Rysunek techniczny maszynowy - Tadeusz Dobrzański

Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej. . potocznie zwanego rysunkiem technicznym. Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr. zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm. elektrycznych.. przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej.PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego. przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego. architektoniczno-budowlanych itd. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego.

6) Rysunek zestawu elemenniw . 12) Widok . 7) Rysunek szczegolu . wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce.wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych. ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia. 2) Przekroj . 3) Szczegol. 4) Schemat . a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne. Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w.jest to rysunek. zwykle w ukladzie wspolrzednych.wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym . W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy .jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji.jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami. oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami. spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju.jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. zwykle w powiekszeniu. 5) Rzut pionowy . alba zespolu w celu podania wymaganej informacji.jest to widok w plaszczyznie pionowej. czesc.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu.jest to widok.jest to rysunek. 9) Plan ogolny robot . zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. 8) Rysunek szkicowy. klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej.jest to czesc skladowa.jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci. 9) Klad .jest to przedstawienie na rysunku. 3) Rysunek zlozeniowy . rysunek . pozycji lub czesci przedmiotu. w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci.jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru. 2) Rysunek kontrolny .jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju.jest to rysunek przedstawiajacy wymiary. element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram . w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien. 11) Rysunek techniczny.jest to rysunek. Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w.jest to wykres. 10) Rysunek zlozeniowy ogolny .jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem. zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu.jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu. 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic .jest to przedstawienie graficzne. 9 . ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w. Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w. 0 cechach odpowiadajacych celowi. charakteryzujacy stan realizowanych prac. widziany z g6ry. rysunek wstepny .jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu. 6) Pozyeja .1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz . 4) Plan ogolny . do jakiego sa przeznaczone. dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres . przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. 8) Widok z gory .jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen. Mnogosc tych kryteri6w spowodowala.jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju. 5) Rysunek elementu .

21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie. wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. 2.1. elementow.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. transportu i instalacji. 2. ograniczenia ksztaltu. 20) Rysunek wykonawczy . 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane. pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm). W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm). Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 .1. za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm). Przyldady formatow pochodnych Rys.!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej. Formaty A3.1. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. 23) Rysunek podzespolu .min. pole rysunku mozna podzielic ria strefy. 0. formatA2=2A3=4A4 itd.2. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. np. odnoszaca sie do ich wymiarow. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4.2). budynkow. 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2. / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min. w odleglosci a od linii obciecia kopii. w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow. Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze.jest to rysunek.. 2. q25mmi Linia oacieda kopii. zespolow lub czesci skladowych. Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm. i podajacy informacje uzupelniajace. 2. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych. budowli.jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym. . Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. (rys. A4x6.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu. metalu lub inn ego materialu. Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku. . lecz 0 odmiennych parametrach. (qcub.1).3. sieci drog i krajobrazie. 2. Alx4 (841x2378 mm). tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. """"ooi. wymagan dotyczacych eksploatacji i prob. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i". 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. Grubosc linii obramowania min. zas wymiary arkusza. }grl1b. Alx3 (841x1783 mm). 2.3 -- Rys. terenow. 2. 14) Rysunek rozmieszczenia. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych). niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku.7 mm. na ogol w wiekszej podzialce.jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. 19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna. A2. Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn.11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci. dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. Stosowane S.se planu ogolnego robot. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl.3). .min. przy czym format A3=2A4. "'" ~ ~ A5 210 841 Rys. w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug. 22) Plan sytuacyjny . Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania.

35 5 2. Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi. 2. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys. 2.~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys. Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce . 2.8.0') 1.. Oryginal rysunku ~ormatu AI . .1. Bardzo gruba Gruba Cienka 1. f) linia zygzakowa. e) ~ a) \. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2.4 0.g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych. Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej.0 0. Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek.6. ~ruba. 1 bardzo gruba. d) linia dwupunktowa.5 Rys.7. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych. 2. 2. linia punktow~ bardzo gruba.. przez mikrofilmowanie). 2.0 1. kreskowych. 2.7e). Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0. linia a na rys. 0. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski. Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys. d).25 m~.5 0._ ----- ~. kilkoma rysunkami. 2. 2. Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min. 2. b) linia kreskowa. e) rownoleglych linii ciaglych.8.1 1 -- \ -- --+-. Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty. 2. dla linii 0 wiekszej grubosci . 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka).5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1. b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami. Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania.z. 109). d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii . Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys.2.5. . Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki.2. Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. 1) Zamiast 2.7. moga natomiast bye stosowane w wykresach. 2. 2.7 mm . linia dwupunktowa gruba.Tabllca 2. to na rysunkach przeznaczonych do reprografii. jak np. Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys.2. miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys. linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ. ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20).7d).25 mm) na obrzezu arkusza.0 mm i wiecej .2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0.4 mm. I I -. 2.4a). kreskowych i punktowych przedstawiono na rys. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu. np. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min.co najmniej 2 mm. Ii! -. linia b na rys.0 0. stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka. zwlaszcza w zmniejszeniu (np.. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a).6): a) linia clagla.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys.4a). c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami.7 0.Sa).. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -. tausta zyqza/(owa Rys. nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=.5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych.1. 0. m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba. 2.8. I Rys. krotkimi kreskami 0 grubosci min.25 mm. Rys..35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii. Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka)._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0.25 mm .kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0). Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu.. Z rysunku tego widac. punktowych i kreskowych. a w pionie .8 mm.18 i 0. 2. _----_. 12 13 . I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4). 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii. 0. Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. lima cio. 3C (rys.1. c) linia punktowa.4 0. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1.3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0. 2.25 4 2. .4b).18 2.35 i 0. Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych. e) Iinia falista. 2. ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami. W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari.Sb).5 mm . jak np. Na rysunkach.4.

5. 5. 2.lOk).5 i 2. c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys. 2. 2.IOd). slimakach. 2.. 2. liniajna rys. W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s.13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter. 2.Rys. 2.5 i 2. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. 2.j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys.. Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s. gdy linie te sq rysowane maszynowo. 2. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1."'" .-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys.101).7s. . Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.s. 5.11 e).. e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys. w zestawieniach VB. 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa). 2.lin!i urwania i przerwania przedrniotow... Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. 2. 2. to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2. 2. 2. Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. b) linii wykresowych..13. Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3. b) linii wykresowych. 2. "'I. 2.zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr. I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys. 8. 7.1 l c). Odstepy rni~d. jak np.5 podrzednych 7i5 5 i 3. Dodatkowe.ge). ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. 2. przejsc z jednej 2. 2. 2. slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys. f) linii osi ciezkosci (rys. i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys.1Oa).10j).8.J.7b). 2. c) innych linii pomocniczych. kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii. cyfr i znakow. .3. 10. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki.9a). 3. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys.12a.l0h). 2. 2. gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys.9.llg).5 3. 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka). b) pomocniczych linii wymiarowych (rys. 2: I~c.29b-d). p) linii wykresowych. Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys.. b). 2.3. 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys. 2.3 i 8. n) zarys6w przedmiotow przyleglych. c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys. h) przekatnych prostokatow (rys. 2. jak np. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606). Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys. 2.. 8.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 .1Oc). f) linii wykresowych. dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys. do Is. ~ )"'. gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle. 2. 2. linia e na rys. b) c) $ a) c) 6s . k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys.12. b) linii wykresowych.5 i 2. przecinek.5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3. b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys. g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys.9c). l Oa). dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. malych liter zas . 2. Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys. 2s . I) znakow chropowatosci (rys. 6. gwintach itd. d) przy recznym ich rysowaniu. f) zarysow a rdzeni gwintow (rys. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube).8). 2.11. Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys. 2.10f). 2.13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys.lle). linii odniesienia (rys. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe.5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych.r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv. 2. ktorych sasiednie linie sa rownolegle._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft. tj. 2..lOs. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j .§_ .§. d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys. 2. d) linii wykresowyeh.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys....(1< '" ~~ c::.11 h).1 Of). 2.linia c na rys. Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista.10a. 2.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys.11 f).IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys. 2. 2.8.1 Om).10. b).9b). Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys. d) kreskowania przekrojow (rys. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys.2.. jak np. 2. 2. 2.4). d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys.101). lOb).". T A czy 71. 2. Liniajalista sluzy do rysowania: a).4). We) oraz i I Ry.8. c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. b) zarysow kladow przesunietych (rys. 4. np. 2.5 3. np. jak np.11 d). 2. malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) .5 3. e) linii obramowania arkusza. m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s.10n). Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys. Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p.

5.20. 2. dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A.19. 20:1. a dla pisma rodzaju B . 1:1000. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. 2. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A. natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit.15. stosujac wielokrotnosc 10. jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami.znaki 111111111 Rys.16. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. a pisma pochylego rodzaju B . Pismo pochyle rodzaju B . 2:1 naturalna .14. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej.znaki III1IIIIIII Rys. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys.23. 1:500. w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami. Pismo proste rodzaju A . 2. 5. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego.17s. 1:10.21. 14 i 20 mm".22). 2. 2. Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2. 2. Rozroznia sie podzialke gl6wnq. w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow .4.22.16. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem. 2. Podzialke glownq wpisuje sit. Pismo proste: pismo podstawowe.17. 1:5.32). 1:20. 5:1. 2. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5. 10:1. 2.1S. W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza. a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego .na rys. greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. 14. znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys. 3. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace .1). 1:50. 1:2000. a dla pisma rodzaju B: f = s/4. 10. Uklad podzialek mozna rozszerzyc. w powiekszeniu.1:1 zmniejszajace . nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys.18. Rysunki do ksiqzek technicznych. Gdy przedmiot rysuje Sit. w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze. 2. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2. c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys.17. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit. 2.21). Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 .50:1.na rys.Rys. odchylki graniczne itp.20. .19. Pismo proste: pismo podstawowe. wykladniki poteg. Wzory znak6w interpunkcji. Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. 1:5000. frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich. b) pismem rodzaju B. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu.1:2. 2. i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys.5. Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej. 1:100. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys. 1:200. nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys. 2.23). 1:10 000. Litery i cyfry pisane jako ulamki.zwykle w powiekszeniu. 2. 7. 2. Rys. 2. 2.14-2. 2. Pismo proste rodzaju A greckie Rys. 2. bez wyrniarow (rys.

nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna.. rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia.wpisuje ~l<. wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 . c) w strefie C: 16 . a wysokosc: tabliczki podstawowej .rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy. gdzie: a ..numer rysunku licencyjnego. 3) tabliczki uproszczone. 2. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm. numer magazynowy. 0 mniejszej ilosci informacji. a ponadto. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: .: 10 . b) tabliczka do 18 . zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys.24. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. 2 . wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft .zawierajacyrn kolumny pokazane na rys.zapis zmian (oznaczenie zrniany. z jej lewej strony. Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. 15 .25. kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys.. tabliczki zmniejszonej . umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych.30). 2.zastepuje rysunek nr.mase przedmiotu. 6. 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys. w razie koniecznosci.jej tresc.nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa.ub zespoly sa oznaczone na rysunku.28. Rys.Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace. 12 . Wyk~.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych. tabliczki uproszczonej . gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany . zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych.24a-c. b) w strefie B: 4 .26. tj. 2. Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego.informacje administracyjne: stanowiska.oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4). 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm).! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl. 2. iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. 13. 2. 5 . np. 2.- 11 18 6 3 rowych..co najmniej 40 mm.podzialke rysunku.numer rysunku. 2.2 i 3. W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4. . mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne. 9 . Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys. rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac. Dlatego tel. 14 i 15..28a. przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 . tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb.. umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow). gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz. 2. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci. 2.numer arkusza. przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze. 2. albo numer normy czesci znormalizoWanej. B i C. ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej.26.kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu. zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17. 8 . b . i 3' 19 18 . I Y .zastapiony przez rysunek nr. Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u. rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A.nazwe przedmiotu (lub dokumentu). 7 .numer modelu. 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji. stan dostawy itd. 9. montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys.. . II. w rubryce tej. ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej. kt6re rozmieszcza sie jak na rys. jak na rys.numer archiwalny. rozmieszczonejak na rys. 3 .27. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu. uniwersalnej tabliczki rysunkowej.28-2.5.format arkusza. 6 .4a. 2.co najmniej 55 mm.. 2. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material". 2. C orymi CZltSCI.. gdy pole rysunku jest podzielone na strefy.Wykaz CZ~SCI".2.25b lub c. W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc ..date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci). a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku.3 i nastepne). I 1 . wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4.razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. inne dane.25. rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi). cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy. przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej. jak np.. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys.co najmniej 15 mm. 17 . 2. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. nie jest mozliwe stworzenie najlepszej. date i podpis wg rozdzialu 16). dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu.ilosc arkuszy. Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. W. 13 . Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1. ..27.

Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2.gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys. Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych. Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A. jesli podaje sie je na rysunku. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G. przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!.jak np.31 h). 2.gdy.31 d).31. Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny. Prosta ta jest styczna do okregu a. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys. Tablica 3.3) . 4. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys. kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. 21 . Tablice danych technicznych (np. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C.31a) albo niewidocznych (rys.1. 2. 2. 2.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12. 2.nad i pod ta linia. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim.29.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach.28-2.31 c). 2. 2. 2.patrz rozdzial 4.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a. 2. a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow. 2. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka .31 f).31 a) lub w dwoch wierszach . kropka .1.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys. linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu. 3.7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach . Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B.31 b). a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. Wykreslanic dwusiecznej kata. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0. 2. Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3. 2. 3.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. ktora przecina a i b w punktach DiE.30. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F.nad cienka linia odniesienia (rys. Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu . a nie zakaricza sie niczym . to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa.6. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku.1. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. 2.30. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic . nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys. 2.

Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. 15. ~rzebieg konstrukcji taki sam.? (0102+RI+R2)/2). Przypadek 2 (rys.f 9. Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13.? /12). W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. 8. a ze srodka 02 luku b . Prosta e jest styczna do okregow a i b. Przypadek I (rys. wykreslamy symetralna d odcinka BO.jak na rys. a): Przebieg konstrukcji taki sam. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r.Tab!. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys.promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B). w ktorym przecinaja silt proste c ie. 11. 3. jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego). jak w przypadku 1.) promieniach 7. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C.1 (cd. b): Przebieg konstrukcji taki sam. zakreslarny luk promieniem AB. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. z ta tylko roznica. z ta tylko roznica. b): . Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A. b): Przebieg konstrukcji taki sam. prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C. Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. po czym z punktu B. a nastepnie laczymy B z 0. a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b.1 (cd. z ta ty Iko roznica. a i b) b) Przypadek 2 (rys. ktora przecina prosta C w punkcie C. jak konstrukcji 11b. b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. to warunkiem koniecznym jest: r. P r z y pad e k 2 (fYS. Prz y pade k I (rys. 22 23 . b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. 14. a): W odleglosci r od. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys. a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c.? (0102-RI-R2)!2). !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2).) 5. Przypadek 2 (fYS. a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. b): Przebieg konstrukcji taki sam. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . a. nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk. ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. Przypadek 2 (rys. a) b 12. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. i promieniem AC zakreslamy luk e. po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk.? fl2+R). nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid. a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!. b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI. z ta tylko rozl1!Cq. 3. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). Prosta e jest styczna do okregow a i b.

aby luk wykreslic cyrklem. Punkty przeciecia tychprostych: E. z kt6rych zakresla silt promieniami O. Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu. Punkty C. a punkt C na wielkiej osi elipsy. i z punktu A. i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O. liczac od prawej strony ku lewej.2'. Wykreslanie owalu 19.. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy. ale zawsze tak. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0.. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego.. przecinajaca osie owalu w punktach 0. jak w przypadku I. :H (cd.A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . F2 .. nastepnie Iaczymy B z 02. . . rownolegle do malej osi elipsy. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi. oraz 00. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej.+R. trzeciego odcinka. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. Spos6b 2 (fYS. F.-R... ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow). b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0. '/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri.rys. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys. luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C. wykreslamy symetralne e. w kt6rym przecinaja sie luki C i d. = 20. Punkty 0.. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00. = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§. F" . Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. D'. . . W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy. do O. G. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy. U wag a.. Wykreslarny osie elipsy.. prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C. luku b promieniem R2+r luk d. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2). Punkty przeciecia F. D. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata. c): odcinki AB = a i BC =. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. otrzymujac punkty Ai B. Sq punktami wykreslanego luku. oraz 1..) Owal Elipsa 22.) Przypadek 3 (rys. zas okrag d w punktach E2.b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach. sa srodkami.Tab!. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1. i z punktu C. prowadzimy rownolegle do AO. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b. z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu.C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" .. z ta roznica. prosta z D' z prosta z ] itd. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3. a z punkt6w E2. = 002. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02. sa punktami wykreslanei elipsy. z 2' prostopadla do D-2 itd. Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16. . gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc.. sa punktami 18. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF.. Spos6b 1 (rys.. 17. w kt6rym przecinaja sie proste c i d. zeby punktA znajdowal sie na malej. wykreslamy symetralna d odcinka BO. Nastepnie punkt D lqczymy z J. i z punkt6w Ei. c): Przebieg konstrukcji taki sam. .. wystawiamy z punkt6w 1'.. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d.. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB. .. ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO.. zakreslarny promieniem r = CA luk e.)12). C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g. Wykreslanie elipsy 0 21. Fi. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C. Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b.1 (cd.. 2. a ze srodka 0. 2. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag.

odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych. h. B-2'. a z punktu A . paraboli i hiperboli I (rys. . Sp o s o b 2 (rys.5 . Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD... Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli.. ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B. . prowadzimy rownolegle do EC. b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku. Wykreslanie osi elipsy. taczymy z W.1 (cd.. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29. . b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB. A-2 z B-2'. 3'. 3". prowadzimy rownolegle do osi paraboli. . otrzymujac linie Iamana AB. b) Sp o s o b I (rys. po czym z punktow 1.. . a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys.. . gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD.]. ..Tabl.... Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB. Wykreslanle paraboli. 2'. itd. 2 z A-2'... Gl.krzywa jest hiperbola. 2. 2'. np. sa punktami wykreslanej elipsy. dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1. prowadzimy rownolegie do osi paraboli. Punkty A. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'. . sa punktami wykreslanej elipsy.. promieniem 0-21uk 2-B.'. rownolegle do CD. laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. b) 24. a punkty 1'...a): Wykreslarny prostokat ABCD... Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np. Sp o s o b 2 (rys. B. U wag a. Sq punktami spirali Archimedesa... .. a z C rownolegla do a. ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle.:::---I'G 25. laczymy Ez C i z punktow G.. C.... Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl.. 3.2.krzywa jest elipsa ED CD = 0. 3'. dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b.pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'. Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole. 2 z W-2' itd. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1.. ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. z punktu B .-7-:. HH1.5 . Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A. Sqpunktami wykreslanej paraboli.. S p 0 sob 2 (przyblizony . 3. trojkat lub szesciokqt.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g.r. Sq punktami wykreslanej paraboli.~~~i1T"""". Punkty 1. Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b.. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1.. gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym.1 (cd. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli. Z kolei przez punkty G2H2 itd.. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'. WykreSlaniehiperboli rownoboczne]. gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1.. h. przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL. prowadzimy proste g.. Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli. Sp 0 sob I (rys. punkt E).tie~ niem 0-3 luk 3-C itd.2. H. Jezeli: ED CD < 0. (w dowolnych od siebie odstepach). A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C. Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--.nastepnq cwiartke promieniem BAt itd.) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. 26 4* 27 .5 .. po czym laczymy punktA z punktami 1. gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G. .. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa. to przetna sie one w punkcie D.rys.krzywa jest parabola ED CD > 0.. itd.. pro'. ?-?.i. Rozr6inianie elipsy.) 23. ktora przecina krzywa w punkcie E. a): Hiperbola H 27. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola.3.2.3. na osiem).. przez punkty E i D prowadzimy prosta a. HI.

.3. III. sa punktami wykreslanej sinusoidy. .. Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam.360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam. . Punkty A..1 (cd. 3'.) 33. . 1". sa punktami wykreslanej krzywej. ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b . cykloidy. prowadzimy r6wnolegle do b. . luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd.. a prostopadle do b . 3. Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I. Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1. ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego... Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R. 3. na 12 czesci) i z punkt6w 1.. jak w konstrukcji 30. Tak samo wykresla sie trochoide.1 (cd. jak w przypadku cykloidy.promieniami. 31. np. 2'.. poziomej 2 z pionowa Z' itd. III. prowadzimy r6wnolegle do prostej b. ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R.. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'.02.A-1'.. U w a g. 04 z IV lub 07 z VII. II. VII' itd.. . Wykreslanie cykloidy Tabl. zakreslarny promieniem r luki. osiem odcink6w).2.jak w przypadku epicykloidy. 2". 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b. iz. z ta tylko roznica.. .. . po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1.) Krzywe cykliczne 30.a. a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty.. i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=. 32. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'.3.. oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). fX=7[.03.. 28 29 . z ta tylko roznica. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b. Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego. 2.2.. Punkty I. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys.Tab!. w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. 7). II. Punkty IV'.wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. U wag a. 35. Ewolwenta 34. Sll punktami wykreslanej ewolwenty. sa punktami wykreslanej trochoidy. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd. . Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego. Nastepnie z punkt6w 1'.

. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y. . b) hiperbola Spirafa Archimede. d=2r 14 13' 12' 11' v . Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys.. 3. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!.8 b) Rys.13 2. 3.g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I.7 49. g' 10 7 . Przedrnioty z blachy..w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys. 3. 2' itd.. 3. 3. 12. Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'. na 12 czesci). Linia srubowa sluzy do. parabola. I.. hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p.6..2). . Z kolei . 3'. 3. 15. 2.6).2'. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys. zas krzywe cykloidalne i ewolwente . a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1.3. oraz 1'. proste pionowe.5). 14. obrotowych ---_. 3. Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37. na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys.2). Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys.4. a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys. Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x. 16 1.. .1). d=2r ~ Jf 7' 5' 8.rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 . roznego rodzaju dzwigien itd. Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. 16 . 30 ._-i zarysach zaokrag- t' Rys. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury..2. a) a) 12' 10 I' -.-=--::. /" 9' 8' . 3. 2'. b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej.2'.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys.) Linia srubowa 36.. (rys. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd..1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste. a z punkt6w 1'.3'. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a. I I --/ 1\ k::- r-. 3.2.3'. 9. 3. Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17).6' 2'3. . 3. polproste a i b.1510.' . Przedrnioty lonych r b) b o 5. Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys.4). Nastepnie prowadzirny z punktow 1.. a .. Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola. rownolegle do odcinka d. ia s r u b ow a w al c ow a (rys..jak w danyrn przykladziej.. Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys.. 2. z 4 tylko roznica.~===~====-= 0 ksztaltach . ...4' r =_:-::. r\ '/ I.. 3.5.16' /11. Krzywe stozkowe (elipsa.14 12 X '3. wspolrzedne wykreslanej figury.sa .9). b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12.jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys. prowadzirny rownolegle do odcinka C..Tab!..1.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2. a. 3. 3. 5. 3. 2 z 2'. . przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys. a przez punkty 1'. 3.7-12. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys. 2.1) i jako linie przenikania bryl (patrz p. Rys.1 (cd. t 'l I I. 3. zmniejszone w stosunku 1:2 3. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys. . ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej).5 i 14.9. a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1. sq punktarni wykreslanej linii srubowej... parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys. poziorne.3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych.5. . rys.

4. Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach. podajac numery arkuszy. 4. Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys.7.1. ------ I E I II r Rys.5. ktorego wszystkie sciany s. pod warunkiem.oczywiscie .3a). rzut w kierunku C .E. jesli jest potrzebne (np. 4. w sposob pokazany na rys. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys.5a) i przekrojow (rys.1 4. to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu.2. 4.2. rzut w kierunku E . 4. Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4. Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys.rzut od prawej strony.2). przy zalozeniu. Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S.rzut z tylu. 4. [] B D 0 I: :Ll-----.1 a). r .na rysunkaeh zlozeniowych . A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) . i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E. rzut w kierunku F .__ J . dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach. 4.oznaezenia graficznego metody E.6a). rzut w kierunku B .4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F . a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys. Oznaczenie to. 4. na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach. 4. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej .'.. 4. Rzutowanie prostokatne metoda europejska . to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys. a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej.! rzutniami. 4.3. na rysunkach licencyjnych). Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie .~ '" Rys. ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. 4.7.!dwa rzuty stozka scietego (rys.5b) lub przekroju (rys. 4. na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq. Uklad rzut6w wg metody E B I 4. 4.6b). rzut w kierunku D .E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach.A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys.2. 4.rzut z przodu (rzut glowny).4).rzut od lewej strony.4.rzut z dolu. ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia. 4.1. to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys.2. Oznaczenia arkuszach Rys.nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach.6. Gdy zas . 4.2): rzut w kierunku A . Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 .rzut z gory.E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. 4. Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys. b) amerykanskiej . 4.

4.8. Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym. to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu.2. PRZEKROJE I KtADY I Rys. c-c B-B Rys. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 . 5. przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty. \ D ~ [] E 0 WIDOKI. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju. B ( I .. ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys. jak i przekroje. 4. ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach. B i C). Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich.1). Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna.3a.! potrzebne.2. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D). 5. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys.2. rysuje sie tylko wtedy. 4. 5. gdy te ostatnie nie s.1. Natomiast jezeli. 5. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. oznaczajqc go jak na rys. jak na rys. Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc. 5. 3b). 5.II . ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. 5.1.jak np. na rys.3. co powoduje. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. 4. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe". Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. niezaleznie od liczby rzutow). Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. dwa lub jeden (rzut glowny.

w zasadzie nie rysuje sie (rys. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu .7. 5. d)Q: .4a). 5. nie bedacej podmiotem rysunku.8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka . 5. 5. 2. c). r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia. c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r.6b). poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". zarowno rysunku zlozeniowegc. ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu. Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow. w celu ulatwienia rysowania.1. zarowno teoretyczne (linia a na rys.11e) lub ciagla cienka (rys. 9.1).9). 5. 5. 5. Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju). i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys.10n. to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys. gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku.91/N-01604.3b.10n i 5.5min I a) b a Rys. Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np.jesli to jest. z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys. b) widok pomocniczy ukosny. 5. gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku.w polozeniu. jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku.10). b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych.11). Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami. ktore pisze sie obok strzalek. przy ezym nieregularne linie przenikania.zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku). to nalezy narysowac tylko jedna linie. 3) Rzut glowny. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku. 5. Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. 2. 5. 5. Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste .6. 5.2. ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np. umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek.. jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej. a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac. Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci. 2. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych. ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome. ani pionowe (rys.ne):a) widok przesuniety.3c (rys.11. natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) . odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys. 4. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys. 5. niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie. b) Ii Rys.4b).1). nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys. a pomijania innych. 5. 5. przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu.s ~ " Rys.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys. jak na rys. odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. 5. jakie maon . zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. 2. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery. 5. alba jako przezroczyste (rzadziej. Umowne zwiekszanie: a) pochylenia. Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys . 5. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN. oraz przedmioty.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r . to umieszcza sie go jak na rys. I l e). 5. 5.na karcie instrukcji obrobki .2. 5. 5. rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu. na rys.12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju. wrzeciono wiertarki . Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu.11h). I . 5.9. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu. rozdzielajac je pozioma kreska.5). Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona). jak i rzeczywiste (linia a na rys. 5. 2.8b).zajrnowac w rzeczywistosci (tzw. a Wl~C np. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu.10. ktore moglyby zaciernnic rysunek. b) prawidlowym ! Rys. Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy.gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys.3.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. korbowody). a) 5. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys. 5. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys.6b).4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn). powinien . powierzchni b) zbieznosci bi~ 1. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys. 5. b) przedmioty. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys.6a).mozna rysowac W polozeniu poziomym. ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1. . grubymi kreskami.3. jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe.8. Rzuty s~e~jal.5. I) 0) Rys. 5. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys.21b). aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. 36 37 . 5. jak np. to mozna je narysowac liniami cienkimi.

Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5. w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany.1). 5. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych. 5. 5. azbestocement Rys.15b). mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys. Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys. 5.4. powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj. na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys. stosuje sie litery z cyframi. Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys.12b). 5.16b). to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. Przekroje: a) lamany.13b i 5. c) czesci dwudzielnych.16. gips. z wyjatkiem liter: 1. 5. gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze.12. BI-Bl.14). R. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np. to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys. 5. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe. b) trzech stykajacych sie czesci.17.13d). Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju.1Sa i przekroj A-A na rys. zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys.1. 5.gdy to jest potrzebne (np. 5. Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich.19. obszary. 5. 5. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys.16c). 5. ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys.powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju. Beton zbrojony (zelbet) Tynk. 5. 5. 5.18c).13b) lub do poziomu (rys.5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych. Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys. 5.18 i 5. jak na rys. Q i X. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie.tylko podzialka (rys. 5.13c). np. szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys. 13e). do jego osi (rys. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. tj. 5. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne. 5.15. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami. Kierunki kreskowania przekrojow .14..l7a). j I I I I I ~) Rys. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys. c) lamany s ocony 38 39 . Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys.. kreskuje sie liniami cienkimi. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np.13. Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia. 5. powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami. Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste. to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys.:» d) Izolacja przeciwwilgociowa . a gdy z rysunku widac wyraznie. 5.1.l8b).l7b). 5. co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~. Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys.13a). Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut. AI-AI. RkrY~' 5. i przekroje zlozone. Pola przekroju.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka). 5. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np. 5. 5. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . a gdy to jest niemozliwe . b) pominac takze strzalki (rys..2). 0. 5.1). 5. 5.a) ~ a) TI~I I @th Rys. pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit. b) lamany i stopniowy. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E. Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0. a) k\ / \ /. guma -I 1-1-11M .15a).18. 5.19) i .l6d). 5. w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material. 5.

23. zeber.22-5. 5. przy czym. e. 5.22). c). 5.22. chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys. 5.24). 5. Przekroje czastkowe (wyrwania) 5. 5. Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu.23) oraz wzdluzne (rys. 5.2). Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys.21d oraz CZttSC 2 na rys. W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn.rys.21. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu. Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw.25).l2a) i poprzeczne (rys. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych. 5.26). 5. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys. b) kilka drobnych. Rys. owallub tp. Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys. gdy nie budzi to watpliwosci. 5. b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze . 5.2) i ukosne (rys. 5. lIe .. nity. 5.. 5. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 . ramiona k6! itd.24a).. c) EE-t --l Rys. te sciany. b) i przekrojami pomocniczymi (rys. poziome.19 i przekroj B-B na rys. 5. 3 i 4 na rys.na rys. zebra. 5. to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu.6. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe.24). ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju.------. b). 5..11h).jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys.oku. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa). d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar.22a). Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. Przekroj stopniowy Rys.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych. 5. czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys. Widoki czastkowe Rys.23d. zwane widokaml pomocniezymi (rys. podzespolow itp.20a). Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys..25.24.3b i 5..A-A A-A Q. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2. 5. 5. Przekroje rozwiniete Rys. 5.18b). ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys. 5. 5. zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow.23c).23 i 5. 5.. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys. np. 14. 5.20. 5.19.. 5. 5. a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3. Widoki i przekroje pomocnicze Rys.. na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych. 5..3b i 5. prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. 5. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko. zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys.21a. 5.22b.3d.. Na przekrojach zespolow.20b). apow~ykszenie w przekroju (rys. walki itd.18c). 5.21b). ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np. czesc a przekroju na rys. zebra czy ramiona rysuje sie w widoku. 5. 5.18a. 5. 5.. Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu. na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany. jak: kolki. Przekroje scian. 5. Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie. 5. 5.23f i 5.23a.. Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z. przesuniete (rys.27). stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'. 5. rysuje sie w widoku (rys. A. kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys. tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys. czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys.21a) albo przesuniete i obrocone (rys.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b). c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys.25b) lub odwrotme.. b). Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid.24b).2Ic) lub niezgodne.2Sd).16b). 2.26. 5. e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu. W pewnych przypadkach. sworznie. ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow. Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys.-------. podajac przy tyrn podzialke powiekszenia. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod". 5.S. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. 5. d) Dobrze r) Rys.21c).21). blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys. 5. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys. 5.

Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys. przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania. zamiast czesci srodkowej.32e." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy.32). S. 5.29b).29a). 5.27. We wszystkich innych przypadkach. b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. 5. np. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5.35. 5. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc.28). 5.rys. nakretki. Mozna rowniez. inne zas klady przesuniete. (rys.tylko Iiniami kreskowania. rysuje silt je liniami cienkimi. Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys. to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys. 5. 5. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. S. sruby. jak na rys. przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys.! falista lub zygzakowa.29a. 5.32a-d.30e).29b. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys.31a).34.34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys.29b. wpusty itd. 5. c).31b). Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju. jak na rys.29c. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci. Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys. gdy nie zaciernniaja rysunku. 5. czesci maszyn pelne lub wydrazone.9.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci).32. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym. 5. 5. 5.30. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego. C)~ Rys. obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy . Rys.29.32f). kliny. 5. lecz przekroj (rys. d). Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac.Rys. jak zwykle rzuty. nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys.34b). 5.2S.8. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys.przerwanie ogranicza sie linia falista (rys. a nawet cale rzuty. a przekroju . a wiec plaszczyzne tc.: alezy obran cac w lewo lub do gory.32e.31.32d). ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys. 5. 5. oznaczajac je jak przekroje. 5. 5JOb). jak i przekroj . 5. CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E.2Ie z S. 5. to nie oznacza sie go w ogole (rys. dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow. b) c) d) '-----~ e) Rys. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys. b) lub od dolu (rys. 5.33b)lini. 5. c). Rys. 5. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys. 5. 5. 5. glownie gdy linie przerwania sa dlugie).29d). Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. 5.rys. w zaleznosci od jej polozenia. pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5.33a) i widoku z przekrojem (rys.30a) lub wiecej czesci oddzielnych. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 .33. tak jak przekroj. 5. nalezy rysowac nie klad. 5. 5. usuwajac ich czesc srodkowa. Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys.7. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej. zas klady przesuniete -liniami grubymi. a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok. 5. oznaczajac klady jak przekroje (rys. lub poza jego zarysem (klad przesuniety . ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys.

5. numer serii. Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np. jak np. 5. 1). zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys. 5. e) cwiereprzekroju (rys.39c). rowkowane itp.36.5 mm. 5. ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys. 5. j). 5. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys.38f). ~ tow ~ Rys.36e. 5.35f.25).38c).12.37b-d. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. to okregi i proste.gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni . rysowanym linia gruba (rys. 5. 5. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm. 5. I) Cecha~ informacja literowa. material. a dane dotyczace rodzaju tasmy. 5. przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu.38e). 5. to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys. prostej (rys. np. 5.38h).38j. to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku.37. 5. podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia. 5. feb sruby. ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys.37a). Linie odniesienia . rysuje sie liniami punktowymi. przekroj kreskuje sie jak metal (rys. 5. Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys. d) cwierewidoku (rys. cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. b) polprzekroju (rys.35a). 5. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys. sposobu owiniecia itp.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg. 5. 5.36j).36a. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys. 5. w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. a jedynie podaje w wymaganiach technicznych.36d).39.38g). h). 5. 14. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym. przedstawia sie jak na rys.39a). Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. b). a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys. 5. trzonek).36h). 5.zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm. 5. 5. polprzekrojach. w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania.38g. Symetrie przedmiotu na p6lwidokach. 5. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych. 5. 5. z ta roznica.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys.13. 5. zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a. Rysowanieuzwojerielektrycznych:a).38. 5. 5. data wykonania itd. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys.38d).39c). 5.37f. 5.37h. Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. numer kolejny.35c). 44 . zqbki na rys.11. g)-j) izolacje a) rp / C) 5.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone. Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony. c) pelwidoku-polprzekroju (rys.jesli nie moze to wywolac nieporozumieri. 5.35h. zaznacza sie znakiem z rys. a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys.36g) lub symetrycznie (rys. g) lub na linii odniesienia (rys. f). b). 5.35b). rysuje sie jako przedmioty jednolite. to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys. c) kierunek ulozenia wl6kien.35c).35d). z pakietu blach. do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm. Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys.35e). Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. b) powierzchnie radelkowane. 5. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym.crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym. 5. ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. g). to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys. na ktorych te elementy sq rozmieszczone.37k.39b) albo wpisac tresc cechy. 5. gdy jest on istotny.10. cyfrowa. e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys. 5. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys. j). 5.38a. jak: znak fabryczny.

Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku.560 0.0 4. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys. 1 mm (rys.tworzacyrui ostrze. Wymiary normalne Ra5 0.2 1.nad liniami odniesienia (rys. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys. wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu.la.100 0.5 4.200 0. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym. gdzie maja bye 46 47 . 6.900 0.1d).400 0. 6. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru.5-1. 6.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!. I ~ .0 5.8 1.2 2. lecz nie mniej niz 2.3 6.100 RalO 0.001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem.710 0.180 0. np. 3 rom (rys. 6. W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii.3. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa.lc). 6. b). miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys.0 1.320 0. Jezeli to jest konieezne. a) ~ b) d).2 1.2.2 3.1 D.110 0.480 0.3.9 2.120 0. Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz.170 0.6 3. np.630 0. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys.2 2. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie". 6. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np.0 3.patrz p.6 4. 6.710 0.560 0.1 (wg PN-78/M-02040. Rys.3 6.850 0.1 7.220 0.630 0.18. 6.8 3.6 6.4 1. 6.15 1.800 0. I 1.670 0. 6. lub kropkami 0 srednicy ok. Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0.0 RalO 1. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys.0 4.5 2.. cienkimi. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4.280 0.240 0. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae. Jezeli linia wymiarowa jest krotka.180 0.0 ile to mozliwe .630 0.0 8. 0' 20' 36.0 2. wymiarowymi.7 1.260 0. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.1. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys.1 e). W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne. Groty rysuje sie kr6tkimi.4d. minutaeh i ewentualnie sekundach.2.10' 42' 18").0 4.160 0. 6.1. Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys.5 5.250 0.630 0.rys.800 0.3 1. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach. 6.5 9.150 0. 6. Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.5c. I 1.0 2.0 5. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys. Grot moze bye otwarty.6 1.530 0. Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie . przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje . przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy. Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju.6 1.3).160 0.4 1.0 8.1 a).5 2. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys. alba stycznymi do nieh (rys. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu.2a). Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc.250 0.200 0.40 i 10 mm na rys.400 0.300 0. 11 Inne sposoby wymiarowania katow .5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6. d) poczatek linii wymiarowej.5 8.5 mm.4 2.5 mm. e) ukosne kreski zastepujace groty.29b).05 1. c) ksztalt grota. Wymiary 6. d).500 0. 6.420 0.115 0.100 0. SClto linie eienkie ciagle. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42.4 3. w zasadzie z prawej strony (rys.160 0.360 0.120 0.5a). b) ze strzalkami na zewnatrz.7 7. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .1.250 0.105 0.6 6.210 0.2b i 6.3 7.gdy brak jest miejsca .400 0.2 1. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach.800 0. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne. 7.110 0.17a). 6. mniej wiecej na srodku (rys.3. 3" lub 10 em. 6. 6.120 0.0 5.140 0.0 Ra40 1. f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6.340 0.450 0. Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.750 0.1 2.2 3.3 6.4 i 6.8 5.8 3.190 0..6 1. natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia. e).8 2. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach.140 0. zamkniety lub zamkniety i zaczerniony. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach.130 0.400 0.0 1.5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10.5 2. to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary.380 0.6 J.moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys.0 Ra20 1.6. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu.1.280 0. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow.2 3. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.8 4.1 b).220 0. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem.1.Iiniami.5 11 11.320 0.6.Tablica 6.4b). zawarty w przedziale 15 +90 (rys. 6.250 0. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok.900 Ra40 0.6 2.1 8. l ' 52' 35".100 Ra20 0.0 6.160 0.200 0.0 9.4c).3 5. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam.5 2.2 4. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania.500 0. to trzeba w miejscach.5 1.5".500 0. np.5 mm odnich.1.4a).0 9. Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu.600 0.950 Ra5 1.5 mm.320 0. gdyz zaciemnia rysunek .0 2. 6.450 0. 6.0 4.3' (prawidlowo .. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh.360 0..

6.7c). b) prawidlowe Rys. 6. stosujac tylko jedna z dwoch metod. jak np. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku. d).15). b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy). wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. 6.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku. 6. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys.4.10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob. patrzac od dolu rysunku. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys. b) prawidlowe Rys. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne.-_1Q---i C)g. 6.8a). c) metoda 2 Rys.8b). pisze sie w nawiasach (rys.9b. b) przed oznaezeniem gwintu.6-.rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach). Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane). Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1. znakiem 0. na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys.9. 6.2.jak pokazano na rys. ktorych na rysunkach nie toleruje sie. to mozna nie rysowac drugiego rzutu. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys. przerwac linie rysunku (rys. 6. 6. a) b) Rys. Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit.5b). aby mozna bylo je odczytac. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 . 6. 14. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys. ezy tez w rzucie.6c). c) nad przedluzenicm linii wymiarowej.7b. 6. wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. 6.12c). ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne. 6.7a). 6.a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys.6a). 6. gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak. 6. 0) A-A 5 Zle Rys. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc). jak na rys. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys. Met 0 d a 2. poprzedzajac go znakiem mnozenia. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne. 6. b) prawidlowe 6. a nie widoki (rys. b) nad linia wymiarowa.5. bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys.3. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w. Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak. Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje.·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6.1.8. Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys. 6.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi. 6. Wyrniarowanie jest przejrzyste.8b). 6.3. wymiary nominalne zas. to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys. 6. Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne. 6. lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia.7. 6. jak np. 6.12a. b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D. w norrnach. aby mozna bylo je odczytac. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni). nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. 6.12d).6b). Met 0 d a 1.Z 1 '0 Rys. Umieszczanie liczb wymiarowych: a). c) nominalny 6. 6.10). na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej. b). Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie.11). Rys. 6. 6.10. OJ ~~ r F---<:'f> f.9). b) kolo wyrniarow.4).I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys. W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia. Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d.11. b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych .

14. przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. 6. c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys. 6. 6. 6. przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu . 6. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys. Pamietac nalezy. 6. d).17.19.12. 6.20c. 6. Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys. 6. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys.18b. 6. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. 6.ISe). to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku . Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym. 0 t/J 6.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys.4¢12x60o e) Rys. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys. 6.lSa) lub polprzekroju (rys. 6.19j). Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys. 6. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys.18. tj.polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. 6.ISc.20e-g). Uproszczone wymiarowanie otworow Rys. wskazanej na rysunkach. 6. 6. 6.41<5 Rys.17b). 6.4/<1> 10.3. d).19h). Uproszczone wymiarowanie otworow 6.2). 6.3. a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek.3. 6. b). b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. 6.l9a-f.13.18e). Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym.14. linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi.18c).3.19g. ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia.20a. 6.16. c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek.a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6.nalezy przeniesc go do obszaru rysunku.1Sb). podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci.180. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany.18d). a) b) c) J~ r!J6. Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku. 6.2. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S. 6. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys.2. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~.12e-h (patrz tez p. b). 6.6.'~. liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 . 6. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys. 6. 2. Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys. 6. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane.20c. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys.13). 6.17a. 6.3. umieszczona przed znakiem o i R (rys. Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys. gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka. a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys.16.15. 6. 6.20. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys. 6. 6. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq. 6. Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys.wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. jest niewidoczna (rys.19c). od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku.10.".

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni. 6. odkuwki. 14. Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6. 6.3. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). 2. np. 6. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys._co ". I. oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p. 638. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu.2 Rys. 6. 6. 639b). ktore maja bye obrabiane. """" <i' O'!. 6.4.43. _1.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn. przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich. podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys. rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. 3.3 -0..---. 6.41d. 6. a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu. 6.39c).4112113. 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys.39. 6.43).nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych.3).38. Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys.jako odrebna czesc lub w zcspole. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. 6. krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych.. 14.patrz p. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow)..11.37.. np.44a).39a.- lei '" ".41. ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu.58/1'1-02043 Rys. 44 x 60 (= 2640) na rys._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K. np. 6. U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys. c) 100 70 h40 d) 80 . 6.39c).\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys. 6. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys. 6.4).lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. 6. Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys.39a.35. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys. a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys. to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys. lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I .8). wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh. 14. 6.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np.. zas r .-- // 6. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu. 6. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych. 6. 6. w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. ktore maja bye powlekane.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki.4. a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni. 14.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys. 4.41a pokazano na rys. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys.40a). albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. 6. np. nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych. e albo za pomoca tablicy (rys. Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni. 6.42). 6. 6. dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki . Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow.4lb. z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach. 6. niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku. a mianowicie: PN. przedstawione na rys.7. dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu. Wobee tego.) . wytloczki itp. Wyjqtki . Rys. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka . a podciecie z rys.- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu.w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w.39d). wyrniar 60 na rys.5 -0. Przy wyborze rzutu i miejsea na nim. . 58 59 .40b. chromowane lub niklowane. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys. na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach. np. ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary. matrye itd. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w. a wymiarowanie chaotyczne. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka.39a. Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0.. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi. 6.12). ze przy wykonywaniu modeli.3.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B. b) w przypadku przedmiotu. w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony. a druga okresla ich dhigosc. b) "" '{:[ "" ~- "" .8 10. co powoduje..42. trzeba te naddatki okreslic.4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys.dla podciec C i D). 6. b) na jednym czy na kilku rysunkach.10.41 c). przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. np. c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac.jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany.3.40. Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec. 6.41 f). ktore maja bye obrabiane. mozna je zastapic jednym wyrniarem. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6. g.9. 6.--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. Wymiarowanie zaokraglonego rowka .1 6.---r-. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu. Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys.

wiericow kol zebatych itd. ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. 20:!:o. to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys. to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych. c).jako wymiar orientacyjny . Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych.45a). W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w. ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. ktore maja Rys. c) zlozony Rys.: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll. zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi.44. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. np.'5 20:!:0I5 20:!:o.. 6A4b). Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac. Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. 6A6a). oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. jak np.I5 Rys. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor .15 80:!:o. obrobkowych lub pomiarowych.b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich. 130. Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu.45. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. 6. gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy. d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera. na rys. bez dodatkowych obliczeri. b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach._-------I b) 6".46.S. l. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej). Wymiarowanie: a). oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci.25). wzajernnie prostopadlych. np. 6A 7a). Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. np. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie. 6A6b). b). Dzieki takiemu wymiarowaniu. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. 5. 15 A). 6.'!J a) . Laricuchy wymiarowe: a). b) proste. Rysunek taki . 6. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow.'s 20:0. np. np. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni.'5 20:!:O.6. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy. 6. Wymiarowanie rownolegte. b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas . wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu. !) mieszane 60 61 . a zatem i bezposrednio sprawdzone. lancuch wymiarowy prosty (rys. a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje.rys. gdy to jest potrzebne. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety.j. szeregowym lub mieszanym. Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego. 6A 7b). gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha). glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty.nOSZqcy nazw~ zestawieniowego . e) w uldadzie szeregowym. wymiaruje sie od tej bazy (rys. 6. Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80. Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach. czyli wymiaruje szeregowo. szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym. czyli tzw. 60 i 100 (wymiar zbedny). wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys.nie zamyka on laricucha wymiarowego. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete. ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. Wymiarowanie: a). obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych. b) wymiary powierzchni. c). 6. i.45b). Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane. ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie. 6. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40. z ktorych wynika wymiar wypadkowy. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii).: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie. 6.47. tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. 10. W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych. 6 A4c). d). 6A4d). Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych. Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych. ze wzgledu na to. np. 100. jest dwie (rys. Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy.

+. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys.wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x. ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. . Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys. i na montaz. na wyrnagane luzy i wciski itd. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane. 6. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy. ' . Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie. na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys. to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie. na tokarce wielonozowej).7. . y. f}~ ~ i . jak np.brabiane przedmiotu. Rys. gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym.49.53a). b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji. tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych. gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow . Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki). to wszystkie wyrniary powierzchni. C)~ .4 i 14. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne. 6. do kt6rego nalezy. 14.52).52. zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6..50. Jest to tzw. 6. Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni. ktore maja pozostac surowe.7.4.dla powierzchni obrabianych i surowych ..1. z na rys. a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . 6. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych. Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie.49c). podawac na jednym rzucie (rys. gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia. b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci.48).6. 6. Tak sarno postepuje sie. co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci. 6.7. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6. Rys. ktore pozostan. 6. Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii. z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji.51). Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie. 6.umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu. 6. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych. Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole. 6. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. ~.kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni.49c). Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 . blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym. czy od drugich. wzajemnie prostopadtych baz. Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri.gdyrysowany przedmiotjest wydrazony . ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza. d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. 6. Oczywiscie. a nastepnie bazy zwiazuje SIt(. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys.kazda pare baz jednyrn wyrniarem. zaciesniania tolerancji itd. 0 ile to mozliwe.50.rRa#i) x A-A Rys. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np. sprawa sie upraszcza. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6.! nie obrobione.6). 6. pozadane jest .51. to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys.49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys. gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys.oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych. Zgodnie z p. co zmniejsza koszty produkcji. 6. w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych.2.48.

pokazano na rys. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow. l! g~l~ Rys.7. osi symetrii otworu. czyli od baz rzeczywistych. on a) 3x¢ 3x¢ 6. 6. b). 6. Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac.62).4. wykony.5. Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz. przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. 6. 6. 6. 6.59b). 6. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. 6.7. 6. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. c) nozem ksztaltowym wyrmar. grupujac wyrniary po jednej stronie (rys. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6. 6. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych. jak na rys.54).59a.05 6. Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu.55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych.). c. b) b) w 6. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow. wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu . 6.60b). metryczne itp. Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys.53 b. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys.55. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys. przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6.53.8. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow. Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys.6. 6.60c).56a). 6. natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys.59. 6. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). 6.przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. 6. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys. 6. Rys.58a). 6. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu .58b). gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej.7. gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow. ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys. wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys.54. 6.57. lecz krawedzi teoretycznych. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego. gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys. zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 .46b). jak np. 6. ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione.56. na rys.60a).61). aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki.zwyrniarowac.55b.7. Wymiarowanie takie.5illL~lJrJ ~ ~ Rys. oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys. Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach.we wspolrzednych prostokatnych (rys. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary. to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys. do ktorej sie odnosi b) b) e----. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi. np. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys. Rys. W ten sposob wymiaruje sie np. I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni. 6. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi. Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a.57a). Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych. Wymiarowanie przedmiotow: nych. W celu unikniecia nieporozumieri.58. 6. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii. Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys.56b.57b i 6. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne. 6.3. 6.

7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys.. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta.a) Tablica 6. Gdy pod linia preta brak jest miejsca.13). to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika. Oznaczenia niektorych pretow.62. 6. 6. Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow. 6. b) w postaci ularnka . a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. 6. Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys.gdy brak jest miejsca.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow.40. 6. Kraw~dzie teoretyczne Rys.9.63). Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14.60. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato. 6.65) i umieszcza sie na nim te wymiary.2 12. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek. 6. oddzielajac je pochyla kreska. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf. norm wg odpow.40. norm h x a x s!' I Rys.40.1 12."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki.7. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12. Rysunki odmian wykonari 9* 66 . a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna.prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami. Wymiaro.63. wych . 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) . Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys.65a. oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia. tzw. zaczerpniete z odpowiedniej normy. 6. 6. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow. Rys.65. 1. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6. skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6. za liczba okreslajaca dlugosc preta. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys. wykonanie podstawowe (rys. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu.64): a) oddzielone pozioma kreska. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys.61.'.)ttrojkatny zarnkn. 6.64. tolerancje itp. 6.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf.

dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji... b) wymiary wewnetrzne. ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach.03. 7. 7. wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31. sprawdzianow lub uchwytow.9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne. Odchylka g6rn~ (ES . Miedzy wymiarem nominalnym.. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli. a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys.materlalu..3d).2. ~~. 25±o. postepujac w podobny sposob. Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne. jak: glebokosc rowka. powierzchnie te "zblizaj. 7.7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO. ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym. S.- .3e.04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu . c) mieszane. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. 7. .~ . d) posrednie A Rys. szerokosc rowka itd. Tolerancja T jest zawsze dodatnia.1.dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN. np. przy czym czestowymiary te. 7.o2(rys. szerokosc lub wysokosc przedmiotu.1.. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys. b) na 7. nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu .2). wymiarami granicznymi. nazywa sit. a potem rowek (np. wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego.1b).1.98j.01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu. w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. 7. przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu... jak: srednica otworu. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu. b) asymetryczne. Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm. D. wysokosc nadlewka itd.'...dla wymiaru wewnetrznego. Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne. 7. 7.: ~. Jest to tolerowanie symbolowe.1.02 T=o. a tylko ich znaki rozne.4b). PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego.::J) .::.w skrocie max mat). Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne. gdy obie odchylki maja jednakowe znaki. g). dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek. "<:1 ~. (rys. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. Rys. d) asymetryczne dwustronne. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne. b) wewnetrzne. d) jednostronne. 7. c) teoretyczne. np. Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow. Wymiary: nominalny i graniezne. b) tolerowane. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne. li:i ~"g .dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN._ 3:: . a wiec. 7. na strugarce). 68 69 .\~ 7. gdy jedna z odchylek rowna sie zeru.3.4.oslub 0 60j. 7. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys.3.1. c) asymetryczne dwustronne. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1. tj. odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie.98+g. 7.. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys.1c). Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys._ .4a). to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego. 7.. e). a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys... srednica walka.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu.5a).4.. 7.1. ~g> . odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne.§~ ~3:: ..3b. b) asymetryczne. d) wymiary posrednie..!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi. 2s:jl:8~(rys. Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres.D3. 7. §- 1i~ ~~ ""t>.§o ~<::>. f) jednostronne hI. ei .dla wymiaru wewnetrznego. 7. 7. '" .! sie" ku sobie. es . grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd.tylko w razie koniecznosci. c) wymiary mieszane. zas zasady stalego walka . 7. np. wzgledem ktorych odnosi sie odchylki. odwrotnie Odchylka dolna (E1 . toleraneja wymiaru i odchylki E/=o.. (rys. jak: dlugosc. Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys. tj. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. takie. 7.1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A.w skrocie min mat). ktore stosuje sie. rozstawienie otworow itd. np.§~ .§::::: ~il. alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. (rys. 2 ~~ <l. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne. ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio.:<::>. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A. 0 20+g. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne. e). Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20.przy obrobce powierzchni.02 :2@' . takie. . np. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys.1a). Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19.".2.3a.2) nazywa sie polem tolerancji.025 (rys. 1i~ :n. 7.1d). c)._ ~3:: . jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu. gdy wartosci odchylek sa jednakowe. Rys. 7. ct3:: . (rys.1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych. tolerowaniem w gllib .1.

...:c . Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je. gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi.... 7... 0 Q. Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej..>l ""iii ~ 00 ...1..5.. OM "<tN "'1'1 .. d) symboli i odchylek.. I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< . c-. ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r. N orNv II OrN I 1'1"'" 7. w ktorych moze wystepowac zarowno luz. OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys.. ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + . 70 ~:~ b) ~ ... 0."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -.. 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 ...'-0 M r-.1..'" ++ ++ «> .). II II 00\ -1'1 Mv '" 1. to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys.... ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q.. 00 >0 I .... w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -. I 0- I M 1 I 0... 7. 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 . ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------.. Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.. -M ++ ++ . e). <c........... _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM .3a).3a)........ '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N . wymiarow miedzyoperacyjnych itp...~§ 1 ~ ........... 2) pasowania mieszane. Jezeli nie mozna tego uniknac...jak np. toleruje sie symetryczme.'" 0'" r.. \00 + .... N"<t II II "'''"' v-. . N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0.007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII . + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ .\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0.. ktore nie sa ani typu zewnetrznego. <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-.. tulei z osadzonym w niej walkiem). Oo r.++ ++ + II II ~O II II 00 .3f. '--~ 1- ... .. N "0 -0 ~ '" 0 0. 7.0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0.". d. nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys.... -s... I or- . r-o ...r: 2' \00 000 + + + + ... lest to tolerowanie mieszane. Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej.."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0.... II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0. Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2.. 00 1'1. I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 ....za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :.. ktore stosuje sie...dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi. 7. N I I '" ON ..... :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + .. poprzedzajac ja znakiem ± (rys. 7... ~ '" 0 0. I 00 . nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys. Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu. I . -0 Q -0 0 0..++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-. Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym. Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a). 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 . II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II .c:: .6... ktore maja naddatki obr6bkowe (rys. przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys... ~r- srednicy nominalnej o:. ani osia. Te wymiary mieszane i posrednie... c::.. "'0 M ~O + + + "7ii c .. "<t 00 I .'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + .. rys..... jak i wcisk...5 mm)....<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O .. .. Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys.. II 0. 3) pasowania ciasne. lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie.. Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna. Zarowno przy tolerowaniu symbolowym... 7. w wielu normach.. okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern. 00 .. «>0 >0 + r-...0 r-v I I \ \0 '" 00 r-. w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). 7.. W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji. I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t .c:: t> vO . ani wewnetrznego.. '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> . c) odchylek liczbowych. gornego lub dolnego. . 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1... to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys..... '" 00 -1'1 II 0.... s ~ '" 0 0. 7.. I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 . 7... 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O.6)... _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r. II 0. I---~ 19- _. I 00 r'l ... 0 ~:. II II \00 .... Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego.... Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne. ++ ++ vO "<1" 00 + .. :Ii 0 '- ~OO --I I I I- .. ""' 00 '-0 + I . 7..5d). Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek..jak na rys..00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 .- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :.... M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l ."... g). przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego .. ani pomocnicza..6)......... OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r.. odlewow itp...5.. jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi...I.00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 ... e) wymiaru granicznego .______....... rON '-0 . 1'1 00 1... 14.0\ 1'1". . b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996. '" C 0 Q.....5c.. N"<t II OM 0«> .0 60 210 Rys. 0 0.. "<t .++ .0_ 00 _ "'M II "'1... 0 Q. I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ . V) .r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO .c:: . Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz.... 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0. -+ O"<t or- + 00 v-.c:: 1.. 7.'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01. 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00". 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 ..0 . to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys.... 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 .... 00 + .... Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np.. ~ VO r-.r-. gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi. ~ 0 0.3d..8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ . '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0. Ov I 0.. "0 00 -0 rg 0 C. 7. 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" . 00 r......r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 .3b-f... II N ON I + II NO r- .. w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru)......... 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M. 2) Odchylki dobrane z normy. '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-.. . o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-.. Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np. Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl..4). Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw.0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II ... \0 C.. 7.... -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0..::0 MO N + 0\0 N NO ..a . 7.... wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa...5e). 00 1'1"" "'.. Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje. Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 .26)... jak i liczbowym.. 0\ \000 ""0 No\ 1..". I 00 0\ 00 I . umieszczone w nawiasie za symbolem (rys.. t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + ...0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys....... '" "0 c:: '" 0 0. "<t ~ ..). -0". + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t ... \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 .. . \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 .----.... 3) Symbol umowny i odchylki...5b). 71 . 7...

2 +0.1 +0. b) za Rys. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow .4 +0. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys.1. Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye . jak na rys. minutach i sekundach). Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone.zewnetrzne (rys.31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych.6 +2.4 -4.0 9~ 1) Z 0. e) Tablica 7.zwykle minimum materialu).0 -1. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys.3 ±0. zalecane do podawania na rysunkach.8 ±1.5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl.4 -0. U wag a.8e).Sb). minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta).6 -1. ~ L katowych.2 -0.2 ±2. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0. 02.0 ±8.10. 01. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow. poprzedzajac je wskaz6wkami.4 +4.8c) i posrednie (rys.0 d +0. 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv).8 ±1. 7.9a.6 +2.0 ~ odchylek dokladnych. A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm. tj. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych.szereg U wag a. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD. Tolerancle LiL.6.2 ±0.0 ±20.0 z ±0.. Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 .0 +1. 7. z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza.9.0 -24. 7. Oznacza to.0 z +0.0 -10.8d). 7. 7. jak na rys.6 -2. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys.7b).w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w.0 -6.l ±0.0 +6. Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe. .0 d ±0.6 -1.0 +10. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu.0 ±3.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys.5 ±1. 7.3.8 ±1.20 ±0.0 +1. . W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych.0 +16. b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa.5 ±0. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 .3 +0. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7.5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20.0 +40. Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze. 7. 7.4 -4.1O ±0.1 -0.4 +1. Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl.8a). a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys. 7.8). Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych.5" 2" 1. (w urad oraz w stopniach. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys. jak na rys.2. 7.05 ±0.0 -40. Tablica 7.0 ±3. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0.l ±0.5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z . podane w tabl. 7. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych . wewnetrzne (rys. Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT.0 -16.3 -0. Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach.5 ±0.na zewnatrz materialu). norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996).3.0 -1.10.2.0 ±2.).2 ±0.6 -2.2.0 +6. tworzacej stozka (rys. odchylek zgrubnych. Rys. ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow . zawierajacej odchylki zaokraglone.0 z -0. c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th). b) dla wymiar6w zewnetrznych ..0 +10. 7.0 s -0.2 +0. 7. ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone. ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci).' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 .4 +0.0 +6.4 -0.0 -6.0 +24.4 +4. 7.0 -1.4.6 -2.4 +4. Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych. tj.9c).4 -4.0 ±12.3 ±0.15 ±0.0 ±3. b) c) ds- 0. takie. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne.7. a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~.4.0 +16.0 -10.2 ±0.0 ±8.9c. 7. 7.0 ¢50N .8 i 7. do wyboru .wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka).odchylek odpowiadajacych walkom h14. a 17 najmniej dokladna.3 mm wlacznie.I zlozeniowych wspolnych 7.9b).0 -16.6 +1.3 ±0. mieszane (rys. 7.7a).odchylek odpowiadajacych otworom H14.0 ±4. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0.0 +1.9b.4 -1.0 ±5.0 ±5. przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys. odchylek sredniodokladnych. 7 . od 1 do 17. 7.2 ±2. 7. w stopniach.2 ±2. .8.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L. napisanych w postaci ulamka (rys.tak samo jak liniowe .2 -0. zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.6 +1.0 -6. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O.5 ±0. a) b) Tablka 7. 7.0 s +0.6 +2. Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T.

l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. 7. .11. Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w. 7.12b) . '" 0 f-.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4). tj.np.:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" . +1..1 .jej wartosc liczbowa (rys. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:.4. Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o..9 o! ~ ..D08) 90 90 ~ nych. gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys.przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie.przez zetkniecie czesci zlacza. Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy. Tn)· Tabllca 7.1. jak dla wymiarow liniowych. gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD. Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls .. k).to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys. tolerancji kata stozka AT.Tabllca 7.lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych). 0 Q.: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych. 7. gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys. 7. B . przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) . podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy.5.jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych. Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e.. 7 . zawartych w nonnie PN-87/M-OI145. gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci. ' 3) .llk)..12j). Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7.niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza . Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole . Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy. w ~staCl walca lub prostopadloscianu. D . f).3 ±O. w okraglych nawiasach (rys.. 7.i 1.3). f) r.11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.. w prawym . Toleranoje kata stozka.8 ±0. 7. Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A ..6.Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych.081 r) 101 Ro. '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e. Q o 'N '" ::I c.041 g) h) 1~ITo. ~ S 90 Rys. -- f-. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie)..1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1.12. ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl.6 ±0. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) . Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138. b) symbol R (rys. ) Dotyczy tolerancji symetrii.zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys.9 ±0. 7. Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys. 7. 7. z PN-89/M-02102. 7. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl.1Ij. 1) 7.przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza. Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys.--".5. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice.D. 7. kat itd. mieszane i ciasne.~ lUoN 0.- _ C . W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys.wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne...11 b-d). TFR.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji. e) znak w postaci kolka (rys. c) symbol T (rys.4. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego. przecinania sie osi i pozycji. 7. 7.ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy.l1e. dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138.. 7. 74 75 . 0 '" e X Rys. Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych .12k) .patrz p.12c) . / L/ r-.- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt.w zasadzieprzyjmujesie.to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122.. ". 7. 7.12di) . 7.U' e o! . Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl.111. Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q.I2f). [gl -e.jezeli obszar tolerancji jest kulisty. AT.11 a).6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach.3. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza .21 I~I T/20. 7. w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji.jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys.5.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie.4. 7. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs. I. zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy).to w ramke ujmuje si€. d) symbol TI2 (rys. Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7.11h).12a). Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc.U' 0 '" c o! .?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. 7. 7.12gi) . . 7. 7. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS. 7.

bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym).1 mm. 7.tylko w razie koniecznosci (rys.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. to nalezy go podac w wymaganiach technicznych.1 I. mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow.15 mm dla tworzacej CD. 7 . _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ .rys. 7. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys. to ty dlugosc (rys. w kt6rym odchylka rna bye mierzona.litere P w k61ku (patrz tab!. h d d c) ~t-~M Rys. Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny. siodlowosc itp. do kt6rego rna sie odnosic tolerancja. 7 .16b). wysokosc ramki . Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0. Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny. Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki. to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys.1 I. mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku. c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose.4. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola). wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana.S). Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym. prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys.ISj. oddzielajqc od niej pochyla kreska. 7 . d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc. barylkowosc.1Se). 7. Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu. a z rysunku wyraznie wynika.1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny. to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys.1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys. 7 .13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys. Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym. to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej). W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys.grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys. krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny).r) a) / 1-10. a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku. nie moze przekroczyc 0. 7. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja.~. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p.1® I AI ramke umiescic pionowo.7.16. 7.7. 7.ISc). miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. 7 .jak na rys. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe. Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys.cej plaszczyzny. 7.13e). 7. 7. W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj. 7 .14a. 7 .ISa). przy czym .1 I. symetrii dwoch Tablica 7. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7. a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji .gdy brak miejsca .1/200)(200 I Rys. jak i obszaru mniejszego.1 mm dla tworzacej AB i 0. 7 . to oznaczenie podaje sie tylko raz.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys.14c). 7. nie moga przekroczyc 0.15. 7.14.1 I. 7. 7 . przy czyrn tolerancja 0.ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji. to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys. ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej. zas od prawej czesci . graniastosc itp. w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. 7. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji. Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys.l3t).13.13). Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!. e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu.6. a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne . Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje. b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny). 7. 76 77 . b. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym.05/200 I j) 10'10. i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy).).1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu. 7.ISh). do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys. Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym .2h.16a). U wag a. Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz. . dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna.ISb). . wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje.4.2. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys. 7. 7.8). wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu.

c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi. osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp.wyzej). czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami. 78 79 .03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca. Tablica 7.14b. czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0. 7. Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. I mm. tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)". barylkowosc itd.nizej).04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci.03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0. np. dwie rownolegle plaszczyzny. 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia.. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego. kt6re mialy sie przeciqc).06 mm.05 mm na dlugosci otworu I.) nie moze przekroczye 0.Tab!.7 (cd. 7. g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi. 7.05 mm. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0. I mm na dlugosci otworu I. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci . np. a nie wklesly.3.). 7.) Tolerancja plaskosci Tabl.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe. Odchylka okraglosci (owalnosc.1 mrn. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w. graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0. przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty. 7.17.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys. czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn.1 mm. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka).4. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu.05 mm. przy czym moze to bye tylko wkleslose. tolerancji (rys. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0. Odchylka walcowosci (stozkowosc.06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0.).17b). Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0. f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu.03 mm na calej jego dlugosci. np. prostej lub plaszczyzny.1 mm. 7. Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu.8). Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym. z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. U wag a. b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn.8. 7. Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L . Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys.).02 i 0. U wag a. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0. 7.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0. na calej dlugosci kazdej z powierzchni. czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej. dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi). i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty. 7.8. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad .l7a).1 mm. I mm. 0 wysokosci pokazanej na rys. osi otwor6w itp. Tylka wypukrosc 10.06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm). Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0.patrz tab!. Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie.. Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0.7 (cd. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka .

mle~~on!l w plaszczyznie rzutu. calc] dlugosci otworu.. na calej dlugosci otworu.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0.I. m~ moze prz czyc 0.025 mm.04 mm na calej dlugosci I ezopa. ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B. ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0.04 mm na dlugosci /.zc.) TabL 7.1 mm I dlugosci I. przekro~zy~ 0. > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema). na kt6rym podano oznaczeme toleran.) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~.05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci.05 mm. teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0.<. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z.Tabl.rzu.1 mm wymiaru 20 mm. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0. wspolosiowego z otworem II.8 (cd. Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl.ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p.~vznvb nie moze przekroczyc 0... dw6~h plaszezyzn a I.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~.".L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej).04 mm. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0.8 (cd. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:. Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0. Zamiast oznaczen obu tolerancji . mler?ion~ w pl.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy).04 mm..05 1 0.7. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0. czyh os .cle .06 mm na ealej WYSOk.0 I mm na.ub b wzgl.cjl: me moz~ przekroczyc 0. 81 80 . Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d .04 mm w zadnyrn kierunku. qd<.05 mm na calej plaszczyznie.0 I mm. plaszezyznaeh A -A i B. U wag a.Ja~ wy~eJ . czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0.1 mm.1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.. w dbwolnym kierunku.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.05 mm.na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym .02 mm.d . ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy. czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0.05 mm.05 mm. hmewy. Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej.:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0. .aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0. W gran'ieaeh tolerancji 0. . ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0. I OS mm na ealej diugosci otworu I. Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0.

kt6re ujmuje sie w ramke.03 mm.9.05 mm na calej dlugosci stozka. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0. 7. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0. czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0. I mm. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego). Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0. gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0.2 mm. I mm.6 okreslonego znaku. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia. Tolerancja przecinania sit.05 mm. 7. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138.02 mm.8 (cd.15 mm.1 mm w lewo lub w prawo.2 rnm. nie moze przekroczyc 0. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. czye 0. maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0.05 mm.1 mm. czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0. czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0. czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0. (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro.) Tablica 7. Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0. 82 II" 83 .02 mm. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ". czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0.02 mm.1 mm.05 mm. kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun.2 mm na dlugosci 40 mm. to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe .2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka.Tab!. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0.06 mm. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy).05 mm. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu.eslenla (bazy). Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0.02 mm. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0.4. rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn.2 nun. czyli plaszczyzna musi sit. czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB.9. 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. 7. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia.15 mm.4. mie~zone na srednicy 100 mrn. dla ktorej nie rna w tabl. odleglymi od siebie 0 0. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy).

0 1 mm (rys.8 mm (rys. tj.. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0.tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia.10. 7 .00 mm. 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0. a) moze wynosic 0.04 mm (rys.04 mm (rys.18.. Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys.o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0.4. L. Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej). a) ifJl2-o.18a) .00 mm. Rys. odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0. tj. 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys. c). odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu. 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137. tj. 15.98 mm. a wiec 12.04 mm (rys. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia. 84 . 7. 12.gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego. I b) c) os l.97 mm.gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. tj. Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. tj. Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!.10 (cd. Tablica 7. odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0.I8b) .36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32.0 1 mm. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0.3 dla wymiarow min mat.) ¢12D-8s b) ~-----i . c).10.._. Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym..18 mm (przy srednicach 10.18c) . 11. Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'. ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0. tj. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!. kt6rych dotyczy. 7. czyli 12. przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--. natomiast w przypadku wymiaru min mat.. w przypadku wymiar6w max mat. a). '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna. W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa. 7. 16. '" - - ""'- .J ~t '" ""'. do 0.. 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys.05 mm (rys. I~t I .oraz 0.5. stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. ""'. gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0..160 mm). w przypadku zas wymiaru min mat srednicy.0 I mm (rys.9. -. Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna. Znak ten umieszcza sie: Tabl.7-7. W przypadku wymiaru max mat srednicy walka.06 mm (rys.2 i 24.""'of I . gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku).--- Lr--- : • ~ ig . b).gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. ~. I ~ I. b). 32 mm. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>. czyli 1/2 T.1.00 1 25. a). 7. ___. a). 7.00 mm..2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu.. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku. 7. b).08 mm).

Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys.8.63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8.4. c.601 1. ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem.1.401 0. nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys.1c oznacza.25 3. 8. Oznaczenia chropowatosci oraz: a). czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni. 8. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem).).08. 8. mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys. Ii N oznaczen :/. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996.125 Rz 10. 8. czy tez nie (np.201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10. Ra ..W/// 30 Rys.7a). 8. jeden z symboli z tabl. 8 i 25 mm. ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:..le). 8.. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys.7b).16 11 -- 6 - Rys.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2.6b). Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 . wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys. Rz - Klasa!' - R. 8.7 10 21 10 1 14 14 1. Symbol z rys.201 0. jakiejs powierzchni. to dlugosc te.010 0. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie. Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11. b. 8.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral. / 250 160 ~ 630 500 ~ 2.25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro.1. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys. 8." T. Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys.16 Chromowac 8.25. Wartosci liczbowe parametrow R. ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R.lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.63 0.080 10. Wymiary.6.1. nalezy do symbolu z rys. Symbol z rys. 2. 0. 8. ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub.040 0.601 1. zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary).025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn).5 0. ) R. (w~ PN-87/M-04251).25 10.032 10. 8.040 0. '///)t. 8.2. 8 Rz 32 Klasa!' - R.16 0.32 0. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. w milimetraeh. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna. 8.~ I chropowatosci Rys. np. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.5). przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej.6. dogniatanie.5 2 - ~ 10 - 10. . gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n.2.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci).032 0.5e).5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////.2.0501 0. c dorysowac pozioma linie (rys.oz51 0.sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys.401 0.5 7 15 7 0. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R. Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys. podawanej w mikrometrach.5 8 3. 8. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym. 8. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl. 8. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni. i sposobu obr6bki (struganie.0121 0.125 0.3b) oznacza.063 0.020 10. (rys. i R. 8. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys.5.25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2. 8.od Nl (chropowatosc najmniejsza. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania. 8.3.5a. b. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki.1. 8. przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym.35 5 11 5 0. a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci.i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R.801 0. i R. 1) 2. niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu.1. dotyczace powlok (rys. c) powloki na powierzchni 8. b). 8.2.7. k Docierac /: Ra 0. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys.3). Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei). oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0. 8.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.la. (rys.1. 8. do tych przypadk6w.1.3c) oznacza.t.080 10. przez symbole dwunastu stopni chropowatosci . tuz nad linia zarysu powierzchni.5 2 11. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc . nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys.1 (wg normy PN -871M -04251).3c).016 0.vflymbol z rys.7c).1001 0. 8.008 10:0501 0. do 0. rolkowanie). Symbol z rys. bez dodatkowyeh wymagari. 8. 8. ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R. 8. Symbol z rys.5. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8. 8.801 0. 8.3a) oznacza. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R.50 0. 0. 8. sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego). 0.la.1. b) sposobu obrobki. b.Tablica 8. b) lub R.5 0. to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. Rys. 8. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci. 8. 8. W zasadzie powinno sie podawac parametr R.25 10.3. 8. 8.063 0. 8.. '7//. 8.la. w um b) Toczyc 10 - - R. ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem.ld).1. 8.50 10.25 1 10.3). 8. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8. 8.4).ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu). b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np.1001 0. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys.toczenie.32 10. a mniejsza pod nia. 8. frezowanieitd. '{'.4.ld dorysowac okrag (rys. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R. 3) jako uprzywilejowaoy. i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane. Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys.1.6a).5.3a.

gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys. 12..24).. 8. 8. wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j. c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 . 8.! .8a).s .:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl. . !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast .. 8. na ry_s. Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: . Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l . g). Znak okregu jest zbedny. 8.10.1=--_ 5 gdzie: Ypi . wotworze gwintowanym .UM)(!~/adY olmibki / . Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys .9a) i podajac dla kazdej. 12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys. R~zn.I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m..l0a..tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy. 7. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. ~) na gwincie zewnetrznym: srubie. Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R. slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys. na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie. oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu. 8.l0d) lub na linii podzialowej(rys 8.) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. chropowatosc x na rys.8b). 8.16 Niklowac R0. Na rysunkach kol zebatych.:.2. gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci. ktora rna byc pokryta powloka. 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki. gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys. 8. jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna. 8. IL. . stozkowych itp.7e) lub na linii pomocniczej (rys. c) na powiekszonym zarysie gwintu . Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np.. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie.l:=_.6). Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych. Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. f). Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys.l0h). Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej.lIIII.3. I '\In = _i_=. 8. 8. z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R . e).oku linia cienka (rys. Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu .12.7d).: IYvd 5 5 I ~ys .leczeniu (rys.Tabllea S. 8. dodajac okrag do symbolu graficznego. .naboku gwintu +na boku gwintu (rys.l1a) .I __ 1.7d). 8. oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim. to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po". 8.~a cienkiej linii den wrebow (rys.wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys.1 111111111tlllllllll. W zwiazku z tym. Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie.-- Ra10 \I ~ Rys. .. przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci. R.: IYpil + 1..7b). b) na gwincie wewnetrznym.9. _ na linii grubej zarysu (rys..8.L. chropowatosc y na rys. Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0. 8.7. na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . Parametry chropowatosci Dogladzanie t. 8..8c).l0c.. ~~sa?y poda. 8.w wld. zawsze od strony zewnetrznej. wkrecie itp. na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8. w nakretce.9. Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm.oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej.8d). Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu.ll. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr.8. slimacznic..srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys.12a) .L:. 8. 8.1.ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre.10b.11. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys.sla SII(.':. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary .11b). na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu.IIIII. 8. 8.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :. jak .1p. I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys. 8.

a).odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv . g . c bez litery nad nim. zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys. rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo. okresowej. Wm. ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego. =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku .dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys.04 1.Tablica 8. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys.kierunkowosc struktury powierzchni. falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc .. rysunku umies.4 100 0.naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku.5 0.wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra. 8. wytrzymalosc na rozciaganie. np.1 25 0. linia jest linia srodkowa profilu [alistosci.jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna. w. Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej.: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys.w tym przypadku wskazuje umownie. symbolami w postaci znaku z rys.liczba punktow podzialu odcinka elementarnego. Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy. s.wzniesien profilu hwp . gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251. g)srednia wysokos« [alistosci ~ .graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni.2 0.metoda wykonania. Jezeli na rysunku ze skom.::.wartosc parametru chropowatosci innego niz R. f .- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe . to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob.wartosc parametru falistosci. ~ lub parametru W. vv". Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .Ra.3. 8.4. f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w.wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia).odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw. 8. wartosci h nie podaje sie tylko wtedy. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm.5. a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne. Jest to dzielaca profil tak.jesli jest to konieczne .2. gdzie: a. d . zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys.rownanie profilu chropowatosoi. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!". h 1. h . b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46.wartosc parametru Ra.y Tabliczka --J.Ih?. sposob pokazany na rysunku. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami. Rz lub R.f .1a .13.l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw. c .2 50 0.la. P~rametr W. b . = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) . (jeszcze uzywany). Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami. tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w. 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57.- gdzie: Yi .la. np.U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I.oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ. Tablica 8. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W. hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci. 8. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W.zajrnujace duzo miejsca. 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami. bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do . ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8. HRC 62 ± 3.znak z rys. pod linia pozioma.jezeli jest ona podana w normie ISO 4288).dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci.05 3.zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa. b. kt~ry.3. vv".4.. k . 8.d . w urn poprzcdzona symbolem parametru. w urn podano w tabl. np. lub w przyblizeniu 1 Ra. Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego. 8. ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko..naddatek na obrobke. po wyzarzaniu odprezajacym. gdy nie mozna jej okreslic. u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw. przy hartowaniu na wskros.12c).-l--4-+---1- Y= RaW Vi::. powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany.jak np. n . oznaczenia chropowatosci. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci. gdzie: a .dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz. HV. n i=1 L Iyd n 90 12* 91 .wan. Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996. .odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw. .jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI.. I umles~czoneJ rum htery.Jajesli to miejsce jest zajete.::. Ry 0.13b.przez dopisanie po prawej stronie symbolu. e . c .8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra .I. to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania). Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci.. lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ. WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych.08 12.~c profilu Wv . ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni.RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei. charakteryzujqca chropowatose powierzchni. np. parametru falistosci wraz z wartoscia. czesciowych odcinkach pomiarowych.sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w. L n ni=1 L S. gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej).3 0.rodzaj 0 brobki. a. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl. (wartosc odcinka elementarnego pomija sie.lIl??.4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci).wartosc sredniego odstepu falistosci.0±0.065 6. 8.. 3) twardosc (HRC.. b .odchylenie i-tego punktu profilu.6 0. 8. . oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil . np. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m . k) sredni odstep falistosci Swm 1n n. lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane. b). np. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia.13a). znaku z rys. prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr.'i n i=l 0. S.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra.wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:. tOSCI.

Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. ktora rna ogolnie znana.. y. Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki).opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych... W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony. gruba i wymia. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych. m A A 9.O±o.l4b-d).. ceramiczna. 8. 1".. to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci".. to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. 8. przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary.). Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt.14.. .Tabliea 8.). 2". lakierowa itd. B .l4e). Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys. Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec.1..to oznacza sie je (rys. oznacza sie na rysunku wielka litera. b).: ..14g). . 2. Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f.: .'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow. 2'. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach. 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory.". 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc . to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys.: "RfkojeH:: lakier. 1'. Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) ..". ~ 1''3'' " <. ktorej znaczenie objasnia sir. 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych. pozostale powierzchnie: .. wpisywana nad linia odniesienia (rys.4. 9. C-C. 8.). 8. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok.Powloka powierzchni A: . Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia. a). 1'''. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a. na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa.dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych. 8.te same Tablica 9. Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie. np..slad plaszczyzny przekroju. LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl. np.. B-B. przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_.14f) i w warunkach technicznych pisze sie np. np. prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly... 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0. 93 . to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys.. '" (rys.:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys.Z.1.". to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku. Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka . okreslajaca ja jednoznacznie nazwe. a) lub wielka litere. a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8. Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji. g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. 2"'. a Przekroje bryl plaskosciennych 1. Oznaczanie powlok Powierzchnie.5. a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych.1. miotu rna mice jednakowa powloke.).. b).c-_ [=1 S Te ezr.HRC50±2 "i:::_ r_l b) L. poslugujac siejej nazwa. 8. wykonanym w innej podzialce. Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd. Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach.Powloka powierzchni A: emalia. . 8..8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys.14a). Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys. W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A . zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku.:w wymaganiaeh technicznych (rys. a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys.

przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. zary.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny. a wyznacza sie z rzutu z przodu. Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. elipsa. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami.1 (cd. 9. ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego. a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. parabola lub hiperbola. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju). Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7).) 7. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B.Tab). 9.) 3. mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. 9. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory. natomiast na rys. Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony. wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. 94 95 . Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu.. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern. wyznaczajacy punkty 4" i 5".1 (cd.

w ktorych elipsa jest styczna. i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 . Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''.2. 9. Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami.jak np. ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo . ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl.gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne.Tabl.) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz. 9. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi. dalszepunkty. 2. ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone.w takim kierunku.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic . wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd. Pewne punkty linii przenikania. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl. dalsze punkty krzywej przeciecia. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych.jak-np. Punkty 1'''.1). Punkty. 9. ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. przy czym moze ona bye: a) linia lamana . np. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory.2'''. punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii. oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne. b) linia krzywa . zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe.punkty 7" i 8". Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). sa punktami linii przenikania (np.1 (cd. 9.3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory.) 10. 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'. Jedyna roznica polega na tym. 9.jezelijest to mozliwe . 9. mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi. 12.2. Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty. 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd. np. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly. do zarysu kuli. czyznll prostopadill do osi 13..1 (cd. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska).1). Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys.. przenoszac poszczegolne punkty tych linii. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. Takimi punktami na rys.2 Sq punkty 1'. punkty 1. 5'" i 6"'. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania. 9.bezposrednio z rzutu glownego .. 3. na rys.

konstrukcja 16). przy ezym punkty A. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania.3. <.1. 3 i 4. A / <. walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach. parabola lub hiperbola (np. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A. 9. 1\ -. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. 1/2/1 4" 611 V . ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. 9. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow).4.te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np. e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej). . elipsy (konstrukeje 3 i 4). b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. 9. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9. 7" g" 1/ -------- - . 9.. tab!. 9. Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys.3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 . 1" ~ ) I 3/1~ .3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow.4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'. ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. 9. 2.4. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu. walce i kule. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania. 2 i 2' itd. - - 5/1 \ 8" _i_ . C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow.2. 9.1 b) II c) II Rys. A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'.. 9 . 12 linii przenikania.3e). 9. a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii . Rys. 9. poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow. prostopadle do plaszczyzny rysunku. W ten sposob. Linie przenikania bryl z rys. Ponadto 13* 9. 9./ I "g' ~811191/1 .. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. 8 7' \'4. w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem.. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1. 9.5" / . konstrukeje I i 2 w tab!. Rys. 9.. albo czescia tych linii. Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy. ! f' / /' --I <. Linie przenikania bryl z rys. elipsa. 9.2. B. 9.3 Rys.2). Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys.3.2). Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC.3. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!. czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. C.. okregiem. to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys.: . Z rysunku wynika.. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy. paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6).. B. c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. 9.3b.4a. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd.rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19). Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl. osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa.. po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys.

2' i 3' linii przenikania leza. 7' i 8'. 3" itd.Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych). a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9". Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa). czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. np. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''. Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej. kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6". ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania . przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. na podstawie przyklad6w podanych w tabl.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona. 9. Dalsze punkty linii przenikania. Przypadek 2 (rys. na prostej 3'"-4''' poziornej. ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I.przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys.6c).na prostej poziomej 1'-3'. p!aszczyznq B-B. prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu.2). 100 101 . ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa. najwyzsze zas punkty 5'i4'. 9. 1"-5" itd. b): Najnizsze punkty 1'. na rzut glowny. Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips. aby wiedziec np.) 5. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. P r z y pad e k I (rys. i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym.2 (cd. narysn.1. 5. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. wyznaczajac punkty 7" i 8".hiperbole .6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu. Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. natomiast gdy SI! one surowe . Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. wana w sposob uproszczony. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie. gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys. konstrukcja 8). np. Z tych powodow pracochlonne. przechodzqca przez punkt 5".wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka. Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. I".linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. 5. 9. wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B. np. poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu). Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej.2. i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9". Tab!.

Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. styczny w punkcie 5"'.) 8. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys. np. ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich. punkty 5' i 6'. jak rowniez punkty 6'. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. 102 103 . wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka). Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. 9'" i 10'. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi. a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego.przez przeciecie plaszczyzna B-B. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego. punkty 5 do 8 w obu rzutach . Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. a. wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym. w sposob pokazany na rysunku. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. Przenikanie dw6ch walcow 9. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D. przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B. Przenikanie bryl obrotowych 12. Przypadek2 (rys. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt. 10"'. 7'" wyznacza silt. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np.2 (cd.widoczna z rysunku. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu..przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. 7' i 6'''. przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B.okregu .Tabl. 9. punkty 9'. E Konstrukcja linii przenikania . Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt. przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. Punkty 3" i 4" wyznacza sie. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys. jak np. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. 7. prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety.) 10. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E. 9~2 (cd.

104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . qtem #90' 20. Przypadek 2 (rys. 98) 15. Przypadek I (rys. Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'.. 98) 14. a i b). 9. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B. Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku. Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku . Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys. C-C itd. to linie przenikania sa odcinkami prostych. 17. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod .b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt .Tab!. Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!.) osiach przecinajacych sie pod 16. Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1". to linie przenikania sa odcinkarni prostych.linie przenikania sa odeinkarni prostych. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18. Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli.6sernki". 98).. 98).2 (cd. Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt.2 (cd. Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str. w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys. b). w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19.) 13. 9. a) lub na odwr6t (rys.

wg ktorych kula J przecina obie bryly.2 (cd. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0. CD itd.. a punkt 3'. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. O2.. przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B. 25. 23. Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. I) W celu uproszczenia rysunkow. odcinki AB i EF rzutami okregow. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6". a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'. 98). C-C itd..3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. Okrag I jest zarysem kuli. 2. z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B. 6'. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony . wyznacza sie punkty 2'. 6-7 itd. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. W celu wyznaczenia wiec np.) przekroju kolowym 24.2 (cd.) 22. 9.. 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. wyznacza sie punkt 5'. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. Aby ten warunek mogl bye spelniony. W ten sam sposob. f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul.. srodki kul 01. . kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic. 98). Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem).za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. C-C itd. 6' rownolegle do osi stozka. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2. Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego.Tab!. 4. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9. Tablica 9.przechodzacy przez punkty A i B. jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. prostopadlymi do osi obu bryl. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z. 106 14* 107 . punktow 3' i 4'. przecinajacych obie bryly. str. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. 3' itd. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26.

jak w konstrukcji 8 w tabl. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d . 9. 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich.:. '" odcmki !" 12 itd. ~ V »: "" 6 . 9.i odklada silt na nich od punktow: 1.TabI. wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15.. odcinek e.0-2.sw dlugosci rzeczywiste: I" 12. ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu. 1. np.) 5. przy wykorzystaniu odcinkow a.gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0. ~ rzucie glownym: 0-1 .. okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'.. . nast~pllle te same _tworz(lc.2 -.2. a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi. g itd. wzajemrue prostopadlych krawedzi. wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f. . b i c z rzutu od lewej strony.... Siatka stozka prostego scietego 7.0'-11'. tj.3 (cd. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6.JL n:d «vo -. wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~...0 -2" : . Np. Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4.?.. I wreszcie wyz~acza.punktu 16.. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd. -~ -. ~ r-.. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'.1... tyc~ CZ~SCI. 108 109 .. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory). Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie.~uc~. a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) . 6. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. .. a wymiar d ."" 1\ .. Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. z . 9. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym.

Przyklady pomijania linii przenikania Rys. co na ogol nie przedstawia trudnosci. 9. 9.6a.2. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys.3 (cd.jak w konstrukcji 5.Tabl. 9. Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys.5. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony . Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac. ze maja one jednakowy ksztalt. 9. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy. 9. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku. 9. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys./ £'=:-1 f-~~j8--t E. 9. 9. Rys.5b. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. b) -+-. 110 .bez linii przenikania. jak np.zgodnie z rys./ . ~ . 9. wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow. 11. polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym. Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys.5a).linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu. przy czym .:se ma bye wykonana z blachy.1"-. Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!.6.. Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno. a siatke stozka . jak w konstrukcji 6.6 (z prawej strony). Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'. I L \ / /\ _. 9. 9.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone. 5. lub gdy czt.) 10. 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania. gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna.8.7. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna. 9.7. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych. jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-.8). 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania..-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:.:7ld1 ~~ Rys.6b . gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys. 9.

przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem.. ej-h) Rys. 10. a) ~ Rys. 1O. albo w uproszczeniu (rys. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi . Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci.8. 1O. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci.. W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys. Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne.1. Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony. Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne. 10. Spoine mozna zaczernic (rys. 1O. W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba.2.8g). zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci. ID. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10.2).8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys. uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu . natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys.jak na rys.. 10. w jej uproszczeniu. a mianowicie: uproszczenia 1stopnia. 1O.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A . k) ~s' h) 10.6. Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys.2. 10.5.. kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13).2. Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys.1. 10. 10.7). ze im wyzszy jest stopien uproszczenia. 10. . a w widoku od przodu . Nity: a) kulisty zwykly. a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit.1).3).-1=~=~.2.rysunkowym. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10.5 "JO b) Rys. PN-ISO 2553:1997). 1O. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- . 10...linia ciagla cienka.8b). 10.krzyzykarni (rys. 10.8e).7. Rys. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys. 10. Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika.3. tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit. W wielu jednak przypadkach. odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe. zgodnie z ogolnymi zasadami. glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych. SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys.6. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 .8d. Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit. w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku. Spoiny otworowe Rys.8f. W uproszczeniu. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. 10. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) . 10. 1O. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O.2. 10.8e). f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(.5). lub w spos6b umowny.. 1004). jak np. to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys.~ 1 stopnia Rys. Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B . Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys. nie rysujac nitow.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH. Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia.4.1. cienkimi ciaglymi liniami.

Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla. 10. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys.8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str.1). 10. z podstawowych wymiarow (w milimetrach).I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10. Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys. Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys. 10. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu.9. Oznaczenia podane na rys. gdzie s . umowne: g). oddzielajaca obie czesci laczone (tabl.8j).10.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys. pomijajac spoine. e). Wymiarowanie 15* 115 . grubosc a spoiny. to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys.11. 10.2. wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny. h). lO. ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h .to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. 10. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna.8i.11. wpisywana z prawej strony znaku. n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. uproszczone: a). d).8h). 92).2. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba.1. 1O.elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys. b). pozostale spoiny i szwy spawane . 1O.a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml. 10. Na rys.ge. jak na rys. calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j. Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem . brzezne. 10.linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys.81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia.~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi. 10. Znaki umowne spoin .grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej. Przyk!ady rysowania spoin _. 10. a na rys.m. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi.1). Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys.8m z pominieciem zarysu.81. lO. 10. Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia. Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego. 10. c). 10. 10. ~ ~ J. I).8k). ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania. Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys. ktorymi sa. W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. Na rys.'.9a). W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe.81).

! linii odniesienia.12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna ..13. 10. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys.14. zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. Wymiaru I mozna nie podawac. po przeciwnej stronie linn identyfikacv]. 10. c). gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc. lO. nej ". b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys. 1O. Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. 10. ze lico spoiny powinno bye plaskie. nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys. przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych . wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta. Gdy spoina jest jednostronna. ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem.1Od). xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys.lOe).1Oa). aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a . ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej.. niezaleznie od metody rzutowania (A lub E). Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys.linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu.13e). Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys. ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2).znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk. IO. jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny . b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny . 10. h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 .10b. Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego. lO. 1/2U. wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza..Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys. czyli czynna dlugosc spoiny .12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza.lOg). Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10. Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka. Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys. 1/2Y. uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej. usuwanej po wykonaniu spoiny.znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V.bez krater6w koricowych.3. lO.lOf). Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis. po tej samej stronie co linia identyflkacyjna. 10.. 10.polaczenie od strony spoiny (rys.

pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947.16a). Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P. Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. 10. to oznacza sie je j ak na rys. liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego. lO.17. ksztaltu Iica spoiny. wymagania jakosciowe wg ISO 5817. Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl.do oznaczenia dodaje sie Z (rys. pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n. 10. lO.13c. 10.Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys. Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. 10. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e).13a. 1O.19a) Iub przeswitem . jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami.dlugosc zgrzeiny.12f. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys. 1O. Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np.17)."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys. 10. Polaczenia lutowane Rys. e). Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac. garbowa typu liniowego.. n .20.. 10. to nalezy je zaznaczyc jak na rys. przedstawione w tabl. 10. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych. 10. 10. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys. (e) . Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska. Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si. garbowa typu ~unktowego.rys. I I Rys. c) doczolowa.12e). na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego.17. 10.l6d. Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny. Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys. w sposob uproszczony. J_). dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys. 1O. 2) w rzucie lub przekroju. gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy. .12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych.odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys.16d). a) . Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) . Sposoby rysowania. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. f .. Rysunki czesci spawanych Rys. a w spos6b umowny na rys. gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a.14a).. 10.. 10. Do tego celu sluza znormalizowane znaki. to podaje sie ja tylko raz. r-: b) c) d) e) ttr . 1O.l2d. Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa.2. b.15. w kolejnosci ukladania spoin. W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys.3. Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys.16j." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju. Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny. lO.rys. 10. lO. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys.wysokosc progu (rys.16. 10.szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. lO. zgodnie z ISO 8167 (P) . rysowany Iinia gruba. 10. (e) . 1O. Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba. 10.16g).gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS.19b). lO. PN-ISO 2553:1997.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063.analogicznie jak przy oznaczaniu spawania. Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony.18. Polaczenia zszywane 118 119 . W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys. Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. wymiary podaje sie w zwykly spos6b. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia.2 przedstawiono na rys. 10. dla zgrzeiny liniowej szerokosc c. na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny. 10. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. lO. b) liniowa. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny. a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia. elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22. 10. 10.4.podzialka (rys. 14. ($ >- 1-_-t+t_. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. 10.2.14e).19d.l3a-e). b .19. 10. d)._iJ. w ktorym podano te dane.kat ukosowania brzeg6w (rys. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997.16 i 10. 10.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein. lO. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys.W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. czy tez jej obr6bki pospawaniu. Spoiny zlozone (np.15. W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku. Wymiarami tymi S'l na przyklad: a .19c). 10.16b.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny.liczba odcink6w zgrzein (rys. lO. to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. Na rys. 13a-d). w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy.14b). 10. jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu. wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy.3.16e. Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. Przy rysowaniu. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm.20. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych . Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie. Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e). Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia.16f). c . gdzie: 111. gdzie: n -liczba zgrzein. przy uzyciu linn wymiarowych.18. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach.J.14c).19 i 14.. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys. 1O. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. 10. dwustronne -. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys. to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie. kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys.16h).16h). lrii]. tj. 1O.16i). 10.16c. gdzie: /. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys. e).j J 10.

10.21d-g. lecz nie mniejsza niz 0. 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys.jak na rys.23a. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz.4. jak na rys. b.2. 10. lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre. przez~aczonyc~. gt'! ~o osi gwintu . 9.21 d-g). JeJ wcale. a mianowicie: a) element z gwintem (srube. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys.jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys.wpisuje sie parametry nici. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- .20a). Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i .21 h. 10. Przykladv lL~7. jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) . W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny. 10. bez wyjscia e gwintu. konstr. kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze).na rysunkach zlozeniowych.3.22. 3/4 obwodu. 10.21 f) to sciecie mozna narysowac. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys.1. poz. b. zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu . konczyc blisko dna otworu. 10. 10. 10. na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia . Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10. Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys.4 i 10.21. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys.) rysuje sie tak. przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie. 10. linia kreskowa (rys.5. cyrm dna wrebow gwmtu (rys. Jest dlugos~ calkowita gwintu. otwor itp. wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony . ~iewidoc. 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 .22c) lub nie rysuje SIt. Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl.8 mm.podaje sie wymiary zszywek. 10.21d.21m).d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych. patrz tabl. C. We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu.'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys. wymiary sciegu itp. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu. 10.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt. ~- Rys. 10. jak na rys. 10.10. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10.21e. 10. 1). Czesci zlaczne z gwintem: sruby. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie. chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby. kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko). Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie .cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3.22a. 10. 5) jest Tablica lOA. lO. na niekt6rych rysunkach pogladowycj. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi . linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys.3.20b-d. J). to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys.$ ~--. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl. lO. ani koriczyc na liniach osi.!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy. np.2. ' .w razie potrzeby .ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w .gdy to jest konieczne .5. P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl. ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony.hiperbole. b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole.2la-c).tylko w szczeg61nych przypadkach. 10.!)j. 10.211) 1gdy Jest to mozliwe.Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit.21k).cienkim lukiem b o dlugosci ok. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie. odleglosc miedzy nimi itd.

5). a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys.21d. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi.6. sciecia krawedzi. lO. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien. d). w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl.6. X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. 10.4 i 10.23c.f).23. gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl.7. 5 E8 6 122 16* .6.24.7.5.7).polaczenia z tabl. W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl.~ c) ~@JI~$ ~@3. Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych. Podkreslic nalezy.4-10. rysowanym linia gruba (tabl.4 i 10. 10. 10.22c. uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10. b) umowne Rys.7. poz.Tablica 10. pojedynezo lub laczac je w grupy. 1O. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci . 1O. 1 Rys. 1-6). najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia. 5) oraz wyjscia gwint6w. poz. 10. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone. 10. (tabl. W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl. ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego). 10. 10. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp. rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby. 10. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp. podtoczenia itp. Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys.5). 10. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym. B+ B~ ~1 yftf . jak zaokraglenia. 10. Rysowanie tzw.

10.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych.3 Rd50x 7 Ven5. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami). d) gwint rurowy-stozkowy.9 i 10.B1 j) Rys.2._)l) dwukrotny (P . Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St. 10.27.. W tab!._ I ~ [8 Tablica 10. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P .8. ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO. 10. wkretow. 124 125 . M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe. St. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!..B St. to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys.6 M12 M16 x 1.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys. 10. e) gwint trapezowy symetryczny.25.70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14. Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych). 2) np. 10. Re ~ dla gwintu wewnetrznego.)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys. ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow..11-10.5 I c) __.25--{). R .26a.26. 10.25. a w tab!.15 zawieraja wymiary srub. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu. Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl.) Przedstawienie Lp. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt). Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1.3. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok. otworow gwintowych itp..26c).36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN. potrzebne do projektowania polaczen gwintowych. 1O. Gwinty zaleca sit. a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys. Tablice 10. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun. 10. 10.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20. c) gwint rurowy walcowy. 10. przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys. 10. Gwinty wymiaruje sit. b).'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St.9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary. ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys.24).Tab!..dla gwintu zewnetrznego.10). 10. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0. ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm.7 (cd.8.2 10.

5 2 3.5 4 0.811899 0.6 0.948 2.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.75 0.5 3 H 0.086603 0.515544 1. - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10.5 2.4 0.5 4 5 Df RL 1.732051 2.dla srub zgr ubnych.324760 Rys.835 12. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys.3 3.227332 0.5 4 1.5 3 2 0.75 2 4.350 12.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1. C .057735 0.14 0.917 8.9) Skok gwintu zwyklego p 0.5 0.4 1.5 0.2 5.108253 0. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.s kok gwintu) I Y .7 1.5 1 2. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.29 0.8 6 17 3. 10.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.2 6.216506 0.74 12.376 1.5 1.188 7.376 17.8 2.4 1.5 r 2 3.3 60.10 0.1.917 5.28.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.026 9.Tablica 10.5 3 3.162380 0.208 2. Gwlnty tabl.18 0.026 14. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.5 1.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.3 2 4 1.165063 2.270633 0.83/M·02013 zawiera wymiary.115470 0. 10.376 15.7 0.9 3.026 16.3 d-l.5 6 2.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.4 0.350 9.647 8.5P.6 0.5 5 6 9 9 6 7 1.11.433013 6 0.8 3 5 3. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.9 22.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3.29.25 3.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2.8 6 6 13 15 3 3.3 0.043301 0.144338 0. 10.701 13. .459 3.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego.5 4 1 3 0.376 19.14 0.173205 0.1 2.3 13 1 1.294 16.18 0.863 11.5 4 1.216506 0.5 1. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.606218 0.8 0.25 I 1.376 13. 126 127 . .067582 0.22 0.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1.567 2.6 2 2.294 18.75 0.649519 0.9 1 1.546 12.086603 0.5 5.974279 3 H 4" 0.350 10.8 3.12.811899 0.649519 0.701 15.4 3 7 2.8 0.242 4.466 6.433013 0.299038 1.1 7 8.5 3.6 0.4 5.466 10.5 0.8 1 M6xO.048714 0.013 2. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8.9.459 6.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.2 3. Gwlnty metryezne.188 9.3 5 6.75 0. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.4 0.6 1.6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O.5 3. " " .546 14.346410 0.5 metryczne (wybOr).509 1.5 3 3.692820 0.6 R A3) max 2.8 0.072169 0.8 I 1.259808 0. - 2 2 2.360844 0.101036 0.160 13.835 14.545 4.5 4. d.853 10.5 1.3 6 7.054127 0.378886 0.135316 0. mm P 0.5 4.180422 0. Norma PN.243570 0.25 M8xl MIO MI0xl.25 1.3 d-2.405949 0.5 0.541266 0. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I. .5 0.36 0.2 1.5 1.376 8. ~ D.568329 0.8 9.108253 0.2 4 5 6 7 8 1O D+O.162380 0.18 0.160 8.5 4 5 max 1.79 3.216506 0.480 5. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.4 76.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .647 6.9 36.740 2.5 4 5 10 12 2.12 0.4 3 4 4. e .22 0.487139 0.675 7.7 7.5 0.146142 0. oct Rys.160 0.160 14..45 0.06 0.5 7 7 5 5 1.5 1.075777 0.064952 0.141 4.06 0.773 9.14 0.5 0.353165 1.6 91.5 10.25 4 1.75 5 2 5 2.5 5.466 8..773 5.081190 0.019 4.917 11.07 0.108253 0.350 5.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn.17 4.7 2.75 2 2.5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.647 10.2 86.22 0.433013 0.4 2 5.129904 0.097428 0.389711 0.598076 5 -H 8 0.026 18. ' A .252591 0.541266 0. .933 18.1 d-l.4 0.5 M20 M20x 1.188 11.49 7.25 1.270633 0.8 4.10.189443 0.7 df d-l.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.75 2 2.3 56.35 0.160 16.947215 1.6 2 2.270633 0.0 52.324760 0.6 d-2 d-Z.675 3.2 4.45 2.25 0.36 0.433013 0.933 16.773 8.8 32.026 1.45 0.866025 1.22 0.2 6.5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d.7 17.5P lub 4P. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(.6 0.324760 0.082532 1.387 6. ~ D.134 4.649519 8 H Ri' ~!!_ 0.5 0.6 d-3 d-3.1 e4) max - max 1.22 1.376 17. B .14 0.106 10.387 3.288675 0.07 0.216506 0.25P lP .35 0.243570 0.917 10.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.29 0.082532 1.7 0.5 3 4 4.773 11.151554 0.378886 0.405949 0.162380 0.

2 6.3. .8 9 11 .. _1M '" i3: 13 15 17. 16 18 20 22 24 0 .. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem.7 6.2 Tablica 10.5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4.3 23 26 30 34 37 tl mm 3. b) .15 -0. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068.3. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys.4 4 t2 :::.:. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak.28b.3 5. c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 . przyrzadow i aparatow. rom Wykonanie dokladne d M3 M3.36 c) . Nawiercenia pod Iby walcowe.3 4.5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop. 10.5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys..5 19.:.5 21.7 0.4 10.43 -0..84 -0.6 3.0 4..4 36. Rys.4 40.8 16.n e' 5.31).7 3. '" _1M 5 5. .7 2.4 8.4 19.5 19.4 4 4.2 7.2 9.2 6.13. nie uwzgledniajac podzialki.5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0.w ogolnej budowie maszyn.6 10. Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3.4 2.3 5.3 6.4 10.5 5. W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie.patrz rys..31a).Tablica 10.4 32. Wykonanie srednio dokladne d M3 M3. 10.52 Dop.5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3. odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.5 5.5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5.5 21.6 5.7 1.8 9 10 11. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys.7 2..5 8.wykonanie srednio dokladne i zgrubne. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy.8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3.12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0..2 1.1 t3 0. 10.0 9.8 5.5 6. w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych.'" 0 .2 4. lO...o~ 3. 10. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys. B .27a-c).3 4. lO. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2. jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow.6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3.28c). wykonanie srednio dokladne . jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6.6 4.30.43 1) A _ wykonanie dokladne.5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0. 10..7 17.4 - D1 8 - D2 - D3 6 6. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli .4 9. 1O.jak na rys.2 8. .nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn.nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym.4 28.28a) uproszczony (rys..4 t max mm tl t4 1.7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10. ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn.31c).6 12. 1O.3 0. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys.27d-j.28b) lub umowny (rys.3 0. .: 0 . Z rysunkow tych widac. przeznaczonej do otworow odlewanych.3 6. odchylki Al) a) E - .3 0.4 4.0 1.5 6.nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym.6 5.15. Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego.6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i ...4.3.9 '0 .3 2... Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys.7 6.30) lub w spos6b uproszczony (rys.14.9 5.7 24.0 1. 1.7 20.2 - D1 8 - D2 - D3 6 6. lO.6 2. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3.: - 3.22 -0..8 9 11 13 15 17.29). 10. .n .2 1. Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn.9 '0 oil 16 18 20 22 24 .4 0.0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz".4 8.6 4.'" 0 i3: B l) s» .0 10. wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10.3 0.33 -0.5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.1 4.0 8. l0.6 2.srednica gwintu sruby lub wkreta. 10.j. b) wielowypustowego ewolwentowego. A B C D d -027 -0.nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna.0 7. uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7. .27 -0. .

N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys. e) spiralnych ~. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a). Przedstawienie i spiralnych z rys.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys. 1O.ch z. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow.. tj. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys.31a.5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34. b) c) Rys.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22..32b.-100N 40N c) Rys. 1O. 10.37. Rys.31a).na rys. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996). a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych .37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996.31f. 10. d). c) talerzowych.. D. Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii..woj6w 5. przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys. Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego. Rys. 10. przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow. f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys. na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys. c) graficznego wielowypustu rownoleglego.5 43. 10. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261. 130 131 .5 7. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej.34c).3. Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku. d).3 mm 589 mm 10. 10. przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10. d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym.33 QI [. c).34.34b). 10. c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn). Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu. d) wraz z odpowiednia norma. Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn.31e. b) sprezyny naciskowe wa1cowe. c). Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. 1O.38. 10. 10.-1 Rys. d) naciskowe stozkowe. 10.31. gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys. Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys. 10. 10. Przedstawienie uproszczone walkow. 10. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). e) naciagowa wa1cowa. Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys. 0 ile jest to mozliwe.32c. d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach.n.34a).36. Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly. b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym. Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu. wraz z wymiarami. b). 1O. 10.33. jak i na rysunkach zlozeniowych.a) ~ cba . Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys.5. b) z zaczepami oczkowymi. 10. Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych. 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys.. natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys. c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych.33-10... natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH.4. e) zlacze wielowypustowe rownolegle. Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych.32a). a) ~ c) e) b) h $) .31b. 17* ~ (rys. 10. 18. piast. 10.32.35. np.

.45. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych. ~ ~ ~ L ~ Rys.. z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys.z krzyzem.43. Tabliczka ta .rl mJ. rysowanego sposob umowny szczegolowy. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U. bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg...w zaleznosci ad rodzaju sprezyny . W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie.16.jak zaokraglenia. podtoczenia itp.srubowych pracujacych na trzpieniu nale..45a).~. 1O.pierscieniowyeh . Krzyz nie zarysu uszczelnienia. 10. c) kierunek zwoj6w.43. Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie. 10. d) twardosc. picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys.-n".< ::.sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego. pokazano w tablicy 10. 10. Jezeli kierunek jest istotny.40.i:l"'''.w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys. 10. w srodku umieszkwadratu(rys. 10."L'.t·. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien. 10. 10.M02 Tablica 10. W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien. 10. bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych./.45c). alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995.38-10.38). W uproszczeniu pomija sie takie elementy. b) liczbe zwoj6w calkowita. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys. b) w uproszczeniu lZJ ~. G Rys. 132 . Rysowanie uszczelnien ruchowych w. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys.5.l1U na rys. dwustronne 10.39. zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego.powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.45b). zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju. pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'. 1O. przedstawia sie w postaci kwadratu . ill LC=:=J.. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych.16. W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w.HH.liczbe czesci). sciecia krawedzi.bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju.41. 10.44. 10. bez wargi przeciwpylowej. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys.. U~L. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu. EN ISO 9222-2:1994). a dla w tulei .42.

7. 11. 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz. zarysy osi i walowrnozna upraszczac.rys. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys.1.rys.1. 1:5 Rys. off.5. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia.GIEt I HAMULCOW 11. lub uproszczenia II stopnia. 11.3. 42 24 400 600 215 12 10 100 -.4. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys.rys. gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne.2. WAtOW. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji .rys. stozek. Przedsta".6. 11. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np. 11. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. wielowypustow. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b). W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka. SPRZI. lowy.3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000. Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego.. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys.6. 11.2. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w. b) walu Rys.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt.1. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w. 11. 11. 11. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu). Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego. Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. 11. tOZVSK. Rys. 11. 13. 11. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania. Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl.:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127. jak na rys. 11.5 ~ 430 20 655 125. c) stozkowy Rys.. Rysunki: a) osi. np. 11.? \ Rot25' l:: R~ I i 11.1). z wyjatkiem element6w tocznych. to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska .2. rowkow itp. na rysunkach w duzym zmniejszeniu. igielka) i wymiaru .Rys.1. 11. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku . Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku. Rysunek lozys~a z.5. W szczeg61nych przypadkach. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny.11 RYSOWANIE OSI.4. 11.7. 134 135 . do. 11.

8. 11. 12. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys. 11. I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl. d) krzyzowego.1. ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys. oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~. 13.2).e-rflh-----. Rys.Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow.BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys. ktore polega na tym.9. a) tulejowego.1. 12.2. ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61. 12.3. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI.j) ciernego.1. 11. 13. Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy. 12. 13. 11. w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow.1. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia . rysowanym cienka linia a na widokach (rys. e) odchylnego (Cardana). a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony.1). Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ ..1. 12. b) tarczowe~o.9.Tablica 11. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 . h) poslizgowego. k ) ciernego hydraulicznego.8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. 12.1. f) sprezystego. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia.na przekrojach. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys. jak to pokazano na rys. I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl.3a) i gruba linia b . Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. c) wysuwnego. 11. g) klowego. Uproszczone rysunki sprzegiel.

przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych). stycznyrni do okryg6w podzialowych. Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys. 12. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb. _' .3 ~~ "". c) Tab/iczka Rys.f Tabliczka 138 139 . b).3.ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba. w celu zwyrniarof wama zarysu zebow. a w innych przypadkach . Przekfadnle zebate 12. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych.3. 12. es "S ~ s N . 13..5).\ <t$ S- es . 12.2. ~ L a8tO. narysowanymobok przekroju.. Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys. mozna zaznaczyc na tsa5 . Linie zebow kola.. w widoku =Iinia cienka. 12. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii.3. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia. ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s .2..4. jesli nie ma one zebow prostych. 12..f5-D.1. 12. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola. d) dwurzedowych a). Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. 12. '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym. zawsze wtedy...poza uzebieniem . "" ~ s .nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys.3c.2. 12. 12.. = 12.. -.l.~ 3. c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba. ~ ~1 ~.. 12.6b)..1. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba.6a.b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys.3.1. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys. Kola pasowe: a) gladkie.linia punktowa. b) walec podzialowy b . N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!. gdy pokazuje sie zarys zeba (rys. podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych.. Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- .y. Rys. '" . Pozostale elementy k61 zebatych .4. 13.

Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1.1). odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba. zarysy drugich bokow zebow .srednica okregu podzialowego. b) z uzebieniem zewnetrznyrn.5.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go.10.6. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61. 12. 12. np. wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych). d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 .kar nachylenia zeba. przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t.8d). okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. 12. Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe.9. linia przejsciowa).2 TW32. 12. K. 8. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu. jak na rys. Rys. c) O2 d. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. 12. ponizej okregu zasadniczego(tzw. 5) wykresla sit.kat pochylenia linii zeba. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. Dalsza I) czysc tego zarysu. 12. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np. Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3.jak na rys.24).kat przyporu). WNT. 2 Il) do obu kolejne Rys. na kilka czesci r6wnych (na rys. Wyd. 12. gdy podaje sir. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr. dwie podzialki itd.013 SID 13. aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol.8.8c). 12. 3) wyznacza sit.8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2.a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys. na linii BC punkt A. b) zeby srubowe lewe. 12. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir. ktora jest zarysem boku zeba kola 1. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych.8a. 12. tom I "Konstrukcja". 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . 3. Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. 6) wykresla sit. przy czym zaleiy na tym. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym .116 24 327 D. 12. c) zeby daszkowe. U wag a. 12. 12.2 20· tj fJ W Rys.) 7 I k wykresla sit.7b. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych). W zazebieniu. po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. ewolwente ew\ (wg tab!.7. Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir. 3. Ocheduszko: "Kola zebate". w punkcieA na rys. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys. 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a.7c). gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola. 12. Warszawa 1985.7b). 12. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow. (rys. Rysunki k61 zebatych walcowych: a). 140 141 . 12. ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). gdzie ~ .6b. a . 7) wykresla sit. gdzie 13 .8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B.1. c) z uzebieniem wewnetrznym 80. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow.6. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2. grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. Na rysunkach wykonawczyeh. moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie. 12. lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit. II Patrz dr inz.

12.15. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej.okregi wierzcholk6w liniami grubymi. 12. tOCZqC okregu podzialowym k.3. ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys.zab jednego kola zaslania zab kola drugiego. 12.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach.4.14 pokazano przekladnie walcowa prosta. 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl. 0 promieniach 'I i '2. niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac.17). oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera.15): a) stozek wierzcholkow a . Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy).11. Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola. 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke.13b).14. Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. Rys. Na rysunku 12. pozostale zas w tabliczce (rys. 12.1.3. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz). 12. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. 12. rysujac (rys. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!.1).Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym. bez uwzglednienia uzebienia. to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys. rysunek tego kola. 142 143 .18). 12. ukosnego 12. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba. to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12. Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni. c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju). Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju. b) wewnetrznej 02 02 0 12. okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie. 12.13. W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. poniewaz przyjeto zasade.linia gruba. odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys. wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys. 12. b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys.20. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych. narysowanym linia punktowa cienka. Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. 12. to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys.16). przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa). uwzglednieniern 1 sie PI ~dd. rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba. 12. 12.17 i 12. kt6re z powodu Rys.3. 3. jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku.(1).3. 12. 12. a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych .7b. 12.12. otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys. Patrz uwaga I na dole str. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania.19a . b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). 12. Jezeli to miejsce jest zajete. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba). 12.3.5. 12. . 12.10). Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. 3.w obszarze zazebiania sie k61.6.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola). tOCZqCpo okregu k. b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys.zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola.16. 12. Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys. aj Rys.13). Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi. 12. 12. 141. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys. tak sarno jak w przekladniach walcowych. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. 12.(2): a) w widokach . Slimaki Uzwojenie slimakow (rys. a ponadto rysuje sie (rys. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych.

Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka. 9 90° WH309.04 -+-:.19. 12..23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba. s 115. 12. na rysunku pogladowym). przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy). b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami. 11.89~':f1.22. przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys. rysujac zamiast uzebienia (rys.8.. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni . 12. 12.8 Zewnf.26b).45 4. Linie zebow zaznacza sie . 12. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami. 12.27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka.17.'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!.---j xot c wspMpf.t~r_zn_.!cuj Clce bou~m'7'r _cy:. c) hipoidalnej Rys...21.trzema cienkimi liniami. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 .s:-. Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1.t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1.z~e'~n~. trzema cienkimi liniami. W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem.26a i prawa polowa rys. to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys.497=gJ4 zeb6w d 223 . 12.16 5.I zebo .24. 12.26. 12._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_.27). jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku. 12. 12..49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys.439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2. a ponadto (rys.. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys. zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys.11er-z rho tkovy rnte 41 5. Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe.18.3.w razie potrzeby .7.t osi zeba 'f b a c 12.20. 12. 12... c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np.25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka.3. 12.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R. Rysunki slimakow: a) walcowego. Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie .jesli to jest potrzebne .... reba zarysu Jl 10°36 prawy lin. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa. Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len. 12.290 A-A li ezba Modut A.na jego widoku..c:.un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys.

w razie potrzeby .12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl.9. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys.98 30.8 3. 12. 12. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku.#" ~ "" -s '-f---.4.1. a okrag podstaw b linia cienka.04.26.25. 12. 12.78 47.__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L.29. 13. ~ c::::.27.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba. 12. c). 12. d) segmentow zebatych Rys.c- c::::.Rysunek: a) zebatki prostej.3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::.8 10°'1 prawy L.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P. 12.. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22.. ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow.23. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit. §.: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r. a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego.28. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys.12 33 2. 12.24. rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba. 12. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys.28a) upraszcza sit. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1. 12. rysowanie wszystkich zebow). jak kola zebate walcowe z ta roznica. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. 12.28c) rysuje sit. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!.23. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l. 12. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys.9.mozna rysowac skrajne zeby (rys.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego.28d) lub wreby miedzyzebne... 12. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. a ponadto . Rys. 14.'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43. a gruba w przekroju. ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1. 12. 12.22. b) mechanizmu zebat- 146 19' .3.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys..aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2.

. ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys.!c 149 . Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki. Tablica 13.1. '" . ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu.. .3. Fragment schematu. symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych.jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. 0 >. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu. 13.. 13. :. kontroli i wiele innyeh. elektryczne. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn . PNEUMATYCZNE. Symbol graficzny specjalny :l .3 z 13.c '" ~ A .. Opisy element6w schernatow..!:l oj . . Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie.. Symbole te podano w tabl.4.. energetyezne. montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh). 13. zas w zaleznosci od przeznaczenia . gdy sq potrzebne. instalaeji itd. sprzegiel. Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne. ~ l~ .5a i 13. Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!.. Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl. 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~.. pomp. Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. 13. 13. Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu.~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r . HYDRAULICZNE. Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego.1.. rys. montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen). I" Rys. a wyjatkowo 0 45". Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi). o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys.<:: ~ 1\ ~ >. ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys.2. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow. a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13. niz rysunki konstrukeyjne... Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys. 13. o zmiennym kierunku Rys. funkcjonalne lub zasadnicze. najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh. z zatrzymaniem chwilowym -I • >.16b). pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu. Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi. regulacji.l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow).r.. N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- . N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-.2.4. 13. automatycznego sterowania. pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania. zasadnicze.29). 13. hydrauliczne...s. zachowuj. funkcjonalne..1. a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. urzadzen.. Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN). 13. mozna zastosowac dowolny symbol. cyfrowe lub literowo-cyfrowe. kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora.. w wolnym miejscu arkusza (rys. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku .--r-. rozroznia sie sehematy kinematyczne. -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >.1...1.. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie. . Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu.. technologiczne. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow. 13...schematy strukturalne. mega bye slowne. . rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np.6. -. W Jakim znajduja sie w normach.2). Symbol graficzny obr6cony 0 90' >. 13..1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >. . kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow. jak i przejrzystsze dla uzytkownika. 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 ..1). Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn.2. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13.s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >.. Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn. 18.1 SCHEMATY MECHANICZNE. pneumatyczne.

~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 ..} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl.1 (cd.! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych ..._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ ..0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista . on .c o . krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci .) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ .n para plaszczyznowa (plaska) .. .1(cd.._ '0 0:1>t:: 0 0. os.. '0 0 >- .....Tabl.g przekladni tarczowej (tarcze) r' .r: . d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 . 13.c u .0 20 on'" 0 '" ~ ...c o 0:1>. trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia...n >0 0 . 13. "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 ._ '0 ~0 0.. trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E .n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0.: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal. ~ . '" 0 20 o....c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0.

§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c..i2 -c: <Il 0 00 zew- " !. . globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (.a 0 ~ . krazkowy z zebami prostymi ..1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c.. c.1(cd..!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni .c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ . . 152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -...i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :. N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e..1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ ..>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS ..0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p. 0 p.1:J :00 .Tabl.+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy .c:: 0:1 o ~ walcowa >..i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::.. N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o . :.. 13.) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ ..l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c..

13.Tabl...----..J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 . 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E ..Q.--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-.L -8J¥pneumatyczne. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1.3:1998.. H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 ..a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne. .1(cd.. elektromagnetyczne) mechaniczne. Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N . 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L.elektryczne (np.) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I "..!::! :.Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U . bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] .2.

13. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu.7. Sohematy hydrauliczne.kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13. energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!.6 i 13. w ktorych uzyto takich symboli. 13.) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 .-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro.norma PN-821 M-OI088. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow.5b i 13.--. 13. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu.3. 13. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl.5.2 13.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne . Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- . Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 . -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi. ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys.7).~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994. 13. Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156. pneumatyezne.Tablica 13. 13. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!. Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!.2.2.2(cd..1. a schematow kinematycznych . a przyklady schernatow. przedstawiono na rys.

15. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia. d) zrodlo energu pneumatyczne. e) chlodnica. dzwignia itp. 13. q. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema.7. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -. 13.) Y y Rys. Symbole pomp. Rys. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno. b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym. c) zbiornik cisnieniowy. d) nastawialnosc urzadzenia. 13.12. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu. 13. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu. e) element mechaniczny (tloczysko. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach.8.a) AI rT R llIP-oli on Rys. 13. 13. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. d) teleskopowy.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny.14. b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w. zasilania sterowania.. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy. 1) nagrzewmca ~ +e) . b) pneumatyczny. f) 0=0= b) c) a. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny. b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys. d) akumulator hydrauliczny. b) nap~~ glowny nieelektryczny.. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 .1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys. e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. spustowy lub odpowietrzajacy. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow. sprezarek. 13. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl.9. g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0). b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny.2 Rys. d) bez zaworow zwrotnych. d) pompa prozniowa.16.13. c) z tloczyskiem dwustronnym. c) lima obrysu zespolu. powrotny lub elektryczny. 13.11. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3.i dwukierunkowy. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13. 13.i dwukierunkowy. e) roznicowy.6. 13. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi. c) sprezarka. c) zrodlo energii hydrauhczn~.10. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl.

pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 . Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1. B. 13.18. b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty). h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania..{ --. . 13. 13.. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo.23. b) zbiomik sprezonego powietrza. I) sterowanie cisnieniem wlasnym. f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia. d) termometr wskazujacy.25. c) z wodazmiekozona.zawor przelewowy.20.przeplyw z przewodu D do C. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys.'IIIIBI x(H CD Rys. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony. 2 . b) sterowanie reczne przyciskiem.zawory zwrotne.przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 .zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q..21. zamkniete polozenie 1 . b) zawar zamkniety (symbol ogolny). Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny). c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla). 13.przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 .22.29. L!. e) normalnie zamkniety. f) zawar redukcyjny.26. g) polaczenie przewodow rozbieralne.30. 13.----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys..25. e) smarownica mglowa. d) ze skroplinami. d) chlodnica rurowa zeberkowa. 13. I) rozgalezienie rozbieraIne. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn. - I) Rys. 4. '7 . e) oddzielacz wody. h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys.=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys. f) odolejacz. j) z paliwem cieklym. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia. w kt6rych przewody zewnetrzne A.j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny). g) filtr powietrza suchy. d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel. I) z powietrzem. k) rozbieralne. 13.24 i 13.. . h) silnikiem elektrycznym. e) wydluzalnik petlicowy. c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym.cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri. Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys.8-13. m) z mieszanka pylo-powietrzna. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie. g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy.pompa 0 stalej wydajnosci. 5 . 6 . 2 .krzywka.J J)--{>. f) rolka. Schemat przekladni hydraulicznej: 1.22. 13.pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu. b) wodny. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia.. 13. 3 5 . na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy. d) blokada (zderzak) rtL. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny). b) ze sterowaniem otwierania. g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym.cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania. 13.$---. e) sprezyna.._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~.silnik elektryczny. I) nierozbieralne. b) cisnieniowy przeponowy. g) redukeyjny roznicowy. b) przewod gietki..wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys. k) zawor zwrotny grzybkowy. 6 . I) ze spalinarni. k) hydrauliczne. d) kierunek spadku rurociagu. d) zawor z jednym przeplywem dlawio. normalnie otwarty.. nym. e) z odmulinami lub odsolinami. c) kierunek przeplywu powietrza. m) elektromagnesem i cisnieniem. "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _. c) zawar spustowy. a) b) c) "---1 . 7.28. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny). 8 . zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach. 13.-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys. m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys. przesuwny. g) z olejem lub smarem. e) przeplywomierz rejestrujacy. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) . e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem.23. 13. a zamykany samoczynnie.. j) polaczenie zwezkowe stale.zawory bezpieczeristwa Rys.. 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) . powrot pod dzialaniem sprezyny. 13. 13. d) sterowanie mechaniczne popychaczem.silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu. 13. h) szafa sterownicza Rys..17. a zamykany samoczynnie. d) zawar otwierany recznie. c) manometr wskazujacy. c) nozne pedalem. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy. sprzezony z rozdzielaczem. 13. c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety). Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak. b) osuszacz powietrza.noz tokarski. h) z paliwem stalyrn. n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys... 4 .. c) ze sterowaniem zamykania. f) z czynnikami chemicznymi. 3 . h) nierozbieralne.24.27. e) zawor otwierany elektromagnetycznie.palec WOdZllCY. f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia. 13. 8 . j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy.19.rozdzielacz. fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys. k) z paliwem gazowym. c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny.

Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny).. f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty. wymiar a powinien wynosic 10. kondensor.puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys. 13. odrzutnik chlodzony ciecza. Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny). I) katowy. 13.42. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny). f) pulapka (symbol ogolny).Rys. n) redukcyjny. j) grzybkowy.37.lub wielostopniowa. g) ciezarkowy.38. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys. e) pompa z przedmuchem. n) jonowo-naparowujaca. f) ze sterowaniem recznym. h) odgazowywacz. d) podgrzewacz pary. c) sprezarka wirowa (lub wentylator). e) plywakowy. c) tlokowym. k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. g) jonizacyjny z goraca katoda. f) chlodnia kominowa. f) wymiennik ciepla mieszankowy. I) wiazaca gaz (symbol ogolny). Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. 13. b) odoliwiacz.35. e) wymienniki ciepla powierzchniowe. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii . 13. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. d. j) ejektorowa.J q)~ -0. f) sprezynowy. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia. h) z zrmna katoda. w ktorych wyst.40. c) separator oleju. I) trojdrogowy. oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* .29.26-13.20 . e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys.43). 14. e) strumienica. Rys. 13. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. b) zawor z napedern recznym. c) kociol (symbol ogolny).31. d) elektromagnetycznym. jak na rys.36. c) mieszalnik. fig dorysowaniedrugiego okregu.32. Prozniomierze: a) symbol ogolny. b) tlokowa.. 13.D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny). e) filtr (symbol ogolny). m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. h) kurkowy.37. b) oddzielacz czesci stalych. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys. 13. mm (mnoznik n{[). e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys.36. m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny). g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia. d) rozdzielacz wody. 13. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys. c) chlodzony powietrzem. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys. e) adsorpcyjny.41.. j) elektromagnetycznym. d) odprowadzenie do atmosfery.. b) turbina parowa. 13. c) pompa objetosciowa obrotowa (np. k) dyfuzyjna. 13. Pompy prozniowe: a) symbol ogolny. Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys. e) zapowietrzenia. d) kompresyjny McLeoda. k) elektrycznym. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys. c) prozniornierz hydrostatyczny. l3. g) Rootsa.39. g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J. I) adsorpcyjna. 13. c) wiazka przewod6w.38-13. p) Jonowo-napylajaca. b) suwakowy. d) termoelektryczny.fJ-t. f) cieplno-przewodnosciowy. r) kriogeniczna. wybor tyeh symboli pokazano na rys.-G. f) z pierSclemem cieczowym. c) gazowa. h) turbomolekularna. b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. 13. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach. 13. uwaga: w pompach wg 1)'5. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. 13. rn] naparowujaca (sublimacyjna).j) zwezka dlawiaca. d) komora prozniowa. c) odrzutnikowy. 13.D. Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa. k) zasuwowy._ n) ~ p~ ~ I Rys. d) dwu. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny).43. 13. b) reaktor chemiczny. d) regulacyjny dozujacy. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys.30-13. I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny).34. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny). d) tlokowa. g) rozpryskowa. b) polaczenia (czwornik). e) mernbranowy.

. t. 14. 14.14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys.1. 14. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. Tutaj dodac r. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'. 14.alezy. Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu.3. 14. 165 164 . zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa.ona~czy: pokrywy.a) ?' polozeniu pracy. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1. Rysunek wJ:k. 4. 14.. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:.2. to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys.na rysunku oznaczono dwa otwory. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych.m W Tabliczka Rys. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys. Dober rzutow: a) bledny. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach.". Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14. ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow. w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu. 5..1 0.I<?·"n. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p.4.3). dla ulatwienia odczytywania rysunku.os Rys. rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys.2. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne. 14. b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS.) lub czesci gotowej. 14.1). Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek.2a).2b).. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w..ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys. ktore utrudnia wymiarowanie.5. w ktorych wystepuje wiele elips.1. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I. odkuwki itd. przy czym bardziej zawile.1.b14.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej. i powinien zawie:. wykanczajacej itd.

01 Ix45° razem z czescu.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys. poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia.9).8.4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z.---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni. Z (rys. 14.11). jedynie te wymiary. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. . 14. srub. 12. ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys. 14.7). W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. 14. to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys. Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys. ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t.pominiete. 14. Oczywiscie." <'-I Rys. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys.6. Na rys.12) i podaje silt tylko te wymiary. 14. czesci itp.7. kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi. 14. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys.42. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu.O.:. . to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek.01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys. 14. w razie potrzeby. Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu). ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych. zostaly . Gdy zas czesc rna wymiarowych). nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4. ktore pozostana surowe w gotowej czesci. 14.3~0:::. Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni. 14. 14. a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki. w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem).10).:. // I '/ ~ -I 1 I -~ -s. 14.::.6). Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14.15.2 11:0. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 . Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys.:b=6":------1--=-f-:::. a wymiary powierzchni. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X. Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np...9.14). Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys.03 rfJ6H7 wykonac . podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia.13).4714.5 zaznaezono 2 otwory.:.2. nakretek. 14. rozwiniecie czesci Z wymiarami.jako zbedne . Y. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys. 14.4-7-14.9. ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane.

10. 14. to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys. ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie. Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo. [4. w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I . To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys.7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci.14. CZ<.5 . 14. 14.20). przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys.13. 14. z wszystkimi wymiaramiitd.18).16). 14. (rys. przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys.~ )- t _[ _8. 14.18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys. 14. Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys.14 i 14.Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys. 1Sb). Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 . Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys. 14. Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys. 14. [4.12.1 l .-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy.J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108.ISa).5 tiil . Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8.19) lub tez jako podzespol spawany (rys.17). 14.-+ .

. sprezyny itd. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym. 14. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu.. a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys.zebate. Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. 14. to rys.16. dotyczace spawania Rys.3.14. 14. Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy.24. b) z kawalka Rys.15. gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony. b) """'L .polwyrobu i czesci gotowej. Rysunek dzwigni katowej spawanej. na rys. 14. 14. omowione zostaly w rozdzialach 10-12. przedstawiajacy odlew tej czesci.a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §. 14.19. Rysunek wspornika spawanego. 14. jak np. CzyS6 tloczona Z blachy Rys.18. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.. CzyS6 wykrawana z blachy Rys. Natomiast gdyby z rys.24 stalby silt bardzo trudno czytelny.4.lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys. 14.20. 14. co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku.. f 8 140 Tabliczka Rys. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys.21. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . 14. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 ..22. 14. lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu. jak kola. czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki.23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych.21). 14. traktowanej jako CZySC 14. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki). Ra-!y RalOI V Uloienie na ta. Czesc tloczona z blachy 14. sruby.17.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys.

Rysunek podstawy z rys. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 .85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I . 14. 14. ktore pozostana nie obrobione <P140 <.14.22.14.175 155+0.4.5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys.24. lecz z wymiarami powierzchni. 14. Rysunek odlewu pokrywy z rys.(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.2 77.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 .23. Rys.23 Tabliczka Rys.

8 Iabliczka Tab/iezka Rys. to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz. 14. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych. w sposob pokazany na rys. Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys.~ Rys. w jakim bedzie odkuwana.28.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys. gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych. Na rys. 14. Jezeli naddatki obrobkowe. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~. to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. 14. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. 91.25.9 Dopuszczalne przeeadreoie O. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke. ktore maja bye obrabiane. tolerancje wymiarow. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 . ani w wymaganiach techniczn ych. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych.27.27. w jakim rna bye od1ana.6 wewnfl . promienie zaokraglen itd.25).6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!."znych ~1. Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu. maja bye w wielu miejscach jednakowe. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys.25. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach. 14. 14. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy. Na rys.26.. 14. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien. 14. OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f. wg odpowiednich norm PN lub BN.14. 14.50 30 fa I. ktore pozostana surowe. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci.25-14. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki. 14. w gotowej czesci. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. wg norm.27).9 Tabliczka Rys. ich tolerancje. +0.

Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach.1. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I.patrz p. 15. ktore maja bye uzyskane przy montazu. przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. jak dlugosc. jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu). rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. 1.¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych.4). ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys. Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu. rysunkami montazowymi. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'.2.e odniesienia. 15.1). Lini. okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu.3. 15. gdy to jest konieczne. w razie ?ot~z~~ by. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku. fundamentowymi itd. Ogolnie biorac. 15. Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb. prostopadlosci.1). wysokosc itd. okreslonych powierzchni czesci montowanych. N a rysunkach montazowych. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu).2: Tak sarno podaje sie. 390 15. konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu. 15. a wymagane jest okreslone polozenie. ukladow kine~ matycznych. omowiona jest w rozdziale 20.2). Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego.! cienka. wspolosiowosci itd. nazwy czesci powinny odpo- Rys. Na rysunkach montazowych podaje sie. zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci.!". samochodu. jak np. b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. np.gl. Czesci numeruje sie uzywajac. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete. Gdy wyrob jest prosty w budowie. wymiary. nazywac czesci "plytkq okragla". chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic. 2. grupujac je w wiersze i kolumny. urzadzenia itd. jak i jego zasade dzialania. na rys. a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary. jak np. a wiec nie nalezy np. instalacji elektrycznych.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe.4). wiadac ich przeznaczeniu. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p..3. lecz "pokryw. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu. podzespohi). W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach.1. 15. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 . Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie. zwlaszcza podzespolow. Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny.5. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15.). W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. 4. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys. Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki .2. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. okreslajqcych: wyrob. drugiego i dalszych rzedow. wskazowki dotyczace rownoleglosci.2. zespol w wyrobie ! czesc w zespole.

15.ZMIAN KONSTR. ~ I V~ I I\~\ .01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w.14. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr.iacz pasa Rys.3. fS. RVS. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 .1---------- 8 C\I -s- ~ /.ZMIANY IL.05 L450 PNIf1-86102 NP20./.t:.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) . 06 L450 P20./J . Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:.H 1J&-~ 30.sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys.14.~ ~ @___ 0.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20.PREZ NP2014 EPUJE RYS. 15.? I I t-- 7 wS//////l///7./1// // y.14. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys. 15.5.2.4. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST. 15.

napisow itp.2. 16. bez obr6cenia.dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki.43.przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys.. 16. na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. Wszystkie jednoczesnie 181 .. zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego. to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci.6. np.. Rysunki zestawieniowe. podajac rozmieszczenie.2. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu). w postaci odpowiedniego opisu. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w. 14. ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku. 15. alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe. spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku.5i 4. Rysunek fundamentowy. kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· . umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych. wykonywany dla urzadzen stacjonarnych. Jt-. Na rysunkach ofertowych (rys.rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys.6). jak i napisow z nim zwiazanych. w dokumentacji prototypowej.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia.vmJJvnAmw 7f. np. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy.1 Rys. i obok wpisuje sie nowe wymiary itp.1). 15.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :. Niekiedy na rysunku zlozeniowym . wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony.:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu. . 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu. to w wyjqtkowych przypadkach. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej. kt6re maja charakter reklamowy. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe. 1-3 nie jest mozliwe. chropowatosci powierzchni itd.4fl ~ 1O.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych .1000 -----"2'l_7!. 15. Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci. obr6bki cieplnej itd...jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku . W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie .18). 17. Rys.3.5).1. a stary anulowac.4). 15. 15. 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys.dla lepszej orientacji . Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci.a 'to Spraw. z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow.6). ._. 16. alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji . . w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu. tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac.jak np. a nowy. Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw.2). 16.3). Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie . przekresla sie cienka linia. 15. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach.3 . IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf. rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania.H n. Dlatego te.1 Zatw.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys. np.esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12.I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. w kt6rym dokonano zmiany. liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat. I Vu.4. spotyka sie rzadko. natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. blednej tolerancji wymiaru).15. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe. szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz. to zmieniane wymiary itp. pokazuj'lc ja tylko w postac. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne.• .gdy to jest potrzebne . i umieszczenie na ich miejscu nowych. rysunki eksplodujqce (rys. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. wykazach czesci itp. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych. ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe. Obok kazdego miejsca. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia.. napisow lub znakow na rysunku. Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku. g~y.j 1.z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys.

Podkreslic nalezy. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ. jak np. ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. 17. przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian. prostokaty itd. w jednyrn rzucie. a dlugosc malej osi 0. 17.2. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe. biegnace w innych kierunkach. jak trojkaty.jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. XO Y. a na rys. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi.4a. Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej.caly przedmiot. YOZ) S'1 elipsami. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. w pewnych przypadkach . 17. a) _z "'- 17. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian. dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian.2 srednicy przedstawianych okregow. podanie numeru karty zrnian. a osie male . ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra. 17. nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach . takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow. Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty.1.577. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ.. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer.korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow.2). numery dokumentow. date. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe.3. 17. b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0. ulegaja skroceniu w roznym stosunku.582) tyeh srednic. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys.1. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1. wspomniana wyzej 183 . w zmianie 1 na rys.4b). 17. zamiast wpisywania tresci zrniany. Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej. Jak widac z rysunku. tresc zmiany z uzasadnieniem. 17.1 C)I). 17.7). 17. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian. to numeru rysunku nie zmienia sie. Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys.0. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. date wprowadzenia zmiany lub zrnian. ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys. 17. od ktorej zrniana rna obowiazywac. Mozliwe jest rowniez. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17. 16.7 srednicy. do ktorych wprowadza sie zrniane. 2) Scislej 0. pozostale zas wymiary. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy.2.82 : I. a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym.3b .6 i 17.3a.1 a. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys. 17.1 b).82: I (rys. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich. ani do osi X.

11 a. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z.7). dimetrycznY. 17. np. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys. 17. w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys. 17.13.3.7. b) czworokat. 17. Rysowanie ow.1 Rys.6). czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0. przekatne kwadratu itd. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza.6.10.5). 17. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych.pi 2/l 40 33 50 . np. a) szesciokat foremny.05 srednicy przedstawianego okregu. 17.314. Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . 17. Okregi trudnosc mozna pokonac. Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys.b) 67!-tL. jak: wysokosc trojkata. 17 .8. wieksza 1. 2) Scislej 0. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys.8). Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'. 17.881 : I. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom. 17. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys.9). 17. Rys.1 Ob). 17. Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. [zucie.przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach. Przedmiot w rzucie izometrycznym 17. w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys.5.w razie potrzeby . Podobnie . 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. 17. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys. Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3.. 0. ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys. b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 . W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys. 17. 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102).5. jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku. 120' lub 150" (rys. Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys. najczesciej prostokaty.4. 17. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur. 17 . jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys.2. I ""'I.jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY. 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31). rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. 17. 17.3. c) figura z bokiem lukowym Rys. 17.11 b). i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury.4a. prostopadloscianow.m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni).4.przedstawione rozne sciany przedmiotu. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne.9..12).

17.18. 17.16a.6. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys. do katalog6w czesci zamiennych (rys. Rys. Poza tym. 17. ale jest bardzo pracochlonne. Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. co wprawdzie ladniej wyglada.lcych sie czesci Rys.17. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach . Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw. 17. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych. 17.15. z 17.15).nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern.~ X Rys. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym.16. jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys.l6b.13. 17. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys. rysunki ofertowe. 17. Kreskowanie stykajl.11. 17. 17. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta.14. 17.a) z b) z z .. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku.17). 17.18) itd. 17.12. Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. 17.smowego Rys. 17. W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys.14). Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 .

I) transform at or nastawny. m) mufa przelotowa. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny. k) szesciofazowy szesciokatny.. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny). 18. b) dwufazowy trojprzewodowy. 18. olej. n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) .A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<. tor ruchomy. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys. c) pradnica pradu stalego.26.. I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys._. to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione.. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny. przew6d. a) b) I.2. g) prad staly lub przemienny. b) linia podwodna. piecioprzewodowej.1. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole . I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. f) linia jednoprzewodowa. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN).E ~ h) --= 8. e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym). i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi.4. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu. b) linie. c) stacja clektroenergetyczna. zacisk..ri. bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe. b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy. k) pros tokatny dwukierunkowy. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego. fOOOMHz g) . j) impuls prostokatny. f) silnik elektryczny (symbol ogolny)..- h) ~ j) . g) tr6jfazowy zygzakowy.j. natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne. h) prad tetniacy. e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys. n) pradu przemiennego Rys.18. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. przew6d trojzylowy. g) silnik synchroniczny. j) przetwornica jednotwornikowa. k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq. k) transformator jednofazowy. gietki (symbol og6Iny). d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . I) trojkatny.. pokazana z trzema zylami. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych.5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_. Podkreslic g)(Q.1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne. k) Jl_r ~ nJ ogolny). b) ochronny. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym . j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty. gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu). Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny).coraz prostsze. 18.8. 18. k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::.3._. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. i) elektrownia wiatrowa. d) linia tr6jprzewodowa. IT Rys.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna.. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia. g) elektrownia geotermiczl1a. f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. d) elektrownia wodna. m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. b) elektrocieplownia. 18. przewod dwuzylowy. d) tr6jfazowy trojkatowy. skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie.5...j) koncentratorlinii na slupie. ze linia lub przewod Sl! pojedyncze). i) anoda ochronna. przy ezym dla ele mentow.:j). ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu.. tor ulozony na stale (symbol ogolny).. 50 Hz d) ~ e) 18. \ ] Rys. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych. zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow.1. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz.-. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny). e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl...-. h) silnik-pradnica. c) tr6jfazowy V.. e) linia z podziemnym punktem przylaczenia. przewod. c) linia dwuprzewodowa. gal itp..6.. podano symbole najprostszc. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri. e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. ich 00 k)6 U0& r). c) listwa zaciskowa.» c) 3". 18. i) przeplecenie przewod6w.. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych. h) szesciofazowy gwiazdowy.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz. przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym. f) polaczenie odcink6w przewodow. jak np.). e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. linii. g) punkt przylaczenia./) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj .-. 1) autotransformator jednofazowy._/ 18. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy. h) elektrownia sloneczna. 18.2. b) pradnica (generator). 18. h) koncentrator lh. np. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna. brunatny. m) schodkowy. f) elektrownia jadrowa. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka. kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania.czeniow. c) linia napowietrzna. d) odgalezienie przewodow. sieci itd. TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !. na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu. 18. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys. na symbol wielokreskowy. 1) koniec przewodu nieprzylaczony.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys.7.. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen.. n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy.przedstawienie jednoliniowe 188 189 . m)l y'"bn kf Y ~ Rys. 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki. h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). d) pradnica pradu przemiennego. e) odgalezienie podwojne. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym.. b) polaczenie przewod6w.1..

mikrofon. d) amperomierz. c) z czterema wyprowadzeniami. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. h) wentylator. e) woltomierz.16. m) przycisk (symbol ogolny]. 18.cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). 18. f) lampa rentgenowska. f) termoelement Rys. f) cewka indukcyjna (symbol ogolny). d) nikiem. k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna.-J j) k) j)-1~ k) -. ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny).. j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny. e) promiennik podczerwieni. b) lacznik jednobiegunowy. e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996).23. b) mikrofon. h) zestyk wylacznika. c) rezystor 0 nastawnosci skokowej. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny). c) prostownik polprzewodnikowy. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys. d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny).r- -(~ b) c) f) g) o o Rys. stycznika zwierny. b) kuchnia elektryczna. d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy). b) odlacznik z bezpiecznikiem. d) chlodziarka elektryczna. Symbole graficzne rezystorow (opornikow).telex). d) wzmacniacz. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe. b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny). Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny. I) galwanometr.21. ogolny). e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej. e) dioda 0 zmiennej pojemnosci.. b) rezystor nastawny (symbol ogolny).telewizja. (pierwotny).. e) przy otwieraniu. g) rozwierny. Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. 18.. e) odbiomik radiowy. g) suszarka. b) z lacznikicm jednobiegunowym. 18. f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys.tiL- S)~ Rys.17. f) zmywarka elektryczna do naczyn. l8 . d) dioda (symbol ogolny). g) przechodzaca z dolu do gory. cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly. Rys. 18. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek. g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys. n) amperomierz rejestrujacy. p) oscylograf (symbol ogolny). TV . d) bateria ogniw (np. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). 18. 18.. m) oscyloskop.22. h) czestotliwosciomierz. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly. c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona. j) swietlowka. I) przekaznik ze stykiem zwiernym. np. h) krzyzowy. Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. 18. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena. k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny).14. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa. d}przychodzaca z dolu._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. 1) synchronoskop. f) z reflektorem (symbol ogolny). h) 0 swietle skupionym. g) wtyk i gniazdo. 1) lacznik zegarowy. e) czujnik zblizeniowy. j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d. 18.10. g) schodowy. f) puszka (symbol ogolny). e} odchodzaca w gore i w dol. f) wtyczka. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) . f) fotorezystor. c) glosnik. c) brzeczyk. k) lacznik ciegnowy. c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. f) przychodzaca z gory i z dolu. f) te1ewizor. c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny). Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore. e) oswietlenia wyjscia zapasowego. g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym. j) miernik coso.13. c) ze stykiem ochronnym.9. h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . rozrusznik. g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym. TX .12. 18.18.telefon.cznik zespolowy. h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny).11. 18. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP. i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP . 18. 18. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz. Symbole graficzne prostownikow. I) lacznik sterowany kluczem. g) ogniwo fotoelektryczne.. s) Iicznik impulsow 190 191 . d) gong. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej. b) miernik rejestrujacy. c) zwiemo-rozwierny. h) syrena. d) oswietlenia awaryjnego. g) jarzeniowka stabilizacyjna. f) miliwoltomierz. b) transformator. 18. f) gwizdek. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys. Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy. b) rozwierny.. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych. e) skrzynka przylaczowa.15. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. b) lampa ze swiatlem migowym.) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys. k) kondensator nastawny Rys. rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys.l. d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy.20. f) zestyk. g) watomierz. 18. e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny). d) potencjometr (symbol ogolny). p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1. j) Iacznik trojbiegunowy. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. b) uk!ad prostowniczy mostkowy. h) fotodioda prozniowa. k) 1lJ. c) odchodzaca w dol. nastawnik (symbol ogolny). zestaw lqcznikowy. b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami.25. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\. 0 napieciu 24V). c) clektryczny podgrzewacz wody. I) zegar sterujacy Rys. Symbole graficzne elektrycznych zarowka. c) pralka elektryczna. 18.. b) gniazdo trojbiegunowe. d) rozdzielnica (symbol ogolny). b) przychodzaca z gory.24. M . f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys. k) omomierz. c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy).19..J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys.. g) kamera telewizyjna. b) typu NPN. j) lacznik dwubiegunowy.

18. gruba i cienka).----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . Jak widac z tej tablicy.30 i 18.czcionka pochyla (kursywa).3. Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych. 4) plany instalacji elektrycznych (rys. f) piee elektryezny (symbol ogolny). a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi. technicznych i roboczych zbiorczych .1. Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu).J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I . np. schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4. IS. 18.26.28). W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys. e) ultradzwiekowa (symbol ogolny).. Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18.6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--. a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. m) piee elektronowy (symbol ogolny). 18. 18. 18. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne.! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996.r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D. h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn. 18. n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -.27.------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 . 30. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego. Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -. I) piee promiennikowy (symbol ogolny). aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. zasadniczymi lub szczegolowymi). i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny). 18. na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys.l5 ~ __ ::.41.-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i.J I' I 1 Rys. na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne.65 m. 18.42). oznaczenia liter owe wielkosci .33-18. Ogolne zasady wymiarowania S. 1)piee indukeyjny (symbol ogolny). 192 I 2 }- Rys.29) i przylaczen zewnetrznych. np. g) piee rezystaneyjny. d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny).40.1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. k) piee lukowy (symbol ogolny).32) lub linii.30. Na rys. powiazan elektrycznych (rys.28. 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania. ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 . Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami. Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn. Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych.31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys.J 1 --_---Ll --. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys. e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego. I- H--+--------------------------~ I L 1 L . Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 . 1 1I II 1I I r-~~~. 18. '---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}.J1 . 18.27) lub wieloliniowej (rys. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania. 2) schematy wyjasniajace. ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys. 18.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego.4. 18. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba.J :~ 1: 1 L 43 .w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu. 18. a na rysunkach projektow wstepnych. z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem. 18.29.

. d) kulisty. Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. e) wimikowa. h) wielowysypowy. 18.35.38. d) e) f).40. 18..34.32.zbiornik nafty. 3 ~ wymiennik ciepla. b) klasyfikator (symbol ogolny). 16 ~ pompy prozniowe.chlodmce. e) z belkotka.. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny).. g) przetloezka. d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy. h) przenosnik tasmowy. e) sito potrzasalne.cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. m) wozek. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny).33. 14 . _) . Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny). Symbole graficzne urzadzen do absorpcji. g) rozdzielacz cieezy Rys.~ kol..f'S ¢36nt 3x50 c) Rys.8. r-Il 12 Rys. g) zasobnik jednowysypowy.ktyfikaeyjna prozniowa. h) wentylator. odstojnik. c) crsmeruowy. d) prasa filtracyjna. c) bebnowy (symbol ogolny). 18. 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego. e) I .30 "111111111111111 I . 18. e) wirowka filtraeyjna. 1. 18.37.41. b) cyklon (hydrocyklon).36. 15 ~ ejektor. I) podnosnik kube!kowy. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego. wywrotka. 18. c) filtr prozniowy. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. Rys. 18. 6 ~. j) zbiornik gazu. f) strumienica (smoczek). j) slimakowy.. 10 . ~I m) t~ n) (. d) suszarka (symbol ogolny). k) sk!ad materialow sypkich odkryty. 17 ~ zbiornik oleju gazowego. 7 -. 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna. 21 ~ zbiornik asfaltu. Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ. 12 ~ piec rurowy prozmowy. 2 pompy tlokowe. d) wyparka (symbol ogolny) Rys. f) ugniatarka. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh.39. 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny. o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. b) cisnieniowa.umna re. c) dmuchawa. n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys.. 11 ~ zbiornik oleju gazowego. ( . c) kruszarka walcowa. g) miemik cieczy objetosciowy.5 Z3 D na rys. c) z wypelnieniem ciesnieniowa.. 18. d) gniotownik obiegowy. 18. d) sprezarka tlokowa. b) m!yn kulowy. Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. 18. 22 ~ separator 194 25* 195 . Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny). b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym). 13. h) dozownik tarczowy 3. f) wialnia ~t~~~-}( b) C).kondensator. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny). c) filtr gazowy (symbol ogolny). ~b!ormk benzyny. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik. e) beczka. k) czerpakowy.. Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny). I) pod daehem Rys. 4 ~ piee rurowy. 8 ~ przeparnik. d) elektrofiltr r) ~ H Rys. 18. h) zamkniety. c) wezownica.31. f) butla stalowa. f) osadzajaca. !) wozkowy. e) bebnowa I> .

45n). ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys. 18. liezba 82 .dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL.46.43. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -.2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0. 18. g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym.. 18. g) pneumatyczne 196 197 .1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0.wysokosc otworu.42.2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"". d.Tablica 18.. ezy ponizej poziomu zerowego (rys.44.1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0. 18.:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-. "l c:.44. j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu. Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys. 1) zebrowe.43. c) pneumatyczne. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys. 18. 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku.c:. d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo.iQ.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0.dla stanu surowego.L 256 270 135D 14Jj. h). a na przekrojupoziomym .:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I.Rp). n) znaki wysokosci poziomow w budynku . 18. 540 204 14ll "'1 . Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys.J__ fzL. dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku. ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny .na rys. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej.. d) z elemen tow prefabrykowanych. } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J. 18. k).:: "l I. Niektore oznaczenia przekryc (stropow.. ezy dany poziom lezy powyzej. Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7]. odnosniki.i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I.wysokosc parapetu.. b) krzyzowo-zbrojone.1. e) zelbetowe wylewane.--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys.45. 1). Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe. przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle. Przekroj pionowy budynku Rys.. l ~ 204 314 540 . w zaleznosci od tego. a liezba( 120) . e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym.u 1 ~ t-.=5.J~4. m) znaki wysokosci poziom6w w budynku .'~&5. 18.

18.51. 18. oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys.wymiar wzdluz muru (rys.=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7. na paliwo gazowe. pleksiglas. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys.100: a) otwor siegajacy podlogi. Oznaczac mozna nie caly przekroj. 18.. pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 . najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach. e) dwuskrzydlowe. pionowa.Sl i 18. 18. h) fortepian. 198 199 . e) f~e~arka pOZH?ma lub. Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w. g) kanaly spalinowe gazowe. Podobnie jak w rysunku maszynowym. 18. tworzywa epoksydowe. 29 .poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej. k) bruzdy.48a._-=. a liezba w mianowniku .ilosc stopni. 18. nie zabudowany. s) kociol C.16Zko. 18.oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18. l) rower. wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow. s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC. I). c). d) stol. j) jednoskrzydlowe wahadlowe.50. dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. 18. pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne. p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane. b. pianizol. I) okno jednoskrzydlowe. h) dwuskrzydlowe. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. I) piee ogrzewczy sta!y. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle.. n) przenosny elektryczny.48b) oznaczaja przykladowo: 8 . pew.50. r) szafa dwudrzwiowa w scianie. okien. b) otwor nie siegajacy podlogi.46-18.w lY i n) 1t2J1 p) C='8.===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach.i Cegla.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni).o.j) kanaly wentylacyjne. hj. motorower. k) wozek dziecinny.2). np. f) piec hartowniczy. r) podgrzewacz cicplcj wody.>c II Rys. f) szafa ubraniowa. schodow itd. winileum. tynk. drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. 18. 18. I) obrotowe. g) balkonowe jednoskrzydlowe. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :. 18. styropian. pokazano na rys.. j) wieszak. e) kanaly dyrnowe. lecz jego fragment. l) motoeykl. c) fotel. 18. Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. g) regal biblioteczny. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys.b) krzeslo. drzwi. m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka.gdy to jest eelowe . c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla.2.ieh wysokosc w em.53-18. trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50. Oznaczenia: a) pochylni.e) stol slusarski z imadlarni. k) przesu. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. d) wiertarka prom. h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl. b) kominy centralnego ogrzewania. Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa. nie zabudowany (bez stolarki). w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow. Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys. d) czopuchy. poliuretanowe nie oznacza sie . Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania.!.49a).49.I.52. przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru. Rys . 18:47. g) suwruca.49. 18. e~taboret (stolek). 17. przedstawiono na rys. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . b) schodow. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a). a) ~+5D b) 1t<e. stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200). p) grzejnik centralnego ogrzewania.49).48. b) rewolwerowa. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j.5x29 I': Rys. d) drzwi jednoskrzydlowe. I) trzon kuchenny staly weglowy..60. pojedyncze rozwierane. c). Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym). 18. m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane. c) zabudowany (ze stolarka). 18. pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa.lelllowa. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane.wne dwuskrzydlowe. Na rys. I) skladane. a wymiary sehod6w (rys.6. W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac .5 .49b.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful