Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm.. architektoniczno-budowlanych itd. . potocznie zwanego rysunkiem technicznym. przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. elektrycznych. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej.PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr.

jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem. dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. 5) Rysunek elementu . W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy .jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy. 11) Rysunek techniczny.jest to wykres. 7) Rysunek szczegolu . kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu. oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami. zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci.1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz . a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne. w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien. 10) Rysunek zlozeniowy ogolny . do jakiego sa przeznaczone. 9 . Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w.wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych.jest to rysunek. Mnogosc tych kryteri6w spowodowala. 8) Widok z gory .jest to rysunek.wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym .jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci. w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci.jest to rysunek. 4) Plan ogolny . 3) Rysunek zlozeniowy .jest to widok w plaszczyznie pionowej. widziany z g6ry.jest to przedstawienie na rysunku. 2) Przekroj . 9) Klad . element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram .jest to czesc skladowa. czesc.jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen. przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. 2) Rysunek kontrolny . wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce. charakteryzujacy stan realizowanych prac. spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju. 8) Rysunek szkicowy. 3) Szczegol. 0 cechach odpowiadajacych celowi. zwykle w powiekszeniu.jest to przedstawienie graficzne.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu. ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w. ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia.jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu.jest to widok. Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w. alba zespolu w celu podania wymaganej informacji.jest to rysunek przedstawiajacy wymiary. Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w.jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. 9) Plan ogolny robot . pozycji lub czesci przedmiotu.jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju. klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej. 6) Pozyeja . 12) Widok . 5) Rzut pionowy . zwykle w ukladzie wspolrzednych.jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji. rysunek . Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres . 4) Schemat .jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju. zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. 6) Rysunek zestawu elemenniw .jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami. 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic .jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru. rysunek wstepny .

Stosowane S. w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. 19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna. .7 mm. . przy czym format A3=2A4. (qcub. Grubosc linii obramowania min. W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min.3 -- Rys. metalu lub inn ego materialu. rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow. budowli. (rys.1). Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn. 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4. Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych). 2. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych. Przyldady formatow pochodnych Rys. 2. A4x6. za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-. Alx4 (841x2378 mm). i podajacy informacje uzupelniajace. odnoszaca sie do ich wymiarow.jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow.!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej.. A2.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. w odleglosci a od linii obciecia kopii. niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania.1. 0. zas wymiary arkusza. ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej.1. 14) Rysunek rozmieszczenia. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku.jest to rysunek. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 . wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. zespolow lub czesci skladowych. 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm). Alx3 (841x1783 mm). budynkow. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. lecz 0 odmiennych parametrach.11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP. q25mmi Linia oacieda kopii. pole rysunku mozna podzielic ria strefy. dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. terenow. . }grl1b. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm). 2. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm).se planu ogolnego robot. 23) Rysunek podzespolu . w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca.2.2).min. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i". Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm.3. 22) Plan sytuacyjny . tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze. np. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. wymagan dotyczacych eksploatacji i prob. Formaty A3. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. 2. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie.min. 2. 20) Rysunek wykonawczy . transportu i instalacji.3). "'" ~ ~ A5 210 841 Rys. ograniczenia ksztaltu. Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. sieci drog i krajobrazie. pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). elementow. 2. """"ooi. na ogol w wiekszej podzialce. 2. 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane. formatA2=2A3=4A4 itd.1.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu.jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym.

6. 2. tausta zyqza/(owa Rys.4 0. Bardzo gruba Gruba Cienka 1.35 i 0. Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys.25 mm) na obrzezu arkusza.2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0. I I -. . W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari. dla linii 0 wiekszej grubosci . Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys. Z rysunku tego widac. Rys. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys. 2.0 0. Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0.5.~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys. .Sa).g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru. 2. d) linia dwupunktowa.35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii. 2.. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka.0 0.5 mm . linia punktow~ bardzo gruba. c) linia punktowa. Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania.7. Na rysunkach. Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu. 0. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych. jak np. 2. 2. Oryginal rysunku ~ormatu AI . Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. 2.7 0. m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba. _----_. Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=.Tabllca 2._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0. miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys. 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka). 12 13 . stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki. 2. ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20). krotkimi kreskami 0 grubosci min.8. linia dwupunktowa gruba. 2. 2. e) Iinia falista. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych. Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min.7d).8. lima cio. nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys. 2.. 2.co najmniej 2 mm. b) linia kreskowa. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek. linia b na rys. ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami. Ii! -. e) ~ a) \. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -. punktowych i kreskowych. I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4). 1 bardzo gruba. Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych.3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0. 0.25 4 2.0 mm i wiecej .4 0. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane.2. Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy.1 1 -- \ -- --+-. 2..6): a) linia clagla.25 mm. c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1.25 m~. d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii .18 2. 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka)..kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0).5 Rys.8.4.4b). Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski.8 mm. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce . e) rownoleglych linii ciaglych.5 0.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys.7. .2. Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. to na rysunkach przeznaczonych do reprografii. linia a na rys.4a). Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys.7e). kreskowych. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu. 2.4a). kilkoma rysunkami.0 1.Sb).35 5 2. f) linia zygzakowa..1. Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera. np.7 mm . 0. a w pionie .. I Rys.18 i 0.1. 2.25 mm .0') 1. Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. 2. b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami.z.5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1. moga natomiast bye stosowane w wykresach. zwlaszcza w zmniejszeniu (np. 1) Zamiast 2. 2. d). 3C (rys. zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min. ~ruba. Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej.2.4 mm. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a).1. przez mikrofilmowanie). linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ._ ----- ~. jak np. 2.5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych. 109). kreskowych i punktowych przedstawiono na rys. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2. Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi.

2. e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys. 2.7s. w zestawieniach VB. 2. 2. slimakach. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s.. linii odniesienia (rys.. kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii.lin!i urwania i przerwania przedrniotow. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j .5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3.10. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys. h) przekatnych prostokatow (rys..". np. 2. Dodatkowe.linia c na rys. f) linii osi ciezkosci (rys.zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr. Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. 2. 2.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys.. i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys.5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych. liniajna rys. ktorych sasiednie linie sa rownolegle.11 d). a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. 2.lle). g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys. 2. 5.J. 2: I~c. gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle."'" .lOk). b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. I) znakow chropowatosci (rys. 2. 5. Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys. b).11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys.. linia e na rys. 2. to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2. ~ )"'.5 3. malych liter zas . jak np. cyfr i znakow. 2. 2.1Oc). n) zarys6w przedmiotow przyleglych. 2. 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka). 4.9c). Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. b) pomocniczych linii wymiarowych (rys. Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.. 2.13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft.11.r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) . 2. d) linii wykresowyeh.11 f). 2. c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1. p) linii wykresowych.9a). 8. b) linii wykresowych.Rys. k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 .. Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s. m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys.5 3. Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys. 2. d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys. np. lOb). e) linii obramowania arkusza. jak np.9b).j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys. 5.5 3. 6. 2. przejsc z jednej 2.l0h).12.9. 2.IOd). Liniajalista sluzy do rysowania: a).§.101).29b-d).7b).13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter.s. 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa). 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). 2. d) kreskowania przekrojow (rys. 8. . T A czy 71.10n). dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys. 2.(1< '" ~~ c::.5 i 2. Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p.11 h).1 Om).ge). Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista. 2. 2. 2. We) oraz i I Ry. b).3 i 8.5 i 2. 2. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys.5 i 2. slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien.101).8). 2.IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys. Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys. tj.13.-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys. c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. 2. 2. c) innych linii pomocniczych. gdy linie te sq rysowane maszynowo. Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys. 2. b) zarysow kladow przesunietych (rys. 2.1 l c).. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe. b) linii wykresowych. przecinek. 2. 2. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606). do Is. Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys.10f). jak np. b) c) $ a) c) 6s . W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s.. 2s . 2. 3. f) zarysow a rdzeni gwintow (rys. f) linii wykresowych. c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys. jak np. 2. 2.10j). 2.8.11 e).. d) przy recznym ich rysowaniu.. 10..12a.4).§_ . Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3. 2.2.3.8.10a. gwintach itd. d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys. 2. ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv.llg). I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys. 2. . 2. dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. 2.3.5 podrzednych 7i5 5 i 3. 2. 2. "'I.1Oa). ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki.lOs.1 Of). gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. 7. b) linii wykresowych.4). l Oa).8. 2. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube). Odstepy rni~d..

2. Rysunki do ksiqzek technicznych.19. 1:200.zwykle w powiekszeniu. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 . 5. .16. 2. 1:500.1). 1:10. Podzialke glownq wpisuje sit. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys.19. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. 2. Pismo proste: pismo podstawowe. 14 i 20 mm". bez wyrniarow (rys. Gdy przedmiot rysuje Sit. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej. w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze.18. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. 2. 2. 5:1. Litery i cyfry pisane jako ulamki.21. dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu. 10.na rys.22. 2. 2. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. w powiekszeniu. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej. i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys.znaki III1IIIIIII Rys.20.17s. Pismo pochyle rodzaju B .32). Pismo proste: pismo podstawowe.1:2. 1:5.14.17. 10:1. 2. 1:1000. nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys. 2. a pisma pochylego rodzaju B .15. odchylki graniczne itp. 3.16. Rys. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys.22). jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami. 20:1. 2. 1:5000. 1:10 000. a dla pisma rodzaju B: f = s/4.5. 1:2000.20. Uklad podzialek mozna rozszerzyc. w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow .na rys. 1:20. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys.1S. w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami. Rozroznia sie podzialke gl6wnq. frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. 2.50:1. 2. 2. b) pismem rodzaju B. Pismo proste rodzaju A greckie Rys. 2.znaki 111111111 Rys. stosujac wielokrotnosc 10. 1:50. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace . Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2.4. greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys. 2. wykladniki poteg. natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A. 7. 14. Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2. Pismo proste rodzaju A . Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A.14-2.17. a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego .1:1 zmniejszajace . 2. a dla pisma rodzaju B . c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. 1:100.5.Rys. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5. 2. Wzory znak6w interpunkcji. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit. Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s. 2:1 naturalna . 2. znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys.21). 2.23). W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza.23.

uniwersalnej tabliczki rysunkowej. numer magazynowy. przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb.26.24a-c. 2. nie jest mozliwe stworzenie najlepszej.mase przedmiotu.wpisuje ~l<.25b lub c.date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci).oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4).podzialke rysunku. Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego.3 i nastepne). a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone. 2. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe. gdzie: a .. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material". dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej.kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu. Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1. iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy.! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych.zawierajacyrn kolumny pokazane na rys.zastapiony przez rysunek nr.. jak np.numer modelu. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm. tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych. 9. 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm). rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: . jak na rys. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu.zastepuje rysunek nr. Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. 9 . 8 . b . zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys.28a. rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie. kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys. z jej lewej strony. 7 .. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci. 2. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 ..30). 2. kt6re rozmieszcza sie jak na rys. .27. rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac.format arkusza. 6. .rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. tabliczki zmniejszonej . 2.25. 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji. tabliczki uproszczonej . 2.nazwe przedmiotu (lub dokumentu). b) tabliczka do 18 .ub zespoly sa oznaczone na rysunku. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u.zapis zmian (oznaczenie zrniany. II.25. 13 .co najmniej 55 mm. I 1 . tj. . inne dane.. i 3' 19 18 ..- 11 18 6 3 rowych. 2... 12 . 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys. Rys. 3 . 17 . 2. 2. 2. stan dostawy itd. umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych. 2 .2. w rubryce tej. przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze.numer rysunku. a ponadto.jej tresc. 0 mniejszej ilosci informacji. 6 . 3) tabliczki uproszczone. 2. rozmieszczonejak na rys.numer arkusza...razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. Wyk~. 2.. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi.nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa. 14 i 15. 5 . 15 . I Y . zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17. np. Dlatego tel. C orymi CZltSCI. najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys.ilosc arkuszy.informacje administracyjne: stanowiska.5.Wykaz CZ~SCI".co najmniej 15 mm. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A.4a. B i C.. a wysokosc: tabliczki podstawowej . ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej.27. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys. gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz.Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace. W. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu. wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej. W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4. ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. 2.numer archiwalny.2 i 3.28-2.26.24. albo numer normy czesci znormalizoWanej. 13. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys. Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 . W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc . 2. mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne.: 10 . date i podpis wg rozdzialu 16). gdy pole rysunku jest podzielone na strefy. Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w. c) w strefie C: 16 . umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow). montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys. b) w strefie B: 4 .28.co najmniej 40 mm.numer rysunku licencyjnego. nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna. rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi). wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft . zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych. wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4. gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany . w razie koniecznosci.

Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku.patrz rozdzial 4. 2. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!. a nie zakaricza sie niczym .1. 3. Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka . Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. Tablice danych technicznych (np. 2. Tablica 3.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12. kropka .31a) albo niewidocznych (rys. linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. 4.31 h).30. Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys. jesli podaje sie je na rysunku.31 b). a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2. Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic .31.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys. 3. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G. 2. Prosta ta jest styczna do okregu a. 2.nad i pod ta linia. przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm. Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys.1. 2. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach. 2.7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach . a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D. 2. 2. 2.30.31 a) lub w dwoch wierszach .31 d).nad cienka linia odniesienia (rys.29. 2.28-2. nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim. Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys.3) . ktora przecina a i b w punktach DiE. kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a.6.31 f). 21 .1.gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys. Wykreslanic dwusiecznej kata. 2.31 c). 2. 2. 2. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys. to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C.gdy.jak np. Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu .

Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. a nastepnie laczymy B z 0.promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B). z ta tylko roznica. 14. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego). a i b) b) Przypadek 2 (rys. Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. jak konstrukcji 11b. b): Przebieg konstrukcji taki sam. b): . prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C. a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C. !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2).jak na rys.f 9. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI. Prosta e jest styczna do okregow a i b. i promieniem AC zakreslamy luk e. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c. Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A. 11. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . a. Prosta e jest styczna do okregow a i b. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys. jak w przypadku 1. a) b 12. Przypadek 2 (fYS. Przypadek I (rys. a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d.? /12). a): Przebieg konstrukcji taki sam.1 (cd. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. Przypadek 2 (rys. Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10. b): Przebieg konstrukcji taki sam.1 (cd. z ta tylko roznica. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys. ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci. nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid. nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. z ta ty Iko roznica. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . 22 23 . Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. po czym z punktu B. Przypadek 2 (rys. wykreslamy symetralna d odcinka BO.? (0102-RI-R2)!2). a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R.? (0102+RI+R2)/2). b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS.) 5. a ze srodka 02 luku b . Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!.? fl2+R). a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. 3. b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac.) promieniach 7. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b. 3. z ta tylko rozl1!Cq.Tab!. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. Prz y pade k I (rys. a): W odleglosci r od. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). P r z y pad e k 2 (fYS. to warunkiem koniecznym jest: r. ktora przecina prosta C w punkcie C. zakreslarny luk promieniem AB. 8. 15. b): Przebieg konstrukcji taki sam. W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. w ktorym przecinaja silt proste c ie. po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. ~rzebieg konstrukcji taki sam.

'/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri. Wykreslarny osie elipsy. gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc.A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys. Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16. a z punkt6w E2. .Tab!. 17. prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C. i z punktu A. z kt6rych zakresla silt promieniami O. F2 . do O. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0.)12).. ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow). Punkty przeciecia tychprostych: E. zeby punktA znajdowal sie na malej. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB.. liczac od prawej strony ku lewej. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0.. a ze srodka 0..-R.. trzeciego odcinka. Punkty przeciecia F. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2).) Owal Elipsa 22. . sa srodkami.rys. zas okrag d w punktach E2. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e.. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. prowadzimy rownolegle do AO.. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b. z 2' prostopadla do D-2 itd. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag. przecinajaca osie owalu w punktach 0. oraz 1. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny. . luku b promieniem R2+r luk d. Punkty C.. F" . w kt6rym przecinaja sie proste c i d. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00.. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. Nastepnie punkt D lqczymy z J. Fi.+R. D'. wykreslamy symetralne e. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej. wykreslamy symetralna d odcinka BO. a punkt C na wielkiej osi elipsy. Spos6b 2 (fYS. 2.1 (cd. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02. W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy. .. i z punktu C. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a..2'. z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu. 2... Punkty 0. Spos6b 1 (rys. ale zawsze tak. i z punkt6w Ei. wystawiamy z punkt6w 1'. = 20. = 002... i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g.. jak w przypadku I.. Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b. C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. Wykreslanie elipsy 0 21. . :H (cd.b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach. oraz 00. G. Sq punktami wykreslanego luku. sa punktami wykreslanei elipsy. luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C. w kt6rym przecinaja sie luki C i d. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d. D. nastepnie Iaczymy B z 02. rownolegle do malej osi elipsy. U wag a. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1. c): odcinki AB = a i BC =. Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata..) Przypadek 3 (rys. . z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy. sa punktami 18. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF. z ta roznica. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy. ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO. zakreslarny promieniem r = CA luk e. prosta z D' z prosta z ] itd. b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. aby luk wykreslic cyrklem. Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu. Wykreslanie owalu 19. c): Przebieg konstrukcji taki sam.. F. Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. ..C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" . = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi. otrzymujac punkty Ai B.

(w dowolnych od siebie odstepach). b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli. pro'..krzywa jest elipsa ED CD = 0. Jezeli: ED CD < 0.nastepnq cwiartke promieniem BAt itd.:::---I'G 25.3. h. rownolegle do CD.krzywa jest parabola ED CD > 0.a): Wykreslarny prostokat ABCD. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1. a z C rownolegla do a.. .. 26 4* 27 .. prowadzimy rownolegie do osi paraboli..5 .'. gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28. prowadzimy rownolegle do EC. po czym z punktow 1.. np.) 23.2. Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b. sa punktami wykreslanej elipsy. Sp o s o b 2 (rys. prowadzimy proste g.. ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle. 2'. a z punktu A . przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL. .. 3. A-2 z B-2'. . taczymy z W. Wykreslanie osi elipsy.. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. 2 z W-2' itd... b) 24. 2'. Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny. 2.~~~i1T"""". promieniem 0-21uk 2-B. przez punkty E i D prowadzimy prosta a.. U wag a. Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB. .) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. Rozr6inianie elipsy. otrzymujac linie Iamana AB. odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA. Sp 0 sob I (rys. ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B. sa punktami wykreslanej elipsy. H. HH1...3. . b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB. laczymy Ez C i z punktow G. 3'.. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'.. . . po czym laczymy punktA z punktami 1. Sqpunktami wykreslanej paraboli.1 (cd. S p 0 sob 2 (przyblizony . .. WykreSlaniehiperboli rownoboczne]. HI.. b) Sp o s o b I (rys. gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym. B-2'. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli. Gl. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa.. ktora przecina krzywa w punkcie E..Tabl. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola... na osiem). 3'.. Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych.]. itd.. a): Hiperbola H 27.. gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD. Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np. B. Wykreslanle paraboli..pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29. Punkty 1.1 (cd.. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1.. a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys.rys. 3". Sq punktami spirali Archimedesa. trojkat lub szesciokqt. prowadzimy rownolegle do osi paraboli. ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. itd. Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--.krzywa jest hiperbola. Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli. a punkty 1'. Z kolei przez punkty G2H2 itd.5 . Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD. A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C. 2 z A-2'. .r.tie~ niem 0-3 luk 3-C itd..-7-:. h.2. Sp o s o b 2 (rys. laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD. Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl.. z punktu B .. gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G. C.. ?-?. 3. dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b.5 .wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g.. to przetna sie one w punkcie D. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole. Sq punktami wykreslanej paraboli.. .. paraboli i hiperboli I (rys. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'.i.. dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'. Punkty A. punkt E).2..

na 12 czesci) i z punkt6w 1. 7). Sll punktami wykreslanej ewolwenty. prowadzimy r6wnolegle do prostej b. 2. II. . w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'. iz. 35. fX=7[. np. ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R.03..3. Tak samo wykresla sie trochoide. 3'. VII' itd. Punkty I. . i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1. luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd. Ewolwenta 34.. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd.. 3. III. 04 z IV lub 07 z VII. prowadzimy r6wnolegle do b..360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam.2. jak w konstrukcji 30. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. jak w przypadku cykloidy. ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b .jak w przypadku epicykloidy... . Wykreslanie cykloidy Tabl. Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1.promieniami. z ta tylko roznica. Nastepnie z punkt6w 1'.02. Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R. sa punktami wykreslanej krzywej. 2'..2.1 (cd. Punkty A. a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty.wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. .. Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. osiem odcink6w).a.A-1'. 3. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys.) Krzywe cykliczne 30..1 (cd. U wag a. Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego. po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. 32.) 33. sa punktami wykreslanej trochoidy..3. Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I... 28 29 ... 2". sa punktami wykreslanej sinusoidy. Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. .. i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego.Tab!.. poziomej 2 z pionowa Z' itd. Punkty IV'. z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1. III. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b. Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam. 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b. zakreslarny promieniem r luki.. . a prostopadle do b . oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). . 1". z ta tylko roznica. 31. II. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'. cykloidy. ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego. . U w a g.

12.. oraz 1'. 3..1) i jako linie przenikania bryl (patrz p. 2. proste pionowe. Krzywe stozkowe (elipsa. 3. sq punktarni wykreslanej linii srubowej.. .) Linia srubowa 36. ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej).1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste. prowadzirny rownolegle do odcinka C.13 2.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2.8 b) Rys. przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys...6' 2'3..5). zmniejszone w stosunku 1:2 3. parabola.3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd. 3. /" 9' 8' . roznego rodzaju dzwigien itd. 15. I I --/ 1\ k::- r-. a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys.. obrotowych ---_. na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys..rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. 3. 3. z 4 tylko roznica._-i zarysach zaokrag- t' Rys.. (rys. .4). .6. Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17).5 i 14. Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys..w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys.9). 2. d=2r 14 13' 12' 11' v . 3.14 12 X '3. rownolegle do odcinka d.. a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1. 3. 30 .3'. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'. na 12 czesci).8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys.2'. a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1.. 3. 3. 16 .' . Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola. Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37.. hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p. 3'.7 49. 3..1).. wspolrzedne wykreslanej figury. ia s r u b ow a w al c ow a (rys. r\ '/ I. poziorne. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys. 2 z 2'. .. Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np.7-12. 9. rys.~===~====-= 0 ksztaltach . 3. 3. parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys.sa . Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys. Rys. Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'.9. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury. 5.3'. b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y.. d=2r ~ Jf 7' 5' 8. 3. zas krzywe cykloidalne i ewolwente .5.1 (cd.4' r =_:-::.Tab!. Przedrnioty z blachy.3. 2' itd.. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a. 3.6).5.jak w danyrn przykladziej. Przedrnioty lonych r b) b o 5. 3. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys.1.2'.2..g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I. I. Z kolei . Nastepnie prowadzirny z punktow 1. Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys.. . a) a) 12' 10 I' -. 3. a przez punkty 1'. a . 2'. 14. Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x.16' /11.2).-=--::. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!. 16 1.1510. . Linia srubowa sluzy do. 3. polproste a i b. a. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 . b) hiperbola Spirafa Archimede. 2.. ..jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys.4. a z punkt6w 1'. .2.2). t 'l I I. g' 10 7 . b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12.

rzut z przodu (rzut glowny). 4. Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie . 4.. ------ I E I II r Rys. Gdy zas .6a).oczywiscie . Uklad rzut6w wg metody E B I 4.! rzutniami.2. 4.A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys.2.6b). ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. przy zalozeniu. Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach. to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu. a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje.rzut z gory. rzut w kierunku B . w sposob pokazany na rys. to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys. ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys. 4. rzut w kierunku D .1 a).1. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej. rzut w kierunku C .!dwa rzuty stozka scietego (rys. Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys.4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F . Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 . 4. [] B D 0 I: :Ll-----.E.rzut z tylu.2.4).2). podajac numery arkuszy. r . rzut w kierunku F . 4.rzut od lewej strony.4.oznaezenia graficznego metody E. 4. Rzutowanie prostokatne metoda europejska . na rysunkach licencyjnych).nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach.__ J .2.3.1.rzut z dolu. 4.3a). 4.E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys. pod warunkiem. to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys. Oznaczenie to. 4. 4. Oznaczenia arkuszach Rys.rzut od prawej strony. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys.5a) i przekrojow (rys.~ '" Rys. Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys.6.'.7. 4. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej . 4.1 4.5. 4. rzut w kierunku E . 4. Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys.2): rzut w kierunku A . A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys.5b) lub przekroju (rys. i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E. Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4. 4. Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S. na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq. jesli jest potrzebne (np. 4. a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach. 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys. ktorego wszystkie sciany s.na rysunkaeh zlozeniowych . 4. 4. b) amerykanskiej .E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach.7. dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) .

8. 4. 5.2. Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym. W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow. ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. 5. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe".. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku. PRZEKROJE I KtADY I Rys.II . oznaczajqc go jak na rys. co powoduje.1. B ( I . niezaleznie od liczby rzutow).8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D). 4. gdy te ostatnie nie s. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys.3. 3b). jak i przekroje. Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. 5. Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki.2. Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. c-c B-B Rys. 5. \ D ~ [] E 0 WIDOKI.1). ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys. 5. 4. przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty. jak na rys. rysuje sie tylko wtedy.! potrzebne.1.3a.jak np. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach. 5. na rys. B i C). Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. 4. dwa lub jeden (rzut glowny. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 . Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow.2. ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu. Natomiast jezeli. 5.

5. przy ezym nieregularne linie przenikania. grubymi kreskami.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych.4b). 5. natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) .4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn).8. zarowno teoretyczne (linia a na rys. Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami.4a). przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu.1). c). gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku.mozna rysowac W polozeniu poziomym. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu .3c (rys. gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. Rzuty s~e~jal. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka .ne):a) widok przesuniety.jesli to jest. Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty. 5.6b). to umieszcza sie go jak na rys. w zasadzie nie rysuje sie (rys. 5. 2. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku. jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych. odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys. b) prawidlowym ! Rys. to nalezy narysowac tylko jedna linie. ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome.3b. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu.6. jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku. b) widok pomocniczy ukosny. to mozna je narysowac liniami cienkimi. 5. 5. 5. oraz przedmioty. a pomijania innych. ktore moglyby zaciernnic rysunek. z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys. . Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys. b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. 5. 2. umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek. rozdzielajac je pozioma kreska.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys. 5. 5. 5. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje.10n i 5.5min I a) b a Rys. 5.na karcie instrukcji obrobki .10). Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys .11h). ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1. ani pionowe (rys.11e) lub ciagla cienka (rys. 5.8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys.zajrnowac w rzeczywistosci (tzw.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys.21b). rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys. r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia.3.1). to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys.10. d)Q: .5).8b). Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow. na rys. 2. jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej. 5. Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu. a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac. alba jako przezroczyste (rzadziej. ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu. 5. nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi. zarowno rysunku zlozeniowegc. 5. jak i rzeczywiste (linia a na rys. ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np.zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku). 9.91/N-01604. a) 5. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona).. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys.gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe.11. a Wl~C np. 36 37 . rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu.1. b) przedmioty. 2. poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)".11). Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys. 4. Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci. jak na rys.7.12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju. 5. 5.6a).3. 5.2. odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. w celu ulatwienia rysowania. c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r . 5. 5. 5. jakie maon . Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju). wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. ktore pisze sie obok strzalek.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. 2.6b). Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys. 5.10n. nie bedacej podmiotem rysunku. 5. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych. 5.9. korbowody). 5. powierzchni b) zbieznosci bi~ 1. zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. jak np. 5.2. 3) Rzut glowny. I l e). Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste . b) Ii Rys. i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys. I) 0) Rys. Umowne zwiekszanie: a) pochylenia. niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie. wrzeciono wiertarki .5. 5. powinien .9).s ~ " Rys. Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN. Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni.w polozeniu. I .

Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke.13a).l6d). a) k\ / \ /.1). 5. b) trzech stykajacych sie czesci.14.. mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . 5. obszary. a gdy to jest niemozliwe . 5. 5. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys.1Sa i przekroj A-A na rys. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze. Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. 13e).a) ~ a) TI~I I @th Rys.1).tylko podzialka (rys. Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. kreskuje sie liniami cienkimi. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne.1.l7a). szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys.l7b). 5. Q i X. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe.12b). 5. 5. 5.18 i 5. 5.13d). Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0. R. guma -I 1-1-11M .5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych. Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5.2).16. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia. Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich.4. 5. 5. w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany. Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju.16c). powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. BI-Bl. b) lamany i stopniowy.17. 5.gdy to jest potrzebne (np. to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys. jak na rys. 5. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie. gips.16b). AI-AI. c) czesci dwudzielnych. i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E.13b i 5. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych. b) pominac takze strzalki (rys. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys. 5. stosuje sie litery z cyframi. d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych.14). 5.l8b). 5.12.15. np. powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami. do jego osi (rys. Kierunki kreskowania przekrojow . ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys. 5. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys. 5. co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~. 5. RkrY~' 5. a gdy z rysunku widac wyraznie. zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka).. 0. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze.powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju. 5. Pola przekroju.13c). w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material.15a).19) i .. Beton zbrojony (zelbet) Tynk. na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np.:» d) Izolacja przeciwwilgociowa . 5. pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit. to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys.13b) lub do poziomu (rys. 5. j I I I I I ~) Rys. i przekroje zlozone. Przekroje: a) lamany. tj.13.18. 5. 5. 5. Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami. 5.18c). Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys. to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys. z wyjatkiem liter: 1. 5.15b). Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys.19. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut. 5. 5. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys. 5. Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. azbestocement Rys. Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste.1. 5. c) lamany s ocony 38 39 .

3d. 5. podajac przy tyrn podzialke powiekszenia.26. 5. zebra. 3 i 4 na rys.18a. 5.24a).20. prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. A. 5.20b).23a. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys.21c)..16b). gdy nie budzi to watpliwosci.11h). Przekroj stopniowy Rys. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko. 5.3b i 5.. 5. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych. przy czym. 5. zwane widokaml pomocniezymi (rys.18b).2).18c). 5..25). Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu. 5. chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys.19 i przekroj B-B na rys. b) i przekrojami pomocniczymi (rys. 5. c) EE-t --l Rys. 5. 5. c). Widoki i przekroje pomocnicze Rys. 5. 5. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 .27). Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys. 5. walki itd. Widoki czastkowe Rys. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe. Przekroje rozwiniete Rys.24). kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys. czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys.20a). Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys.. 5. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod".A-A A-A Q.24).22-5. ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys. 5.23. Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys. 5. lIe . b).21). Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid. ramiona k6! itd.21d oraz CZttSC 2 na rys. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys.22b. zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys. sworznie. to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys. Na przekrojach zespolow. 5. na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych.21a.21a) albo przesuniete i obrocone (rys.. blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys.24b).19. d) Dobrze r) Rys. W pewnych przypadkach. 5. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys.23c).l2a) i poprzeczne (rys..3b i 5. na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany.23) oraz wzdluzne (rys. Przekroje czastkowe (wyrwania) 5. 2. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys.22. Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z.oku. 5.24. 5. 5. 5. 14..-------. 5.na rys.23d. c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys.. 5.2Sd). Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. 5. d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar.22). nity. apow~ykszenie w przekroju (rys. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. przesuniete (rys. jak: kolki.22a). 5. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu. zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys.. zebra czy ramiona rysuje sie w widoku. 5.25b) lub odwrotme. 5.2) i ukosne (rys.. czesc a przekroju na rys. 5. Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie.26). rysuje sie w widoku (rys.. stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'.S. owallub tp. 5. Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys.------.. 5. 5. b).. b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze . Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys. 5.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b).6. a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3. e. 5.25. zeber.. 5. ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np. ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow. ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych. podzespolow itp. czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys. 5.23 i 5. Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw. 5. W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn.21.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa). 5. b) kilka drobnych.23f i 5. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu. 5. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych.rys. te sciany. 5.2Ic) lub niezgodne. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2. Przekroje scian. poziome. Rys. np. e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu. 5. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys.21b). 5. 5.jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys. tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys.

Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys.! falista lub zygzakowa. a wiec plaszczyzne tc. jak na rys. 5.przerwanie ogranicza sie linia falista (rys. b) lub od dolu (rys. Rys. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci. 5. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5.8. Mozna rowniez. a nawet cale rzuty. 5. inne zas klady przesuniete. np. 5. to nie oznacza sie go w ogole (rys. przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys.7. 5.32e. ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys.31b). b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys.29b. S. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. 5.29c. glownie gdy linie przerwania sa dlugie). 5.31. 5. 5. zamiast czesci srodkowej.29. We wszystkich innych przypadkach. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys. lecz przekroj (rys. c).rys. zas klady przesuniete -liniami grubymi. c). Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'. 5. 5. nalezy rysowac nie klad. a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok.32a-d.34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys. 5. 5. pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym.33. 5. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 .29a). 5.29b). 5.2S. 5.2Ie z S. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc. sruby.34b). Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys. oznaczajac je jak przekroje.tylko Iiniami kreskowania.30.29a. b) c) d) '-----~ e) Rys. 5. tak jak przekroj. 5.32). wpusty itd. jak i przekroj .32e. 5. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju. to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys. 5. ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys. 5.31a).27. 5. Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys.32d). Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys. C)~ Rys. Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej.30e).30a) lub wiecej czesci oddzielnych. usuwajac ich czesc srodkowa. 5.: alezy obran cac w lewo lub do gory. 5. przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania.Rys. 5JOb). a przekroju . 5. obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy . nakretki. 5. czesci maszyn pelne lub wydrazone. Rys. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej. kliny. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys. dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow. gdy nie zaciernniaja rysunku.34.28). CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5. nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. jak na rys. jak zwykle rzuty. 5. 5.32.35.33b)lini.33a) i widoku z przekrojem (rys. 5.32f). jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys. lub poza jego zarysem (klad przesuniety . oznaczajac klady jak przekroje (rys. d). rysuje silt je liniami cienkimi. w zaleznosci od jej polozenia." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy. 5. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac. (rys. S. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym.29d).rys.29b.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci).9.

ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. 5. 5. 5. 5. ~ tow ~ Rys. 5. przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-.38j. 5. 5. zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys. g).37h. b) powierzchnie radelkowane. rowkowane itp. w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania. 5. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys. 5. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow. zqbki na rys. 5.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg. material.38g). rysuje sie jako przedmioty jednolite. 5. jak np. z pakietu blach. c) kierunek ulozenia wl6kien. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. d) cwierewidoku (rys. g)-j) izolacje a) rp / C) 5. 5. feb sruby. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu. podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia.35b). 5.36j). c) pelwidoku-polprzekroju (rys. w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. gdy jest on istotny. to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku. 5.35f.38e). przedstawia sie jak na rys. Symetrie przedmiotu na p6lwidokach. 5. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys.11. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys. 5. 1). np. 5. h). a dane dotyczace rodzaju tasmy. Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np.38a. a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony. 5.38g.38.37b-d. Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys. j). Linie odniesienia .35c). Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca.13. prostej (rys. f). sposobu owiniecia itp. zaznacza sie znakiem z rys.5 mm. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone. 5. 5. 5. 5. to okregi i proste. to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys. ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys.35e).35h.39c).gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni . 5. to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys. b). Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys.35d). na ktorych te elementy sq rozmieszczone. 44 . 5. I) Cecha~ informacja literowa.10. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys.jesli nie moze to wywolac nieporozumieri.39b) albo wpisac tresc cechy. rysowanym linia gruba (rys.38h). j).36e.12.37f.zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm. 5.37k. e) cwiereprzekroju (rys. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm.36d). 5. a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys. 5. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys.35c). b) polprzekroju (rys. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys. 5.38d).39c). przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. rysuje sie liniami punktowymi. a jedynie podaje w wymaganiach technicznych. jak: znak fabryczny. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. polprzekrojach. do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys. to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys.39. g) lub na linii odniesienia (rys.36g) lub symetrycznie (rys. zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a.36.39a). 5. cyfrowa.38c). e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys. 5. trzonek). 5.37a). 14. przekroj kreskuje sie jak metal (rys. 5.35a). Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. 5. data wykonania itd.38f). Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys. a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys. numer serii. b). 5. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca. 5. z ta roznica. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. 5. 5.36a. 5.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym. ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych. 5.crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym.36h).37.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. numer kolejny.25). 5. cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. Rysowanieuzwojerielektrycznych:a).

6.5 9. np.0 RalO 1.250 0. Rys.2 4. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach.5 5.1 e).500 0. b).400 0.8 4.0 5. Groty rysuje sie kr6tkimi. to trzeba w miejscach.2.1.6 6.1 7. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania.2 2.150 0.630 0. 0' 20' 36. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys. Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju.1d).450 0.340 0. Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.480 0.4 3. W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii.0 ile to mozliwe .05 1.5a).9 2.6 1. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa.250 0. Jezeli linia wymiarowa jest krotka. 6.5 8.4 2.6. SClto linie eienkie ciagle.4b).400 0.200 0.6 J.0 4.120 0.3.5 11 11.5 2.6 1.5".29b).8 3. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae.710 0.950 Ra5 1.400 0.nad liniami odniesienia (rys. gdzie maja bye 46 47 .110 0.2b i 6.18.120 0. Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.1 b).1. b) ze strzalkami na zewnatrz.5 2.8 5.3 7. zawarty w przedziale 15 +90 (rys.5 4.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!.3).5 mm odnich. 6.2 2.140 0. 3" lub 10 em.560 0.4d. 6.3' (prawidlowo . to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary. Grot moze bye otwarty. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach.110 0.5 mm. Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku.001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace.180 0.4a). 6.3.900 Ra40 0.40 i 10 mm na rys. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc. przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje . 6. minutaeh i ewentualnie sekundach.1 D.. zamkniety lub zamkniety i zaczerniony. 6.Iiniami.moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys.600 0. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys.4 1.5 mm. I 1. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie".560 0.180 0.5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6.2 3.4 1.500 0. 6.5 2.400 0.8 1. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .250 0.1 (wg PN-78/M-02040.630 0.8 3. 6.. W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii. 6.670 0.170 0. 6. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru.105 0.320 0. I ~ . Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz.0 4.7 7.320 0.2. przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy.5 2. np.6 1.900 0.200 0.260 0.0 5. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne.2 1.0 2.2 1.210 0. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh.100 0.0 1.2 3.220 0.850 0.6. d) poczatek linii wymiarowej.100 Ra20 0. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow.10' 42' 18").6 3.630 0.3 5.360 0. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys. Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys.750 0.0 9. e).0 9.gdy brak jest miejsca .1. Jezeli to jest konieezne. gdyz zaciemnia rysunek .500 0.0 Ra20 1.800 0.0 4.710 0. lub kropkami 0 srednicy ok. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem.200 0. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys.420 0. alba stycznymi do nieh (rys. Wymiary 6.240 0.0 3.160 0.530 0.6 2.630 0. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42. Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0.115 0.1 a).2 1.300 0.100 0.4c). e) ukosne kreski zastepujace groty.280 0. mniej wiecej na srodku (rys.17a). natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach.120 0.100 RalO 0. wymiarowymi.320 0. 6. 6.160 0. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.140 0. I 1.0 Ra40 1.250 0.0 8.2a).380 0. 6. cienkimi. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys.280 0.la.3 6.1.lc). w zasadzie z prawej strony (rys. lecz nie mniej niz 2.1 2. 6.0 2. Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu. 6.1. f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6.patrz p.15 1.800 0.4 i 6.3. 6. 3 rom (rys.0 2.Tablica 6. l ' 52' 35".160 0. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem.6 4.2 3.3 1..0 4. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys.800 0. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys.6 6. Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie . 6. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4. 6. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach.0 5. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych.0 6.450 0. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam.130 0.5-1. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne. 1 mm (rys. np.5 mm.7 1.220 0.5 1.3 6. 11 Inne sposoby wymiarowania katow .1 8. wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu. d).tworzacyrui ostrze. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym. Wymiary normalne Ra5 0.190 0.8 2.160 0.3 6..360 0.5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10.0 8.rys. c) ksztalt grota. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np. 7.1.5c.0 1. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu. a) ~ b) d). 6.

4. OJ ~~ r F---<:'f> f. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys.7c). wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. 6. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 . 6. W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia. c) metoda 2 Rys. gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach. wymiary nominalne zas. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak. ktorych na rysunkach nie toleruje sie. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w.7a). b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych . jak np. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne. Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne. 6. 6.15).5.12d). 6. 6. to mozna nie rysowac drugiego rzutu.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi. Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak. aby mozna bylo je odczytac. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku.8.10.Z 1 '0 Rys. 6. 6. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne. b) przed oznaezeniem gwintu. a nie widoki (rys. bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys. ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. Wyrniarowanie jest przejrzyste.9.3. Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane). b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D. 6.5b). Met 0 d a 2. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne. wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. jak na rys. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys.12a.7b. 6. e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach). Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc). 6. to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys.-_1Q---i C)g.6b). stosujac tylko jedna z dwoch metod. a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys. patrzac od dolu rysunku. b). Umieszczanie liczb wymiarowych: a). lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia. b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy). znakiem 0.3. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm. b) kolo wyrniarow. 6. 6.8b). 6. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku. 6.10). Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d.rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys.4).12c).6-. poprzedzajac go znakiem mnozenia. aby mozna bylo je odczytac.2. b) prawidlowe 6.9).6a).·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6. a) b) Rys. 6. w norrnach. 6.7.8b). przerwac linie rysunku (rys. 6. Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys. na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej. c) nominalny 6. 0) A-A 5 Zle Rys. 6. 6.6c). pisze sie w nawiasach (rys.10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. jak np. Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje. 6. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1.11). c) nad przedluzenicm linii wymiarowej. 6. 6. b) prawidlowe Rys.1.8a). 6. ezy tez w rzucie. Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit.9b. Met 0 d a 1. 6. d). Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni). Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie. b) prawidlowe Rys. Rys.a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys. 6. na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. 6.I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys.11. 14.jak pokazano na rys. b) nad linia wymiarowa.

6.20a.'~. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys.17a.a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6.41<5 Rys.18e).19j).19. 6. Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys. a) b) c) J~ r!J6. 6. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany. Uproszczone wymiarowanie otworow 6. przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu . 6. 6.20e-g). Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys. 6. 6.6. 6.14. 6. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq. b). 6.3. a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys.17b). c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek. 6. 6. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys.lSa) lub polprzekroju (rys.4/<1> 10. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka. liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 .12. b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. 0 t/J 6. 6.3. Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys. 6.18d). a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek. 6. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p. b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys.20c.3. ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys. 6.19h).20. 6. Pamietac nalezy. 6.18c). 6. 6.16. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys.2).3. Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie. Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane. 6. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. tj. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni. 6.l9a-f. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys.1Sb).polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. 6.180. 6. 6.ISe). Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys.4¢12x60o e) Rys. podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S. 6.3. 6.19c).2.". linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys. 6. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku.19g. przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. 6. d). b). Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys.ISc. 6.14. 6. to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku . Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku. Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym. wskazanej na rysunkach.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys.12e-h (patrz tez p. 6. 6. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys.20c. c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku. jest niewidoczna (rys.2. 6. 6.13).10.17.15. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. umieszczona przed znakiem o i R (rys. Uproszczone wymiarowanie otworow Rys. Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys.18b.wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys.nalezy przeniesc go do obszaru rysunku. 2.16. 6.18. d).13.

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

3).39a. a mianowicie: PN.w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary.39d). matrye itd. 6. oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p. chromowane lub niklowane.- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu. 6. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys.lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu. c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac.. 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys.39c). podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys.jako odrebna czesc lub w zcspole. wytloczki itp. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi. przedstawione na rys. 6. 6.\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys.37. a wymiarowanie chaotyczne. niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach. Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6.41a pokazano na rys.58/1'1-02043 Rys. np. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys. 14. 2._co ". np.43). Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni.43. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6. 638. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. e albo za pomoca tablicy (rys. Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec.42.41 f). Wyjqtki .7. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys.39. 6. np.40b. to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. wyrniar 60 na rys. 6. dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki .1 6. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu.41. nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych.. 6. 6. 4. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys.40. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w.4.4112113.39a. 6. z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach.9.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki. """" <i' O'!.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B.42). na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach. 639b). 6. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych.44a). I. a podciecie z rys.--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8. w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony. mozna je zastapic jednym wyrniarem. 6. 6. 6. rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. 6._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. .. przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich. ktore maja bye obrabiane.4). Rys.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow). Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu. co powoduje. 3.2 Rys.40a). odkuwki. 6. Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka . dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu. Wymiarowanie zaokraglonego rowka . Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni. ktore maja bye powlekane. ktore maja bye obrabiane. 44 x 60 (= 2640) na rys. Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys.3. b) w przypadku przedmiotu. trzeba te naddatki okreslic. g.10.4lb.12).8 10.. ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu. 14. 6. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu.39c). np. w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu..---.patrz p. 6. Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow.dla podciec C i D).11. Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w. b) "" '{:[ "" ~- "" .5 -0. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). 58 59 .- lei '" ".) . Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0. 6.4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys. 6. b) na jednym czy na kilku rysunkach. a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu. krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych. np.39a.41d. 6.jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys.. 6.. Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys. ze przy wykonywaniu modeli. 6. 14. 6. 6. _1.38. ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne.3. zas r . 6.8).41 c).4. Przy wyborze rzutu i miejsea na nim. U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. 6.nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych.3. wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh.3 -0. ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn. 14.35. c) 100 70 h40 d) 80 . a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys.---r-. 6. Wobee tego. a druga okresla ich dhigosc. albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. np. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku.-- // 6. 6. lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I . a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni. 6.

6A4b). 6A6b). d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera. np. b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas .j.: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty. lancuch wymiarowy prosty (rys. np.6. wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane.44. 6. np. wiericow kol zebatych itd. 5. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. 6. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. np. Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w.I5 Rys. czyli wymiaruje szeregowo. Rysunek taki .S. W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu. 6. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. c).nOSZqcy nazw~ zestawieniowego . Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki. Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu.15 80:!:o. Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego. ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow.45. Wymiarowanie rownolegte. Laricuchy wymiarowe: a).45b). ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. jest dwie (rys. c) zlozony Rys. 6. to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys. glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p.: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. 6A4d). szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym. 20:!:o. ze wzgledu na to. gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow. 6A 7a). 6.'s 20:0. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. b). 15 A). Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie. 6. ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi. oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych. to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete. a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. 130. Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy.. bez dodatkowych obliczeri. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie.47.nie zamyka on laricucha wymiarowego. Wymiarowanie: a). gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor . 6. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. e) w uldadzie szeregowym. 6 A4c). na rys. ktore maja Rys.b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich. 100. np. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii). Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych. obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych. czyli tzw. b) wymiary powierzchni.25). b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach. gdy to jest potrzebne.46. d). gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy. c). Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny. gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80. b) proste. 6A6a).jako wymiar orientacyjny . wzajernnie prostopadlych. Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych. obrobkowych lub pomiarowych. Wymiarowanie: a). Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40.45a). 10. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha). l._-------I b) 6". !) mieszane 60 61 . z ktorych wynika wymiar wypadkowy. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej). wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. 60 i 100 (wymiar zbedny). ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci. wymiaruje sie od tej bazy (rys. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych. a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje. szeregowym lub mieszanym.'5 20:!:0I5 20:!:o. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety. 6. gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni. np.rys. 6A 7b).'5 20:!:O. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. jak np. i. a zatem i bezposrednio sprawdzone. Dzieki takiemu wymiarowaniu.'!J a) .

Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie. to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o.2. co zmniejsza koszty produkcji. zaciesniania tolerancji itd. 6.oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. pozadane jest .52). wzajemnie prostopadtych baz. podawac na jednym rzucie (rys.53a).48. co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow. 6.6. .wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x. to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys.gdyrysowany przedmiotjest wydrazony . Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie. W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow . czy od drugich. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys.rRa#i) x A-A Rys. 14. na tokarce wielonozowej). sprawa sie upraszcza. b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji. na wyrnagane luzy i wciski itd.umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu. ktore pozostan.49c). f}~ ~ i .kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni. 6. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np. Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole. ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. 6. a nastepnie bazy zwiazuje SIt(. Jest to tzw.48). 6. ' . gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow. .4 i 14. zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe. z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji. gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego.dla powierzchni obrabianych i surowych .49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys.7. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. 6. Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni.7. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane.1. Zgodnie z p. Rys. Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie.52.51.brabiane przedmiotu. C)~ . a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 . Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri. 6. to wszystkie wyrniary powierzchni. Oczywiscie. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym.51).. 6. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne.49c). Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie. 0 ile to mozliwe. 6. tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych. 6.50.50.7. gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym. Tak sarno postepuje sie. ktore maja pozostac surowe. Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6. z na rys. b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci. Rys. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. jak np.! nie obrobione. 6. w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys. +. na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys.6). 6.49. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys. 6. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki).kazda pare baz jednyrn wyrniarem. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy. d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. do kt6rego nalezy. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych. ~.. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6. y. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie.4. i na montaz. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci. gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys.

c. 6. Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu. Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz.58. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi.55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych. 6. lecz krawedzi teoretycznych. 6.58a).57a).5. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys.56b.7. 6.przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a. gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej. 6. 6.3. metryczne itp. Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys.53 b. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys. przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny. 6. wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys. c) nozem ksztaltowym wyrmar. aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci.6.57b i 6. 6. 6. 6.56. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O. 6. do ktorej sie odnosi b) b) e----.59a.54. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii. b) b) w 6.62).). natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys. Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys. 6. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu .we wspolrzednych prostokatnych (rys. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu. pokazano na rys. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac. on a) 3x¢ 3x¢ 6. 6. Rys. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego.55.8. b). zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo. 6. 6. jak na rys. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt.53.7.59.4. 6. ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow. 6. 6. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow. oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys.46b). Rys.54). Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys. wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu . jak np. 6. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys.58b).61). 6. przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 . Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga. Wymiarowanie takie. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary.57. 6.60c).60b). Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych. 6. W celu unikniecia nieporozumieri.55b. ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys. grupujac wyrniary po jednej stronie (rys. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych.60a).zwyrniarowac. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6. osi symetrii otworu. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow. 6. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys. wykony.7.59b).56a). W ten sposob wymiaruje sie np. I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6. na rys. np.05 6. Wymiarowanie przedmiotow: nych. to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys.5illL~lJrJ ~ ~ Rys. Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach. czyli od baz rzeczywistych. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow. gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys. 6. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. l! g~l~ Rys.7.

63). Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta. oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia.1 12. skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.63.65) i umieszcza sie na nim te wymiary. wykonanie podstawowe (rys. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie. 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) . zaczerpniete z odpowiedniej normy.40.'. 6. Oznaczenia niektorych pretow. 6. 6. a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. b) w postaci ularnka . 6. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow.2 12..prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf.7. wych .62.7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys.)ttrojkatny zarnkn. a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek.gdy brak jest miejsca.40. Kraw~dzie teoretyczne Rys. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn.61. Rysunki odmian wykonari 9* 66 .a) Tablica 6. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu.9.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys. Rys. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu. tzw. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). norm h x a x s!' I Rys. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato. norm wg odpow.64. 6. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys.13). Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys. 6. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6. tolerancje itp.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow. 6. 6. to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika.40. oddzielajac je pochyla kreska. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12. za liczba okreslajaca dlugosc preta. Gdy pod linia preta brak jest miejsca. Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys.65a. 1.65. 6. 6."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki. Wymiaro.60. 6.64): a) oddzielone pozioma kreska. Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys. Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1.

toleraneja wymiaru i odchylki E/=o.dla wymiaru wewnetrznego. b) wewnetrzne. e). Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. (rys. gdy jedna z odchylek rowna sie zeru..dla wymiaru wewnetrznego. Rys.1..w skrocie max mat).D3. Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow. .tylko w razie koniecznosci.1. ei . odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne. 7. np.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres.3d). nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu . przy czym czestowymiary te.4b).3b.. b) asymetryczne.dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN. b) tolerowane.. ~g> . c) wymiary mieszane. ~~.!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi.:<::>. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne. 7. a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys.. g). c) mieszane. PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'.'. na strugarce). przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. takie. c). grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. 7. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. Jest to tolerowanie symbolowe... odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie.. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys. takie. w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni. Odchylka g6rn~ (ES . jak: glebokosc rowka. 7. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli. 2 ~~ <l.. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru. 1i~ :n. jak: dlugosc.2. D..dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN. 7. dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys. to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego. b) na 7. jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu. Tolerancja T jest zawsze dodatnia.2).. szerokosc lub wysokosc przedmiotu..! sie" ku sobie. tolerowaniem w gllib .98j. d) jednostronne. (rys. 7.1. d) posrednie A Rys. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. np. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne. postepujac w podobny sposob.2. ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym. f) jednostronne hI..3e. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne. Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20.o2(rys._ 3:: . d) wymiary posrednie. a tylko ich znaki rozne.1. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego. wysokosc nadlewka itd.01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys. Rys._ .1c).§~ . np.w skrocie min mat). 7. gdy obie odchylki maja jednakowe znaki. 7. 7.1. sprawdzianow lub uchwytow. ktore stosuje sie. 2s:jl:8~(rys. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu.02 T=o.3.1._ ~3:: . np.5a). 7. a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. a potem rowek (np. §- 1i~ ~~ ""t>. 7.1d).: ~. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys. ct3:: . powierzchnie te "zblizaj. ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach.98+g. 0 20+g. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne.materlalu. "<:1 ~. gdy wartosci odchylek sa jednakowe. 7.. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys. wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego. (rys. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A. a wiec. d) asymetryczne dwustronne. es ..1. alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. Wymiary: nominalny i graniezne.04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu . 7. wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31. Miedzy wymiarem nominalnym. 7. Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne.przy obrobce powierzchni.1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A. c) teoretyczne.4. b) asymetryczne. nazywa sit.".- . dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek.::. 68 69 .§::::: ~il.2) nazywa sie polem tolerancji.03. 25±o. tj.oslub 0 60j.4a). 7. (rys. 7. szerokosc rowka itd.. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne. jak: srednica otworu.~ . 7. np. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu. tj. b) wymiary wewnetrzne. 7. wymiarami granicznymi. li:i ~"g .1a).§~ ~3:: . 7. 7. rozstawienie otworow itd. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu.7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO.\~ 7. S.9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne.4.. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1. odwrotnie Odchylka dolna (E1 . . e). Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm. Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19. '" . c) asymetryczne dwustronne.02 :2@' . srednica walka. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7. zas zasady stalego walka .1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych.§o ~<::>.3.::J) .025 (rys. wzgledem ktorych odnosi sie odchylki.3a.1b). Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys. ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio. 7. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne.

3) Symbol umowny i odchylki.1.c:: 1.. Ov I 0... 7.....0_ 00 _ "'M II "'1.. 00 ....'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + .. lest to tolerowanie mieszane... _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r.. V) .0\ 1'1".... to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys.a ... _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM .\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0.. c-. Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne........ I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< ... II 0... ""' 00 '-0 + I .5c..I. '" "0 c:: '" 0 0.. .... -s..1..... 00 + .. Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a).. Jezeli nie mozna tego uniknac. jak i liczbowym. to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys... :Ii 0 '- ~OO --I I I I- . 7...8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ . I 00 0\ 00 I . 7... :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + ..dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi.6. ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q.c:: t> vO .. I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ .. I 00 . '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0. II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II . gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi... Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym.. 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M.). '--~ 1- . Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej. o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-.6).. II N ON I + II NO r- . ~r- srednicy nominalnej o:.3f.... odlewow itp. 70 ~:~ b) ~ . jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi.r-. 14.. ....0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0.. Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna. ~ VO r-.. OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys. 00 >0 I ..0 60 210 Rys. '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> .. b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996. w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru)...4).. 7.. II 0...<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O .. "<t ....."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0.0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II . ktore maja naddatki obr6bkowe (rys.. jak i wcisk. ...00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 . poprzedzajac ja znakiem ± (rys...... przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys..za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :.. -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0. ktore stosuje sie. 3) pasowania ciasne... Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl.3d. I 0- I M 1 I 0... 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O. "<t ~ .. .."... Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje. Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz. Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 . t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + .r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 .. ~ '" 0 0. I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t .... ani wewnetrznego.3a).. 7... '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N . 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0. 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1.. N"<t II II "'''"' v-... \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 .. II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0....... w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -.. nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys.. 00 1'1.0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys. g). wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa...5d).. w wielu normach.. 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 . '" C 0 Q........". ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------. 00 r... 7.......5 mm).... Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.. 0 Q. 71 .00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 . 7. Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je.6). 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" . Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu. e). 7. «>0 >0 + r-.~§ 1 ~ . 0\ \000 ""0 No\ 1.c:: ... w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz)....5e).jak na rys. 7. II II 00\ -1'1 Mv '" 1....'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01. toleruje sie symetryczme.'" 0'" r.0 . <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-. ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r. 0 0....007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII ."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -..... Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys. 00 1'1"" "'..c:: .5b).. d) symboli i odchylek.. II II \00 ...'-0 M r-. przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego .. + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ ... 0 Q.. \0 C.. 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 . -0". I . -M ++ ++ ...... 7... N orNv II OrN I 1'1"'" 7....----.......:c . '" 00 -1'1 II 0... w ktorych moze wystepowac zarowno luz... N"<t II OM 0«> .... 0. tulei z osadzonym w niej walkiem). c::. -+ O"<t or- + 00 v-. 7.. Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek. \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 . <c.r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO . rys.. r-o .. rON '-0 . I 00 r'l . 7. ..'" ++ ++ «> ....... "<t 00 I .......++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-.. ani pomocnicza.... 7.... Oo r... c) odchylek liczbowych... ~ 0 0. "'0 M ~O + + + "7ii c . "0 00 -0 rg 0 C.. .. wymiarow miedzyoperacyjnych itp.5... 0 ~:..".....- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :..3b-f.).. ++ ++ vO "<1" 00 + .. lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie..jak np.... 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 . I---~ 19- _.. 2) Odchylki dobrane z normy. ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + ... N "0 -0 ~ '" 0 0. e) wymiaru granicznego . \00 + ..++ ++ + II II ~O II II 00 ..5... to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys.... gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi....... ani osia. I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 .::0 MO N + 0\0 N NO .. Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np.. '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-..0 r-v I I \ \0 '" 00 r-. W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji.3a). 7. 2) pasowania mieszane.. ktore nie sa ani typu zewnetrznego. 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 . 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00".... I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 . s ~ '" 0 0. Zarowno przy tolerowaniu symbolowym. M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l .. N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0... d. okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern.. N I I '" ON . Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego.. 1'1 00 1.______. 7.... I or- . Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2. OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r. . Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np.26).. Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej...... Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw. gornego lub dolnego...r: 2' \00 000 + + + + . nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys.++ . -0 Q -0 0 0.>l ""iii ~ 00 . umieszczone w nawiasie za symbolem (rys. Te wymiary mieszane i posrednie. OM "<tN "'1'1 .. + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t . 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 ..

Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye .8 ±1.5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20.2 ±0. 7.0 +40. zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2. 01.6 -2. takie.9c.0 ±3.0 ¢50N .9b. A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm. poprzedzajac je wskaz6wkami.0 ±2. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych.0 s -0.0 -6.wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka).w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w. 7.31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O. w stopniach.6 -1.6 -2. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne. Tablica 7. 7. a) b) Tablka 7.0 ±12.0 +6. 7.0 -16. Rys. 7.8e).3 mm wlacznie.4 +4. 7. 7.6 -1. napisanych w postaci ulamka (rys. a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys.9a.0 9~ 1) Z 0.4 +1. od 1 do 17.0 ±8.zwykle minimum materialu). 02. Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych.3.2 +0.0 ±3.2.8d). jak na rys.8 i 7. tj. .5" 2" 1. Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 . ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow .0 ±5. ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci).6 +2. b) c) ds- 0.0 ±8. podane w tabl. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych. (w urad oraz w stopniach.3. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych.6.odchylek odpowiadajacych walkom h14.2 +0.0 +16.l ±0.0 -10. minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta). a 17 najmniej dokladna.4.3 +0.. 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv).0 +10.0 +1. U wag a.3 ±0.. 7.9.0 z -0.0 +24. .4 -4. jak na rys.2 ±2.5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.4 +4. 7.2 ±0.0 s +0.tak samo jak liniowe .8). 7. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys.4.2 ±0.0 ±20.3 ±0. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L.0 -1. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu. 7. Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze.4 +4.1 +0.4 +0.szereg U wag a.odchylek odpowiadajacych otworom H14. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0.2. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys. Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone.3 -0.5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z .1O ±0.4 +0. tj. do wyboru . norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996).0 +1. Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych. e) Tablica 7.20 ±0.3 ±0.0 -6. 7.0 ±3. 7 .0 +16.4 -1. odchylek zgrubnych.05 ±0. przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys. Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0.0 +1.zewnetrzne (rys. Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT. c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th). 7.2 -0. Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach.0 +6.4 -0. b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa.8c) i posrednie (rys.I zlozeniowych wspolnych 7.0 -6.8. odchylek sredniodokladnych. Oznacza to.0 d ±0.0 +10.4 -0. minutach i sekundach).2. 7.2 -0. b) za Rys.5 ±0. wewnetrzne (rys. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys.1. ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone.5 ±1.8 ±1. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich. Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow .w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys.2 ±2.5 ±0.9b).9c).7. .6 -2.Sb). 7. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0.0 +6. ~ L katowych.0 -16. Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl.0 d +0.10. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 .2 ±2.na zewnatrz materialu).5 ±0. z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza.8 ±1. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O.4 -4.10.7b).0 -1. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych .l ±0.6 +2. mieszane (rys.6 +1. 7.0 ~ odchylek dokladnych. zawierajacej odchylki zaokraglone. 7. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7. b) dla wymiar6w zewnetrznych .0 -10.). jak na rys.0 z ±0.0 -1.0 ±4. 7.0 -40. a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~. zalecane do podawania na rysunkach. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl.6 +1.' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 . 7. Tolerancle LiL.4 -4.8a).0 z +0. 7.15 ±0.6 +2.0 ±5.7a).0 -24.1 -0. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD. tworzacej stozka (rys.

111. 7. ' 3) . Tn)· Tabllca 7. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza . mieszane i ciasne.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy.D. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122.: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych.12a). 7. Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A .5. 7. ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl.U' e o! .niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza . kat itd. f). ". 7.?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. e) znak w postaci kolka (rys. w ~staCl walca lub prostopadloscianu. 7. '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e. w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji.przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza.ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy. 0 '" e X Rys.przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys.11.11 b-d).wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne. Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q. gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD.6 ±0.Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego. 7. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys... '" 0 f-.. Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych. Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole .zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice.4.3 ±O. 7.--".1.6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach. W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4). 7. Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys. 7.12b) . Toleranoje kata stozka. 7. ) Dotyczy tolerancji symetrii. przecinania sie osi i pozycji. 74 75 . Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o. z PN-89/M-02102.. 7. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS. w prawym . ~ S 90 Rys.21 I~I T/20..4.I2f).. zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy). 0 Q.8 ±0. jak dla wymiarow liniowych.. I. Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych . Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc. Q o 'N '" ::I c.9 ±0. . dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138. 7.jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys.12. 7..- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt.np..1 . 7. B . d) symbol TI2 (rys.. Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych). gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym. w okraglych nawiasach (rys. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl.:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" .081 r) 101 Ro. gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3. Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w.041 g) h) 1~ITo.D08) 90 90 ~ nych. zawartych w nonnie PN-87/M-OI145.l1e.. Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g. gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys. [gl -e.jej wartosc liczbowa (rys.Tabllca 7. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie. tj. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie).jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji. 7. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0.w zasadzieprzyjmujesie. D .11h).5.to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys. 7.to w ramke ujmuje si€. c) symbol T (rys. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:.5. k).. tolerancji kata stozka AT. 7. Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e. f) r. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) . +1. TFR.~ lUoN 0. / L/ r-. Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl.12c) .12di) . 7.1Ij.- _ C . 7.. 7.3). Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie.. b) symbol R (rys. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie. 7.4.3.i 1. 7.jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej.l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs.przez zetkniecie czesci zlacza. 7. -- f-. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci. 7 . 7.9 o! ~ . przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) .12k) .to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys.jezeli obszar tolerancji jest kulisty.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys.11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.11 a). AT. Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls .U' 0 '" c o! . podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy.12j).12gi) .lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a. Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7.patrz p. 1) 7. .1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1.6. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys.llk).

U wag a.2h. wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. 7. oddzielajqc od niej pochyla kreska. jak i obszaru mniejszego. graniastosc itp.1/200)(200 I Rys. a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku. 7 .jak na rys. Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego. Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz. w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach. Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym.14. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys.ISa). do kt6rego rna sie odnosic tolerancja.rys. to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys.1 I. Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny. _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ . siodlowosc itp. 7 . 7 .15.1 I.~.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys. to nalezy go podac w wymaganiach technicznych.13e). h d d c) ~t-~M Rys. 7 .7. 7. 7. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. 7. ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej.4.2. a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji . Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys.05/200 I j) 10'10.ISc). 7. 7. Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny.1Se). a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne .14a. to oznaczenie podaje sie tylko raz. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja.1 I. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe. 7.1 I. 76 77 .1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni.ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji. 7. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu. zas od prawej czesci . 7. przy czym . Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym . Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. barylkowosc. to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej). to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys.ISh).1 mm dla tworzacej AB i 0.r) a) / 1-10. 7.16. Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0.14c).gdy brak miejsca .7. e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki.6. c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose.grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys. Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p.S).12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys. w kt6rym odchylka rna bye mierzona.ISj. W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj. 7. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys. to ty dlugosc (rys. . . 7.15 mm dla tworzacej CD. d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc. 7 . i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy).1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny. nie moga przekroczyc 0. przy czyrn tolerancja 0. W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. 7.). do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys.1® I AI ramke umiescic pionowo. bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym).4. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu.13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys.ISb). krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny). Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu. prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys.13.tylko w razie koniecznosci (rys. a z rysunku wyraznie wynika.8). symetrii dwoch Tablica 7. b. wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje.1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys.l3t).13). 7. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!. 7 . 7 .16a). w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. 7. 7 . b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny).16b). dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola). 7.litere P w k61ku (patrz tab!. mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku. Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu.cej plaszczyzny.1 mm. 7 . wysokosc ramki . Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje. 7. mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow. nie moze przekroczyc 0.

05 mm. Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0. graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0.14b.06 mm.wyzej). i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty. Tablica 7. I mm na dlugosci otworu I. Odchylka okraglosci (owalnosc. a nie wklesly.) Tolerancja plaskosci Tabl. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0.3. Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0. kt6re mialy sie przeciqc). b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe. e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia. barylkowosc itd.Tab!. Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w. 7.4.1 mm. 7.03 mm na calej jego dlugosci.1 mrn. U wag a.nizej).17b). np. Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu.05 mm na dlugosci otworu I. czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci. przy czym moze to bye tylko wkleslose. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad . tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)".).06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0. dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka).) nie moze przekroczye 0. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu.l7a). czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej. na calej dlugosci kazdej z powierzchni. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka.02 i 0. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. tolerancji (rys. f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka . dwie rownolegle plaszczyzny.06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0. Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!. Tylka wypukrosc 10. 7.03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca. czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0.02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm).). 7. osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi).1 mm.). to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys. np. 7.05 mm. I mm. I mm. czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami. 7. np. 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. Odchylka walcowosci (stozkowosc. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0.. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0. Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'. z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci . g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi.7 (cd. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym. Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys.7 (cd.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0. 0 wysokosci pokazanej na rys. U wag a.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0. 7. 78 79 . Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0..17. 7.8. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L .8).8. osi otwor6w itp.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie.patrz tab!. prostej lub plaszczyzny. przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty.03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego. 7. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0.1 mm. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi.

06 mm na ealej WYSOk. U wag a.05 mm na calej plaszczyznie.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~. plaszezyznaeh A -A i B.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema).) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.". Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl.8 (cd. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:. Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej.:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego. > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.~vznvb nie moze przekroczyc 0. 81 80 .04 mm na dlugosci /. na calej dlugosci otworu.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy).zc.02 mm. dw6~h plaszezyzn a I.dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0. Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0...0 I mm.025 mm. czyh os .. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0.1 mm I dlugosci I.ub b wzgl.05 1 0.L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej). W gran'ieaeh tolerancji 0.) TabL 7.na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym . wspolosiowego z otworem II. na kt6rym podano oznaczeme toleran.rzu. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.d .oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0. mle~~on!l w plaszczyznie rzutu.cjl: me moz~ przekroczyc 0. I OS mm na ealej diugosci otworu I. ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0.1 mm wymiaru 20 mm.04 mm w zadnyrn kierunku.04 mm. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0.04 mm na calej dlugosci I ezopa..ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p. . czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0. m~ moze prz czyc 0. ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0.0 I mm na. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z..05 mm.aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji.1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy. hmewy.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0. calc] dlugosci otworu.05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci.7. qd<.04 mm.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~. ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B. w dbwolnym kierunku. przekro~zy~ 0.I.Tabl.05 mm. Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d . .<.Ja~ wy~eJ .05 mm.cle . Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0.8 (cd.05 mm. ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0. Zamiast oznaczen obu tolerancji .1 mm. mler?ion~ w pl.

I mm. Tolerancja przecinania sit.03 mm. maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0.2 nun.4.9. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0.02 mm. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0. Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia. czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0. odleglymi od siebie 0 0. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu. 82 II" 83 .02 mm.02 mm.15 mm. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. 7.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu. czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0.02 mm. czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0. nie moze przekroczyc 0.2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka. 7.1 mm.2 rnm.15 mm. czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0.) Tablica 7. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0. czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0. rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138.8 (cd.05 mm.9. dla ktorej nie rna w tabl. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0. czye 0.Tab!.05 mm. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej. 7.05 mm na calej dlugosci stozka. kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!.1 mm w lewo lub w prawo. (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0. czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm. czyli plaszczyzna musi sit. Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0. 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. mie~zone na srednicy 100 mrn.05 mm.4. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ".05 mm. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0.2 mm. gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego). kt6re ujmuje sie w ramke. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy).06 mm.1 mm. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy). 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia. I mm.2 mm na dlugosci 40 mm. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7.6 okreslonego znaku.eslenla (bazy). to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe . Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0.

_. niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej). odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0.4. Znak ten umieszcza sie: Tabl. b). '" - - ""'- . gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0. ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0.3 dla wymiarow min mat.. Tablica 7.00 1 25.tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia. 7. tj.1..0 1 mm. 16. gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku). odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0. tj.98 mm. W przypadku wymiaru max mat srednicy walka. c).. tj. 7. 7.7-7.10 (cd. b).I8b) . 32 mm.2 i 24.00 mm.06 mm (rys.gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia.. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku.gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. 11. a) ifJl2-o. 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys. przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu. a).) ¢12D-8s b) ~-----i . w przypadku zas wymiaru min mat srednicy. a) moze wynosic 0.08 mm).00 mm.J ~t '" ""'. I~t I .18 mm (przy srednicach 10.04 mm (rys.""'of I . 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0.9. do 0. tj. Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna.18c) .04 mm (rys.. 84 . Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'.o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0.160 mm). 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys. W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0. ~. Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna. a wiec 12. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia. w przypadku wymiar6w max mat. b).. czyli 1/2 T. I b) c) os l.5. I ~ I.18. 15.10. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!.05 mm (rys. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0.36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32. 12. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137. ""'.10.. ___. a). tj. natomiast w przypadku wymiaru min mat. 7. Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys.97 mm. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>..gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego.--- Lr--- : • ~ ig . Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. -. czyli 12. a). Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!.00 mm.0 I mm (rys.0 1 mm (rys. 7. tj.8 mm (rys.2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu. 7. 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. 7 . Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym. kt6rych dotyczy.18a) . Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--. L.oraz 0. odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0. stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. c). Rys.04 mm (rys..

k Docierac /: Ra 0. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni. 8.6.3c). Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym. 8.032 0.1.50 10. 8. 8. 8.032 10.1001 0.1. 8. rolkowanie).la.35 5 11 5 0.201 0. 8.125 0. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.ld dorysowac okrag (rys.5 0. wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys.i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R. czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni. 8. c dorysowac pozioma linie (rys. '{'. to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. '7//. i R. np. 0. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11. Wartosci liczbowe parametrow R. c. podawanej w mikrometrach. Wymiary.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci.7. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki.32 10. 3) jako uprzywilejowaoy.25.25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2.3). ) R.~ I chropowatosci Rys. 8.5 7 15 7 0. nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys.1.2.8. 8. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys.Tablica 8. to dlugosc te. Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci.080 10.2.5 0.2.5e). Ra .1. 8.6a). Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys.020 10.1..la. 8.5 8 3. i R.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci).4. Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys.25 10. i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane. ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem. 8.sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys. 8. 8.. b).16 11 -- 6 - Rys.od Nl (chropowatosc najmniejsza.063 0. / 250 160 ~ 630 500 ~ 2. 8.7c). 8. a mniejsza pod nia.5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////.5 2 11.25 1 10.. 8." T.7b). ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem. 8. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys. niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R.2. (rys. 8. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R. 8 Rz 32 Klasa!' - R.040 0.50 0.1c oznacza. 8. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania. ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:.25 10. 8.125 Rz 10. ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu. ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub. przez symbole dwunastu stopni chropowatosci .7 10 21 10 1 14 14 1. i sposobu obr6bki (struganie.la. nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys.401 0.32 0. 8. Rz - Klasa!' - R. 8. 8 i 25 mm.ld). 8.3). 8. '///)t. w milimetraeh. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys. 8. (w~ PN-87/M-04251). 8.t.601 1. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem). Symbol z rys. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki. do 0.3c) oznacza.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys.801 0.201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10.0121 0.vflymbol z rys.5).63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8.1.). 2.0501 0.4).6.ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu).4.801 0. ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R. jeden z symboli z tabl. Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R.7a). przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral.3. Rys. 8. Ii N oznaczen :/. frezowanieitd.008 10:0501 0. 0.63 0.3a) oznacza. 8. 8. b.1. 8.010 0. b) sposobu obrobki. 8. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys. Symbol z rys.025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn). b. jakiejs powierzchni. zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary). 0. b.25 3.16 Chromowac 8.6b). c) powloki na powierzchni 8. Symbol z rys. mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R.1001 0. 8. dotyczace powlok (rys. bez dodatkowyeh wymagari.1 (wg normy PN -871M -04251). sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego).601 1. w um b) Toczyc 10 - - R. oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2. do tych przypadk6w.016 0..1. 8.oz51 0.25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys. Oznaczenia chropowatosci oraz: a).1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie. W zasadzie powinno sie podawac parametr R.toczenie. Symbol z rys. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc .16 0. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys. a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci. (rys. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna.08.063 0. 8.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np.3a. czy tez nie (np. gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl.3. .1. nalezy do symbolu z rys. b) lub R. 8. przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym.W/// 30 Rys. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie.5.lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.le). tuz nad linia zarysu powierzchni.1.5 2 - ~ 10 - 10. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei).080 10. Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 . 8. 8.040 0.5a.5.5.401 0. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8. 1) 2. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996. 8.3b) oznacza. dogniatanie.

8b).':.3..:. na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie. Na rysunkach kol zebatych. to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po". na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu.1 111111111tlllllllll.16 Niklowac R0. z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R . Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie..1p. 12. 8.9. zawsze od strony zewnetrznej.7e) lub na linii pomocniczej (rys. Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :. IL. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr. Parametry chropowatosci Dogladzanie t. !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast . 8. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np.24).. 8. 8. Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu . ~) na gwincie zewnetrznym: srubie.7b). chropowatosc x na rys. b) na gwincie wewnetrznym.11. oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim. 8. Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: .~a cienkiej linii den wrebow (rys. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. . Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0. Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys . Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej.ll. 8. 8.7d). f). 8. Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu.I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m. 8. jak . Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l . 8. gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie.leczeniu (rys.11b).l0d) lub na linii podzialowej(rys 8.naboku gwintu +na boku gwintu (rys. Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys.10. wkrecie itp.l0c.I __ 1. wotworze gwintowanym . 12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys. dodajac okrag do symbolu graficznego.wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu. 8.8. w nakretce. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np. 7.-- Ra10 \I ~ Rys.8a). 8.8c).10b.w wld. gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys.tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys.: IYpil + 1. 8. oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu.7.) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. R. 8. chropowatosc y na rys. na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8.2. W zwiazku z tym.1=--_ 5 gdzie: Ypi . Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu. ktora rna byc pokryta powloka. 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki.l0h).: IYvd 5 5 I ~ys . na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . stozkowych itp.. 8. 8.ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre..7d).8. 8..6).oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej. Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy. 8.sla SII(. 8. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys.. przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci. I '\In = _i_=.. R~zn. .9a) i podajac dla kazdej.. Znak okregu jest zbedny. . na ry_s. slimacznic.l0a. jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna. slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys. 8. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary .UM)(!~/adY olmibki / .l:=_.. I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys.12a) . 8.L. c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 . 8..9. . gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys..! .Tabllea S.oku linia cienka (rys. g). Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych.L:.IIIII.8d). ~~sa?y poda.l1a) .lIIII.12. _ na linii grubej zarysu (rys. Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm. c) na powiekszonym zarysie gwintu .1.:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl.s . e). wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j.

L n ni=1 L S.rownanie profilu chropowatosoi.jezeli jest ona podana w normie ISO 4288). Rz lub R. po wyzarzaniu odprezajacym. WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami. 8. to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania).la. . 8. hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci. e .- gdzie: Yi .wan. czesciowych odcinkach pomiarowych. gdy nie mozna jej okreslic.f . parametru falistosci wraz z wartoscia.wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia).-l--4-+---1- Y= RaW Vi::. h 1. Wm.05 3.::. przy hartowaniu na wskros.I. sposob pokazany na rysunku. w urn poprzcdzona symbolem parametru.Jajesli to miejsce jest zajete.jesli jest to konieczne . gdzie: a. a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne.dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra. zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~.13.5.wzniesien profilu hwp .8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra .2. (jeszcze uzywany). Jest to dzielaca profil tak. vv". oznaczenia chropowatosci. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci. tOSCI.Ra. k . Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996.la. k) sredni odstep falistosci Swm 1n n.graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni. 8..4 100 0.rodzaj 0 brobki.. 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami.12c).3 0. HRC 62 ± 3.3. np.d .odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw.znak z rys.dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci. Tablica 8.oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:.w tym przypadku wskazuje umownie. ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8. 8. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W. gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251. Jezeli na rysunku ze skom.04 1.RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei. Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .y Tabliczka --J. u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw. zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys. Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej. 3) twardosc (HRC.4. s.Tablica 8. f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w.l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw..- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe . wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ.naddatek na obrobke. np. I umles~czoneJ rum htery.przez dopisanie po prawej stronie symbolu.3. bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do . c bez litery nad nim.jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI.wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:. lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ. .odchylenie i-tego punktu profilu. b.2 50 0.5 0. 8.lIl??. 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57.wartosc parametru Ra.zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa. f . . rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys.dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm. tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w. linia jest linia srodkowa profilu [alistosci. pod linia pozioma.metoda wykonania..'i n i=l 0.odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw. powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany. S. np. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys.. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci. oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil .sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w. to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob.. rysunku umies.wartosc sredniego odstepu falistosci.kierunkowosc struktury powierzchni. gdzie: a . znaku z rys.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys. vv". Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. np. falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc . lub w przyblizeniu 1 Ra. ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni. a). Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego. Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci.::. np.6 0.0±0. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m . g)srednia wysokos« [alistosci ~ . =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku . h .2 0. b . b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46.liczba punktow podzialu odcinka elementarnego. d . c . 8. 8. okresowej.zajrnujace duzo miejsca.wartosc parametru falistosci. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W. wytrzymalosc na rozciaganie.1a . = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) .U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I. HV.13b. n i=1 L Iyd n 90 12* 91 .jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna..13a). symbolami w postaci znaku z rys. w. n . P~rametr W. (wartosc odcinka elementarnego pomija sie. 8. np.jak np.4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci).odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv .08 12. b).: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys.Ih?. c . w urn podano w tabl.naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!". kt~ry. charakteryzujqca chropowatose powierzchni. b .4.065 6. lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane.1 25 0. Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy. wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych.wartosc parametru chropowatosci innego niz R. g . a. gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej). ~ lub parametru W.~c profilu Wv .wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra. Ry 0. prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr. wartosci h nie podaje sie tylko wtedy. ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko.

).: "RfkojeH:: lakier. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. ~ 1''3'' " <. 8. przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary. . Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd. a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8.te same Tablica 9..4.).. to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys. np.. 1'''. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony.). g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. 8.. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. . Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach. wpisywana nad linia odniesienia (rys.opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych. C-C. to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych. gruba i wymia.14g).l4b-d). 1'. Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys.dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych.:w wymaganiaeh technicznych (rys. Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie. przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_. 2. b). prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc . lakierowa itd. Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia. Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys. 93 . 2"'.". a Przekroje bryl plaskosciennych 1.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys.:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys.to oznacza sie je (rys.1.1. na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa.. y...'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony. 8.).. okreslajaca ja jednoznacznie nazwe. 8. 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych.O±o. 1". to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci". Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji.14..Powloka powierzchni A: .. Oznaczanie powlok Powierzchnie. Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f. 8..".5.HRC50±2 "i:::_ r_l b) L..". W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A . 2". a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys. ktorej znaczenie objasnia sir. Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki).1.Powloka powierzchni A: emalia.slad plaszczyzny przekroju.. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow. b). . B-B.. a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys.c-_ [=1 S Te ezr.14f) i w warunkach technicznych pisze sie np. 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory. to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys.. Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu.l4e). ktora rna ogolnie znana. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt.. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a. to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku. zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku.Tabliea 8.. 8. 8. a) lub wielka litere. Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka . np. a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych. m A A 9.14a).. LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl. 2'. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach. ceramiczna. '" (rys. miotu rna mice jednakowa powloke. Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) .Z. oznacza sie na rysunku wielka litera. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych. poslugujac siejej nazwa. 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0. wykonanym w innej podzialce.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec.: . a).: . 9.8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys. np. B . pozostale powierzchnie: .

Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory.1 (cd. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B. b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. natomiast na rys. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola.1 (cd. ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego. Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7). Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. 9. 9. wyznaczajacy punkty 4" i 5". po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory.) 3. elipsa.. Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony. parabola lub hiperbola. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju). Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. zary. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami. a wyznacza sie z rzutu z przodu. wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni.Tab). Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys.) 7. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci. 9. mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory. 94 95 .

Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania.jak-np. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory.2.jak np. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych.bezposrednio z rzutu glownego .1).gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne. Punkty 1'''. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone. 9. Jedyna roznica polega na tym. ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9. w ktorych elipsa jest styczna. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska). wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd.Tabl. 9. oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne. 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'. 9. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania. i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 . Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. do zarysu kuli.) 10.) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz. 9. ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl. 9.2'''.1 (cd.1 (cd. dalszepunkty. dalsze punkty krzywej przeciecia. punkty 1. przenoszac poszczegolne punkty tych linii. 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. b) linia krzywa . ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej.w takim kierunku. przy czym moze ona bye: a) linia lamana . punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii.punkty 7" i 8". Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami..3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. Pewne punkty linii przenikania. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). czyznll prostopadill do osi 13. sa punktami linii przenikania (np. Takimi punktami na rys. zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe. Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty.. mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi. 2. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic . 3. 9. 5'" i 6"'. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly. 9.2.jezelijest to mozliwe .. na rys.1).2 Sq punkty 1'. ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo . Punkty. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi. np. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. np. 12.

2. 9.rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19). 9 . 9. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!.3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 .1 b) II c) II Rys. walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach. 9. 9.: . A / <. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd. konstrukeje I i 2 w tab!. 8 7' \'4. Ponadto 13* 9. e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki. 9. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow). 2. 9. ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys. 12 linii przenikania. przy ezym punkty A. 3 i 4.. 9.3b. okregiem. <. Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys. Linie przenikania bryl z rys. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej). W ten sposob. b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. 9. 9. Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy. 2 i 2' itd. 7" g" 1/ -------- - .4. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu. Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. elipsy (konstrukeje 3 i 4). gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania. Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach.3 Rys.3. po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys. albo czescia tych linii. B.3e). tab!. 1/2/1 4" 611 V .. a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. walce i kule.1.. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow. . 9. 1" ~ ) I 3/1~ ./ I "g' ~811191/1 .4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. 9.3.2. to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii . osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa. 9. konstrukcja 16).4.4a. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A.5" / . poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow.. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy. A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9. ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. 9. C. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. Z rysunku wynika. paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6). ! f' / /' --I <. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . prostopadle do plaszczyzny rysunku. Linie przenikania bryl z rys. parabola lub hiperbola (np. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania.. 9.2).3.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow. C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh.. w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np.te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np.. Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . Rys.. c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. B. elipsa. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC. 1\ -. 9. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1. czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. Rys. - - 5/1 \ 8" _i_ ..2).

czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. konstrukcja 8). sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu. gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys.wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka. ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci.2.) 5. i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym. narysn. wyznaczajac punkty 7" i 8". Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. np.2' i 3' linii przenikania leza. Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips. Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie. p!aszczyznq B-B.2). przechodzqca przez punkt 5". 7' i 8'. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''. np. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania . Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej. Dalsze punkty linii przenikania. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. Tab!. Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa). natomiast gdy SI! one surowe . a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'. wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B.przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys. 3" itd. Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". np. 100 101 . poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. wana w sposob uproszczony. Przypadek 2 (rys. najwyzsze zas punkty 5'i4'. Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9".hiperbole . 9. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. b): Najnizsze punkty 1'. ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu).Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych). Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np.6c). 1"-5" itd. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6". Z tych powodow pracochlonne. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. 9. W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej.na prostej poziomej 1'-3'. 9. ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa. 5. 5. na podstawie przyklad6w podanych w tabl.1. aby wiedziec np. kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9".linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. na rzut glowny.2 (cd. P r z y pad e k I (rys.6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona. I". Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. na prostej 3'"-4''' poziornej. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'.

Przenikanie dw6ch walcow 9. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np. Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. punkty 5' i 6'. Punkty 3" i 4" wyznacza sie. punkty 9'. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt. 7'" wyznacza silt. jak np. przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi..przez przeciecie plaszczyzna B-B. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. jak rowniez punkty 6'.okregu . E Konstrukcja linii przenikania . 102 103 . Przenikanie bryl obrotowych 12. w sposob pokazany na rysunku. prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety. styczny w punkcie 5"'. wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka). 9. 7. Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego.widoczna z rysunku. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys. a. punkty 5 do 8 w obu rzutach . 7' i 6'''. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu. Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich.) 8. 10"'. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym. Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'.przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C.2 (cd. np. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. Przypadek2 (rys. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. 9~2 (cd. 9'" i 10'. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E. a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego.Tabl. przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B.) 10.

Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B.) osiach przecinajacych sie pod 16. a i b). Przypadek I (rys. Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!. Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku .b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt . Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli. w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str. Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1".. Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. 98).6sernki".. Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str.2 (cd. Przypadek 2 (rys. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod .) 13. 98) 15.Tab!. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18. to linie przenikania sa odcinkami prostych. to linie przenikania sa odcinkarni prostych. 9. 98) 14. 104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . b). 98). Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt. w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys. 17. C-C itd. qtem #90' 20. a) lub na odwr6t (rys. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. 9.2 (cd. Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str.linie przenikania sa odeinkarni prostych. Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach.

Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem). przecinajacych obie bryly. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic. 23.. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B. . kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. 6-7 itd. odcinki AB i EF rzutami okregow. wyznacza sie punkty 2'.za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. srodki kul 01. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26. Aby ten warunek mogl bye spelniony. 2. jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH.2 (cd. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul. 106 14* 107 . 6'. wg ktorych kula J przecina obie bryly. 6' rownolegle do osi stozka. 3' itd.3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. prostopadlymi do osi obu bryl. str.. Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego.) przekroju kolowym 24.2 (cd. Okrag I jest zarysem kuli. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6". Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku. C-C itd.. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. 98).przechodzacy przez punkty A i B. 9. punktow 3' i 4'. I) W celu uproszczenia rysunkow.Tab!. przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B. a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'. a punkt 3'..) 22. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. 98). W ten sam sposob. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. CD itd. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. C-C itd. Tablica 9. 4. O2. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony . f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II. wyznacza sie punkt 5'.. W celu wyznaczenia wiec np. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9. jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. 25. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2.

9. b i c z rzutu od lewej strony. 6. wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~.. . ~ r-.2 -...) 5. Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie. -~ -.2.JL n:d «vo -. . Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'. ~ rzucie glownym: 0-1 .0-2. I wreszcie wyz~acza. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi. odcinek e. a wymiar d . wzajemrue prostopadlych krawedzi.TabI.:. 9. ~ V »: "" 6 .. tyc~ CZ~SCI... 9. wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f. a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym. nast~pllle te same _tworz(lc. '" odcmki !" 12 itd. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory). wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15.. Np.i odklada silt na nich od punktow: 1.0 -2" : . ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu... okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'. a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) . 1. Siatka stozka prostego scietego 7. przy wykorzystaniu odcinkow a. Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. np. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd."" 1\ .3 (cd. tj.. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d .jak w konstrukcji 8 w tabl.punktu 16. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6. z . 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego..?.sw dlugosci rzeczywiste: I" 12.. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich...gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0. 108 109 .~uc~. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym.1.. .0'-11'. g itd..

jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-.3 (cd. 9. jak np.linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys. 9. Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno. 9.6a.7. 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania. Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. 9. gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys.8.-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:. Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'.5b. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych. Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku. Przyklady pomijania linii przenikania Rys./ £'=:-1 f-~~j8--t E. 9. 9.1"-. 11. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9.6 (z prawej strony). 110 . przy czym .bez linii przenikania. a siatke stozka .. gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna. 9. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony . ~ . I L \ / /\ _. 5. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys. b) -+-.8).jak w konstrukcji 5. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien..zgodnie z rys.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow.Tabl. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!.5a).) 10.2. 9. Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys. 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania. lub gdy czt.6. 9. polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym. 9. jak w konstrukcji 6.:se ma bye wykonana z blachy./ . ze maja one jednakowy ksztalt. 9. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac.:7ld1 ~~ Rys. 9. 9. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys. co na ogol nie przedstawia trudnosci. Rys. b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone.6b .5. wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej.7.

.2. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys.4. 10. odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe. 10. W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba.jak na rys.7). Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 . 10.3. Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys.3). Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie. k) ~s' h) 10.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O. 1O. to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys. Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane.8f.6. 1O. 1O. Spoiny otworowe Rys. 10. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B . w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku. Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony. tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit. a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys.1.8g)... uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych. 10. Nity: a) kulisty zwykly. zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10.8e).-1=~=~.1. ze im wyzszy jest stopien uproszczenia. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi .. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie. albo w uproszczeniu (rys. 1004). kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13). 10. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys.. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys.6. Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci. lub w spos6b umowny.rysunkowym. 10.8.. glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych. . Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika.5 "JO b) Rys. W wielu jednak przypadkach. zgodnie z ogolnymi zasadami. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) .2. jak np. cienkimi ciaglymi liniami.5).~ 1 stopnia Rys. Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne. W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys. Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia. 1O.krzyzykarni (rys.8b).8e). 10.2.1).2. 10. f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(.. a mianowicie: uproszczenia 1stopnia. Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. 10. Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys. ej-h) Rys.2).2. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys. w jej uproszczeniu. 10. PN-ISO 2553:1997). Rys. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu . przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem. a) ~ Rys. Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne. 10.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH.7.1. nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit. 10. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit. ID. 1O. W uproszczeniu.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A .8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba. a w widoku od przodu . nie rysujac nitow. Spoine mozna zaczernic (rys.linia ciagla cienka. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- .5. SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys. 1O. 10.8d.

wpisywana z prawej strony znaku. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna. Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia. d).9. n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi.8j).~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi.81. pomijajac spoine. pozostale spoiny i szwy spawane . c). 10. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys. lO.a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml.to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. brzezne. 10. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys. 10. to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys.8h). Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10. Wymiarowanie 15* 115 .8i. 10. Przyk!ady rysowania spoin _. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla.81).8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str. 10. I).'.2.10.11. 10. 1O. 10.elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys. jak na rys. h). 10. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu. z podstawowych wymiarow (w milimetrach). 92). oddzielajaca obie czesci laczone (tabl. 10. b). Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys. Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego.ge. W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. e).8k).8m z pominieciem zarysu.I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10. calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j.11. lO. wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10.linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys. a na rys. ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania. Oznaczenia podane na rys. gdzie s . 1O. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba.m. ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h .1). 10. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys. Na rys.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem . umowne: g). Znaki umowne spoin .81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia. ~ ~ J. 10. uproszczone: a).1).1. Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. ktorymi sa. Na rys.9a).grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej.2. 10. grubosc a spoiny. Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys. 10.

nej ". Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10.znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk.3. Wymiaru I mozna nie podawac.znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia..13. 10.lOf). gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc. ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2). po przeciwnej stronie linn identyfikacv]. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta.1Oa). Gdy spoina jest jednostronna. Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego. wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza.! linii odniesienia.linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu. Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. c). wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza. niezaleznie od metody rzutowania (A lub E). xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys. Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys.lOe).Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys.13e). ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem. 10.lOg). po tej samej stronie co linia identyflkacyjna... Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys. Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys. 10. lO.. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. usuwanej po wykonaniu spoiny. jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny . b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny . ze lico spoiny powinno bye plaskie. 10. lO. Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka. 1/2U. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V. zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. IO.14. 1/2Y. 10. Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis. lO. czyli czynna dlugosc spoiny .polaczenie od strony spoiny (rys. ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej.12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna . aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a . przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych . b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys.1Od). uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej.bez krater6w koricowych. 10. h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 .10b. 1O.12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza. nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys.

PN-ISO 2553:1997. Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np. Spoiny zlozone (np. jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami. w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy. 10. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P.l3a-e).gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS.14a). Sposoby rysowania.16j. 1O.13c. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach.. Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063. Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. 10. 10. gdzie: n -liczba zgrzein.14e).19b). Wymiarami tymi S'l na przyklad: a . lO. Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony. b) liniowa. e)..3. wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia...kat ukosowania brzeg6w (rys. na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys. zgodnie z ISO 8167 (P) .j J 10.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny. 1O. Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych . gdzie: 111.15. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. 1O. to podaje sie ja tylko raz. a) . 10. to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie. lO. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie. 10. 1O. przedstawione w tabl. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych.odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys. 1O.4. 10. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny.liczba odcink6w zgrzein (rys.19c).14b). W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys.19d. d).podzialka (rys. pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947.16h).Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys. 10.14c). Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac.13a. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. 1O. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys. 13a-d). ($ >- 1-_-t+t_.16 i 10. przy uzyciu linn wymiarowych. pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys.12e). 10. czy tez jej obr6bki pospawaniu.W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku. 10.. (e) .. jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys.16c. 10. 10.2 przedstawiono na rys. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys. Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. r-: b) c) d) e) ttr .dlugosc zgrzeiny. garbowa typu ~unktowego. garbowa typu liniowego. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny. Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys. Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny. Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys. c) doczolowa. lO.wysokosc progu (rys.20._iJ. (e) . J_). Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys. 10. Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) . Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e). liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego. 10.20.16. gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a. Polaczenia zszywane 118 119 .17. 10.rys.16b. 2) w rzucie lub przekroju. Polaczenia lutowane Rys. w kolejnosci ukladania spoin." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997. to oznacza sie je j ak na rys. w sposob uproszczony. Przy rysowaniu.17).16g). Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba. 10.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia.2.2. Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. 10. wymagania jakosciowe wg ISO 5817.rys. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e). kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego. dwustronne -. I I Rys. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska.19 i 14. c . Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. 1O. ksztaltu Iica spoiny. lO. Na rys. 10. . lO. f . to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. 10. lO.szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys. 10.do oznaczenia dodaje sie Z (rys. 10.l6d. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. lO. lO. lO.16e. b . e). W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys.16a). 14.18.12f. wymiary podaje sie w zwykly spos6b. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. lrii]. Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. w ktorym podano te dane.16h). Do tego celu sluza znormalizowane znaki. 10. gdzie: /. 10. b. 10. Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si. elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22.17.3. Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys. 10. a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia. 10.12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych.18.16d). tj.16f). gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys. n .l2d. a w spos6b umowny na rys. Rysunki czesci spawanych Rys.J. 10.19.analogicznie jak przy oznaczaniu spawania.16i). rysowany Iinia gruba.19a) Iub przeswitem . 10. to nalezy je zaznaczyc jak na rys. dla zgrzeiny liniowej szerokosc c.15.

We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. ' .!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys. lO. przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie. to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu. Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys.gdy to jest konieczne . 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 . 10.21 h. kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze). 10.2la-c). otwor itp.Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- .jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl.2.4 i 10. ~- Rys. a mianowicie: a) element z gwintem (srube. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu. Czesci zlaczne z gwintem: sruby.$ ~--. 10. J). Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie.na rysunkach zlozeniowych. Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. patrz tabl.wpisuje sie parametry nici.21k). Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie . kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko).22. 10. 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku.3.1. konczyc blisko dna otworu.ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w .'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys. 10.22c) lub nie rysuje SIt.20a).211) 1gdy Jest to mozliwe.cienkim lukiem b o dlugosci ok. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby. b. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi . odleglosc miedzy nimi itd. 10.jak na rys. linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys.20b-d.21d.5. Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i . Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10. cyrm dna wrebow gwmtu (rys. na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia . jak na rys. jak na rys. zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu . linia kreskowa (rys.21e. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie.5.21m). przez~aczonyc~.podaje sie wymiary zszywek. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys.w razie potrzeby . lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre. 10. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt.3. JeJ wcale.2.21d-g.hiperbole. lO. wymiary sciegu itp. ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl.d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq.21. poz. 10.tylko w szczeg61nych przypadkach.10. 10. Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. na niekt6rych rysunkach pogladowycj. chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. 1). Jest dlugos~ calkowita gwintu.22a.) rysuje sie tak. b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole. ani koriczyc na liniach osi. 10.8 mm.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych. b. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10.4. lecz nie mniejsza niz 0. 10. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys. 10. 3/4 obwodu. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys. np. C. P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl. jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) . 5) jest Tablica lOA.23a.21 f) to sciecie mozna narysowac. 10. ~iewidoc. 9. bez wyjscia e gwintu. wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony . Przykladv lL~7. konstr. 10. gt'! ~o osi gwintu .21 d-g). ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony. 10. W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny.!)j. 10. 10.

10. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl.Tablica 10. Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys. jak zaokraglenia.6. 5) oraz wyjscia gwint6w.23.24. 10.5). Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~. poz. podtoczenia itp.7). X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. 1O.5). rysowanym linia gruba (tabl.~ c) ~@JI~$ ~@3. uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10. 1-6). B+ B~ ~1 yftf . rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien.7. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci .4 i 10. 10. gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl. 10. Rysowanie tzw.5. lO.21d. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi. sciecia krawedzi. najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia. pojedynezo lub laczac je w grupy. 10. 10.7.6.f). Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp. 1 Rys. 10. a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp. poz. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone.7. 1O.4-10. 10.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych. 10. 10.23c. d).22c.4 i 10. ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego). Podkreslic nalezy. W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem.6. W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. (tabl. b) umowne Rys. 5 E8 6 122 16* .polaczenia z tabl. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys.

przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys. W tab!. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm. 124 125 . potrzebne do projektowania polaczen gwintowych. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20.26c). 1O..'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St. 10. e) gwint trapezowy symetryczny. ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow. ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego. 10. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami).2 10..7 (cd. a w tab!.36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN. M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe. 10. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu. Gwinty wymiaruje sit.Tab!. R . b).8. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt).24). 10.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych. St. 2) np. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok. Gwinty zaleca sit. d) gwint rurowy-stozkowy.27.15 zawieraja wymiary srub. 10.25.8. Tablice 10.9 i 10. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P .70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys.)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys..9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary. 10. ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO.25--{). c) gwint rurowy walcowy. Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych). 10. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit. Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi.26. a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys. wkretow.. Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St.26a.B1 j) Rys.11-10.10).B St. 10. to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys.3 Rd50x 7 Ven5. Re ~ dla gwintu wewnetrznego. ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys.25..6 M12 M16 x 1. 10._)l) dwukrotny (P . otworow gwintowych itp. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0.dla gwintu zewnetrznego. Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1.2.3.) Przedstawienie Lp._ I ~ [8 Tablica 10.5 I c) __. 10. 10.

07 0.151554 0.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2.026 16.3 5 6.4 0.12.5 0.086603 0.701 13.144338 0.509 1.675 3.160 16. ~ D.917 5.350 12.4 76.773 11.459 3.5 0.433013 6 0. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8.5 2 3.134 4.541266 0.270633 0.17 4.22 0.546 12.773 8.22 1.5 3 4 4.5 3 H 0.082532 1.5 M20 M20x 1.108253 0.773 9.701 15.83/M·02013 zawiera wymiary.188 7.649519 0.35 0. mm P 0.378886 0.12 0.433013 0.075777 0.216506 0.917 10.28.6 0.14 0.8 6 17 3.433013 0.4 2 5.115470 0.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3.135316 0.917 11.5 1.5 5.389711 0.5 7 7 5 5 1.378886 0.7 2. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.5 6 2.3 13 1 1.811899 0.545 4.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1.101036 0.598076 5 -H 8 0.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn.9.7 0.974279 3 H 4" 0.11.8 3 5 3.9 36.9 3.5P.5 3..6 d-2 d-Z. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.75 2 2.346410 0.405949 0.252591 0.043301 0.25P lP .5 5 6 9 9 6 7 1.5 1.160 8.5 4 1.45 0.5 1.14 0.5 0.675 7.1 e4) max - max 1.376 17.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.29 0. B .4 0.082532 1.75 0.216506 0.2 1.097428 0.208 2.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.5 10. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I..s kok gwintu) I Y .2 6. .108253 0.25 M8xl MIO MI0xl.324760 0.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.2 86.29 0.026 1.8 4.25 1.6 0.45 2.948 2.36 0.6 0. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1.6 d-3 d-3.75 5 2 5 2.22 0.6 1.75 2 4.Tablica 10.360844 0.7 df d-l.933 18.3 3.162380 0.4 3 4 4. Gwlnty tabl.5 metryczne (wybOr).270633 0.141 4.7 0.108253 0. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.835 12.5 0.5 1.013 2.466 10.376 1.8 2.6 R A3) max 2.647 8.353165 1. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.647 6.288675 0.376 19.649519 0.2 3.5 3 3.6 2 2. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.165063 2.243570 0.18 0.5 4 5 Df RL 1.647 10.5 5.294 16. e .853 10.75 0.026 14.294 18.324760 Rys.917 8.081190 0. 10.4 3 7 2.350 9.270633 0. d.376 8.129904 0.324760 0.5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.459 6.5 4 5 10 12 2. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.026 9.5 0.376 15.2 4.5 4 0. .8 0.2 6.242 4.5 3.160 13.5 4 1.188 11.376 17.10 0.515544 1.29.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego.350 5.106 10.6 2 2.8 0. Gwlnty metryezne.433013 0.35 0.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.45 0.162380 0.5 1 2.947215 1.5 3 3.2 5.5 2.3 6 7.8 0.9 1 1. ~ D. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys.4 0.8 32.376 13.25 I 1.466 8.072169 0.480 5.5 4.541266 0. 126 127 .188 9.14 0.75 2 2.5 4 1 3 0. .5 1.606218 0.740 2. oct Rys.9 22.dla srub zgr ubnych. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.405949 0.732051 2.863 11.811899 0.387 6.4 1.5 0.162380 0.180422 0.5 1.22 0.466 6.79 3.6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O.567 2.1 d-l.8 I 1. " " .048714 0.487139 0.387 3.5 4.546 14. ' A .3 56.7 17.649519 8 H Ri' ~!!_ 0.5 4 5 max 1. .259808 0.3 60.160 0.067582 0.5 0.7 7. 10.14 0.10.06 0.3 d-2. - 2 2 2.216506 0.5 r 2 3.9) Skok gwintu zwyklego p 0.160 14. - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10.07 0.054127 0.8 3.49 7.189443 0.350 10.5 3 2 0.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .22 0.25 3.773 5.057735 0.25 4 1.692820 0.4 5.146142 0. Norma PN.18 0.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.1.8 9.25 1.019 4.0 52.026 18.7 1. 10.568329 0.25 0.4 0.173205 0.835 14.299038 1.227332 0.8 6 6 13 15 3 3.3 0.3 2 4 1.064952 0.5P lub 4P. C .5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d.18 0.36 0.74 12.75 0.6 0.216506 0.1 7 8.933 16.5 0.2 4 5 6 7 8 1O D+O.1 2.4 1.6 91.086603 0.866025 1.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.243570 0.3 d-l.06 0.8 1 M6xO.

nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym.84 -0.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6.9 '0 . uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza. Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3.2 7.4 40.3 6.4 0. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli . w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych.0 9.4 t max mm tl t4 1.n .5 21. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys.2 1.7 24. Z rysunkow tych widac.2 - D1 8 - D2 - D3 6 6..4.7 17. W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie.5 6.8 9 10 11. B . jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow.36 c) .srednica gwintu sruby lub wkreta.2 8.5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.4 2.:.4 28. c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 . Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys. 1. .5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop..5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3. A B C D d -027 -0.7 6. 10.7 3. 16 18 20 22 24 0 .6 12.31c).0 1. ..w ogolnej budowie maszyn. lO.3 2.4 8.8 5.6 4. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy.13. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych. 10.4 10.: 0 .3 5.3 6. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn. 10.4 10.'" 0 i3: B l) s» .27d-j. 10. jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone. Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn.15 -0. lO. l0. Nawiercenia pod Iby walcowe. 10.9 '0 oil 16 18 20 22 24 . wykonanie srednio dokladne .0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz".'" 0 .9 5.8 9 11 .6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3..6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i . W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak.6 5.6 2. 1O.4 4 4.4 4 t2 :::.3 4.6 2. odchylki Al) a) E - .3 0.5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5.1 t3 0.7 2.33 -0.52 Dop.jak na rys.4 9.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7...5 19.5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0.12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.27a-c).3 0.Tablica 10.nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym.27 -0.wykonanie srednio dokladne i zgrubne.28b) lub umowny (rys.2 1. b) wielowypustowego ewolwentowego. _1M '" i3: 13 15 17.15. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys.3 5. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys.7 1.7 2.5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4.5 19. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068. Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego.0 4. odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0. .3 4. 1O. Rys. 10.29).. .5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys.8 16. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2... przyrzadow i aparatow. rom Wykonanie dokladne d M3 M3. Wykonanie srednio dokladne d M3 M3.3 0.4 4.7 6.o~ 3.5 5.nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna.7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10.30) lub w spos6b uproszczony (rys.5 6.3 23 26 30 34 37 tl mm 3.7 0.4 - D1 8 - D2 - D3 6 6.28a) uproszczony (rys.43 -0. wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10..43 1) A _ wykonanie dokladne..0 8.4 8.n e' 5.nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys.2 6.31a).28c).5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem.22 -0. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak. .3 0. przeznaczonej do otworow odlewanych.2 6.3.5 5.2 4. '" _1M 5 5.31).2 Tablica 10. lO.6 4.6 5.3.0 7.. 10.. .0 1...14. nie uwzgledniajac podzialki.8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3. b) .4 32.0 10.:.4 19.8 9 11 13 15 17.28b.3..30.6 10.5 8.7 20. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3..5 21.patrz rys.j.6 3.1 4.4 36. . ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja.2 9.: - 3.

1O. f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys. d). e) zlacze wielowypustowe rownolegle. 1O. b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym.32. 10. przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys. c). b).. a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych . gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys. d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym. 10. Przedstawienie uproszczone walkow.3.34c). przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej. c) talerzowych. c) graficznego wielowypustu rownoleglego. tj.34b). 10. 10. 10.32b.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22. 1O.31e. 10. Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly. 10. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego. D. c). Przedstawienie i spiralnych z rys.34.ch z. 17* ~ (rys.37.n.34a).5 43.. Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych. np. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996)...5. 10. 1O. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996. 10. 10. 10.31f.3 mm 589 mm 10.33. Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10. a) ~ c) e) b) h $) . b) c) Rys. przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow. Rys. e) spiralnych ~. natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys. Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys.5 7.33-10. 10.. d). Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii.-1 Rys..36. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych.31a.woj6w 5.a) ~ cba .35. 10. na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn. 10. c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn). Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. piast.5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a). d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach.. 10.31. Rys. Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane. 18. Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu. wraz z wymiarami.33 QI [. d) naciskowe stozkowe. natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH. 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys. b) sprezyny naciskowe wa1cowe. N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys.-100N 40N c) Rys. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys.31b. 10. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych. Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys.na rys.4. b) z zaczepami oczkowymi. Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku. 0 ile jest to mozliwe.32c. d) wraz z odpowiednia norma.31a). e) naciagowa wa1cowa. jak i na rysunkach zlozeniowych.32a). 130 131 .38.

45. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju.42. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys.l1U na rys.. bez wargi przeciwpylowej. 132 . Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu.< ::.pierscieniowyeh .45a). pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'./.bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. przedstawia sie w postaci kwadratu . w srodku umieszkwadratu(rys. b) liczbe zwoj6w calkowita. 10.. bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg. a dla w tulei . z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl.5. 10. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. dwustronne 10..43. ~ ~ ~ L ~ Rys..powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.41. U~L. ill LC=:=J. alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995. EN ISO 9222-2:1994). d) twardosc. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku. Tabliczka ta . 10.~.M02 Tablica 10. bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych.44. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys. 10.16. 10. picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych.w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys. podtoczenia itp.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych.t·.45c). c) kierunek zwoj6w.-n". Jezeli kierunek jest istotny. zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju.38-10.jak zaokraglenia. b) w uproszczeniu lZJ ~. rysowanego sposob umowny szczegolowy.i:l"'''. Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie. 1O. 1O. W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu. 10. 10.liczbe czesci).sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego.40..HH. W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys. 10. 10.39. Rysowanie uszczelnien ruchowych w. 10.16. W uproszczeniu pomija sie takie elementy. Krzyz nie zarysu uszczelnienia.43. G Rys. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien."L'.38). Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys. W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie..w zaleznosci ad rodzaju sprezyny .45b).rl mJ.srubowych pracujacych na trzpieniu nale..z krzyzem. zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego. sciecia krawedzi. pokazano w tablicy 10. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys.

Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl.5. 11. c) stozkowy Rys. igielka) i wymiaru .? \ Rot25' l:: R~ I i 11. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b).3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000.7. 11. Rysunki: a) osi.1. W szczeg61nych przypadkach.rys.1. 134 135 .GIEt I HAMULCOW 11.rys.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt. Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku.. wielowypustow. 11.2. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny. tOZVSK.1. 11. lub uproszczenia II stopnia. 1:5 Rys. 11. 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz. 11. off. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu). rowkow itp. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. lowy. 11. 11.6.5.1). Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np. 11.3.2.Rys. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w.11 RYSOWANIE OSI.6. np. Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl.. z wyjatkiem element6w tocznych. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys.rys. W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka. do.7.4.1. 11. stozek. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku . 11. SPRZI. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w. na rysunkach w duzym zmniejszeniu. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys.2. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania.5 ~ 430 20 655 125. 42 24 400 600 215 12 10 100 -. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji . gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia. zarysy osi i walowrnozna upraszczac. 11. 11.:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127. Rys.rys. WAtOW. 11. to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska . 11. b) walu Rys. Przedsta".4. jak na rys. 11. 13. Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego. Rysunek lozys~a z.

k ) ciernego hydraulicznego. ktore polega na tym. 12.. a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony. g) klowego. oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c. 12. e) odchylnego (Cardana).2. Rys.2). h) poslizgowego. 11. a) tulejowego. 12. 13. d) krzyzowego. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. b) tarczowe~o. 12. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia . 12.j) ciernego. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia. 12. f) sprezystego.3. c) wysuwnego.e-rflh-----.3a) i gruba linia b .9. ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI. ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61.1).Tablica 11. I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. jak to pokazano na rys.1. 13.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow.1. I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl. 11. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 . 13.8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy.BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys.na przekrojach.1. rysowanym cienka linia a na widokach (rys.1.Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow. 11.9. w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys.8. Uproszczone rysunki sprzegiel. Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ .1.1. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys. 11. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys. Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy. 11.

linia punktowa.1.. podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych.3 ~~ "". Pozostale elementy k61 zebatych .2.nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. _' . zawsze wtedy. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola. 12. 12. przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych). '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys.3. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii.. 12.. b)... ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s . mozna zaznaczyc na tsa5 . N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!.3. '" . Przekfadnle zebate 12. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba.6b).f Tabliczka 138 139 .f5-D. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys. 12. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia.. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys..\ <t$ S- es .6a. Kola pasowe: a) gladkie. "" ~ s . w widoku =Iinia cienka. d) dwurzedowych a). -. 12. Rys. stycznyrni do okryg6w podzialowych. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych.. c) Tab/iczka Rys.2. 12.3.3. 12.l.1. ~ L a8tO.ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba. w celu zwyrniarof wama zarysu zebow.1.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb. Linie zebow kola.~ 3. Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- . 12. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi. jesli nie ma one zebow prostych. = 12.4. Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys... 13.. ~ ~1 ~.poza uzebieniem . es "S ~ s N . Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys.y. b) walec podzialowy b .3c. 13.4. gdy pokazuje sie zarys zeba (rys. a w innych przypadkach . Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. 12. c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba.2.. 12. narysowanymobok przekroju.5).6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym.b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys.

8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2.7.6. w punkcieA na rys. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir. c) z uzebieniem wewnetrznym 80. c) O2 d. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 . Dalsza I) czysc tego zarysu. wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych). W zazebieniu. gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys.24). Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. 12. 12.7c). Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys. 3. ktora jest zarysem boku zeba kola 1. U wag a.8a. 140 141 .kat przyporu). 5) wykresla sit.5. WNT. 12. Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe. przy czym zaleiy na tym. 7) wykresla sit.1. ponizej okregu zasadniczego(tzw.1). ewolwente ew\ (wg tab!. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys.6.8.kat pochylenia linii zeba. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych).116 24 327 D. dwie podzialki itd. zarysy drugich bokow zebow . tom I "Konstrukcja".srednica okregu podzialowego. (rys. 12. Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1. Rys. K. to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej. 12.kar nachylenia zeba. 6) wykresla sit.7b). przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t. gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow. c) zeby daszkowe.jak na rys.8c). 3) wyznacza sit. gdy podaje sir.9. 12.6b. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. 12. 12. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go. 12. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr.8d). gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola. okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. 12.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit. Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir.2 20· tj fJ W Rys. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. 8. np. 12. odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba.10. po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np. Ocheduszko: "Kola zebate". 12.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych. II Patrz dr inz. 12. a .a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys. 12. na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61. b) z uzebieniem zewnetrznyrn. Rysunki k61 zebatych walcowych: a). grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. b) zeby srubowe lewe. gdzie ~ . 3. na linii BC punkt A. 2 Il) do obu kolejne Rys. jak na rys. Wyd.2 TW32. na kilka czesci r6wnych (na rys. 12. 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a. 12. moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie. Warszawa 1985. gdzie 13 . linia przejsciowa). ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). Na rysunkach wykonawczyeh. 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym .013 SID 13.) 7 I k wykresla sit. 12.7b.

rysunek tego kola. Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys.13). 12.14. b) wewnetrznej 02 02 0 12.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba.17). ukosnego 12. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola.7b.12. 12. Slimaki Uzwojenie slimakow (rys.3. poniewaz przyjeto zasade. kt6re z powodu Rys. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej.1.w obszarze zazebiania sie k61. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola. 12.5. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. Na rysunku 12. 12. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju. Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy).Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym. Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. 12.20. Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys. 3.15.3. 12.16).3. Patrz uwaga I na dole str. otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2.(1). 12.16. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola). odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys. tOCZqC okregu podzialowym k. b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys. 12. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys. 12.13. 12. to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12.6. 12.zab jednego kola zaslania zab kola drugiego. 12.18). .9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2. 12. Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba). W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni.13b). 12.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi. 0 promieniach 'I i '2. 141. oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera.14 pokazano przekladnie walcowa prosta. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu. Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke.3.1). 12. 142 143 . Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12. 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl. c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju). Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. 12. narysowanym linia punktowa cienka.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys.okregi wierzcholk6w liniami grubymi. 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. 12.11. pozostale zas w tabliczce (rys.(2): a) w widokach . Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa).15): a) stozek wierzcholkow a . b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys.zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola. Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku. tOCZqCpo okregu k. rysujac (rys. 12. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. aj Rys. bez uwzglednienia uzebienia. a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych . wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys. Rys. uwzglednieniern 1 sie PI ~dd. ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach.17 i 12. jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku. tak sarno jak w przekladniach walcowych. 12. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!.10). 12. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych.3. Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1. b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61. 12. Jezeli to miejsce jest zajete.19a .linia gruba. 12. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania. niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac.4. okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie. 3. a ponadto rysuje sie (rys. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz). 12. to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys.

.45 4. reba zarysu Jl 10°36 prawy lin.18.z~e'~n~.trzema cienkimi liniami. 12._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_. to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys.17. s 115..26b).89~':f1.t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1.20. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len. 12.. 12. Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka.8 Zewnf.s:-. przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys. Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa.439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2.11er-z rho tkovy rnte 41 5. 12. 11.21.497=gJ4 zeb6w d 223 . zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys. 12. Linie zebow zaznacza sie . 12.23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba.t osi zeba 'f b a c 12.04 -+-:.. 9 90° WH309.w razie potrzeby . Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys.. c) hipoidalnej Rys. 12. na rysunku pogladowym).27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka.un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys. przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys. trzema cienkimi liniami. 12.26.26a i prawa polowa rys. W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem.49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys.t~r_zn_.I zebo . Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy. 12. 12.16 5.. c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba.'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!..7.3. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4. 12.. rysujac zamiast uzebienia (rys... Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami. b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami..24. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1.8.jesli to jest potrzebne .na jego widoku.c:.---j xot c wspMpf.. jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku.!cuj Clce bou~m'7'r _cy:. 12.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy).22. Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie .19.3. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 .25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R. 12. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni .27). a ponadto (rys. Rysunki slimakow: a) walcowego. 12.290 A-A li ezba Modut A. 12.

a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego. 12.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys. Rys. 12.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P. 12...28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie. ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1. b) mechanizmu zebat- 146 19' .28c) rysuje sit..aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2.1.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba.78 47.__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit. ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys.Rysunek: a) zebatki prostej.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. 12. Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys. 12.mozna rysowac skrajne zeby (rys. a okrag podstaw b linia cienka. 12.22.26.28a) upraszcza sit.8 10°'1 prawy L. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit. 12.98 30.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys.4.24. 12. 14. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego.3.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. 12. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa. rysowanie wszystkich zebow).#" ~ "" -s '-f---.27.9.9.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys. 12.'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43..28.28d) lub wreby miedzyzebne.29.12 33 2. 12. c).8 3.23.04. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1.3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::.: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22.12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl.25. 12. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku.c- c::::. a ponadto . 13. 12. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. 12. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys. §.23. d) segmentow zebatych Rys. 12. ~ c::::.. jak kola zebate walcowe z ta roznica. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l.w razie potrzeby . rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba. a gruba w przekroju. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys.

. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu.29). ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13. pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu. Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. . urzadzen. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku .jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh).~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r . . Fragment schematu... pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania. energetyezne. Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13.. HYDRAULICZNE. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi). Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych. zasadnicze..!c 149 . technologiczne.1. PNEUMATYCZNE.1 SCHEMATY MECHANICZNE.schematy strukturalne.3.<:: ~ 1\ ~ >. cyfrowe lub literowo-cyfrowe. Opisy element6w schernatow.1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >.4. funkcjonalne.1.. sprzegiel. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki.r.s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >.1.2..l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow).2). -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >. W Jakim znajduja sie w normach. ~ l~ . funkcjonalne lub zasadnicze. kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn . Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np...5a i 13... z zatrzymaniem chwilowym -I • >. hydrauliczne. '" . o zmiennym kierunku Rys. instalaeji itd. Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn. Tablica 13..1). symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych.6. a wyjatkowo 0 45".4.. Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego. 0 >. -. ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys..--r-. Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow..1.. Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn. Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne. 13. Symbol graficzny obr6cony 0 90' >. 13. regulacji. Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!. Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys. I" Rys. o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow. Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie. automatycznego sterowania. pneumatyczne. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu. 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~. 13. ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys. elektryczne.. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow.s... Symbole te podano w tabl.2. 18. montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen).. . Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN).2.. zachowuj. a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. pomp. ... rozroznia sie sehematy kinematyczne. 13. w wolnym miejscu arkusza (rys. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu. mega bye slowne. 13. Symbol graficzny specjalny :l . rys. a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. jak i przejrzystsze dla uzytkownika. 13. 13. N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- .. mozna zastosowac dowolny symbol. :. . niz rysunki konstrukeyjne.16b). 13. .3 z 13. 13.1. 13. gdy sq potrzebne.!:l oj .. 13. rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np. kontroli i wiele innyeh..c '" ~ A . 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 . N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-. zas w zaleznosci od przeznaczenia . najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh. kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >.

'0 0 >- .. "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 ..r: .0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista .. trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia.! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych ._ '0 ~0 0.. ~ .: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal...Tabl.} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl..._ '0 0:1>t:: 0 0. 13..g przekladni tarczowej (tarcze) r' .c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0..n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0.c o 0:1>.) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ ...n >0 0 . trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E .1(cd. d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 . on .n para plaszczyznowa (plaska) . 13.. krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci ._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ .. ~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 . '" 0 20 o...c u ..0 20 on'" 0 '" ~ .c o .1 (cd... . os.

globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (.. :.l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c...i2 -c: <Il 0 00 zew- " !. 0 p..1(cd.>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS .. N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o .. . ..1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c..0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p.c:: 0:1 o ~ walcowa >. krazkowy z zebami prostymi .1:J :00 .+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy .c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ .i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::.!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni .a 0 ~ .§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c.. c.Tabl.. N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e. 13.) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ .. 152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -..i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :..1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ ..

. 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E ..L -8J¥pneumatyczne.2.J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 .) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I ".a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne. elektromagnetyczne) mechaniczne.Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U ..Tabl.. H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 .----.elektryczne (np.1(cd.!::! :.3:1998. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1... . bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] . 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L.. Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N .--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-. 13..Q.

a przyklady schernatow. Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 .3.-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro. -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi.~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994.norma PN-821 M-OI088. Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- .1.2(cd.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne .5b i 13.kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13.--. 13. 13.. 13.7.7). Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!.2. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!. Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156.) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 .5. energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow. Sohematy hydrauliczne. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu. 13.Tablica 13. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu. 13. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl.2 13. 13. ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys.2. a schematow kinematycznych . pneumatyezne. przedstawiono na rys. w ktorych uzyto takich symboli.6 i 13.

d) teleskopowy. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno.i dwukierunkowy. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow. d) bez zaworow zwrotnych. 13. c) sprezarka.1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w. d) pompa prozniowa. sprezarek.11. b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. 13. g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0). Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny. d) zrodlo energu pneumatyczne. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych.i dwukierunkowy. c) zrodlo energii hydrauhczn~. Rys..7.14. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy. Symbole pomp. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -. 13. b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym.8.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s. b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. 13. e) element mechaniczny (tloczysko. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia. q. 13.9. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach. c) zbiornik cisnieniowy. e) roznicowy. zasilania sterowania. 13. 13. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys. dzwignia itp. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl. d) akumulator hydrauliczny. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu. spustowy lub odpowietrzajacy. b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny. 13.10..15.6. 13. b) pneumatyczny. c) z tloczyskiem dwustronnym. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema.16. f) 0=0= b) c) a. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow. d) nastawialnosc urzadzenia. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny.13. 13.12.) Y y Rys. 1) nagrzewmca ~ +e) . c) lima obrysu zespolu. b) nap~~ glowny nieelektryczny. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3.a) AI rT R llIP-oli on Rys. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi.2 Rys. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 . I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys. e) chlodnica. powrotny lub elektryczny.

. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys. 13.17. 3 5 . 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys. k) z paliwem gazowym. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) . 2 . f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia.zawor przelewowy.-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys. g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy. 13.zawory bezpieczeristwa Rys.zawory zwrotne.24 i 13. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy..rozdzielacz. m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys. g) redukeyjny roznicowy. j) z paliwem cieklym.23.28. . m) z mieszanka pylo-powietrzna. b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty).przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 ..26. sprzezony z rozdzielaczem. 2 . a zamykany samoczynnie. g) filtr powietrza suchy. d) termometr wskazujacy. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak.cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania. 13.J J)--{>. c) zawar spustowy. przesuwny. normalnie otwarty. m) elektromagnesem i cisnieniem. e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem. 7. 6 . b) wodny. b) osuszacz powietrza. k) zawor zwrotny grzybkowy. Schemat przekladni hydraulicznej: 1. e) przeplywomierz rejestrujacy.----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) ._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~..22. 13.8-13. 13. 4 .. c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla). na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego.23. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia. 5 . 4.25. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny).21. c) z wodazmiekozona. h) z paliwem stalyrn. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny).20.cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri. B. c) manometr wskazujacy. e) normalnie zamkniety. c) nozne pedalem. w kt6rych przewody zewnetrzne A. zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach. f) odolejacz. c) ze sterowaniem zamykania. zamkniete polozenie 1 . - I) Rys.pompa 0 stalej wydajnosci. f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia. d) ze skroplinami. e) sprezyna. 13.. j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy. d) chlodnica rurowa zeberkowa. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn. e) oddzielacz wody. 13. 3 .'IIIIBI x(H CD Rys. a zamykany samoczynnie.22. 13. e) smarownica mglowa. b) zawar zamkniety (symbol ogolny). 13. a) b) c) "---1 . I) rozgalezienie rozbieraIne. 13.. 13. 13.29. h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys. powrot pod dzialaniem sprezyny. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny..{ --. h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania. 8 . b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie. I) z powietrzem.przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 .18. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo. g) z olejem lub smarem. 8 . d) blokada (zderzak) rtL. c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym.=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys. Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1.silnik elektryczny. d) zawor z jednym przeplywem dlawio. 13. 13. "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _. c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety). b) cisnieniowy przeponowy. h) silnikiem elektrycznym..j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. 13.pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu..30.noz tokarski. . b) zbiomik sprezonego powietrza.palec WOdZllCY.zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q. e) wydluzalnik petlicowy. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy.$---. b) sterowanie reczne przyciskiem..krzywka.24.. c) kierunek przeplywu powietrza. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 . fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys. e) zawor otwierany elektromagnetycznie. g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we. Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys. b) przewod gietki.silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu. L!. g) polaczenie przewodow rozbieralne. d) zawar otwierany recznie. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny). d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel. '7 .wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys. d) sterowanie mechaniczne popychaczem. I) nierozbieralne.. h) nierozbieralne. h) szafa sterownicza Rys. n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony. e) z odmulinami lub odsolinami. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny). 13. 13. a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. f) z czynnikami chemicznymi. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym.. k) hydrauliczne. j) polaczenie zwezkowe stale. I) sterowanie cisnieniem wlasnym. nym. f) zawar redukcyjny. I) ze spalinarni. c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. b) ze sterowaniem otwierania. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek.27.przeplyw z przewodu D do C. k) rozbieralne. d) kierunek spadku rurociagu.. 6 .pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu.25.19. f) rolka.

13.41. 13. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys. r) kriogeniczna. c) prozniornierz hydrostatyczny. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys. Rys. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. p) Jonowo-napylajaca. 13. wybor tyeh symboli pokazano na rys. d) tlokowa. b) polaczenia (czwornik). w ktorych wyst. e) adsorpcyjny..43. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny). j) ejektorowa.lub wielostopniowa. e) filtr (symbol ogolny). uwaga: w pompach wg 1)'5. g) rozpryskowa. d) rozdzielacz wody. c) pompa objetosciowa obrotowa (np. f) chlodnia kominowa. Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa. I) trojdrogowy.35. b) reaktor chemiczny. e) strumienica. d) podgrzewacz pary. c) gazowa. b) tlokowa. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii . Pompy prozniowe: a) symbol ogolny. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny). d) termoelektryczny. b) suwakowy. d) odprowadzenie do atmosfery. n) redukcyjny. jak na rys.43).puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza. Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny).37. 13. b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. e) plywakowy. m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo. 13. 13. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny). b) oddzielacz czesci stalych. h) odgazowywacz.Rys. fig dorysowaniedrugiego okregu.42. 14.-G. b) odoliwiacz. f) ze sterowaniem recznym. rn] naparowujaca (sublimacyjna). d) elektromagnetycznym. f) z pierSclemem cieczowym. g) jonizacyjny z goraca katoda. 13. c) sprezarka wirowa (lub wentylator). l3. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys. b) zawor z napedern recznym. e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys. j) elektromagnetycznym.32. c) chlodzony powietrzem.. f) sprezynowy. e) zapowietrzenia. 13. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys.40. d) komora prozniowa. odrzutnik chlodzony ciecza.31. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys. Prozniomierze: a) symbol ogolny.. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. k) elektrycznym. g) Rootsa. c) kociol (symbol ogolny). Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys.38-13.34. e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys. g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia.30-13. kondensor.J q)~ -0.D.38. 13. m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. d) regulacyjny dozujacy.36. d) dwu. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody. e) pompa z przedmuchem. k) zasuwowy.39. g) ciezarkowy.20 . d. c) tlokowym. I) adsorpcyjna. c) odrzutnikowy. I) wiazaca gaz (symbol ogolny).j) zwezka dlawiaca. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym.26-13. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny). 13. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J. c) mieszalnik. 13. Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny). I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny). d) kompresyjny McLeoda. 13. 13. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny). mm (mnoznik n{[). I) katowy..37. 13. h) turbomolekularna. e) wymienniki ciepla powierzchniowe. wymiar a powinien wynosic 10.D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -. j) grzybkowy. 13. c) separator oleju.29. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys. k) dyfuzyjna. oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* . k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. n) jonowo-naparowujaca. h) kurkowy. 13. h) z zrmna katoda. b) turbina parowa._ n) ~ p~ ~ I Rys. f) cieplno-przewodnosciowy. f) wymiennik ciepla mieszankowy. e) mernbranowy. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. c) wiazka przewod6w. 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach. f) pulapka (symbol ogolny). f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty.fJ-t.36.

w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys. 165 164 .3). odkuwki itd.. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to. dla ulatwienia odczytywania rysunku. 14. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:. i powinien zawie:. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p.".2. 14.ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach. 14. Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu.2a).14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w.na rysunku oznaczono dwa otwory.a) ?' polozeniu pracy. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa. b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS.1.m W Tabliczka Rys. 14. ktore utrudnia wymiarowanie. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne.. rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu. Tutaj dodac r. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys. przy czym bardziej zawile. 14.os Rys.1. ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow.3. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0. Dober rzutow: a) bledny. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu.2b).b14.4...I<?·"n. w ktorych wystepuje wiele elips.ona~czy: pokrywy.alezy.. 4.5.1). Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek.2.) lub czesci gotowej. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1. t. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys. 5. wykanczajacej itd. 14. 14. zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach.1. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I. 14. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych.1 0. Rysunek wJ:k. to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys.

14). . Y.6). Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r. Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys. 14. oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys.9.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys. poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia.6.4-7-14. to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek.8. ... srub.42. 12. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys. ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t. czesci itp.:. 14.:. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14. ktore pozostana surowe w gotowej czesci. Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni. ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane. 14.4714. Gdy zas czesc rna wymiarowych).7).9). W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia.11).03 rfJ6H7 wykonac . 14. Oczywiscie. 14.---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2.12) i podaje silt tylko te wymiary.:.3~0:::. kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi. 14. Na rys. nakretek. Z (rys.2 11:0.5 zaznaezono 2 otwory. 14. w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem).01 Ix45° razem z czescu. // I '/ ~ -I 1 I -~ -s. Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np. 14. 14. a wymiary powierzchni. 14. jedynie te wymiary. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X.2. 14.pominiete. to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit. ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys.01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys.13).jako zbedne .10). a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki. Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys. 14. ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych. 14. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys.4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z. Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu).9. 14. rozwiniecie czesci Z wymiarami.15. w razie potrzeby. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni. nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4.7.::.:b=6":------1--=-f-:::.O." <'-I Rys. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 . zostaly .

Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie. w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I .ISa).J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108.17). 14.14 i 14.-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys.20). 14.18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys.14. 1Sb). przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys.5 . to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo. Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys.16).18). Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 . z wszystkimi wymiaramiitd. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy. 14.10. 14.19) lub tez jako podzespol spawany (rys. 14. Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys.1 l .12. [4. Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys. To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys.13.-+ . 14. przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys. [4. 14. 14. CZ<.~ )- t _[ _8. Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8.Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys. (rys.5 tiil . ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie.7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci. 14. 14.

17.lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys. jak np. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.21.18. b) z kawalka Rys. traktowanej jako CZySC 14. czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki.16. 14. dotyczace spawania Rys. .polwyrobu i czesci gotowej. 14.4. CzyS6 tloczona Z blachy Rys. Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. 14.20.. omowione zostaly w rozdzialach 10-12. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 . sruby. Rysunek dzwigni katowej spawanej.. 14.. Natomiast gdyby z rys. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . to rys. gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony. Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy. 14.zebate. 14. 14. 14.19.. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych.21).23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys. Ra-!y RalOI V Uloienie na ta. sprezyny itd. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu.a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §. Czesc tloczona z blachy 14.24. b) """'L . przedstawiajacy odlew tej czesci. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki). 14. CzyS6 wykrawana z blachy Rys. jak kola.22. co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku. 14.24 stalby silt bardzo trudno czytelny.15. lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu. f 8 140 Tabliczka Rys. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys. Rysunek wspornika spawanego. 14. na rys.3. 14. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys.14.

175 155+0.23. 14. 14.22.14.(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys.4. lecz z wymiarami powierzchni. Rys.24.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 . Rysunek odlewu pokrywy z rys. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 .23 Tabliczka Rys. Rysunek podstawy z rys.85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I .14.2 77. 14. ktore pozostana nie obrobione <P140 <.

w gotowej czesci.9 Dopuszczalne przeeadreoie O.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys.25.27). OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f. wg norm. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych. w jakim bedzie odkuwana.6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys.25-14. Jezeli naddatki obrobkowe. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu. 14.8 Iabliczka Tab/iezka Rys.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~. wg odpowiednich norm PN lub BN. +0.. Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu.27.9 Tabliczka Rys. 91. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych.50 30 fa I. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. 14. ktore pozostana surowe. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki. 14. maja bye w wielu miejscach jednakowe. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci. w sposob pokazany na rys. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien.28. to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz.25. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej. 14. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy. 14. promienie zaokraglen itd. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku. w jakim rna bye od1ana. Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys.25). Na rys. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy. Na rys. 14. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. ich tolerancje. 14. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 . gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych.6 wewnfl . ktore maja bye obrabiane.14. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach."znych ~1. tolerancje wymiarow. ani w wymaganiach techniczn ych. to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki.~ Rys. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str.26. 14. 14.27.

ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys. na rys. samochodu.1. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete.1. Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu). N a rysunkach montazowych. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku. konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary. jak np.gl. Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach.. Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny. Gdy wyrob jest prosty w budowie.patrz p. drugiego i dalszych rzedow. prostopadlosci. a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. 1. zespol w wyrobie ! czesc w zespole. wiadac ich przeznaczeniu. jak i jego zasade dzialania. zwlaszcza podzespolow. Ogolnie biorac. 15. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. omowiona jest w rozdziale 20. Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb. nazywac czesci "plytkq okragla". 2.!". a wymagane jest okreslone polozenie. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'. W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. okreslonych powierzchni czesci montowanych. przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. instalacji elektrycznych. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic. okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j.2).e odniesienia.5. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej. np. rysunkami montazowymi. ktore maja bye uzyskane przy montazu. nazwy czesci powinny odpo- Rys. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 . chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna. rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. a wiec nie nalezy np. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. lecz "pokryw. wymiary. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15. wysokosc itd. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku.2. 15.3. Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu. wspolosiowosci itd.).2.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15. Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki . W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach. urzadzenia itd. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego.! cienka. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I. Czesci numeruje sie uzywajac. zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci. 15.¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych.2: Tak sarno podaje sie. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys. jak dlugosc. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac. jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu). b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. jak np. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p. ukladow kine~ matycznych.1). fundamentowymi itd. 390 15. wskazowki dotyczace rownoleglosci.4). 15. w razie ?ot~z~~ by. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow.4). 15. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu. grupujac je w wiersze i kolumny. Na rysunkach montazowych podaje sie.1).3. podzespohi). okreslajqcych: wyrob. 4.2. 15. Lini. gdy to jest konieczne.

14.5. RVS.ZMIAN KONSTR. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys.14.t:.01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:./.2./J . 15. 15.05 L450 PNIf1-86102 NP20. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 . 15. 06 L450 P20.H 1J&-~ 30.3.~ ~ @___ 0. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST. ~ I V~ I I\~\ .4.sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR. fS.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20.ZMIANY IL. 15.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) .iacz pasa Rys.14.1---------- 8 C\I -s- ~ /. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys./1// // y.? I I t-- 7 wS//////l///7.PREZ NP2014 EPUJE RYS. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr.

W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie ... jak i napisow z nim zwiazanych. . spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. .:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach. Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p. w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany.3). to w wyjqtkowych przypadkach. z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow.1.4fl ~ 1O. umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych. na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow.jak np. 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. blednej tolerancji wymiaru). to zmieniane wymiary itp. wykonywany dla urzadzen stacjonarnych. 15.4. chropowatosci powierzchni itd. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych. alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji . np. 16. w dokumentacji prototypowej.4).43. Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie .rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys. Rysunek fundamentowy. natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :. 15. szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. . wykazach czesci itp. Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw.. podajac rozmieszczenie. w kt6rym dokonano zmiany. albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys. liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat.przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych . jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia. Rysunki zestawieniowe.2. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku. Rys. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych. spotyka sie rzadko.vmJJvnAmw 7f. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci. napisow itp. 17. 16.6. napisow lub znakow na rysunku._. 15.jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku . 14.2). Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku. np. a stary anulowac. rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania.5).3 .j 1.• . Jt-. kt6re maja charakter reklamowy. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe. 15. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu.1 Zatw. kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· .18).I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr.1). to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci. Dlatego te. przekresla sie cienka linia. 15. pokazuj'lc ja tylko w postac.3. Obok kazdego miejsca..6). IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf. 16. 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej.dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe. Niekiedy na rysunku zlozeniowym . i obok wpisuje sie nowe wymiary itp. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w. wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony. g~y. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. rysunki eksplodujqce (rys. I Vu. Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz.a 'to Spraw.1 Rys. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu). np. 1-3 nie jest mozliwe.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys.1000 -----"2'l_7!. a nowy. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek.15. ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku. w postaci odpowiedniego opisu.H n. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. bez obr6cenia. 16. i umieszczenie na ich miejscu nowych.5i 4. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml.. alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego. 15.z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys.2. tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac. obr6bki cieplnej itd. Na rysunkach ofertowych (rys.esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia. Wszystkie jednoczesnie 181 .dla lepszej orientacji . ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe..6). pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm.gdy to jest potrzebne .

Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ. do ktorych wprowadza sie zrniane.1..7 srednicy. podanie numeru karty zrnian.1 b). 16.4a. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej.2. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow. date wprowadzenia zmiany lub zrnian.0. Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. 17. 17. dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian. 17.4b). numery dokumentow. w zmianie 1 na rys.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach . Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys.3b . takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. pozostale zas wymiary. 17.3.1 a. przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym. ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow.2 srednicy przedstawianych okregow. ani do osi X. ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc. od ktorej zrniana rna obowiazywac. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych.1 C)I).jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. w pewnych przypadkach . b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0. zamiast wpisywania tresci zrniany.7). prostokaty itd. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. 17. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1. Mozliwe jest rowniez. ulegaja skroceniu w roznym stosunku. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys. date. Podkreslic nalezy. wspomniana wyzej 183 .2. 17. 17. 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy. 17. a) _z "'- 17. 17.1. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe.2). ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian. Jak widac z rysunku. a dlugosc malej osi 0.577. YOZ) S'1 elipsami. tresc zmiany z uzasadnieniem. 17. XO Y.82 : I. jak trojkaty.82: I (rys. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17. a osie male .korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych. nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty.caly przedmiot. w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer. ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian. 17. to numeru rysunku nie zmienia sie. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej. jak np. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe.582) tyeh srednic.6 i 17. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. 2) Scislej 0. w jednyrn rzucie. a na rys.3a. biegnace w innych kierunkach. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ.

jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys. Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. 0.05 srednicy przedstawianego okregu. 17. 17.7. np. najczesciej prostokaty.314.9. Okregi trudnosc mozna pokonac. przekatne kwadratu itd.pi 2/l 40 33 50 . ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys.5. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys.8).m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni). c) figura z bokiem lukowym Rys.5. [zucie. 17. 17.8.6. b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 . 17 . 17. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys.3. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys.w razie potrzeby . wieksza 1. a) szesciokat foremny. 17. Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza. b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne. 17. 17 . 120' lub 150" (rys. 17. Rysowanie ow.13. np. b) czworokat. dimetrycznY.4a. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom. w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys.4. 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu.przedstawione rozne sciany przedmiotu. Przedmiot w rzucie izometrycznym 17. 17..11 a. 17.1 Rys.1 Ob).3. prostopadloscianow. 17. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur.przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach.5). 17.6). jak: wysokosc trojkata.11 b). w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys.4. Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . Rys.881 : I. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys.. Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys.7). 17. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych. 17. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z.9).12). W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys. 2) Scislej 0. 17. Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys. I ""'I. 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31). rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0.2. 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku.b) 67!-tL. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys. 17.10. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102). 17.jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY. 17. Podobnie . i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury.

17. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 . 17. 17.13. co wprawdzie ladniej wyglada. 17.17. 17.12.a) z b) z z .~ X Rys. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys.11.l6b. 17.15. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys.6. 17. ale jest bardzo pracochlonne.nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku.18) itd. 17.16. rysunki ofertowe. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta. 17. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. 17.15). 17.14). jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym.18. Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. 17. 17. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys.. Rys. Kreskowanie stykajl. z 17. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach .17). Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys. Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych.smowego Rys. Poza tym. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych.lcych sie czesci Rys. do katalog6w czesci zamiennych (rys.16a. 17.14.

I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys.czeniow. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole . przy ezym dla ele mentow. j) impuls prostokatny. d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . ze linia lub przewod Sl! pojedyncze).ri.. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego.. np. g) punkt przylaczenia.5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_.. 50 Hz d) ~ e) 18.3.. m)l y'"bn kf Y ~ Rys.5. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy._. podano symbole najprostszc. d) pradnica pradu przemiennego. c) stacja clektroenergetyczna. kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy. przewod. 18. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych. gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu). to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia. m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz. h) silnik-pradnica. c) pradnica pradu stalego.. m) schodkowy. b) linia podwodna. c) listwa zaciskowa.). n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) . h) koncentrator lh. i) elektrownia wiatrowa. e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny.. zacisk.. f) silnik elektryczny (symbol ogolny). e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym). h) szesciofazowy gwiazdowy. fOOOMHz g) .-. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka.j) koncentratorlinii na slupie. f) polaczenie odcink6w przewodow.. linii.A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys.-. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia. a) b) I. i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi. 1) autotransformator jednofazowy. 18.1. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym .26. e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. b) ochronny.8..coraz prostsze. I) transform at or nastawny. d) linia tr6jprzewodowa. przewod dwuzylowy.j. przew6d trojzylowy.. TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !.4. pokazana z trzema zylami. gietki (symbol og6Iny). 18. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz. b) dwufazowy trojprzewodowy. piecioprzewodowej. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne. bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe._. tor ruchomy. k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::.6.. d) tr6jfazowy trojkatowy.» c) 3". 18. f) elektrownia jadrowa. 18. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny).7. h) prad tetniacy. e) odgalezienie podwojne. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie. h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna. przew6d. zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow. g) tr6jfazowy zygzakowy. g) elektrownia geotermiczl1a. jak np...- h) ~ j) .E ~ h) --= 8. b) linie. natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne.18. b) pradnica (generator). brunatny.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna.. gal itp. 1) koniec przewodu nieprzylaczony. IT Rys. ich 00 k)6 U0& r). c) tr6jfazowy V. m) mufa przelotowa.1. k) szesciofazowy szesciokatny. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia. 18.-./) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj . I) trojkatny. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN). Podkreslic g)(Q. c) linia napowietrzna. n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny). k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq. I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia.. na symbol wielokreskowy. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny. i) anoda ochronna. e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys.. tor ulozony na stale (symbol ogolny). k) transformator jednofazowy. 18. h) elektrownia sloneczna.przedstawienie jednoliniowe 188 189 .. b) elektrocieplownia. d) odgalezienie przewodow._/ 18. k) pros tokatny dwukierunkowy.1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO. i) przeplecenie przewod6w. sieci itd.2. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys. g) silnik synchroniczny. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. k) Jl_r ~ nJ ogolny).. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym.2.. 18. Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki. n) pradu przemiennego Rys. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym. j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty.:j). d) elektrownia wodna.. \ ] Rys.. c) linia dwuprzewodowa.1. 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). e) linia z podziemnym punktem przylaczenia. e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny). ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu. olej. g) prad staly lub przemienny. f) linia jednoprzewodowa. f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym. 18.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys. b) polaczenie przewod6w. j) przetwornica jednotwornikowa.

f) gwizdek. 18. g) suszarka. d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny). h) zestyk wylacznika. r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996). b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny). 18. b) lampa ze swiatlem migowym. d) wzmacniacz. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej.12. h) 0 swietle skupionym.11. h) wentylator. 18.cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . b) typu NPN. h) fotodioda prozniowa. f) lampa rentgenowska. g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym. b) mikrofon.24. k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys.18.. 18. h) krzyzowy. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych. f) termoelement Rys. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. d) amperomierz. stycznika zwierny.. e) woltomierz. f) zmywarka elektryczna do naczyn._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. d) rozdzielnica (symbol ogolny). ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny). e) odbiomik radiowy.) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys.telewizja. j) swietlowka. c) clektryczny podgrzewacz wody. f) wtyczka. 18. f) fotorezystor.. n) amperomierz rejestrujacy. p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1.tiL- S)~ Rys.23. g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym. 18. M . f) z reflektorem (symbol ogolny). c) ze stykiem ochronnym. d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy. c) odchodzaca w dol. rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\. b) odlacznik z bezpiecznikiem. j) lacznik dwubiegunowy.l. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. f) te1ewizor. s) Iicznik impulsow 190 191 . d) chlodziarka elektryczna. 18. ogolny).telex). c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. b) miernik rejestrujacy.10.cznik zespolowy. j) miernik coso. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP. c) rezystor 0 nastawnosci skokowej. f) cewka indukcyjna (symbol ogolny). c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona.19. Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). d}przychodzaca z dolu. e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys. k) kondensator nastawny Rys. (pierwotny). I) przekaznik ze stykiem zwiernym. b) transformator. 18.20. h) czestotliwosciomierz. 18. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys. m) oscyloskop. TX . j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d. Symbole graficzne prostownikow. g) ogniwo fotoelektryczne. rozrusznik. e) przy otwieraniu.. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek. c) brzeczyk. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena. e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP .13. d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. c) glosnik. 1) lacznik zegarowy. c) prostownik polprzewodnikowy. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny). g) jarzeniowka stabilizacyjna. Symbole graficzne rezystorow (opornikow). e} odchodzaca w gore i w dol. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. zestaw lqcznikowy. 1) synchronoskop. I) zegar sterujacy Rys. g) schodowy. c) z czterema wyprowadzeniami.telefon. e) skrzynka przylaczowa. 18. 18. h) syrena. d) oswietlenia awaryjnego.r- -(~ b) c) f) g) o o Rys. Symbole graficzne elektrycznych zarowka.J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys. 0 napieciu 24V). TV . j) Iacznik trojbiegunowy. d) dioda (symbol ogolny). e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym.9. b) rozwierny. h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny). k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny). d) potencjometr (symbol ogolny). Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). I) lacznik sterowany kluczem. p) oscylograf (symbol ogolny). nastawnik (symbol ogolny). b) rezystor nastawny (symbol ogolny). c) pralka elektryczna. I) galwanometr. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly.21. k) lacznik ciegnowy. b) gniazdo trojbiegunowe. f) przychodzaca z gory i z dolu. g) wtyk i gniazdo. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys. Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy.mikrofon.-J j) k) j)-1~ k) -. 18. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna.22. Rys. c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy). j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny. f) miliwoltomierz. e) czujnik zblizeniowy. c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa. e) oswietlenia wyjscia zapasowego. b) z lacznikicm jednobiegunowym. g) watomierz. h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy).. m) przycisk (symbol ogolny].. 18. b) kuchnia elektryczna. 18.15. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz. b) uk!ad prostowniczy mostkowy.14. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) . b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami. g) przechodzaca z dolu do gory. np.25. c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny).. e) promiennik podczerwieni. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe. g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys.. k) omomierz. e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej. 18. Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. d) bateria ogniw (np. g) rozwierny. 18.. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny).. d) gong. l8 . i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly. g) kamera telewizyjna. f) zestyk. f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys. c) zwiemo-rozwierny. f) puszka (symbol ogolny). b) lacznik jednobiegunowy.16. e) dioda 0 zmiennej pojemnosci. b) przychodzaca z gory.17. k) 1lJ. d) nikiem.

1. zasadniczymi lub szczegolowymi).29) i przylaczen zewnetrznych.J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I .J1 .28). z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem. np. h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi. Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn. powiazan elektrycznych (rys. ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys.65 m. 18. I) piee promiennikowy (symbol ogolny). Ogolne zasady wymiarowania S. 18.41. k) piee lukowy (symbol ogolny). 18. 192 I 2 }- Rys. 18.32) lub linii. i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18.1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys. Jak widac z tej tablicy. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny). 18. f) piee elektryezny (symbol ogolny).40.! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996. e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego. 18.J I' I 1 Rys. 1)piee indukeyjny (symbol ogolny). obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba. n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -. 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania. 18. I- H--+--------------------------~ I L 1 L . 18. 18.J 1 --_---Ll --. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys. 30.4. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania.. 18. IS.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys.26. na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego.3. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego.30. Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu).30 i 18. gruba i cienka). Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 . Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18.l5 ~ __ ::.J :~ 1: 1 L 43 . a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4.----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . 1 1I II 1I I r-~~~. 2) schematy wyjasniajace. Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych. Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach. aparatow i urzadzen przedstawiono na rys.------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 . np.-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i. ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 . Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). 18. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne.czcionka pochyla (kursywa).w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu.6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--. 4) plany instalacji elektrycznych (rys. 18. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys. Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych. na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne. '---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}.29.33-18.r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys. g) piee rezystaneyjny.28. m) piee elektronowy (symbol ogolny).27) lub wieloliniowej (rys. a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi. Na rys.27. technicznych i roboczych zbiorczych . d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny). e) ultradzwiekowa (symbol ogolny).31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys. a na rysunkach projektow wstepnych.42). oznaczenia liter owe wielkosci . 18. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. 18. Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami.

8.37. h) wentylator. j) slimakowy. Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny). f) osadzajaca.. c) z wypelnieniem ciesnieniowa. Symbole graficzne urzadzen do absorpcji. 7 -. ( . e) I . h) dozownik tarczowy 3. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego.32. 18. 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego. 18. d) kulisty. g) miemik cieczy objetosciowy.~ kol. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego. wywrotka. 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny.chlodmce. e) bebnowa I> .33. d) sprezarka tlokowa. 14 .cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. d) suszarka (symbol ogolny). ~I m) t~ n) (. 18.41. b) m!yn kulowy. b) cyklon (hydrocyklon).. g) przetloezka.umna re. 1. _) . ~b!ormk benzyny. e) beczka.34. 11 ~ zbiornik oleju gazowego. 2 pompy tlokowe. c) filtr prozniowy. d) elektrofiltr r) ~ H Rys. d) wyparka (symbol ogolny) Rys.. 18. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa. odstojnik. 13. 18. c) bebnowy (symbol ogolny). 18.40. h) wielowysypowy. e) z belkotka.30 "111111111111111 I .ktyfikaeyjna prozniowa. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny). b) klasyfikator (symbol ogolny).5 Z3 D na rys. 18.kondensator. n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys. h) przenosnik tasmowy.31. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik. c) filtr gazowy (symbol ogolny). I) podnosnik kube!kowy. e) wirowka filtraeyjna. 12 ~ piec rurowy prozmowy. 3 ~ wymiennik ciepla. e) wimikowa. Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. c) kruszarka walcowa.. e) sito potrzasalne. Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh. 10 .35. I) pod daehem Rys. f) wialnia ~t~~~-}( b) C). Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny). b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym). g) zasobnik jednowysypowy. 21 ~ zbiornik asfaltu. m) wozek... 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna.38. o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. r-Il 12 Rys. k) sk!ad materialow sypkich odkryty. g) rozdzielacz cieezy Rys. 4 ~ piee rurowy. f) butla stalowa. 18.f'S ¢36nt 3x50 c) Rys.39. 18. Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ.. 15 ~ ejektor. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny). c) crsmeruowy. d) gniotownik obiegowy. d) e) f). f) ugniatarka. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny). 16 ~ pompy prozniowe.36.. Rys. f) strumienica (smoczek)..zbiornik nafty. 8 ~ przeparnik. 22 ~ separator 194 25* 195 . h) zamkniety. d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy. 18. 6 ~. d) prasa filtracyjna. c) wezownica. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. 17 ~ zbiornik oleju gazowego. b) cisnieniowa. c) dmuchawa. k) czerpakowy. !) wozkowy. 18. j) zbiornik gazu. Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny).

dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL. 18. liezba 82 . "l c:.44. d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo.'~&5.46.Rp). ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys.2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0. k).wysokosc otworu. Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle. } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J.43.J__ fzL.i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -... a na przekrojupoziomym .J~4. w zaleznosci od tego. e) zelbetowe wylewane.1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0. 18.wysokosc parapetu. e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym. Niektore oznaczenia przekryc (stropow. 18.:: "l I. 18.c:. Przekroj pionowy budynku Rys.--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys.:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I. g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym. j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu. 18. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys. d) z elemen tow prefabrykowanych. przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej.1. odnosniki. 540 204 14ll "'1 . c) pneumatyczne. 1) zebrowe. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej.. ezy ponizej poziomu zerowego (rys. 18. d.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0. g) pneumatyczne 196 197 .u 1 ~ t-. 1).. 18.iQ.43..44. a liezba( 120) . Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys.42.. l ~ 204 314 540 . Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe. 18. ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny .L 256 270 135D 14Jj.na rys.1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0.=5.dla stanu surowego. ezy dany poziom lezy powyzej.Tablica 18. m) znaki wysokosci poziom6w w budynku . n) znaki wysokosci poziomow w budynku .45n). Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7].:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-. dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku.2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"". b) krzyzowo-zbrojone. 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku.45. h).

pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 . 18. W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac . g) regal biblioteczny. d) czopuchy.2). j) jednoskrzydlowe wahadlowe. 18:47. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym). m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka.46-18.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania.=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7. pianizol.51. tworzywa epoksydowe. Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa. styropian.gdy to jest eelowe . 18. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . g) suwruca.lelllowa. na paliwo gazowe. d) stol. l) rower. hj. r) szafa dwudrzwiowa w scianie. 29 . e) dwuskrzydlowe. przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru. a liezba w mianowniku . pojedyncze rozwierane. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. poliuretanowe nie oznacza sie . pleksiglas. 18.49.. j) wieszak. Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow.===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach.poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej.>c II Rys.j) kanaly wentylacyjne. Rys . b) otwor nie siegajacy podlogi. p) grzejnik centralnego ogrzewania.i Cegla. Oznaczenia: a) pochylni.I. 18. 18. 18. I) obrotowe. I) skladane. pokazano na rys. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. nie zabudowany (bez stolarki). h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl.. n) przenosny elektryczny. I) okno jednoskrzydlowe. tynk. 18. h) fortepian.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni).wymiar wzdluz muru (rys. pionowa. m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane.53-18. Oznaczac mozna nie caly przekroj. schodow itd. pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa.5x29 I': Rys. 18.60. najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach. Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania. k) bruzdy.16Zko..e) stol slusarski z imadlarni. e) f~e~arka pOZH?ma lub. okien. l) motoeykl. f) piec hartowniczy. Podobnie jak w rysunku maszynowym. e~taboret (stolek). b) schodow.49). wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow.w lY i n) 1t2J1 p) C='8. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :. trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50. I) trzon kuchenny staly weglowy. c). motorower.50. 198 199 . Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys. 18. 18. np. a wymiary sehod6w (rys. c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla. pew. 18.b) krzeslo. c) fotel. g) kanaly spalinowe gazowe.49a).48a. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys._-=. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys. I). f) szafa ubraniowa. nie zabudowany.o.49.50.2. k) wozek dziecinny. oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys.ieh wysokosc w em. d) drzwi jednoskrzydlowe. pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne. 18. g) balkonowe jednoskrzydlowe. p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane. 17. s) kociol C.wne dwuskrzydlowe.49b. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle.48.!. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a). dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. Na rys.6. I) piee ogrzewczy sta!y. e) kanaly dyrnowe. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j. Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. drzwi. k) przesu. drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. 18. Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w. winileum. b) kominy centralnego ogrzewania. b. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane. 18. r) podgrzewacz cicplcj wody. przedstawiono na rys. d) wiertarka prom. h) dwuskrzydlowe.100: a) otwor siegajacy podlogi. lecz jego fragment.. a) ~+5D b) 1t<e. w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow. s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC.Sl i 18.48b) oznaczaja przykladowo: 8 . 18. c).5 . c) zabudowany (ze stolarka).oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18. b) rewolwerowa.ilosc stopni.52. stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful