. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi.22c. poz. poz. B+ B~ ~1 yftf . 1 Rys. podtoczenia itp. 1-6).21d. Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~. sciecia krawedzi. 5 E8 6 122 16* . uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10.4 i 10.Tablica 10. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp. lO. 10.5. W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. Rysowanie tzw. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym.6.7). 1O. 10. 10.24.4 i 10. jak zaokraglenia. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci .6. rysowanym linia gruba (tabl. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp.4-10.~ c) ~@JI~$ ~@3. 5) oraz wyjscia gwint6w. W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. 10. 10. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys.23.polaczenia z tabl. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone. 10. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien. Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys. Podkreslic nalezy. rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby.7. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10. pojedynezo lub laczac je w grupy. 10. 10. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp.6.f). a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys. gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl.7. 1O. d).5).7.5). ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego).23c. 10. X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl. najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia.

Gwinty zaleca sit. wkretow.7 (cd.10). 10.25--{)..'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St..) Przedstawienie Lp. 2) np. 10.11-10.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys. e) gwint trapezowy symetryczny. otworow gwintowych itp.27. 10. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0. Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl.3 Rd50x 7 Ven5. St._)l) dwukrotny (P .9 i 10.3. przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys.26c).15 zawieraja wymiary srub. Gwinty wymiaruje sit. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi.Tab!.. Re ~ dla gwintu wewnetrznego.B1 j) Rys.26.. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok. 10._ I ~ [8 Tablica 10. a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys. ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys.8.)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys. b). d) gwint rurowy-stozkowy.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych. 10.B St. M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe.. 10. potrzebne do projektowania polaczen gwintowych.25. a w tab!. c) gwint rurowy walcowy. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt). Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1. 10.26a. 10. Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St.8. Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych). ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego. 10. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm. W tab!.2. 124 125 . 1O. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!. Tablice 10.2 10. 10. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun. ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO.5 I c) __. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami).24).6 M12 M16 x 1. 10.dla gwintu zewnetrznego.70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu.36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN. ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P . to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys.9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary. R .10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20.25.

917 10.081190 0. 10.692820 0.346410 0.057735 0. ' A .75 2 2. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I.146142 0.933 16.29 0.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.5 r 2 3.2 4 5 6 7 8 1O D+O.162380 0.5 1.811899 0.086603 0.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .18 0.2 4. 10.067582 0.773 9.1 2.853 10.06 0.5 4 5 10 12 2.5 1 2. .075777 0.8 32.160 13.Tablica 10.6 1.3 13 1 1.160 8. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2.350 12.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.5 4 0. .515544 1.18 0.701 13.459 3.9) Skok gwintu zwyklego p 0.108253 0.5 1. 126 127 .6 R A3) max 2.270633 0.360844 0.75 0.6 0.647 6.s kok gwintu) I Y .4 0.5 5 6 9 9 6 7 1. " " . B .647 10.947215 1.5 0. 10.6 d-2 d-Z.17 4.5 1.216506 0.5 4 5 Df RL 1.6 0.433013 0.324760 Rys.376 8.9 22. e .5 6 2.4 0.173205 0.2 86. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.216506 0.433013 0.324760 0.14 0.5 3 4 4.466 6.5 1.917 5.026 16.3 d-l.5 0.180422 0.948 2.188 11. Gwlnty tabl.5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.25P lP .5 7 7 5 5 1.75 2 2.25 4 1.6 d-3 d-3.270633 0. d.773 11.259808 0. ~ D. Norma PN.6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego.387 6.567 2..6 0.151554 0.026 18.9 36.216506 0.5P.9 3.12.4 1.606218 0.5 4.097428 0. - 2 2 2.5 2.7 2.49 7.8 9.. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(. .108253 0.5 4 1.350 5.129904 0.376 17.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.45 0.647 8.5 4 1.350 10. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8.4 1.7 df d-l.5 1.376 17.086603 0.5 M20 M20x 1.208 2.5 2 3.29 0.376 1.546 12.8 0.1 e4) max - max 1.3 60. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys.1 d-l.4 0.299038 1.5 4 1 3 0.2 1. - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10.433013 0.026 1.242 4.294 16.25 I 1.019 4.048714 0.6 2 2.5 3.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2.8 0.8 3 5 3.29.9.072169 0. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.227332 0.013 2.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1.917 11.649519 0.36 0.026 14.6 2 2.106 10.7 0.160 16.5 3 2 0.288675 0.75 2 4.22 1.35 0. ~ D.5P lub 4P.8 4.35 0. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.25 1.376 15.83/M·02013 zawiera wymiary.2 3.5 3 3.141 4.545 4.4 2 5.5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.378886 0.160 14.10.270633 0.79 3.835 12.5 3 H 0.45 0.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn.675 7.054127 0.25 0.14 0.7 1.11.8 6 6 13 15 3 3.4 76.405949 0.3 2 4 1.701 15.1 7 8.7 7.740 2.5 0.28.189443 0.5 0.3 0.4 5.06 0.043301 0.188 9.8 0.376 13.7 0.22 0.4 0.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1. mm P 0.7 17.509 1. Gwlnty metryezne.5 0.5 3 3.5 0.5 4.433013 6 0.74 12.835 14.5 0.12 0. oct Rys.75 0.25 3.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.3 d-2.353165 1.3 5 6.389711 0.933 18.541266 0.07 0.22 0.773 8.466 10.3 6 7.378886 0.165063 2.135316 0.115470 0.568329 0.162380 0.3 56.2 6.8 2.4 3 4 4.082532 1.14 0.5 0.546 14.324760 0.8 1 M6xO.5 5.243570 0.376 19.3 3.188 7.649519 0.863 11.5 3.dla srub zgr ubnych.541266 0.6 91.243570 0.2 5.36 0.18 0.45 2.101036 0.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.026 9.9 1 1.773 5.466 8.75 5 2 5 2.480 5. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.5 10.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.25 M8xl MIO MI0xl.22 0.350 9.5 1.144338 0.675 3.459 6.5 metryczne (wybOr).917 8.108253 0.162380 0. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.732051 2.75 0.8 6 17 3.5 4 5 max 1.405949 0.252591 0.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.974279 3 H 4" 0.8 I 1.14 0.10 0.598076 5 -H 8 0.487139 0.064952 0. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.0 52.216506 0.649519 8 H Ri' ~!!_ 0. C .294 18.5 5.1.082532 1.134 4.25 1.22 0.4 3 7 2.07 0.2 6.387 3. .866025 1.160 0.811899 0.8 3.6 0.

nie uwzgledniajac podzialki.:.3 23 26 30 34 37 tl mm 3.4 - D1 8 - D2 - D3 6 6.7 20.3 0.4 32.3 4.5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4.5 19.0 4.nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym. 10..33 -0. .nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn.30.3 0.28b. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2.14. odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.4 t max mm tl t4 1..2 - D1 8 - D2 - D3 6 6.5 21.2 Tablica 10. Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn. rom Wykonanie dokladne d M3 M3.. odchylki Al) a) E - .1 4. _1M '" i3: 13 15 17. przeznaczonej do otworow odlewanych.7 0. jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys.6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i .4 2.7 6.8 16. lO.6 2. c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 .52 Dop..43 1) A _ wykonanie dokladne.3 0.12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.31a).5 8.3..5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop.'" 0 i3: B l) s» .j. Nawiercenia pod Iby walcowe.43 -0. 1O.Tablica 10. . lO.. uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza.w ogolnej budowie maszyn.9 5.4 40.6 4.2 8. Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3. W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie.n .4 8.31c).28b) lub umowny (rys.n e' 5. Z rysunkow tych widac.4 4 4.15.2 9.7 24..8 9 11 13 15 17.8 9 11 .: 0 .15 -0.28a) uproszczony (rys.. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak.28c). lO.5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5.5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.4 8.3 2.27a-c).5 19. A B C D d -027 -0.6 2. '" _1M 5 5.7 2. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych. 16 18 20 22 24 0 .5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3. .13. ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja.0 10.6 12.'" 0 .4 36.3 6.3 5. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak. .2 4. .4 10.1 t3 0.36 c) .5 21.5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys.8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3.7 17.. . wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10.4 19.6 5.9 '0 oil 16 18 20 22 24 .2 6.wykonanie srednio dokladne i zgrubne.31).5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7.5 5.5 5.4 0. .4 10...nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym. przyrzadow i aparatow.jak na rys.27d-j.5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0.5 6..6 10. B .3 6. 10.0 1.3.8 5.6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem.3 5. 10. 10. 10.7 1. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy. b) .:.7 6.0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz"..4 4.7 2.6 5. wykonanie srednio dokladne .4 4 t2 :::. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli .: - 3.3 4.0 1.9 '0 . w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych.srednica gwintu sruby lub wkreta.7 3. Wykonanie srednio dokladne d M3 M3.7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10. b) wielowypustowego ewolwentowego.nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna.5 6.0 7.27 -0. l0.4..6 4.0 8.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6. 1.3 0. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068.4 9.2 7.2 6.84 -0. 1O.6 3.patrz rys.8 9 10 11.22 -0.2 1.30) lub w spos6b uproszczony (rys.29)...4 28. 10. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys.0 9. jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone.5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0.. Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego. Rys. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys.3. 10. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys.o~ 3.2 1.

3 mm 589 mm 10. 10.34.31e. b) c) Rys. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996). d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym.a) ~ cba .. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn. 1O. Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys. Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10.n. Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly.-1 Rys.33. 10. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). c).32. np.31f.33-10.. 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys.woj6w 5. c). 18.38. N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys. natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH. 10. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu. 10.31. 10.37.32c.33 QI [. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego. 10. d) naciskowe stozkowe. Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. d). gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys. b). e) spiralnych ~. 1O. przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996.. piast. przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10. 10..4. c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych. Przedstawienie uproszczone walkow.34b). 10.. Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku. c) graficznego wielowypustu rownoleglego. Rys. natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys.5 7. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a).34a). Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. a) ~ c) e) b) h $) . Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane.-100N 40N c) Rys.ch z. 10. a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych . Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys. b) sprezyny naciskowe wa1cowe. 10.. wraz z wymiarami. 1O. 10.5 43.5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34. c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn). e) naciagowa wa1cowa.5.. Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys. 10. 0 ile jest to mozliwe.35. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej. na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys.32b. f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys.31a. 10. b) z zaczepami oczkowymi. Rys. przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22. Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys. Przedstawienie i spiralnych z rys. d). Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys.na rys. d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach. 10.31a). 130 131 . Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu. b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym. jak i na rysunkach zlozeniowych.34c). 1O. tj. 10. 17* ~ (rys. d) wraz z odpowiednia norma. 10.32a). D. c) talerzowych.36. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow.31b. e) zlacze wielowypustowe rownolegle.3.

Tabliczka ta . pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'.. sciecia krawedzi. 1O.jak zaokraglenia. W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu. ill LC=:=J.16. 1O. podtoczenia itp.43.-n".w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys..l1U na rys. zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego. alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995. bez wargi przeciwpylowej. b) liczbe zwoj6w calkowita. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien.45. 10. Krzyz nie zarysu uszczelnienia. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. U~L. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju.t·. W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie. EN ISO 9222-2:1994). z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl.sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego.~. bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w. 10. 10. 10."L'. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys. 10.w zaleznosci ad rodzaju sprezyny .5.pierscieniowyeh . W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien. 10.45a). ~ ~ ~ L ~ Rys. Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych.liczbe czesci).44.39.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku.38)."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys.. 10.bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. a dla w tulei . W uproszczeniu pomija sie takie elementy.38-10. rysowanego sposob umowny szczegolowy. 10. G Rys. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U. Jezeli kierunek jest istotny.42. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys. 10.< ::.M02 Tablica 10.powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys. Rysowanie uszczelnien ruchowych w. d) twardosc. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys.16...srubowych pracujacych na trzpieniu nale. c) kierunek zwoj6w.. picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys.45c).z krzyzem.i:l"'''. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu.43./. przedstawia sie w postaci kwadratu . bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych.rl mJ.45b).. dwustronne 10.HH. 10. w srodku umieszkwadratu(rys. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys. b) w uproszczeniu lZJ ~.41.40. zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju. 132 . pokazano w tablicy 10.

zarysy osi i walowrnozna upraszczac.5. Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego.4. 134 135 . 11. Rysunki: a) osi.. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia.rys. 11. 11. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. 42 24 400 600 215 12 10 100 -. Rys.1.2.GIEt I HAMULCOW 11. gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania.5. Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku.3. wielowypustow. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji . 11. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b). 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz. 11. 11. igielka) i wymiaru . WAtOW. 11. 1:5 Rys.6. Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. jak na rys. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku . off. stozek.1. na rysunkach w duzym zmniejszeniu.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu). W szczeg61nych przypadkach. lowy.3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000. 11. 11. rowkow itp.? \ Rot25' l:: R~ I i 11. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w.1)..7.1.11 RYSOWANIE OSI.2. Rysunek lozys~a z. 11. SPRZI. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys. z wyjatkiem element6w tocznych. 11. Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny.rys. np. Przedsta".rys. 13.2.4.Rys. 11.5 ~ 430 20 655 125. lub uproszczenia II stopnia. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np. to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska . W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka. Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego. 11. do. 11.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt. c) stozkowy Rys. tOZVSK. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys.1. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w.:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127. 11.6. b) walu Rys.7.rys. 11. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys.

11.1.1. rysowanym cienka linia a na widokach (rys.8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 . I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ . 11. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys. h) poslizgowego. 12. e) odchylnego (Cardana).BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys.8.1. jak to pokazano na rys. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia. f) sprezystego. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys.j) ciernego. Rys.3. Uproszczone rysunki sprzegiel. 12. b) tarczowe~o. I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow.Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI. g) klowego.3a) i gruba linia b . ktore polega na tym. w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys. 11. 11. 12. a) tulejowego.1.na przekrojach.2. 12. 12.1. a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony.9. 13.. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys. 13. 12.e-rflh-----.9. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~.2). Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia .1). oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c. 11.Tablica 11. c) wysuwnego. d) krzyzowego.1. 13. k ) ciernego hydraulicznego.

f5-D..3 ~~ "".3. c) Tab/iczka Rys.~ 3.3c.1. zawsze wtedy. 12. ~ L a8tO. = 12.. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola. 12. d) dwurzedowych a). w widoku =Iinia cienka.b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys. Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys.\ <t$ S- es . -.ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba.y..2. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys. b).2.f Tabliczka 138 139 . 12. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii. 12.. przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych)..6b). 13. 12.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb. _' . Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. stycznyrni do okryg6w podzialowych. 12. ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s . Przekfadnle zebate 12. 12.5).2. Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- ..1.3..1. Linie zebow kola.4. 12. mozna zaznaczyc na tsa5 . gdy pokazuje sie zarys zeba (rys.4.. 12. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych. '" .. Rys. '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys. jesli nie ma one zebow prostych. es "S ~ s N . 12.3. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia.. Pozostale elementy k61 zebatych . a w innych przypadkach .6a. 13. podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych.poza uzebieniem . Kola pasowe: a) gladkie. ~ ~1 ~. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi. b) walec podzialowy b .l.nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. w celu zwyrniarof wama zarysu zebow.linia punktowa.3. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys.. narysowanymobok przekroju. Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys. "" ~ s . c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba. N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym..

9. U wag a.jak na rys. gdzie ~ . 12. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych. przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych). po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. 7) wykresla sit. 6) wykresla sit. na kilka czesci r6wnych (na rys. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. gdzie 13 .kar nachylenia zeba.8c).7c).8d). ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). 12. c) zeby daszkowe.5. 12. odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir.013 SID 13. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys. Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3. 2 Il) do obu kolejne Rys.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go.kat pochylenia linii zeba. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow. 12.6. lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit. gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. Dalsza I) czysc tego zarysu.7b). zarysy drugich bokow zebow . 12. 12. Ocheduszko: "Kola zebate". Na rysunkach wykonawczyeh. Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe. ktora jest zarysem boku zeba kola 1.7b. to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. dwie podzialki itd. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych).8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2. Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir. 3.1.) 7 I k wykresla sit. Rys. 3.10.8. 12. Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1. na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61. Wyd.24). K.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B.8a. grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. w punkcieA na rys. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym . b) zeby srubowe lewe.2 20· tj fJ W Rys. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. 12. (rys. Warszawa 1985. 12. gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola. moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys.srednica okregu podzialowego. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow.116 24 327 D. 12. przy czym zaleiy na tym.a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 .kat przyporu). linia przejsciowa). 12. Rysunki k61 zebatych walcowych: a).2 TW32. WNT.1). wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. np. 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej.6.6b. W zazebieniu. 12. gdy podaje sir. aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2. 8. Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys. b) z uzebieniem zewnetrznyrn.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. 12. 3) wyznacza sit. 12. c) O2 d. 140 141 . jak na rys. 12. 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a. c) z uzebieniem wewnetrznym 80.7. 12.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. a . tom I "Konstrukcja". ponizej okregu zasadniczego(tzw. II Patrz dr inz. 5) wykresla sit. gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys. ewolwente ew\ (wg tab!. na linii BC punkt A. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu. 12.

17 i 12. 12. 12. uwzglednieniern 1 sie PI ~dd.w obszarze zazebiania sie k61.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl.16. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa).zab jednego kola zaslania zab kola drugiego.3. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola). 142 143 . Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke. tOCZqCpo okregu k. 141. Patrz uwaga I na dole str. Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni. rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba. 12. 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. 12. 12. 3.14. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa. 12.1.15.3. 12. 12. Jezeli to miejsce jest zajete. Rys. rysunek tego kola.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach.6. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania. 12. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz). okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie. ukosnego 12.3.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi.13b). a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych . Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku. 12. kt6re z powodu Rys. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys. 12. W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej.okregi wierzcholk6w liniami grubymi. a ponadto rysuje sie (rys.10).linia gruba. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12. Na rysunku 12.1).Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym. tak sarno jak w przekladniach walcowych.3. 12. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys. .12. jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku.18).7b. to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys.19a . Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1. Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys.(2): a) w widokach . W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba). odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys.15): a) stozek wierzcholkow a . to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12.3. oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera. 3. rysujac (rys.13. Slimaki Uzwojenie slimakow (rys. b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys. wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys.17). poniewaz przyjeto zasade. 12. Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu. b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61. Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy). niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac.11. c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju). Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys.20. 12. pozostale zas w tabliczce (rys.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2. 12. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola.zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola. 12. 12. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola. 12. 12.(1). narysowanym linia punktowa cienka. 12.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys. 0 promieniach 'I i '2.13). 12.14 pokazano przekladnie walcowa prosta. aj Rys.16). Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju. otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu.4. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!. tOCZqC okregu podzialowym k. bez uwzglednienia uzebienia. 12. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys. 12.5. b) wewnetrznej 02 02 0 12. to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys.

W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem.16 5._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys.I zebo . b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami. 12.26b). Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys.21. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4. przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys.w razie potrzeby .11er-z rho tkovy rnte 41 5.t~r_zn_. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa. jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku.. c) hipoidalnej Rys. reba zarysu Jl 10°36 prawy lin. Rysunki slimakow: a) walcowego.22.8.45 4.20. 12. 12. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys. 9 90° WH309. 12. Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe. 12. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni . 12. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1.8 Zewnf. 12. Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy.na jego widoku.. trzema cienkimi liniami.. 12..27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka. 12. 12. 12.un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys.3. a ponadto (rys.497=gJ4 zeb6w d 223 .!cuj Clce bou~m'7'r _cy:..26a i prawa polowa rys. Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie .t osi zeba 'f b a c 12.. Linie zebow zaznacza sie . c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba.c:. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np.t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1.27)..---j xot c wspMpf. 12.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy).. rysujac zamiast uzebienia (rys.3. Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys.z~e'~n~. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys.'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!.. 11.18.04 -+-:.trzema cienkimi liniami.25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka.23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba.26. s 115.89~':f1.jesli to jest potrzebne .s:-. przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami.19.290 A-A li ezba Modut A.439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2. 12.. Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len.17. 12.7. 12...24.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R. to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 . na rysunku pogladowym). zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r.49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys.

ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit. rysowanie wszystkich zebow). 12.04. 12.27.8 10°'1 prawy L. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys. 12. ~ c::::.'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa. rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba.22.78 47. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P.. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys. b) mechanizmu zebat- 146 19' .23..26. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!.9. 12. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys.25. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie.. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1. 12.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys. 12. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba. a ponadto .: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r. a okrag podstaw b linia cienka. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys.__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L.12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl. 12.#" ~ "" -s '-f---.aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2. 12. 12.28d) lub wreby miedzyzebne.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys. 12.w razie potrzeby .28c) rysuje sit.98 30.4. 12..c- c::::. Rys. c). Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys.mozna rysowac skrajne zeby (rys.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego.8 3. 14. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. jak kola zebate walcowe z ta roznica.23. 12. 12.. ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1.1.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys. a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego.3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. 13.3.Rysunek: a) zebatki prostej.12 33 2.28. §.29.24.28a) upraszcza sit. 12. d) segmentow zebatych Rys.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. 12.9. a gruba w przekroju. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22.

2. Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13. 13. . Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie. rozroznia sie sehematy kinematyczne. mega bye slowne. ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku . 13.. .l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow). Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie. 13.. .1). instalaeji itd. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi). jak i przejrzystsze dla uzytkownika. o zmiennym kierunku Rys. sprzegiel. I" Rys. 13. Symbol graficzny obr6cony 0 90' >. 13.s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >.c '" ~ A . niz rysunki konstrukeyjne. '" . zasadnicze.. Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN). kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >.6. 13... montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen). :.16b). Opisy element6w schernatow. 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 . Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn.. rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np.. zas w zaleznosci od przeznaczenia . cyfrowe lub literowo-cyfrowe.. 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~. 13. hydrauliczne.4. Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi. pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu. W Jakim znajduja sie w normach. 13. Tablica 13. .s.1..r. mozna zastosowac dowolny symbol. pneumatyczne. HYDRAULICZNE.1.. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13. gdy sq potrzebne. 13.. najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh... w wolnym miejscu arkusza (rys. Symbole te podano w tabl.. 13.5a i 13. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu. Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow. kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora. Symbol graficzny specjalny :l . symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych. montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh). Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow. ~ l~ . Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. zachowuj.3 z 13. funkcjonalne. energetyezne. .2. 13.--r-. Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn.29).1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >. rys.1 SCHEMATY MECHANICZNE.4. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu.... Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego. pomp. a wyjatkowo 0 45".!c 149 .. Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl. Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np. elektryczne. -.~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r . N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu.jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu.. -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >.. 18. . technologiczne. urzadzen. regulacji... funkcjonalne lub zasadnicze.schematy strukturalne.1. Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne. a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. kontroli i wiele innyeh.3. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn . ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys. ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys.. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow. Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. PNEUMATYCZNE.2. a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale.2). Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys..<:: ~ 1\ ~ >. N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- . automatycznego sterowania. pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania.1.. Fragment schematu.. o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys. 0 >.!:l oj .1. z zatrzymaniem chwilowym -I • >.

~ .. on .n >0 0 ._ '0 0:1>t:: 0 0. '0 0 >- .0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista ... trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia. ....Tabl.. "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 .... os.! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych ..} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl..1 (cd.) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ .c u . ~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 ._ '0 ~0 0.g przekladni tarczowej (tarcze) r' . 13.c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0. '" 0 20 o.c o .. 13. d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 ._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ ...n para plaszczyznowa (plaska) .: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal... krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci .n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0.c o 0:1>.0 20 on'" 0 '" ~ .r: . trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E .1(cd...

..1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c.. 152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -.1(cd. N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e.i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :.>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS ... N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o . :.) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ ..i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::. c.i2 -c: <Il 0 00 zew- " !.l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c..1:J :00 ..c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ .. 0 p.!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni .§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c.a 0 ~ ..1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ .0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p. ... 13. globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (.+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy ...c:: 0:1 o ~ walcowa >. krazkowy z zebami prostymi .Tabl. .

.1(cd.2.elektryczne (np.. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1.--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-.L -8J¥pneumatyczne..Q. bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] .a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne. 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E ..----. H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 .. elektromagnetyczne) mechaniczne.Tabl.Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U . 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L.J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 . .) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I "..3:1998..!::! :. 13. Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N ..

2. przedstawiono na rys. Sohematy hydrauliczne.5. a przyklady schernatow.2(cd. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu. 13.1. 13.~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994.6 i 13.2 13. -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi.3.-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro. pneumatyezne. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!.7). Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156. w ktorych uzyto takich symboli. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu.kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13.5b i 13. 13.7.) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 . Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!.norma PN-821 M-OI088. energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!.. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl.Tablica 13. 13. a schematow kinematycznych . Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow. Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- . ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys. 13. Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 .2. 13.--.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne .

1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow. c) zbiornik cisnieniowy. g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0). e) chlodnica. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys. 13. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w. c) sprezarka. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -. b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia.11. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach. 13. d) zrodlo energu pneumatyczne. c) zrodlo energii hydrauhczn~. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl.15. f) 0=0= b) c) a. d) teleskopowy. Rys.14. spustowy lub odpowietrzajacy. c) lima obrysu zespolu. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu. d) akumulator hydrauliczny.9. d) nastawialnosc urzadzenia. zasilania sterowania. Symbole pomp. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny. e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym.6.i dwukierunkowy.) Y y Rys. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl.a) AI rT R llIP-oli on Rys. d) pompa prozniowa. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny. 13. 13. e) roznicowy. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych. 13.. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 . c) z tloczyskiem dwustronnym.7. d) bez zaworow zwrotnych. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13. powrotny lub elektryczny. e) element mechaniczny (tloczysko. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. 13.2 Rys. 13. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu. I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno. 13. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno. 13. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s.10. 1) nagrzewmca ~ +e) . b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy.. dzwignia itp. b) pneumatyczny. b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny.i dwukierunkowy.8.13. sprezarek. 13. b) nap~~ glowny nieelektryczny. q.12.16.

24. fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys. '7 . k) zawor zwrotny grzybkowy. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny. 5 . zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach. sprzezony z rozdzielaczem. 13. "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _. h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania.pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu.. f) z czynnikami chemicznymi.J J)--{>. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny). 3 5 .przeplyw z przewodu D do C. 6 .27. na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. 13.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) .20. Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys.cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri. h) silnikiem elektrycznym. h) szafa sterownicza Rys. L!. d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel.zawory zwrotne.zawor przelewowy..22. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn.25. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny). 13. g) z olejem lub smarem. e) przeplywomierz rejestrujacy. c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. 13.. 4. 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys.noz tokarski. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym. 13. 2 .----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys.silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu. b) osuszacz powietrza. c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety). g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy. 13. b) ze sterowaniem otwierania.{ --. przesuwny. e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem.zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q. nym. e) smarownica mglowa. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 . 2 ..przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 . 13.. I) ze spalinarni. k) rozbieralne. a) b) c) "---1 . zamkniete polozenie 1 . 7. f) odolejacz. d) kierunek spadku rurociagu. e) wydluzalnik petlicowy. . 13.. b) zbiomik sprezonego powietrza. j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy.. d) zawor z jednym przeplywem dlawio.pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu. c) nozne pedalem. m) elektromagnesem i cisnieniem. 13. n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys. d) blokada (zderzak) rtL. 4 .19. h) z paliwem stalyrn.krzywka. . m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony..18..'IIIIBI x(H CD Rys. 3 . I) nierozbieralne.23.28..30. k) z paliwem gazowym. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny). I) z powietrzem. f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia. 13.-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys. powrot pod dzialaniem sprezyny. b) sterowanie reczne przyciskiem.palec WOdZllCY. Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) . 13. c) ze sterowaniem zamykania.wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys. e) sprezyna. I) rozgalezienie rozbieraIne.$---. c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym. b) cisnieniowy przeponowy. m) z mieszanka pylo-powietrzna..23. h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys. d) sterowanie mechaniczne popychaczem. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . g) filtr powietrza suchy.cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania. c) kierunek przeplywu powietrza. d) termometr wskazujacy. e) z odmulinami lub odsolinami. f) zawar redukcyjny.22. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy. e) zawor otwierany elektromagnetycznie. b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie. c) manometr wskazujacy. b) wodny.26.17. d) chlodnica rurowa zeberkowa. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo.pompa 0 stalej wydajnosci. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny).8-13. c) zawar spustowy.. 13. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek.=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys. a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. B.24 i 13.rozdzielacz. d) ze skroplinami. 13. d) zawar otwierany recznie. g) polaczenie przewodow rozbieralne. 13. g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we.. 13. e) oddzielacz wody.przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 .. - I) Rys. k) hydrauliczne. e) normalnie zamkniety.25. j) polaczenie zwezkowe stale.. I) sterowanie cisnieniem wlasnym. g) redukeyjny roznicowy. normalnie otwarty. b) zawar zamkniety (symbol ogolny). Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy. 6 .zawory bezpieczeristwa Rys. 13. a zamykany samoczynnie.silnik elektryczny. w kt6rych przewody zewnetrzne A. c) z wodazmiekozona. h) nierozbieralne.j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia. 13. j) z paliwem cieklym. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak. 8 . c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla). a zamykany samoczynnie.29. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia. Schemat przekladni hydraulicznej: 1. b) przewod gietki.21. f) rolka. f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia. 8 . b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty)._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~.

Pompy prozniowe: a) symbol ogolny. 13.. odrzutnik chlodzony ciecza. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia. c) wiazka przewod6w. 13.41. 13. n) redukcyjny. Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys. n) jonowo-naparowujaca. 13. 13. e) mernbranowy. h) turbomolekularna.D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. c) sprezarka wirowa (lub wentylator). f) wymiennik ciepla mieszankowy. g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia. c) prozniornierz hydrostatyczny. f) sprezynowy. d) odprowadzenie do atmosfery.34. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys. I) katowy. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny). k) dyfuzyjna. e) filtr (symbol ogolny).D. I) trojdrogowy. c) pompa objetosciowa obrotowa (np. g) rozpryskowa. w ktorych wyst. jak na rys. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny). Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny). 13.38-13. k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. d) dwu. wymiar a powinien wynosic 10. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. c) separator oleju. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys.J q)~ -0. uwaga: w pompach wg 1)'5.32.36. b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys. g) Rootsa. r) kriogeniczna. c) tlokowym.fJ-t. k) elektrycznym. 14. c) kociol (symbol ogolny). d. h) z zrmna katoda.. m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. k) zasuwowy.37. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys. rn] naparowujaca (sublimacyjna). e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach.31. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. p) Jonowo-napylajaca. e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys. b) odoliwiacz. f) ze sterowaniem recznym. I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny). h) odgazowywacz. d) termoelektryczny. e) zapowietrzenia. b) oddzielacz czesci stalych. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. l3. 13. 13.35. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii .-G. kondensor. 13. mm (mnoznik n{[). d) regulacyjny dozujacy. 13. c) chlodzony powietrzem. e) plywakowy.puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys. b) zawor z napedern recznym.. b) turbina parowa. j) grzybkowy. c) mieszalnik. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny).36.26-13. e) adsorpcyjny. g) ciezarkowy. 13. f) z pierSclemem cieczowym. 13. 13. d) rozdzielacz wody. 13. Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny).43.lub wielostopniowa.. fig dorysowaniedrugiego okregu. g) jonizacyjny z goraca katoda. d) komora prozniowa. I) adsorpcyjna. b) tlokowa. 13. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny). c) gazowa. d) elektromagnetycznym. 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys. Prozniomierze: a) symbol ogolny.20 . f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty. wybor tyeh symboli pokazano na rys. j) elektromagnetycznym.38.j) zwezka dlawiaca. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny). g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J.43). h) kurkowy.Rys. f) pulapka (symbol ogolny). f) cieplno-przewodnosciowy.40. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys. e) strumienica. I) wiazaca gaz (symbol ogolny)._ n) ~ p~ ~ I Rys. e) pompa z przedmuchem.29. d) podgrzewacz pary. j) ejektorowa. b) suwakowy. b) polaczenia (czwornik).30-13. c) odrzutnikowy.42. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody. 13.39. Rys. f) chlodnia kominowa.37. d) kompresyjny McLeoda. d) tlokowa. oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* . e) wymienniki ciepla powierzchniowe. b) reaktor chemiczny.

I<?·"n... w ktorych wystepuje wiele elips. t. odkuwki itd. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14. zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach.1 0.. dla ulatwienia odczytywania rysunku. Rysunek wJ:k. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p.2. 5. ktore utrudnia wymiarowanie. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa.b14.2.2a). Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu. 14. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w. 14. ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow. w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I. b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS. 4.ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys.14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys..) lub czesci gotowej. 14.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to.alezy. rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu.m W Tabliczka Rys.os Rys. Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej. 14.1).3. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys.ona~czy: pokrywy. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'.na rysunku oznaczono dwa otwory.3). to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys. Tutaj dodac r.1. 165 164 . 14. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p. przy czym bardziej zawile.2b).. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys.4.a) ?' polozeniu pracy. 14. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu.1. 14. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0. wykanczajacej itd. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1. Dober rzutow: a) bledny. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys.5.1.". 14. i powinien zawie:. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:.

rozwiniecie czesci Z wymiarami. oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni.. 14. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X. ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane. 12.9.12) i podaje silt tylko te wymiary.4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z. Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni. 14. w razie potrzeby. Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np.:. 14.9. . ktore pozostana surowe w gotowej czesci. Y.13).:b=6":------1--=-f-:::.---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2.2.7). nakretek.:. Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys. to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys.42. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit.6). takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r.4714..4-7-14. Gdy zas czesc rna wymiarowych).3~0:::.8.15. 14. to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek. a wymiary powierzchni. 14. Na rys. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys.01 Ix45° razem z czescu. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys.9). poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia. Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu).::. kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi. a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki. 14. . 14. srub. czesci itp. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys.11).03 rfJ6H7 wykonac .pominiete. Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 ." <'-I Rys.7.14). // I '/ ~ -I 1 I -~ -s. podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia. ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych. 14. Z (rys. Oczywiscie. 14. zostaly . W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. 14. Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. 14. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14.:. ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t. ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys. w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem).01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys. 14.O.6.jako zbedne . jedynie te wymiary. 14.5 zaznaezono 2 otwory. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4. 14. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys.10).2 11:0.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys.

18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys. 14. 14.10. przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys. 14.7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci. 14.14 i 14. Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 .ISa). przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys.-+ . 14. [4. 1Sb).5 tiil . 14. Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie.14. to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys.18). Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8.20). 14. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy. ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie.19) lub tez jako podzespol spawany (rys.5 .-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys.12. w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I . (rys.16). To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys.17). CZ<.J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108. Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys.13. 14. Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys.~ )- t _[ _8. Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo. 14. z wszystkimi wymiaramiitd. 14.1 l .Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys. [4.

. 14. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych. gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony.3.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu.21. Ra-!y RalOI V Uloienie na ta.a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §. CzyS6 tloczona Z blachy Rys.22. sruby. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki). dotyczace spawania Rys. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys. na rys. co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku.17.21).18. jak kola. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym.19. 14.15. b) z kawalka Rys.4.20.. 14. f 8 140 Tabliczka Rys. Czesc tloczona z blachy 14. sprezyny itd. traktowanej jako CZySC 14.lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys.polwyrobu i czesci gotowej. Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. 14.16. Rysunek dzwigni katowej spawanej. CzyS6 wykrawana z blachy Rys. 14. . a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys. 14.14..24. lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu. czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki. 14. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . 14. 14. przedstawiajacy odlew tej czesci. to rys. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu. Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys.24 stalby silt bardzo trudno czytelny. 14.. 14. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 . Natomiast gdyby z rys. Rysunek wspornika spawanego. b) """'L . jak np.23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. omowione zostaly w rozdzialach 10-12.zebate. 14. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.

lecz z wymiarami powierzchni.24. Rys. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 . 14.14. ktore pozostana nie obrobione <P140 <.4.175 155+0.2 77.5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys.23. Rysunek podstawy z rys.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 .(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.23 Tabliczka Rys.22. 14.14. 14.85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I . Rysunek odlewu pokrywy z rys.

maja bye w wielu miejscach jednakowe. wg odpowiednich norm PN lub BN. OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f.25). w gotowej czesci. 91. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys.6 wewnfl .28.8 Iabliczka Tab/iezka Rys. to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0. Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu.9 Tabliczka Rys.25. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys.27. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. 14. ktore maja bye obrabiane. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. w jakim bedzie odkuwana. promienie zaokraglen itd. 14.6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!. 14. gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych. 14. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki. wg norm. ich tolerancje.25-14. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. tolerancje wymiarow. w jakim rna bye od1ana. 14. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien. Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t.50 30 fa I. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. Jezeli naddatki obrobkowe. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki."znych ~1.14.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys.27. Na rys.9 Dopuszczalne przeeadreoie O. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke. 14. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu. ktore pozostana surowe. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy.27). W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy. 14. ani w wymaganiach techniczn ych. Na rys. w sposob pokazany na rys.. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 . 14.26.~ Rys. 14. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku.25. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. +0. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie.

Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku. prostopadlosci. ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys. N a rysunkach montazowych.!". a wiec nie nalezy np. 15. zwlaszcza podzespolow.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'. 2. 15. lecz "pokryw. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete. a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np.1). ktore maja bye uzyskane przy montazu. jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu).4).4). Gdy wyrob jest prosty w budowie. jak i jego zasade dzialania. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe. 4. b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys.3. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys. Na rysunkach montazowych podaje sie. 15. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p. przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. Czesci numeruje sie uzywajac. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15. urzadzenia itd. okreslonych powierzchni czesci montowanych. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 . Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu.2.). ukladow kine~ matycznych. rysunkami montazowymi. wskazowki dotyczace rownoleglosci. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej.2). Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego. Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki .1. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu.! cienka. w razie ?ot~z~~ by.5. samochodu.1). np. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow.¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych.. 15. instalacji elektrycznych.2. a wymagane jest okreslone polozenie. gdy to jest konieczne. wspolosiowosci itd.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary.2. 15.gl. rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. wiadac ich przeznaczeniu. Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu). okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j. jak np. wysokosc itd. zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci. konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I.patrz p. okreslajqcych: wyrob. 1. zespol w wyrobie ! czesc w zespole.3. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu. grupujac je w wiersze i kolumny. Lini. fundamentowymi itd. chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna. nazwy czesci powinny odpo- Rys.e odniesienia. nazywac czesci "plytkq okragla". 390 15. na rys. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac. 15. jak dlugosc. omowiona jest w rozdziale 20. Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach.1. jak np. W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach. podzespohi).2: Tak sarno podaje sie. wymiary. Ogolnie biorac. drugiego i dalszych rzedow. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku.

RVS.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:.05 L450 PNIf1-86102 NP20.3./1// // y.? I I t-- 7 wS//////l///7.PREZ NP2014 EPUJE RYS.~ ~ @___ 0.5. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20. 15.2. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys.4. ~ I V~ I I\~\ .sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR. 06 L450 P20.ZMIAN KONSTR.14.ZMIANY IL. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr.H 1J&-~ 30.iacz pasa Rys./.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) .14. 15. fS. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST.14.1---------- 8 C\I -s- ~ /. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys./J .01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w. 15.t:. 15. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 .

1). podajac rozmieszczenie. przekresla sie cienka linia.esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12. ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach. 15. blednej tolerancji wymiaru). zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys.3). 15.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia.6).18).2. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci. . 1-3 nie jest mozliwe. umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych. napisow lub znakow na rysunku.43. IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf.przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys. Jt-. Obok kazdego miejsca. alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji . a nowy. np. 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. spotyka sie rzadko.4).1 Zatw. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. Niekiedy na rysunku zlozeniowym . 15._. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe.4fl ~ 1O. pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku. Dlatego te.H n.a 'to Spraw. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe.rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys. na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow.jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku . Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu.. wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw.1 Rys. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w. jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia. w dokumentacji prototypowej.5i 4. albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys. spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. g~y. to zmieniane wymiary itp. I Vu. 16.3.1. kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· . rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania.vmJJvnAmw 7f. a stary anulowac.jak np. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p.3 . i umieszczenie na ich miejscu nowych.z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu). Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie . natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu. . z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow.dla lepszej orientacji . 15.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :. 16. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. w postaci odpowiedniego opisu. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat. W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie .4. w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany. alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie... Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych.6. np. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml. rysunki eksplodujqce (rys. np. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej. bez obr6cenia. w kt6rym dokonano zmiany.• . Na rysunkach ofertowych (rys.6). ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku. . wykonywany dla urzadzen stacjonarnych. to w wyjqtkowych przypadkach. napisow itp.:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach. 16.1000 -----"2'l_7!. jak i napisow z nim zwiazanych.j 1..5). 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu.dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki.. 16.. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe. Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci. Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. kt6re maja charakter reklamowy. Rys.gdy to jest potrzebne . szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. pokazuj'lc ja tylko w postac.15. Rysunek fundamentowy. chropowatosci powierzchni itd. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy. obr6bki cieplnej itd. Wszystkie jednoczesnie 181 . tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac. wykazach czesci itp. 15. Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych .I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr. 14. Rysunki zestawieniowe. to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci.2).2. 15. i obok wpisuje sie nowe wymiary itp. 17. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku.

biegnace w innych kierunkach. a dlugosc malej osi 0..3.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach . 17. tresc zmiany z uzasadnieniem. date wprowadzenia zmiany lub zrnian.4a. 17. ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys. 17. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej. 17.1 a.7).2. 2) Scislej 0. ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc. numery dokumentow. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe.6 i 17.82: I (rys. w jednyrn rzucie.3a. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. a) _z "'- 17. zamiast wpisywania tresci zrniany.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra.82 : I. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich. b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow.577. Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys.2 srednicy przedstawianych okregow. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe.2. w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1.2).1 b).3b . 17. w pewnych przypadkach .1 C)I).4b). Jak widac z rysunku.1. takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. pozostale zas wymiary. jak np. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow. Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. 17.1. 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty. a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym. date. w zmianie 1 na rys. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany. do ktorych wprowadza sie zrniane. a osie male . a na rys. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian. Mozliwe jest rowniez. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ. nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty. jak trojkaty. ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. 17.korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych. dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian. Podkreslic nalezy. 17. XO Y.jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. 17. to numeru rysunku nie zmienia sie. ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych. ani do osi X.caly przedmiot. 17. wspomniana wyzej 183 . podanie numeru karty zrnian. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17. prostokaty itd.0.7 srednicy.582) tyeh srednic. YOZ) S'1 elipsami. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0. 17. od ktorej zrniana rna obowiazywac. 16. ulegaja skroceniu w roznym stosunku. przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys.

17. 17.. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys. dimetrycznY.b) 67!-tL.7. jak: wysokosc trojkata. Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys. Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-.12).jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY. jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z.w razie potrzeby .przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach.3.. jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3.5. 17 .6. Rysowanie ow.314. 17. Przedmiot w rzucie izometrycznym 17. 0.4. b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne.4a. najczesciej prostokaty. [zucie. c) figura z bokiem lukowym Rys.3. Okregi trudnosc mozna pokonac. 17. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza.05 srednicy przedstawianego okregu.11 a.m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni). b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 . 17. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys. ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys. 17. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. I ""'I.8. 17. np. a) szesciokat foremny. rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys.10. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom. 17.7). Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys. 17. Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. 120' lub 150" (rys. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'. 17. 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys.pi 2/l 40 33 50 . 2) Scislej 0.1 Rys.8).6).2.przedstawione rozne sciany przedmiotu.9). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31). prostopadloscianow. 17 . czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0.881 : I. 17. wieksza 1. Rys. 17. 17. Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys. 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu.5. W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys. 17. np.5). 17. Podobnie .1 Ob). b) czworokat.4. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102).13. 17. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys.9. 17. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych. przekatne kwadratu itd. i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. 17.11 b). 17.

z 17. 17.18) itd. ale jest bardzo pracochlonne. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach . W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys.14. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w.18. jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. 17.a) z b) z z . Rys. do katalog6w czesci zamiennych (rys. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. 17.nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern.16.smowego Rys. co wprawdzie ladniej wyglada.17. 17. 17. rysunki ofertowe.15). Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku.17). 17. Kreskowanie stykajl.l6b. 17. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys.15.lcych sie czesci Rys.12. 17.11. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys. 17. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys. 17. Poza tym.6.14).. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta. 17. 17.13. Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys.16a.~ X Rys. 17. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych. Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 . Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. 17.

gietki (symbol og6Iny). n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy. przy ezym dla ele mentow. c) stacja clektroenergetyczna. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny). i) elektrownia wiatrowa. j) przetwornica jednotwornikowa.:j).. f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole .. zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow. g) elektrownia geotermiczl1a. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka. d) elektrownia wodna../) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj . h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu.. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia.. to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione. b) dwufazowy trojprzewodowy.7. 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). 1) autotransformator jednofazowy. skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz. I) transform at or nastawny. 18. m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu. 18. przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia.. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne... jak np. c) pradnica pradu stalego. c) listwa zaciskowa..5.. d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny. fOOOMHz g) . c) linia napowietrzna. gal itp. g) punkt przylaczenia. m) schodkowy._. n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) . podano symbole najprostszc. b) linia podwodna. e) linia z podziemnym punktem przylaczenia.coraz prostsze. i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi. i) anoda ochronna. g) tr6jfazowy zygzakowy.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna.1.E ~ h) --= 8. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny. k) Jl_r ~ nJ ogolny). piecioprzewodowej. h) elektrownia sloneczna.czeniow. m) mufa przelotowa. e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys.» c) 3".. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu. f) linia jednoprzewodowa..1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO.. b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy. IT Rys. h) silnik-pradnica. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. pokazana z trzema zylami. b) linie.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz. g) silnik synchroniczny.j) koncentratorlinii na slupie. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys.A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia. d) odgalezienie przewodow. Podkreslic g)(Q. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. 18.. 18. I) trojkatny. e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl._/ 18. e) odgalezienie podwojne. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny).5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_. k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys.- h) ~ j) . f) silnik elektryczny (symbol ogolny). olej. f) polaczenie odcink6w przewodow. np. 18. g) prad staly lub przemienny. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym . sieci itd. TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych. i) przeplecenie przewod6w.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys. linii. gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu). h) koncentrator lh. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny. k) szesciofazowy szesciokatny. bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych.. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego.3. h) szesciofazowy gwiazdowy. kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. 1) koniec przewodu nieprzylaczony.1.. j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty. Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki.. na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu.2.26.j. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. tor ruchomy.-. k) pros tokatny dwukierunkowy. zacisk.. b) elektrocieplownia. I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny). natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne. k) transformator jednofazowy.2. przewod dwuzylowy.18. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN)._. j) impuls prostokatny. d) pradnica pradu przemiennego. 18. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. \ ] Rys.ri. c) linia dwuprzewodowa..-. e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. b) pradnica (generator).. przew6d. brunatny. przewod. na symbol wielokreskowy. 18.-. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia. ze linia lub przewod Sl! pojedyncze). ich 00 k)6 U0& r). m)l y'"bn kf Y ~ Rys. a) b) I. 50 Hz d) ~ e) 18.6. I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys.przedstawienie jednoliniowe 188 189 . d) tr6jfazowy trojkatowy. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna.4. h) prad tetniacy. e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym). 18.1. 18. n) pradu przemiennego Rys.). tor ulozony na stale (symbol ogolny). c) tr6jfazowy V. b) polaczenie przewod6w. b) ochronny. k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq. f) elektrownia jadrowa. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). przew6d trojzylowy.8.. d) linia tr6jprzewodowa.

18. (pierwotny). h) wentylator. e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP . p) oscylograf (symbol ogolny). e) oswietlenia wyjscia zapasowego. np. f) fotorezystor.. e) skrzynka przylaczowa. g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys. e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym. h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . h) czestotliwosciomierz. g) przechodzaca z dolu do gory. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). h) krzyzowy. b) transformator.telex). f) cewka indukcyjna (symbol ogolny). b) typu NPN. g) kamera telewizyjna. c) prostownik polprzewodnikowy. f) termoelement Rys. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. 18. g) jarzeniowka stabilizacyjna.23. c) clektryczny podgrzewacz wody. M . Symbole graficzne elektrycznych zarowka. b) rezystor nastawny (symbol ogolny). cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly. b) mikrofon. g) wtyk i gniazdo. 18. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly. j) Iacznik trojbiegunowy. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys. 18. nastawnik (symbol ogolny). Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. Rys. g) rozwierny.tiL- S)~ Rys.. k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny).r- -(~ b) c) f) g) o o Rys.22.. c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy)..-J j) k) j)-1~ k) -.telewizja. c) rezystor 0 nastawnosci skokowej. f) miliwoltomierz. 18. 18. b) miernik rejestrujacy.19. k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys. h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy). 18. f) wtyczka. h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny). s) Iicznik impulsow 190 191 . d}przychodzaca z dolu.telefon. f) gwizdek. p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1. e) woltomierz. b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny).12. f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys. e) czujnik zblizeniowy. g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym. 18. c) zwiemo-rozwierny.. c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny). stycznika zwierny. c) z czterema wyprowadzeniami. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) .l. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe.15. j) swietlowka. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny. d) bateria ogniw (np. 18. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz.. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna. 0 napieciu 24V). c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej.25.9. Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996).. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. d) chlodziarka elektryczna. e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej. e) dioda 0 zmiennej pojemnosci. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena. b) odlacznik z bezpiecznikiem.cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). Symbole graficzne prostownikow. k) lacznik ciegnowy. m) przycisk (symbol ogolny].cznik zespolowy. n) amperomierz rejestrujacy. c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona. j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d. j) miernik coso. c) ze stykiem ochronnym. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP. e) przy otwieraniu. rozrusznik. h) zestyk wylacznika. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej. I) galwanometr. e) promiennik podczerwieni. d) rozdzielnica (symbol ogolny).13. d) nikiem. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\. I) lacznik sterowany kluczem. d) gong. c) brzeczyk. d) dioda (symbol ogolny). TX . 1) lacznik zegarowy. h) 0 swietle skupionym. g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym. j) lacznik dwubiegunowy. e} odchodzaca w gore i w dol. f) te1ewizor. f) lampa rentgenowska.11.17. zestaw lqcznikowy.. b) uk!ad prostowniczy mostkowy. h) syrena. c) pralka elektryczna. b) kuchnia elektryczna. g) suszarka. ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny). c) glosnik. 18. b) lacznik jednobiegunowy. 18. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore.. Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy.J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys. k) omomierz. ogolny). g) ogniwo fotoelektryczne. f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys. b) rozwierny.mikrofon.10. d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. 18. b) przychodzaca z gory. e) odbiomik radiowy.24. j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny). i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. 18. 18. m) oscyloskop.14. d) wzmacniacz. I) przekaznik ze stykiem zwiernym. e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. d) amperomierz.. g) watomierz. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. b) z lacznikicm jednobiegunowym. d) oswietlenia awaryjnego. b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny). 1) synchronoskop. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych. f) z reflektorem (symbol ogolny).) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys. d) potencjometr (symbol ogolny).20. TV . f) puszka (symbol ogolny). h) fotodioda prozniowa. k) kondensator nastawny Rys. rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys. d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny).18. g) schodowy._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. f) zmywarka elektryczna do naczyn. b) lampa ze swiatlem migowym. f) zestyk. l8 . 18. Symbole graficzne rezystorow (opornikow).16. k) 1lJ. 18. f) przychodzaca z gory i z dolu. c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. b) gniazdo trojbiegunowe. c) odchodzaca w dol. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys. d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy. I) zegar sterujacy Rys. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys.21.

J1 .33-18. I) piee promiennikowy (symbol ogolny). 18. ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 . Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18. powiazan elektrycznych (rys.1. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys. Na rys.l5 ~ __ ::. 18. z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem. np. Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami. g) piee rezystaneyjny. 18. 18. 18. 1 1I II 1I I r-~~~. 1)piee indukeyjny (symbol ogolny). technicznych i roboczych zbiorczych . Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych. schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4. a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi. zasadniczymi lub szczegolowymi).J :~ 1: 1 L 43 . 2) schematy wyjasniajace. oznaczenia liter owe wielkosci . 18. a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi. Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu).28. ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys. Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych.65 m. Jak widac z tej tablicy.42).29. 18. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys. m) piee elektronowy (symbol ogolny).32) lub linii. d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny). 18.29) i przylaczen zewnetrznych. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn. Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. '---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}.28). 4) plany instalacji elektrycznych (rys.----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . f) piee elektryezny (symbol ogolny). I- H--+--------------------------~ I L 1 L . n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -.-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i.------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 .j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego. Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach.J I' I 1 Rys.41. 192 I 2 }- Rys.40. e) ultradzwiekowa (symbol ogolny). 18.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego.26. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania. Ogolne zasady wymiarowania S. gruba i cienka). Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn.31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys. a na rysunkach projektow wstepnych. k) piee lukowy (symbol ogolny). Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 .. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!.J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I . e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego.4. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. 30.30.6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--.w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu. IS. na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny).1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys.30 i 18.27) lub wieloliniowej (rys. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba. 18.3. Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). 18. na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne. 18. 18. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne.! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996.czcionka pochyla (kursywa).27. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -.J 1 --_---Ll --. np.r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D. 18. 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania. i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18.

~ kol... c) crsmeruowy. 8 ~ przeparnik.38. f) butla stalowa. e) beczka. 15 ~ ejektor.36.. ( . 14 . wywrotka. 11 ~ zbiornik oleju gazowego. b) cyklon (hydrocyklon). d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy. 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna. 18.31. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. d) e) f). n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys.35. k) sk!ad materialow sypkich odkryty. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa. m) wozek. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny).. ~I m) t~ n) (. e) sito potrzasalne. e) wirowka filtraeyjna. 18.kondensator. 16 ~ pompy prozniowe. h) zamkniety.30 "111111111111111 I . I) podnosnik kube!kowy. c) dmuchawa. d) wyparka (symbol ogolny) Rys. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego. Symbole graficzne urzadzen do absorpcji. 17 ~ zbiornik oleju gazowego. g) zasobnik jednowysypowy.. b) cisnieniowa. e) bebnowa I> . 1. c) bebnowy (symbol ogolny). d) prasa filtracyjna.. 18. !) wozkowy. 22 ~ separator 194 25* 195 . Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny). _) . 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego. d) elektrofiltr r) ~ H Rys. 18. 10 .32.40. h) wentylator. 12 ~ piec rurowy prozmowy..f'S ¢36nt 3x50 c) Rys. f) strumienica (smoczek). b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym). f) wialnia ~t~~~-}( b) C). Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ. 18. 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny. Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny). d) gniotownik obiegowy. e) wimikowa.34. d) sprezarka tlokowa.37. b) m!yn kulowy. Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. g) przetloezka. Rys.. 13. 3 ~ wymiennik ciepla. e) I . o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. odstojnik. d) suszarka (symbol ogolny). 6 ~. Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny).zbiornik nafty. f) osadzajaca. c) wezownica. 18.39.5 Z3 D na rys.33. 18.ktyfikaeyjna prozniowa. h) wielowysypowy. c) z wypelnieniem ciesnieniowa. b) klasyfikator (symbol ogolny). 7 -.8. g) rozdzielacz cieezy Rys. k) czerpakowy. c) kruszarka walcowa. I) pod daehem Rys. f) ugniatarka. 18. e) z belkotka. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny). c) filtr prozniowy. 4 ~ piee rurowy. j) slimakowy. g) miemik cieczy objetosciowy. 18. 21 ~ zbiornik asfaltu.cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. r-Il 12 Rys. Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny).41. h) przenosnik tasmowy. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik. ~b!ormk benzyny.chlodmce. 2 pompy tlokowe. c) filtr gazowy (symbol ogolny). h) dozownik tarczowy 3. d) kulisty. j) zbiornik gazu.umna re.. 18. 18. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego.

. Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7]. m) znaki wysokosci poziom6w w budynku . 18.i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I.=5.dla stanu surowego. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys.iQ.43. Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe. odnosniki.'~&5. d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo.42.. "l c:. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -. 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku. 18. dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku. 18.dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL.:: "l I.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0. 18.--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej.2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0. ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny . e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym.44. d.. b) krzyzowo-zbrojone. ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys.2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"".. w zaleznosci od tego.Rp). Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys. a liezba( 120) . c) pneumatyczne. Przekroj pionowy budynku Rys. g) pneumatyczne 196 197 . Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys.c:.L 256 270 135D 14Jj.:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I. 540 204 14ll "'1 . } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J. g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym. l ~ 204 314 540 .45.:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-. d) z elemen tow prefabrykowanych.45n).44.1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0. 18.J~4.43. ezy dany poziom lezy powyzej.na rys.1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0.wysokosc parapetu... Niektore oznaczenia przekryc (stropow.1. 18.u 1 ~ t-. j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle. 1). n) znaki wysokosci poziomow w budynku . liezba 82 . h). k).J__ fzL. 18.wysokosc otworu. 1) zebrowe. e) zelbetowe wylewane. przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej. ezy ponizej poziomu zerowego (rys. 18. a na przekrojupoziomym .Tablica 18.46.

wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow.5 .48._-=. pokazano na rys. nie zabudowany (bez stolarki). c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla. poliuretanowe nie oznacza sie . h) fortepian. 18. b) schodow.lelllowa. pleksiglas. pionowa. l) motoeykl.wne dwuskrzydlowe. 18. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :. k) wozek dziecinny. okien.48a. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . przedstawiono na rys.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni).ilosc stopni. Na rys.51. g) regal biblioteczny. Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow. 17. np. Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. 18. I) okno jednoskrzydlowe. hj.16Zko. b) kominy centralnego ogrzewania. najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach. 18. w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow. winileum. e~taboret (stolek).wymiar wzdluz muru (rys. s) kociol C.6. a liezba w mianowniku .poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej.e) stol slusarski z imadlarni.o. r) szafa dwudrzwiowa w scianie. pojedyncze rozwierane.Sl i 18. tynk.I.49.ieh wysokosc w em. 18.i Cegla. g) suwruca.49b. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka. a) ~+5D b) 1t<e. pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne. I) obrotowe.2.w lY i n) 1t2J1 p) C='8. f) piec hartowniczy. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane. I).>c II Rys. Oznaczac mozna nie caly przekroj. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. g) balkonowe jednoskrzydlowe. j) jednoskrzydlowe wahadlowe. h) dwuskrzydlowe. 18.49). schodow itd.gdy to jest eelowe . r) podgrzewacz cicplcj wody. I) skladane. 198 199 . k) przesu. c) zabudowany (ze stolarka). e) kanaly dyrnowe. nie zabudowany. e) f~e~arka pOZH?ma lub. Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys.b) krzeslo.===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach. drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. I) trzon kuchenny staly weglowy..59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. Podobnie jak w rysunku maszynowym. pianizol. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys. e) dwuskrzydlowe. p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane.. trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50. 18. c). Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa.5x29 I': Rys.. stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200). d) drzwi jednoskrzydlowe. 18. g) kanaly spalinowe gazowe. Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania.53-18. n) przenosny elektryczny. k) bruzdy. d) stol.=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym). oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys. c) fotel.50. 18. I) piee ogrzewczy sta!y. c).2). 18. 18. drzwi.48b) oznaczaja przykladowo: 8 .j) kanaly wentylacyjne.100: a) otwor siegajacy podlogi. lecz jego fragment.46-18. b) rewolwerowa. 18:47.. p) grzejnik centralnego ogrzewania. styropian. f) szafa ubraniowa. pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa. Rys . s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC. d) wiertarka prom. Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle. na paliwo gazowe. motorower. pew. a wymiary sehod6w (rys. m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j. l) rower. 18. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys. tworzywa epoksydowe. W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac . przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru. Oznaczenia: a) pochylni.50. dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. d) czopuchy. 18.oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18.49. h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl.52. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a). b) otwor nie siegajacy podlogi. j) wieszak.!. pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 .49a). 18. 29 . b.60. 18.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful