Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr.. przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm.PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego. architektoniczno-budowlanych itd. przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. . zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. potocznie zwanego rysunkiem technicznym. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej. elektrycznych.

jest to rysunek przedstawiajacy wymiary.jest to rysunek.jest to przedstawienie na rysunku.jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy. kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu. rysunek . 6) Pozyeja .jest to wykres.wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych.jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci.jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu.jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami.jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji. 9) Klad . 3) Rysunek zlozeniowy . w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien. zwykle w ukladzie wspolrzednych. 0 cechach odpowiadajacych celowi. Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w. 12) Widok . Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w.jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju.jest to rysunek. pozycji lub czesci przedmiotu.jest to rysunek.1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz .jest to czesc skladowa. 5) Rzut pionowy . zwykle w powiekszeniu. czesc. 8) Rysunek szkicowy. spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju.jest to widok. a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne. alba zespolu w celu podania wymaganej informacji. ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia.jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem. ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w. Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w. 9) Plan ogolny robot . 5) Rysunek elementu .jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju. 10) Rysunek zlozeniowy ogolny . w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci. widziany z g6ry. 7) Rysunek szczegolu .jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. 3) Szczegol. dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. 2) Przekroj . 8) Widok z gory . rysunek wstepny . przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. charakteryzujacy stan realizowanych prac.jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu. oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu. klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej. 6) Rysunek zestawu elemenniw . wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce.jest to widok w plaszczyznie pionowej. 11) Rysunek techniczny. element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram . zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu.wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym . do jakiego sa przeznaczone. 9 .jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen. 4) Plan ogolny .jest to przedstawienie graficzne. 2) Rysunek kontrolny . W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy . Mnogosc tych kryteri6w spowodowala. Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres . 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic . 4) Schemat .

1. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. transportu i instalacji. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4. i podajacy informacje uzupelniajace. odnoszaca sie do ich wymiarow. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych.7 mm. Alx3 (841x1783 mm).11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. A2. 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane.2. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. Alx4 (841x2378 mm). 2. rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku. A4x6.jest to rysunek. (rys. zespolow lub czesci skladowych. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania.!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej. metalu lub inn ego materialu.1. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm).jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow.se planu ogolnego robot.3.2). Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze. w odleglosci a od linii obciecia kopii. na ogol w wiekszej podzialce. zas wymiary arkusza. pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. budynkow.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. . W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. Stosowane S. }grl1b. ograniczenia ksztaltu. 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm. 23) Rysunek podzespolu . 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min. Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 . Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych). wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. 2. za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-. 2. np. tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych.3 -- Rys. w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca.min.jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym.1). Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie. 0. """"ooi.3). wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP.min. 2.1. Przyldady formatow pochodnych Rys. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. Grubosc linii obramowania min. 14) Rysunek rozmieszczenia. 22) Plan sytuacyjny . ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. sieci drog i krajobrazie. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug. terenow. . 2. dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. q25mmi Linia oacieda kopii. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. formatA2=2A3=4A4 itd. . wymagan dotyczacych eksploatacji i prob. 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. pole rysunku mozna podzielic ria strefy.. 2. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm). 20) Rysunek wykonawczy . Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn. 19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna. w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i". (qcub. przy czym format A3=2A4. lecz 0 odmiennych parametrach. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. elementow. 2. budowli. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm). Formaty A3.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu. "'" ~ ~ A5 210 841 Rys.

2.8.. stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=.~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys. dla linii 0 wiekszej grubosci . Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych. Na rysunkach. I Rys. Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych. jak np.4a).7e).7 mm . linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ. 2. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu.5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min.3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0.co najmniej 2 mm. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. linia punktow~ bardzo gruba.Tabllca 2. b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami.8. 1 bardzo gruba.2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0. miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2.6): a) linia clagla.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys. . m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba. 2. 2.35 i 0. . 2._ ----- ~. Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys.2.25 mm .z. 2.35 5 2.4b).0') 1.8 mm.7. 1) Zamiast 2. 12 13 .g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru. d) linia dwupunktowa. linia dwupunktowa gruba. 2.5 mm .7 0. kreskowych i punktowych przedstawiono na rys. przez mikrofilmowanie).7d). Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi..4a). a w pionie . to na rysunkach przeznaczonych do reprografii.18 i 0. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce . Bardzo gruba Gruba Cienka 1. ~ruba. 2. Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii . Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania. e) rownoleglych linii ciaglych. Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys. Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki.2. kilkoma rysunkami. Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -. 2. jak np. zwlaszcza w zmniejszeniu (np. Rys.0 1. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka. Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera.. f) linia zygzakowa. ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami.7.1. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1. _----_.4. I I -. c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami.0 0. 0.6. 2. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a).25 mm) na obrzezu arkusza. Ii! -. 0. 2. 3C (rys.. 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii.5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych. 109). moga natomiast bye stosowane w wykresach. I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4). nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys. . b) linia kreskowa. 2.18 2.. Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty.0 0.1. np. Oryginal rysunku ~ormatu AI .5 0. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka).4 0. 0.4 0. lima cio.Sa). c) linia punktowa.kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0).0 mm i wiecej . Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. linia b na rys. 2. 2. 2.Sb). Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy. 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka). 2.1.25 4 2._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0.4 mm. krotkimi kreskami 0 grubosci min. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych.25 m~. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek. zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min. linia a na rys. d).2.. tausta zyqza/(owa Rys. Z rysunku tego widac. Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski.5. punktowych i kreskowych.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_. e) Iinia falista.25 mm.1 1 -- \ -- --+-. ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20).5 Rys. Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. e) ~ a) \.35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii. kreskowych.8. 2. Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys. Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu. 2.

". d) przy recznym ich rysowaniu. jak np. gdy linie te sq rysowane maszynowo. b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys... 2. . f) linii wykresowych. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606).7b).. w zestawieniach VB. slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien. 2. 2. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j .IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys.10j). Dodatkowe. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys. 2. linia e na rys. jak np.. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1. 2. l Oa). b) linii wykresowych. . ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv. d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys.lle).r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. b). h) przekatnych prostokatow (rys.1 l c).9. 2. Liniajalista sluzy do rysowania: a). Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s.5 3. We) oraz i I Ry. 8.8).12. 2."'" . ~ )"'.5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3.linia c na rys. Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3. 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube). gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys.zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr. 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). T A czy 71.11. 2. 2. I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys. ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) . gwintach itd.3. 2.8.3 i 8. b) linii wykresowych. 5.8.5 i 2.3.§. 2. 2s . dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys. 2. 6. Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys.13.1Oa). dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. jak np. 2. 2. slimakach.4). W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s.11 f). 2. d) kreskowania przekrojow (rys. gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. c) innych linii pomocniczych.9c).. 2. 2.12a. 2. c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys. "'I. 2: I~c. 2.8. i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. 2.5 i 2. 2. 2. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe.J. przejsc z jednej 2.ge).. f) linii osi ciezkosci (rys. e) linii obramowania arkusza. tj.. ktorych sasiednie linie sa rownolegle. Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. 5. 2.. d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys. 2. Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. lOb).j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys. to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2. b).5 podrzednych 7i5 5 i 3. kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii. jak np. 10.11 h). 4. Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.2. b) linii wykresowych. Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys. k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys.11 e). 2. 2.1 Om).s.lOs. malych liter zas . 2.7s. 2. 2. Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys. Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki. np. 2.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys.. Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys.10a. g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys.11 d). Odstepy rni~d. przecinek.Rys. d) linii wykresowyeh.lOk).101). 2.9b).(1< '" ~~ c::.5 i 2. Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys.5 3. 3. 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa). Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys.1Oc).. 2. 2. m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys.-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys. 2.lin!i urwania i przerwania przedrniotow. p) linii wykresowych. np. 2. do Is. n) zarys6w przedmiotow przyleglych.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 . I) znakow chropowatosci (rys. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys. 8. 2. liniajna rys...10. 2.5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych.101). 5.§_ . 2.l0h). c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys. a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. 2.9a). 7. 2. b) c) $ a) c) 6s . linii odniesienia (rys. 2. b) pomocniczych linii wymiarowych (rys.IOd). 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka). f) zarysow a rdzeni gwintow (rys.10n). c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. b) zarysow kladow przesunietych (rys. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys.10f).1 Of).13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter.4). W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s. 2.5 3. 2. cyfr i znakow. 2. 2.llg).13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft.29b-d).. Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p. e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys.

5. 1:50. 2.zwykle w powiekszeniu. Pismo proste rodzaju A .16. Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys.32). w powiekszeniu. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej. 1:200.22). 2.na rys.16. 2.17s.15. Pismo pochyle rodzaju B . w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow .23. Wzory znak6w interpunkcji. Rysunki do ksiqzek technicznych. Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2. 2. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys. Pismo proste: pismo podstawowe.na rys.20. 1:2000. frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami.1:1 zmniejszajace . Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s. w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze. a dla pisma rodzaju B: f = s/4. stosujac wielokrotnosc 10. Gdy przedmiot rysuje Sit. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem.17. 2. greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. 14. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A.4. bez wyrniarow (rys. c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 .1).17. 1:10. 14 i 20 mm". 2. 2:1 naturalna . 3. Pismo proste rodzaju A greckie Rys.23). W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu. 2. 2. 5. 2. 1:500.1S. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich. a pisma pochylego rodzaju B .1:2. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej. a dla pisma rodzaju B .21). 2. Rozroznia sie podzialke gl6wnq.znaki 111111111 Rys. 1:10 000. 20:1. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A. 2. Uklad podzialek mozna rozszerzyc.18. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. wykladniki poteg. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. 2.19. 2. odchylki graniczne itp. natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit. 5:1. Pismo proste: pismo podstawowe. nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys. 2.14. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit.14-2.znaki III1IIIIIII Rys. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys.20. 2. 2. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2. 2. 2. Rys. Podzialke glownq wpisuje sit. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. 10:1. jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami.22. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. 1:20. 1:1000. dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A.50:1. 7. i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. 1:5.Rys. b) pismem rodzaju B. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace . 1:5000. 1:100. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5. a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego . . 2. 10. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys. Litery i cyfry pisane jako ulamki.5.19.21. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys.

b) tabliczka do 18 .kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu. rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie. c) w strefie C: 16 . rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac. gdzie: a .razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. kt6re rozmieszcza sie jak na rys. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys. w rubryce tej. przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 .30). 3) tabliczki uproszczone.zawierajacyrn kolumny pokazane na rys. date i podpis wg rozdzialu 16). nie jest mozliwe stworzenie najlepszej.co najmniej 55 mm.4a. Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. 3 . w razie koniecznosci.co najmniej 15 mm. wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4. I Y .informacje administracyjne: stanowiska. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. 2. numer magazynowy. 2. B i C. 2. rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi). 2. a wysokosc: tabliczki podstawowej . Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A. 2.co najmniej 40 mm. zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17.ub zespoly sa oznaczone na rysunku... 17 . 15 . albo numer normy czesci znormalizoWanej.date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci). . b . zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych. 0 mniejszej ilosci informacji. 2 .numer modelu.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych. gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany . Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1. mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne.format arkusza. z jej lewej strony.nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa. gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz.. jak np. 12 . 2.5.24a-c.2. tj. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb. iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki.numer rysunku. dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u.3 i nastepne).25.podzialke rysunku. 5 . zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys. np.26. tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci.numer archiwalny. tabliczki zmniejszonej .numer rysunku licencyjnego. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys. 2.27. b) w strefie B: 4 . 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji. cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy.Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace. a ponadto. II. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi. 7 .Wykaz CZ~SCI". 8 . wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej. I 1 . i 3' 19 18 .: 10 . uniwersalnej tabliczki rysunkowej. tabliczki uproszczonej . . 2. jak na rys.zastapiony przez rysunek nr. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material". wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft . stan dostawy itd. a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna. 14 i 15. Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego.mase przedmiotu. 2.25b lub c. 2. W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4.rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy.2 i 3. Rys.zastepuje rysunek nr. najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. 9 . umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu.- 11 18 6 3 rowych... umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow). W.ilosc arkuszy.zapis zmian (oznaczenie zrniany. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku.24. 2. 6. Wyk~. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu..numer arkusza. ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe.nazwe przedmiotu (lub dokumentu). Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego. rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia. kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys. 6 . Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w.oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4).jej tresc. 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys.. 2. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 .28. 2.28-2. ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm. 9. rozmieszczonejak na rys. 2. przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze. . przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej. montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys. 13. gdy pole rysunku jest podzielone na strefy....28a. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: .26. W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc ..! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl. Dlatego tel..25. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys.wpisuje ~l<. inne dane. C orymi CZltSCI. 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm).27. 13 .

a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B. kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3. 2. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic . 21 . 3. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych. 2. 2. 2.31 f). Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys.31 c). 2. kropka . a nie zakaricza sie niczym .gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys. Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F.29. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka .7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. 4.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu. Prosta ta jest styczna do okregu a.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys.jak np. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa. 2. a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow.31a) albo niewidocznych (rys.31 d).1. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. 2. Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12.nad cienka linia odniesienia (rys.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach .28-2. 3.30.30. 2. Tablice danych technicznych (np. jesli podaje sie je na rysunku. Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3.gdy.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. ktora przecina a i b w punktach DiE. Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu . 2.31.31 h). Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys.1.31 b). nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D.patrz rozdzial 4.31 a) lub w dwoch wierszach . Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C. 2. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a. 2. Tablica 3. to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Wykreslanic dwusiecznej kata.1. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0. 2.3) . 2. przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm.6. Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku.nad i pod ta linia. 2.

a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r.? (0102+RI+R2)/2). Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac. z ta ty Iko roznica.Tab!. b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys.? (0102-RI-R2)!2). z ta tylko rozl1!Cq. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. jak konstrukcji 11b. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys. zakreslarny luk promieniem AB. jak w przypadku 1. jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego). nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk. po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci. z ta tylko roznica. 3. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C. Przypadek 2 (rys. !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2). Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13. b): . Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. 14. 11. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c.jak na rys.) promieniach 7. nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid.1 (cd. Prosta e jest styczna do okregow a i b. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI. ~rzebieg konstrukcji taki sam. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. a): Przebieg konstrukcji taki sam. Prosta e jest styczna do okregow a i b. a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d. w ktorym przecinaja silt proste c ie. a): W odleglosci r od. 3. Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. a) b 12. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . a.? fl2+R). Prz y pade k I (rys. Przypadek 2 (rys. a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS. W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. z ta tylko roznica. Przypadek I (rys. to warunkiem koniecznym jest: r. P r z y pad e k 2 (fYS. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b. Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10.1 (cd. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. po czym z punktu B.) 5. a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R. b): Przebieg konstrukcji taki sam.promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B). b): Przebieg konstrukcji taki sam. 22 23 . Przypadek 2 (fYS. wykreslamy symetralna d odcinka BO.? /12). 8. a nastepnie laczymy B z 0. b): Przebieg konstrukcji taki sam. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. a ze srodka 02 luku b . ktora przecina prosta C w punkcie C. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . i promieniem AC zakreslamy luk e. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. a i b) b) Przypadek 2 (rys. Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A.f 9. 15.

. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1..b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach. Punkty C. Spos6b 2 (fYS. wykreslamy symetralne e. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego.2'. luku b promieniem R2+r luk d. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0. Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b. i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O. rownolegle do malej osi elipsy. i z punktu A. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi. . zas okrag d w punktach E2. G. ale zawsze tak. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C.. liczac od prawej strony ku lewej. a punkt C na wielkiej osi elipsy. f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy. i z punktu C. = 002. w kt6rym przecinaja sie proste c i d. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02.. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2).A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a. przecinajaca osie owalu w punktach 0. F2 . z kt6rych zakresla silt promieniami O. D. z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy.1 (cd... b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. 17. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00.. a ze srodka 0. trzeciego odcinka. :H (cd. Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu. z ta roznica. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata. sa punktami 18. luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C.+R. gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc. i z punkt6w Ei. aby luk wykreslic cyrklem. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e.. Wykreslanie elipsy 0 21.. sa punktami wykreslanei elipsy. Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. wystawiamy z punkt6w 1'. zakreslarny promieniem r = CA luk e. zeby punktA znajdowal sie na malej.. Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3.. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d. Spos6b 1 (rys.) Przypadek 3 (rys.. U wag a.rys. w kt6rym przecinaja sie luki C i d. Nastepnie punkt D lqczymy z J. . 2. F. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej. a z punkt6w E2. C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny...) Owal Elipsa 22. Fi.Tab!. W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0. . D'. do O. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. Punkty przeciecia tychprostych: E. ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. . otrzymujac punkty Ai B. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b. oraz 1. = 20.. Wykreslarny osie elipsy. ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow).. jak w przypadku I. 2. Wykreslanie owalu 19. prosta z D' z prosta z ] itd. Punkty przeciecia F. c): Przebieg konstrukcji taki sam. prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C. nastepnie Iaczymy B z 02. wykreslamy symetralna d odcinka BO.C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" . z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu. Punkty 0.. F" . = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§.)12). z 2' prostopadla do D-2 itd. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . Sq punktami wykreslanego luku. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag. . c): odcinki AB = a i BC =. Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych..-R. '/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri. . prowadzimy rownolegle do AO. sa srodkami. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB... . oraz 00.

Punkty A.1 (cd. taczymy z W. . prowadzimy rownolegle do EC.-7-:.2. b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB... Sq punktami spirali Archimedesa.nastepnq cwiartke promieniem BAt itd.krzywa jest elipsa ED CD = 0. dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b.3. po czym laczymy punktA z punktami 1. prowadzimy rownolegle do osi paraboli. h.2.. Z kolei przez punkty G2H2 itd.... Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny..r. laczymy Ez C i z punktow G. 3'.].tie~ niem 0-3 luk 3-C itd. ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa.. sa punktami wykreslanej elipsy. Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD. 3'. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1.3. 2'. C. Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--.krzywa jest parabola ED CD > 0. Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A.krzywa jest hiperbola. 3. prowadzimy proste g. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli. punkt E). (w dowolnych od siebie odstepach). ?-?. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych. prowadzimy rownolegie do osi paraboli.:::---I'G 25. Punkty 1. .. gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD. trojkat lub szesciokqt. gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28. 2'.. odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA..Tabl. przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1... np.a): Wykreslarny prostokat ABCD. a): Hiperbola H 27. Sp o s o b 2 (rys. a punkty 1'.) 23. sa punktami wykreslanej elipsy.5 .5 ... ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B. rownolegle do CD. WykreSlaniehiperboli rownoboczne]. przez punkty E i D prowadzimy prosta a... gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1. HI. 2 z W-2' itd. H. Rozr6inianie elipsy. . otrzymujac linie Iamana AB. Wykreslanie osi elipsy. HH1. pro'. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'.~~~i1T"""". dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1. gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym. to przetna sie one w punkcie D. . po czym z punktow 1.. h. b) 24. itd. a z punktu A . 26 4* 27 . Sq punktami wykreslanej paraboli.. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29.rys.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g..1 (cd. 3. A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C. U wag a. z punktu B .pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'. . Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G. . S p 0 sob 2 (przyblizony .'. b) Sp o s o b I (rys.. na osiem). itd. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych.... ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle.. laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD. Sp 0 sob I (rys. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'. ktora przecina krzywa w punkcie E. B-2'. a z C rownolegla do a.... Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b.2... .5 . . Sqpunktami wykreslanej paraboli.. 2 z A-2'.) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. Gl. a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys.. Jezeli: ED CD < 0. 2. Sp o s o b 2 (rys. Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np. Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB. Wykreslanle paraboli. A-2 z B-2'.. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole. Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl.i. promieniem 0-21uk 2-B. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'. 3". b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku... . Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli. paraboli i hiperboli I (rys.. . B.. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli.

II. po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. jak w przypadku cykloidy.. i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego.360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam. III. U w a g. 3. Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam....jak w przypadku epicykloidy. 35. 7). np. Punkty IV'. a prostopadle do b . Punkty A..3. zakreslarny promieniem r luki. III. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b. .promieniami. Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. prowadzimy r6wnolegle do b. . 1".) 33.1 (cd..) Krzywe cykliczne 30. cykloidy. .. .02. oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). sa punktami wykreslanej trochoidy. luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd. Ewolwenta 34.1 (cd. iz. . 28 29 . w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0.. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys. osiem odcink6w). 2'. z ta tylko roznica. sa punktami wykreslanej sinusoidy. prowadzimy r6wnolegle do prostej b. Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R. ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R. . 04 z IV lub 07 z VII. . Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. II. Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1. ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b . z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1. i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=. Nastepnie z punkt6w 1'. 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b.2.. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd. U wag a. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'... sa punktami wykreslanej krzywej. 3'. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'.. poziomej 2 z pionowa Z' itd. 2. Punkty I. a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty.3. z ta tylko roznica. 31. Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego.03. 2". 32. . Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I. Wykreslanie cykloidy Tabl. na 12 czesci) i z punkt6w 1.A-1'. Sll punktami wykreslanej ewolwenty.. 3.wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. jak w konstrukcji 30.a.Tab!. Tak samo wykresla sie trochoide. fX=7[.2. VII' itd..... ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego.

. Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. d=2r ~ Jf 7' 5' 8. 12. 3.. 3.7-12. a . 3. Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2.. a z punkt6w 1'.6)...2.2). roznego rodzaju dzwigien itd... sq punktarni wykreslanej linii srubowej. ..13 2.. (rys.w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys. obrotowych ---_. hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p. na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys.1510. wspolrzedne wykreslanej figury.1 (cd.g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I. parabola..3'.4' r =_:-::. 3. 14. a przez punkty 1'.. przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys.6' 2'3. g' 10 7 .8 b) Rys. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'. prowadzirny rownolegle do odcinka C. 3. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys. a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1. 15.2'. proste pionowe..7 49. 3.-=--::. 3. Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola. a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys. Krzywe stozkowe (elipsa. ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej). Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. b) hiperbola Spirafa Archimede. 3'. 2. Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37. .3.4.. d=2r 14 13' 12' 11' v . a) a) 12' 10 I' -..5).5. 30 .. Przedrnioty lonych r b) b o 5. ..) Linia srubowa 36.. 5. t 'l I I.jak w danyrn przykladziej.. Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys.1. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 .5 i 14.sa . 2. 3. 3..3'. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys.14 12 X '3. Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'. parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys. I I --/ 1\ k::- r-.1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste.2). Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x. Rys.9). zas krzywe cykloidalne i ewolwente . poziorne. 3. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys. . 3.' . ia s r u b ow a w al c ow a (rys. 3. 2 z 2'. 9. b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12. Nastepnie prowadzirny z punktow 1. Linia srubowa sluzy do. . 16 .1). rys..2. b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej. 2. Z kolei . a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1. 2' itd.6.9. 3. /" 9' 8' .3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych. a.~===~====-= 0 ksztaltach .5. 3.1) i jako linie przenikania bryl (patrz p. rownolegle do odcinka d. oraz 1'.rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys.2'.Tab!. zmniejszone w stosunku 1:2 3. Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17). Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys. 3. 3. z 4 tylko roznica. I.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd.16' /11. Przedrnioty z blachy. .jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys. na 12 czesci). 16 1..4).. polproste a i b. r\ '/ I. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury. 2'. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys._-i zarysach zaokrag- t' Rys. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a. .. 3.

3.2. [] B D 0 I: :Ll-----.E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. rzut w kierunku D . 4. jesli jest potrzebne (np..7. Uklad rzut6w wg metody E B I 4. Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie .1.rzut od prawej strony. Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4. na rysunkach licencyjnych).3a). Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys. 4. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej .4). Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys.!dwa rzuty stozka scietego (rys. Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S. 4. 4.2.nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach. 4. Rzutowanie prostokatne metoda europejska . dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach.rzut z przodu (rzut glowny).1.7. to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys.oczywiscie . a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach. pod warunkiem. i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E. 4.6. A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys. 4. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) . Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys.rzut z gory.1 4.! rzutniami. a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje. 4.~ '" Rys.na rysunkaeh zlozeniowych .__ J . podajac numery arkuszy.rzut z dolu. 4.rzut od lewej strony. b) amerykanskiej . Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys.6a). rzut w kierunku F .4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F . to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys.5b) lub przekroju (rys. ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. rzut w kierunku B . na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys.E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach. 4. 4.rzut z tylu. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej. 4. r .2). Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 . na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq. przy zalozeniu.oznaezenia graficznego metody E.2): rzut w kierunku A . Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys. rzut w kierunku C .E. 4. ktorego wszystkie sciany s. Oznaczenie to. Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach.5. 4.2.A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys. 4.2. 4. ------ I E I II r Rys. w sposob pokazany na rys.6b). 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys.5a) i przekrojow (rys. 4. 4.'. Oznaczenia arkuszach Rys. 4. ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia. rzut w kierunku E . to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu.4. Gdy zas .1 a).

2. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 . co powoduje. na rys. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. 4.jak np. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. rysuje sie tylko wtedy. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow. to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu. 5. \ D ~ [] E 0 WIDOKI. 4. 4. Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku.1).8. B i C). jak na rys. ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys.1. ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys. B ( I . Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe". 3b).2. Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. dwa lub jeden (rzut glowny. PRZEKROJE I KtADY I Rys. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty.II . 4.1. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. Natomiast jezeli.3. 5. gdy te ostatnie nie s. 5. Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich. ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. c-c B-B Rys.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D). 5.. jak i przekroje. Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym. Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. 5. niezaleznie od liczby rzutow). 5.2. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju.3a. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc. 5.! potrzebne. W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. oznaczajqc go jak na rys. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys.

Rzuty s~e~jal. wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. 2. to nalezy narysowac tylko jedna linie.11. Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju).jesli to jest. 5. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu . rozdzielajac je pozioma kreska. 5. z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r .12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju. wrzeciono wiertarki . 5.4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn). 5. w celu ulatwienia rysowania. rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys. przy ezym nieregularne linie przenikania. zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. 5. a pomijania innych.11e) lub ciagla cienka (rys. aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni. 5.5min I a) b a Rys.7. ktore moglyby zaciernnic rysunek.9). polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych. c).4a).ne):a) widok przesuniety. 5. nie bedacej podmiotem rysunku.10n i 5.zajrnowac w rzeczywistosci (tzw. ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome. poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". 2. 5. 5. powierzchni b) zbieznosci bi~ 1. 5. b) Ii Rys. jak i rzeczywiste (linia a na rys. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu. Umowne zwiekszanie: a) pochylenia.11). jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej.2.2. Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys. ani pionowe (rys.6. 5. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery. Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste . a) 5.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych. Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci. ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np. zarowno rysunku zlozeniowegc.1. 5. zarowno teoretyczne (linia a na rys.. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN. a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys. b) widok pomocniczy ukosny.3. Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy. 2. jak na rys.6b). I) 0) Rys. przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu. 5. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys. 5. Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu. odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys. Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami. oraz przedmioty. to umieszcza sie go jak na rys. to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys.na karcie instrukcji obrobki .mozna rysowac W polozeniu poziomym. ktore pisze sie obok strzalek. jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych.gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys. w zasadzie nie rysuje sie (rys. 2. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. 5. rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu.1). a Wl~C np.6b). 5. 5. I l e). c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r. r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe. gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku. d)Q: . 5. korbowody). na rys.8.6a). Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow. 9. 4. 5. ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1. niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. 5.3b. Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi.4b).21b).10. 5. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np.91/N-01604.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona).10). 36 37 . b) prawidlowym ! Rys. jakie maon . Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys .8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku. 3) Rzut glowny. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) .10n. odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys. alba jako przezroczyste (rzadziej. ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu. 5. powinien . i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys. 2. to mozna je narysowac liniami cienkimi. 5.w polozeniu. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu. umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek. 5.1). jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku.3c (rys. 5. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje. . grubymi kreskami. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys. 5.5.s ~ " Rys. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka .3.11h). jak np. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys. b) przedmioty. b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek.zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku).8b). nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys. gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie.9. 5. 5. I .5).

Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. Kierunki kreskowania przekrojow .15.1.2). i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E.tylko podzialka (rys. 5. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne. Pola przekroju. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np. Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste. 5. c) czesci dwudzielnych.powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju. mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys.5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych. Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys.a) ~ a) TI~I I @th Rys.. R. 5. 5. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie. AI-AI. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . 5.15b). stosuje sie litery z cyframi. 5.13b) lub do poziomu (rys.15a). 5. Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. Beton zbrojony (zelbet) Tynk. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych.. 5. Przekroje: a) lamany. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. 5. 13e).1Sa i przekroj A-A na rys. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np. 5. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe.gdy to jest potrzebne (np.18.1). 5.1). 5.l6d).16b).19. Q i X.18 i 5. 5.1. 5.13d). 5.l8b). 5. 5. 5. c) lamany s ocony 38 39 . RkrY~' 5.14.19) i . Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia.16.l7b). Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np. Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich. a gdy to jest niemozliwe . a gdy z rysunku widac wyraznie. np. j I I I I I ~) Rys. to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys. tj.13b i 5. 5. 5. 5. Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0.l7a). to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys. zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys. 5. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj. co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~. Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke.4. b) lamany i stopniowy. 5. na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys.13a). d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych. 5.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka).:» d) Izolacja przeciwwilgociowa . guma -I 1-1-11M . Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys. powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. b) trzech stykajacych sie czesci. gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze. w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze. to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys. a) k\ / \ /. szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys.16c). jak na rys. 5. Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju. 5. obszary. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys. ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys. kreskuje sie liniami cienkimi. Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. 5. Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju.. b) pominac takze strzalki (rys. 5. 5. w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material. powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami.12. i przekroje zlozone. pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit. 5.14).13. do jego osi (rys.17. 0. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. z wyjatkiem liter: 1. 5. azbestocement Rys. gips. Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys.12b). Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. BI-Bl.13c).18c).

21. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2. 5. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys. zebra czy ramiona rysuje sie w widoku.20b). gdy nie budzi to watpliwosci. b). 5.24.. 5. prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys.18a. Rys. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys.na rys. Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys.22-5. b) kilka drobnych.21a. 5. 14.25.. czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys. Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw.26.26)..23d. przy czym. Na przekrojach zespolow. 5. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. 5. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu. Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys. tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys.. owallub tp. lIe . 5. 5. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys... 5..-------. 5. te sciany. b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze . 5.6. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko. walki itd. 5. 5. poziome. 5. Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie. 5.22b. 5. zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 . 5.rys. zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow.23f i 5. czesc a przekroju na rys. 5.2Ic) lub niezgodne..25b) lub odwrotme. 5.18c). Przekroj stopniowy Rys. np. 5. 5. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. d) Dobrze r) Rys.25).2) i ukosne (rys.3b i 5.19 i przekroj B-B na rys.23a. Widoki i przekroje pomocnicze Rys.. W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych. Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu. 5. Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. nity. b). ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow. Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z.20. zeber..21a) albo przesuniete i obrocone (rys. 5.24b). chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys.2). Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe. przesuniete (rys.23 i 5.24a).22. 5. 5. 5. Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys.3b i 5. 5. b) i przekrojami pomocniczymi (rys. stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'. 5. ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys.oku.21b).A-A A-A Q.22). 5. ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju. e. 5. podajac przy tyrn podzialke powiekszenia.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b). 2.l2a) i poprzeczne (rys. na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych. kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys. Widoki czastkowe Rys. 5. 3 i 4 na rys. ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np. na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany.23. Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid.24).27). apow~ykszenie w przekroju (rys.. ramiona k6! itd. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych. 5.22a). 5. podzespolow itp. d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych. czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys. Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys.11h).18b). zebra.19. blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys. Przekroje czastkowe (wyrwania) 5.23) oraz wzdluzne (rys.23c). W pewnych przypadkach. to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys.21c). c) EE-t --l Rys.2Sd).S. 5. jak: kolki. A.21). Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys.jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys. 5. zwane widokaml pomocniezymi (rys.------. rysuje sie w widoku (rys. 5.21d oraz CZttSC 2 na rys.24). 5. 5. Przekroje rozwiniete Rys. 5. e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu. 5.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa)...3d. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu. 5. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod". c). a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3. 5. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu.16b). c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys. Przekroje scian. 5. 5. sworznie..20a). 5.

5. S. 5. Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys. Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej. C)~ Rys. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju. b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac. 5. 5. 5. jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys. zamiast czesci srodkowej. CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E. jak zwykle rzuty. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys.30. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego.2Ie z S. a wiec plaszczyzne tc. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej.30a) lub wiecej czesci oddzielnych. Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys. d).31b).34.29b. 5. S. c). jak i przekroj . sruby.! falista lub zygzakowa.przerwanie ogranicza sie linia falista (rys. inne zas klady przesuniete. Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys. w zaleznosci od jej polozenia.tylko Iiniami kreskowania. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys. 5. gdy nie zaciernniaja rysunku. 5.29a). lub poza jego zarysem (klad przesuniety . to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys.rys.27.32d).34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys.34b). 5.31.32e.35.: alezy obran cac w lewo lub do gory.2S. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu. 5. a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok. (rys. 5. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5. nakretki.29d). 5. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc. 5. nalezy rysowac nie klad. 5. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym.33b)lini. usuwajac ich czesc srodkowa. 5.32. a nawet cale rzuty. 5. c).28). 5. 5.31a). nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. glownie gdy linie przerwania sa dlugie). przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy. lecz przekroj (rys.29b).29b. Mozna rowniez. rysuje silt je liniami cienkimi.32). 5. ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys.32a-d.29a. 5.rys. 5. pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym. 5. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. jak na rys. 5. 5JOb). a przekroju . ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys. zas klady przesuniete -liniami grubymi. Rys. b) lub od dolu (rys.30e). tak jak przekroj. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys.8.7.29. Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci). Rys.32f). dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow. oznaczajac klady jak przekroje (rys. 5. b) c) d) '-----~ e) Rys.9. oznaczajac je jak przekroje.Rys.32e. 5. 5. to nie oznacza sie go w ogole (rys. 5. jak na rys. 5. 5.33a) i widoku z przekrojem (rys.33. 5. 5.29c. wpusty itd. obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy . kliny. przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci. np. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys. Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 . We wszystkich innych przypadkach. czesci maszyn pelne lub wydrazone.

b). rysuje sie jako przedmioty jednolite. data wykonania itd. cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm. 14.38g). Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow. j). ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys. ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. 5.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. 5. 5.39b) albo wpisac tresc cechy. 5. 5. to okregi i proste. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym.36d). Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys. 5. 5. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. przekroj kreskuje sie jak metal (rys. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. 5. to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys. 5.39c). I) Cecha~ informacja literowa. trzonek). a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys.38a. zaznacza sie znakiem z rys. zqbki na rys.35a). ~ tow ~ Rys.36e. numer kolejny. a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys. 5. zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a. Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. z pakietu blach. 5.36h). 5.37f. 5. Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np. feb sruby. rysowanym linia gruba (rys. na ktorych te elementy sq rozmieszczone. 5. 5.39c). j). 5. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca.35f. 5. 5.38g.zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm.11.35e). f). a jedynie podaje w wymaganiach technicznych. Symetrie przedmiotu na p6lwidokach. 44 .10.38c). Rysowanieuzwojerielektrycznych:a). d) cwierewidoku (rys. g) lub na linii odniesienia (rys. np. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys. 5. do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm.36. przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-.39. 5. to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys. jak: znak fabryczny. h). b) polprzekroju (rys.37. b) powierzchnie radelkowane. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym. c) kierunek ulozenia wl6kien. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys.38. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu. 5. 5. gdy jest on istotny. numer serii. 5.gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni . Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys.12. sposobu owiniecia itp.36g) lub symetrycznie (rys. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys.36j). to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku. 5.35c). Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys.37h. 5. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. 5. w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys.38f). Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys. z ta roznica.35h. g). Linie odniesienia . a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys. 5.25).35b).36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg. zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys. przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. 5. cyfrowa. polprzekrojach.crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys.37b-d. a dane dotyczace rodzaju tasmy. prostej (rys.38e). 5. 5. 5. 5. e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys.37k.38d). c) pelwidoku-polprzekroju (rys.38j. jak np.13. ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. 5. 5. 5.35d). material. e) cwiereprzekroju (rys. g)-j) izolacje a) rp / C) 5. 1). 5. to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys. 5. 5.35c). Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony.36a. 5. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych. rowkowane itp. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone. rysuje sie liniami punktowymi. 5. b).5 mm.37a).39a). podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia.38h). przedstawia sie jak na rys.jesli nie moze to wywolac nieporozumieri.

5 11 11.105 0. natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia. Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.1 2. 6.8 4.Tablica 6. d) poczatek linii wymiarowej.2a).moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem.0 6. w zasadzie z prawej strony (rys.1 a).400 0. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach.2 4. Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys.320 0. 6.300 0.150 0.0 9. 6. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok.6 1. przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje . 6.nad liniami odniesienia (rys.7 1.0 1.2 1. 3" lub 10 em.6. 7. zawarty w przedziale 15 +90 (rys. to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary. wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu.4 i 6. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys.670 0.280 0.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.8 3.4 3. 6.0 2. minutaeh i ewentualnie sekundach. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys. a) ~ b) d).210 0. 6. Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu. 6.800 0.140 0.250 0.600 0.4d. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys.100 0.220 0.1.4a).400 0.240 0.6.3. Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie .4 1.40 i 10 mm na rys.800 0.850 0.Iiniami. 6.250 0.2 2.la. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys.5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10..7 7.1 D.0 1. 6.5 9.0 Ra20 1.5 2.4c).100 Ra20 0.patrz p.900 Ra40 0. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys.1 b). Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju.0 5.18.2. to trzeba w miejscach. Rys. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np.6 4. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem.5 1.120 0.630 0. gdzie maja bye 46 47 . 11 Inne sposoby wymiarowania katow .001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace.0 2. 0' 20' 36.480 0.3 6. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42.0 8.260 0.3 1. np. Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz. mniej wiecej na srodku (rys.1.2 2.6 6.500 0.17a).0 3. 6.220 0. Wymiary normalne Ra5 0.630 0.115 0. Jezeli linia wymiarowa jest krotka.950 Ra5 1.120 0.130 0.4b).5 4.180 0.160 0.0 ile to mozliwe .710 0.8 5.500 0. f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6.2 3.360 0.710 0. przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy. b) ze strzalkami na zewnatrz. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow.110 0.5 mm odnich. Wymiary 6.160 0.. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie". l ' 52' 35".5 mm. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys.630 0.6 2. Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku.2 3. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach.100 RalO 0.140 0.05 1.0 Ra40 1. 1 mm (rys. I ~ .250 0. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.900 0. 6.400 0.1.tworzacyrui ostrze.5-1.6 1.8 3. SClto linie eienkie ciagle. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne.0 2. c) ksztalt grota.160 0.280 0.750 0. 6. e) ukosne kreski zastepujace groty.0 8. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania.110 0. np. Groty rysuje sie kr6tkimi.1. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych. np.5 mm.2.5 5.320 0. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh.200 0.15 1. lecz nie mniej niz 2. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .120 0..1. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa.3.5 2.2 3.3.3 7. Grot moze bye otwarty.0 9. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4.4 2.630 0.2b i 6.5a).5 8.1 e). miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam.6 3. alba stycznymi do nieh (rys. I 1. b).400 0. I 1.0 4. 6.1 (wg PN-78/M-02040.360 0.6 6. Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.560 0. 6.1.5".5 mm. Jezeli to jest konieezne.800 0.3).200 0.8 2.5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6. d). W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii.2 1. 6. gdyz zaciemnia rysunek . zamkniety lub zamkniety i zaczerniony.1 8. Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0.lc). 6.1d).0 5.0 4.4 1.170 0. 6. 6.450 0.3 6.160 0.450 0. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu.0 4.1 7.200 0. W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii. cienkimi.5 2. 3 rom (rys.180 0.340 0.8 1.250 0.5c.380 0. 6.9 2. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu.6 1.3 5. 6..320 0.0 4.3 6. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae. e).560 0.gdy brak jest miejsca . wymiarowymi.100 0.2 1.420 0.500 0.3' (prawidlowo .0 5.530 0. lub kropkami 0 srednicy ok.10' 42' 18").190 0.rys. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach.0 RalO 1.29b).6 J. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys.5 2.

b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D. lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia. 6. b) przed oznaezeniem gwintu. jak np. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 . c) nad przedluzenicm linii wymiarowej. Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni).6c). jak np.a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys. 6. e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach). 6. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1. Met 0 d a 1. b) prawidlowe 6. Wyrniarowanie jest przejrzyste. b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy).rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi.15). b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych . 6.10). d).9).·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6. 6. na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane).4). b). pisze sie w nawiasach (rys. OJ ~~ r F---<:'f> f. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne. 14. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. 0) A-A 5 Zle Rys. b) nad linia wymiarowa. 6. a) b) Rys.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku. 6.12a.rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit. 6. ezy tez w rzucie.-_1Q---i C)g. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys. 6. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys. 6. 6.9.Z 1 '0 Rys. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys. na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej.7c). a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys.6-.12c). 6. aby mozna bylo je odczytac. 6. wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p.8a).8b). 6.10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie.5. 6. przerwac linie rysunku (rys. ktorych na rysunkach nie toleruje sie. c) nominalny 6. Umieszczanie liczb wymiarowych: a). Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje. 6. poprzedzajac go znakiem mnozenia. 6. a nie widoki (rys. 6. w norrnach.12d). wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne.3.6b).2.jak pokazano na rys. to mozna nie rysowac drugiego rzutu.11).I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys. gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach. c) metoda 2 Rys. znakiem 0. nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne. 6. bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys. aby mozna bylo je odczytac. ujmuje sie w ramki prostokatne (rys.11. 6. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob. Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc).3.8. 6.6a). Met 0 d a 2. jak na rys. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys. Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak. b) prawidlowe Rys. wymiary nominalne zas.7.9b.1. 6.4. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys.10. Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak. b) prawidlowe Rys. Rys. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys.7b.8b). 6. 6. 6. 6.7a).5b). patrzac od dolu rysunku. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku. stosujac tylko jedna z dwoch metod. b) kolo wyrniarow. 6. to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys.

4/<1> 10.nalezy przeniesc go do obszaru rysunku.ISe). Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys. 6. 6.180. 6.3. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie.6. 6. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys. 6.19j). linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi.18d). miedzy ktorymi wymiar rna bye podany. 6.l9a-f.18.2. liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 . 6. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S.3.13). 6. Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys. 6. c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek.15. 2.12e-h (patrz tez p.10. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys.".14. 6. 6.3. 6. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. 6. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym. b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym.3. Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys. Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys.16.20c. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys. b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku . 6.20. 6.20a. 6.lSa) lub polprzekroju (rys. b). Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia.16.wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys.a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys.1Sb).'~.2).17. 6.ISc. przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p.19c).19g. 6. Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys. 6. 6. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku. 6.17b).4¢12x60o e) Rys. b).20c. Uproszczone wymiarowanie otworow Rys.18c). 6.polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku. ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys.14. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys. a) b) c) J~ r!J6. 6. a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys. podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci.13.3. d). c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys.18b. 6.41<5 Rys. 6. Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys. 6. wskazanej na rysunkach. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane. 6.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys. 6. 0 t/J 6. umieszczona przed znakiem o i R (rys.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys. 6. 6. Pamietac nalezy. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys. a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek.12. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys. przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu . gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~. d).20e-g). jest niewidoczna (rys. 6. 6. 6. Uproszczone wymiarowanie otworow 6.18e).17a. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni.19h). 6. 6. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys. tj.2.19. 6. Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku.

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach.- lei '" ".43.3.-- // 6.39a. ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne. 6. 2. a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni.2 Rys.43).42). 6.41a pokazano na rys. 6. a mianowicie: PN. ktore maja bye obrabiane. a podciecie z rys. Wobee tego. Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec.. 6. 6. 6. 6. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys. 6. wyrniar 60 na rys.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn.39c).. 6.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np.jako odrebna czesc lub w zcspole.40b. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony. """" <i' O'!. przedstawione na rys.41._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K. oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p.41 c).3. matrye itd. 58 59 .w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w.- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu. albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. 4.39c). Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys.41 f). przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0. 6.3. np.37.40a). w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych. rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. 6. g. ze przy wykonywaniu modeli. chromowane lub niklowane.. odkuwki. 6. 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys.12). lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I . c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac. U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys. Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys. 6. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku. 6.39. dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu. Wyjqtki .. a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys.8 10. ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu. 6. wytloczki itp.4.4).10. podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys. to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. 6._co ".---r-.39a.58/1'1-02043 Rys.5 -0. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B. Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni.41d. c) 100 70 h40 d) 80 . dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki . zas r . Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka . z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka. I. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu.dla podciec C i D).--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8.---.\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys.3).7. 6.lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow). Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu. 14. 6. 6.) .40. trzeba te naddatki okreslic.1 6.nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych. 6. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu. np. 6. 6.3 -0. 639b). 14. 6. a druga okresla ich dhigosc. Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys. Rys. a wymiarowanie chaotyczne. 6. b) w przypadku przedmiotu. Wymiarowanie zaokraglonego rowka . Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. np. b) "" '{:[ "" ~- "" . ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys.4112113.39d). ktore maja bye powlekane. np. 6.9. Przy wyborze rzutu i miejsea na nim. na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys.44a).11. Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys.8). Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych. ktore maja bye obrabiane. co powoduje. mozna je zastapic jednym wyrniarem.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki. 638. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. np. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6. Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary. _1.4lb. krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych. 44 x 60 (= 2640) na rys.42. przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich.35.patrz p. a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu. np. 14.4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys. 6. e albo za pomoca tablicy (rys. wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu.. 6. 6.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys. 14. b) na jednym czy na kilku rysunkach. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys.4. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni.. . 3. 6..39a.38.jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany.

czyli wymiaruje szeregowo. to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii). b) wymiary powierzchni. c).I5 Rys. ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie. Rysunek taki . gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac. Wymiarowanie rownolegte. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu. Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas . a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje. 130. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. wymiaruje sie od tej bazy (rys. 6.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80. jest dwie (rys. ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. b). gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40. 6A 7a). glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p.nOSZqcy nazw~ zestawieniowego . to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej).. 100. czyli tzw. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete.45a).47. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. gdy to jest potrzebne. c).'5 20:!:O. Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki.45b). Wymiarowanie: a).15 80:!:o. lancuch wymiarowy prosty (rys. W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych. wiericow kol zebatych itd. gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu.'s 20:0. 6A 7b). 6. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych. Dzieki takiemu wymiarowaniu. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. d). ktore maja Rys. 5. np.S. ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach. ze wzgledu na to. 6A6a). Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych. Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych. 20:!:o. 6 A4c). Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny.44. tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych.rys. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni. z ktorych wynika wymiar wypadkowy. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha). Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach. a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. 6. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie. W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w. 6.: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll.j. na rys.6. np.46. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie._-------I b) 6". gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym.nie zamyka on laricucha wymiarowego. 6. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. 15 A). obrobkowych lub pomiarowych. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych. b) proste. szeregowym lub mieszanym. 60 i 100 (wymiar zbedny). i.b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich. gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy. 6A4d). Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu. wzajernnie prostopadlych. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. l. Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane. Laricuchy wymiarowe: a). d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. 10. c) zlozony Rys.: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych. bez dodatkowych obliczeri. a zatem i bezposrednio sprawdzone. zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety. jak np.'!J a) . wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. np. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor . 6. !) mieszane 60 61 .25). np. 6.45. np. e) w uldadzie szeregowym. Wymiarowanie: a).'5 20:!:0I5 20:!:o. 6A4b). oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci.jako wymiar orientacyjny . ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. 6A6b). np. 6. wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane.

6. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie.brabiane przedmiotu.umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu. 6.4. 6. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6. 6. Tak sarno postepuje sie. ' . 6. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy. co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys. Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. Rys. to wszystkie wyrniary powierzchni. Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie.1. a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . a nastepnie bazy zwiazuje SIt(. to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o. ~. do kt6rego nalezy. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych. w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne. jak np. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych.50. gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. Oczywiscie.rRa#i) x A-A Rys. +. 6. 6.gdyrysowany przedmiotjest wydrazony .49c).49c). W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow . gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym. Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni.kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni.49. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe. . 6.51. tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych.! nie obrobione. ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. Rys. 6. z na rys.51). y. Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie. Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri. Jest to tzw.49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys. Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie.52.oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. co zmniejsza koszty produkcji. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np.6).7. 6.dla powierzchni obrabianych i surowych . na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys.53a). 6.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys. i na montaz.50. 0 ile to mozliwe.52). co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci. podawac na jednym rzucie (rys. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys. zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6.. d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. f}~ ~ i . Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6. b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji. z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji. ktore maja pozostac surowe. 6.2. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys. 6. C)~ ..7. 6. wzajemnie prostopadtych baz.kazda pare baz jednyrn wyrniarem. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. 14.4 i 14. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki). ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza.48. Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 . Zgodnie z p. sprawa sie upraszcza. . na wyrnagane luzy i wciski itd. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych.wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym.48). pozadane jest . to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. na tokarce wielonozowej). b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci.7. zaciesniania tolerancji itd. czy od drugich. ktore pozostan. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane.

56b. c) nozem ksztaltowym wyrmar.54). Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu. przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu . 6. jak np. 6. natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje.zwyrniarowac.53. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow. Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys.4. b) b) w 6. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt.54.59. 6. l! g~l~ Rys. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys. Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys.7. Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys. 6.61). 6. 6.46b).58.7. Rys. gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow. 6. 6.5illL~lJrJ ~ ~ Rys. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci.57a). Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz.59a. Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu . I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni.59b). 6. lecz krawedzi teoretycznych. pokazano na rys. 6. Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. do ktorej sie odnosi b) b) e----.). Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego. Wymiarowanie przedmiotow: nych. 6. osi symetrii otworu. 6.58a).55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych. gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys. 6. jak na rys.przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu. 6. b). wykony. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys.6.05 6.7. Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys. ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys. ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione. aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki.7.3. 6.57. 6. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu. 6. 6.53 b. to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys.60a). oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys. grupujac wyrniary po jednej stronie (rys.5. 6. 6.60b). Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow.56a). metryczne itp. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych.58b). przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne. 6. wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys. gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej.55b. on a) 3x¢ 3x¢ 6. W ten sposob wymiaruje sie np.we wspolrzednych prostokatnych (rys. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary.56. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow. czyli od baz rzeczywistych. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). 6.55. Wymiarowanie takie.60c).8. W celu unikniecia nieporozumieri. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi. Rys. c. 6. np. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga.62). zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo. 6. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii.57b i 6. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 . na rys. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6.

oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia. Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys. norm h x a x s!' I Rys.1 12. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys. 6. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek.a) Tablica 6.40. 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) .40. oddzielajac je pochyla kreska.64. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato. Oznaczenia niektorych pretow. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej. Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys.gdy brak jest miejsca.40."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn. a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna.65) i umieszcza sie na nim te wymiary. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12. 1. 6. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie.)ttrojkatny zarnkn. zaczerpniete z odpowiedniej normy. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu.2 12. wych . 6.7.65.60. Rysunki odmian wykonari 9* 66 . Gdy pod linia preta brak jest miejsca.61.13).63. Kraw~dzie teoretyczne Rys. 6. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6. a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf. 6.62.65a. tzw. Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1. to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami. 6. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys. Wymiaro. Rys. 6.64): a) oddzielone pozioma kreska. 6.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys. 6. skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.63). wykonanie podstawowe (rys. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14. Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow. tolerancje itp. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf.'. norm wg odpow. 6. b) w postaci ularnka .prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow.7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys.. za liczba okreslajaca dlugosc preta.9. 6.

2.1.§o ~<::>. b) wymiary wewnetrzne. nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu . rozstawienie otworow itd. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys._ 3:: . Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm.1d). (rys.1.materlalu. np. Rys.przy obrobce powierzchni. es .oslub 0 60j.02 :2@' . jak: srednica otworu..025 (rys. wymiarami granicznymi. to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego.. d) jednostronne. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys. gdy wartosci odchylek sa jednakowe. 7. sprawdzianow lub uchwytow. takie.1. 7. 7. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne. f) jednostronne hI.. nazywa sit. 25±o.4. 7. 7. '" . tolerowaniem w gllib .tylko w razie koniecznosci. szerokosc lub wysokosc przedmiotu. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego. (rys. 0 20+g. ~~..3e. c) teoretyczne. gdy jedna z odchylek rowna sie zeru. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys. Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. b) asymetryczne. Rys.~ . postepujac w podobny sposob. 7.::. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. np. g). 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys.3d). Jest to tolerowanie symbolowe. b) tolerowane.1b). Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19. PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'. §- 1i~ ~~ ""t>. wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego. np.! sie" ku sobie. ei . c). Tolerancja T jest zawsze dodatnia. w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni.. 7. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7.dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN. zas zasady stalego walka . "<:1 ~. 7. na strugarce). Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu. odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie. c) wymiary mieszane. a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys. b) wewnetrzne._ . 2s:jl:8~(rys. takie. a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys..01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31. dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek. 1i~ :n.1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych.- ..w skrocie max mat).§~ . ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym.3. S.:<::>.. . e). ct3:: .1. Odchylka g6rn~ (ES . przy czym czestowymiary te. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1.. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli.2). wysokosc nadlewka itd.\~ 7..2) nazywa sie polem tolerancji.'. (rys.1a).02 T=o. d) posrednie A Rys. jak: dlugosc. 68 69 . Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20.1. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. a tylko ich znaki rozne. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu.3.5a). li:i ~"g .9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne..: ~. b) na 7.. tj.. szerokosc rowka itd. (rys.D3. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne. alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. 7. 7. c) asymetryczne dwustronne. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne.dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu. np. Miedzy wymiarem nominalnym.dla wymiaru wewnetrznego. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne. 7.dla wymiaru wewnetrznego. Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. D. . 7. 7. 7.1c). d) asymetryczne dwustronne. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys. toleraneja wymiaru i odchylki E/=o.98j.§~ ~3:: .1. 2 ~~ <l.2. dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji. a potem rowek (np. 7..w skrocie min mat).03.§::::: ~il. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu.".. e). srednica walka. 7. 7. d) wymiary posrednie. odwrotnie Odchylka dolna (E1 .1. ktore stosuje sie. 7. gdy obie odchylki maja jednakowe znaki. ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach. wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31. b) asymetryczne. jak: glebokosc rowka. a wiec.04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu . Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres. wzgledem ktorych odnosi sie odchylki. tj. Wymiary: nominalny i graniezne.o2(rys.1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A. odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne.. c) mieszane.4a). grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A._ ~3:: .::J) . Wymiary liniowe: a) zewnetrzne. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne. przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow. powierzchnie te "zblizaj. 7. np.4b). ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio.4. ~g> .3a.98+g.!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi. 7. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu. 7..3b.7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO.

. 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 .. N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0..++ ++ + II II ~O II II 00 .. Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a).za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :. to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys.. 0 ~:..::0 MO N + 0\0 N NO .".3f. Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys. lest to tolerowanie mieszane. odlewow itp. Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym.5... w ktorych moze wystepowac zarowno luz.....)."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0.).. w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -.... 0 0.. 7.. -0"..______... 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O.. 00 . Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 . 00 >0 I . Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np. Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je...... 00 + ....... II N ON I + II NO r- .3d....5 mm). -0 Q -0 0 0. \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 .. ~ '" 0 0. "<t .. + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ .. poprzedzajac ja znakiem ± (rys.c:: . '" "0 c:: '" 0 0. ~r- srednicy nominalnej o:... ktore stosuje sie... 7. I 00 ... Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera... I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t . . N"<t II II "'''"' v-.....".\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0. ""' 00 '-0 + I .. "<t ~ . Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej.. umieszczone w nawiasie za symbolem (rys.. rys.0 60 210 Rys..jak na rys..1. 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00". :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + ......6).. II II \00 ...3b-f.. N"<t II OM 0«> .:c . 0 Q. gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi.... 0. to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys. Oo r. . I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 . 71 .dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi. \0 C...r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 .... N I I '" ON ... przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys. gornego lub dolnego. gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi..0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II . 2) Odchylki dobrane z normy... w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru). 0\ \000 ""0 No\ 1.. Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np.8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ . I 00 r'l . 7... 7. t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + .. okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern.'-0 M r-. ~ VO r-.... Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu..~§ 1 ~ .. 7... <c...c:: .. \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 ....6.. '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N ..... 7... jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi. -s.. c-... II II 00\ -1'1 Mv '" 1.0\ 1'1". d... 0 Q..5d).. 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0. nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys.I. 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M.. Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego... Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna.. .. r-o ... 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 . 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 . toleruje sie symetryczme.. ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r... przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego . e) wymiaru granicznego . .r-. 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 ..0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys. _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r. 3) pasowania ciasne.. Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl.....5c.. "0 00 -0 rg 0 C. <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-..'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + .r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO ... Zarowno przy tolerowaniu symbolowym.. M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l . g). I---~ 19- _.. Jezeli nie mozna tego uniknac..<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O . to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys. ani wewnetrznego.. s ~ '" 0 0. ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + .. '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-...... "'0 M ~O + + + "7ii c ...----... ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q.. -M ++ ++ ..... 2) pasowania mieszane.. 3) Symbol umowny i odchylki. wymiarow miedzyoperacyjnych itp.. 00 1'1.3a).."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -.c:: t> vO . 7..1... ktore maja naddatki obr6bkowe (rys....5.. ~ 0 0...++ . Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne..>l ""iii ~ 00 .a .5e).'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01. Te wymiary mieszane i posrednie. wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa. _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM .- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :. tulei z osadzonym w niej walkiem)...6). ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------. e).. 70 ~:~ b) ~ .00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 .. 7. V) . 7..... II 0.00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 . nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys....... II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II ..... N orNv II OrN I 1'1"'" 7... W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji.. I 0- I M 1 I 0.0 r-v I I \ \0 '" 00 r-... Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje.'" 0'" r.. :Ii 0 '- ~OO --I I I I- .. 14. Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw. Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2.... ani pomocnicza.... w wielu normach. '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0...4). 7... 7.. \00 + ...5b)... OM "<tN "'1'1 .. '" 00 -1'1 II 0. ani osia...... OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys. ... Ov I 0.. I . 7.. "<t 00 I . d) symboli i odchylek.... 7... 7. -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0..r: 2' \00 000 + + + + ..... rON '-0 . I or- . '" C 0 Q. + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t ...... Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej.... «>0 >0 + r-...... b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996...3a). 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 . II 0. 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" . Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek.0_ 00 _ "'M II "'1. 00 1'1"" "'. I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ . 1'1 00 1.. ++ ++ vO "<1" 00 + ..'" ++ ++ «> .. o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-..++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-. c) odchylek liczbowych.0 . OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r.. I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< .... c::. ktore nie sa ani typu zewnetrznego.26). 7.. I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 ....0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0...c:: 1... lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie......007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII .... '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> . w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). N "0 -0 ~ '" 0 0. II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0. Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz.jak np. ... 00 r.. . jak i liczbowym. '--~ 1- . -+ O"<t or- + 00 v-... 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1.... jak i wcisk.."... I 00 0\ 00 I .

. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych.0 -24.0 s -0. 7. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0.8e).4 -4.0 z ±0. 01.0 s +0. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0.3 ±0.5 ±0.20 ±0.wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka).8. z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza. .4 -4. 7.w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys.0 z +0. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow .4. (w urad oraz w stopniach.szereg U wag a. 7.3 mm wlacznie.4 +0. Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye .0 z -0.5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20.5 ±1. 7.zewnetrzne (rys. minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta).0 ±2. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O.zwykle minimum materialu).0 +6. odchylek zgrubnych.tak samo jak liniowe .31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O.4 -0.0 +10. Tablica 7. 02.5 ±0. a) b) Tablka 7. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych . przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys.5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.Sb).0 d ±0. wewnetrzne (rys.6 +2.3. b) za Rys. odchylek sredniodokladnych.5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z . .9c). Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze.6.10. 7. b) dla wymiar6w zewnetrznych .8 ±1.7a).8 ±1.6 +2. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys.4 -1. 7.3 ±0. jak na rys.2 ±2.0 -16.2 -0. Oznacza to.0 ±5. 7. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys.2 ±0. Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T. podane w tabl.9c. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 .0 +16. Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach.2. Tolerancle LiL. Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych.0 ±3.4 +4. tj.1 +0.2 ±0.6 -2.0 +40. 7.6 +2. mieszane (rys. zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2. napisanych w postaci ulamka (rys. jak na rys. tj.8).1.4 -0. e) Tablica 7.2 +0. Rys.4 +4.1O ±0.0 +1. takie.0 ¢50N .0 ±8. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD. jak na rys. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu. ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci). 7. zawierajacej odchylki zaokraglone. Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe.0 +1.0 d +0.2 ±2.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys.odchylek odpowiadajacych walkom h14. Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 .6 -2. norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996).w zaleznosci od dlugosci nominalnej L.na zewnatrz materialu). Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl.4 -4. c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th). zalecane do podawania na rysunkach.0 -10. poprzedzajac je wskaz6wkami.0 -40.5" 2" 1. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys.6 -1. a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys.0 ±4.3 +0. Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT.9.0 -16.4 +4.6 -1. a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~.0 ±3.3 ±0. 7.0 ±20. U wag a. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7. ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow .15 ±0.2.0 +16. 7. 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv). ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone. w stopniach.3.6 +1.0 -10.4. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow.2.2 +0. 7.l ±0.3 -0. 7. 7. minutach i sekundach). 7 . Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone.' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 .2 ±0. ~ L katowych.0 ±5.0 ±3.6 -2.8 i 7..4 +0. od 1 do 17. A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm.1 -0. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl.8d). 7.2 -0.0 +24. 7. . 7.0 +10.odchylek odpowiadajacych otworom H14.l ±0. 7.0 9~ 1) Z 0.0 -1.0 +1.9a.0 -6. tworzacej stozka (rys.8 ±1. 7.2 ±2.).0 ±8.6 +1. Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych.0 -1.4 +1.I zlozeniowych wspolnych 7. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych.0 +6. b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa.0 -6.0 ±12.9b.5 ±0.0 +6. do wyboru .8a).7.0 -1.0 -6. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne. b) c) ds- 0.7b).10.0 ~ odchylek dokladnych.05 ±0. 7.8c) i posrednie (rys. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych. a 17 najmniej dokladna.9b).

.w zasadzieprzyjmujesie.4.12j).6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach. podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy.jezeli obszar tolerancji jest kulisty. 7.4.3 ±O. jak dla wymiarow liniowych.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4). Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole .przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza. Toleranoje kata stozka.. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0.12di) . w prawym ...wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne.llk). 7.1. gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys. 7.ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy.041 g) h) 1~ITo. e) znak w postaci kolka (rys. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie).jej wartosc liczbowa (rys.np.12gi) .4. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie. przecinania sie osi i pozycji. f) r.9 o! ~ .5. . 7. 7.:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" .12k) .11.3. 1) 7. Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys.Tabllca 7.l1e.12b) . W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:.111.5. 7. Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych . AT. / L/ r-. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad.- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt. 7.. 7.9 ±0.D08) 90 90 ~ nych. przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) .8 ±0. d) symbol TI2 (rys.11 a).- _ C . zawartych w nonnie PN-87/M-OI145.I2f).6. Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys. W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys.~ lUoN 0. ' 3) . ) Dotyczy tolerancji symetrii. .l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys. w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji.przez zetkniecie czesci zlacza.. mieszane i ciasne.l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys.12a). Q o 'N '" ::I c.. I. 7.jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej.081 r) 101 Ro.D. ~ S 90 Rys. Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A . '" 0 f-. Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7. dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138. -- f-. 7.zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys.. 7.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie. Tn)· Tabllca 7. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs. 7. 7 .1Ij. TFR.patrz p. gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD. w okraglych nawiasach (rys. 7. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych). B .21 I~I T/20.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego. 7. D . gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym. kat itd. 7. 7.6 ±0. 7.. 7. Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w. Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q.1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1. Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji. ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl.przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego.jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys. [gl -e. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl.?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. k). 0 Q. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice. Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc. 7. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie.U' e o! .lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a.. 0 '" e X Rys.niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza .5. '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys. gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3. z PN-89/M-02102. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122.11h). Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g.. ".11 b-d). b) symbol R (rys. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza .) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych. Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy.12. 7. tj. w ~staCl walca lub prostopadloscianu.Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych. 74 75 .i 1. Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls . Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7. c) symbol T (rys.to w ramke ujmuje si€.. Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl. f).. 7.12c) .to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys.U' 0 '" c o! . 7.3). +1.1 .11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) . Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138. Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e.: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych. zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy).to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys. tolerancji kata stozka AT. 7. 7. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS.--".

14. do kt6rego rna sie odnosic tolerancja.ISh). 7 . wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana.1 I. 7 . 7.1 I. Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0.15 mm dla tworzacej CD.r) a) / 1-10.ISc). bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym). w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach.13. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys. siodlowosc itp. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu.05/200 I j) 10'10.ISb). Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu. Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje. w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja. mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku. . i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy). 7.rys.1 mm dla tworzacej AB i 0.l3t). w kt6rym odchylka rna bye mierzona. to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys. 7.13). wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje. 7.1 I.1 mm. to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe.14c). 7. mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow. przy czyrn tolerancja 0. Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!. dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna.13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys. h d d c) ~t-~M Rys. miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. to oznaczenie podaje sie tylko raz. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym.14a. wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu.2.ISa). nie moze przekroczyc 0. Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys. 7 . 7 . przy czym .1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys. nie moga przekroczyc 0. symetrii dwoch Tablica 7. 7. 7. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7.8). to nalezy go podac w wymaganiach technicznych. a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne . a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose.litere P w k61ku (patrz tab!. 76 77 . Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym. wysokosc ramki .7.1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny. zas od prawej czesci . Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys. 7.16a). Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny.4.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys.1 I. 7. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola).16.~. 7. 7.2h.1/200)(200 I Rys. graniastosc itp. 7 . to ty dlugosc (rys. d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc.cej plaszczyzny. 7.grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys.13e).6. to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej). barylkowosc. 7 .15.1® I AI ramke umiescic pionowo. 7. 7. 7 . . _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ . a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji . ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej. do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys. W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. a z rysunku wyraznie wynika. e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys. krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny).ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji. 7 . Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym . b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny).1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. 7. W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj. b.4. 7.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys.gdy brak miejsca .16b). Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym. 7 . Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki. U wag a. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!.jak na rys. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu.S).ISj.).1Se). Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny.tylko w razie koniecznosci (rys. oddzielajqc od niej pochyla kreska. 7. jak i obszaru mniejszego.7. Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz.

l7a).17b).05 mm. 7.03 mm na calej jego dlugosci. Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0. z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. 0 wysokosci pokazanej na rys. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu. kt6re mialy sie przeciqc). Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0.03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0. 7.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie. czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej. Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0.8. np.17. osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10.4. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci . g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.1 mm.3.). punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi). Odchylka walcowosci (stozkowosc.) nie moze przekroczye 0. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0.patrz tab!. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn.Tab!. I mm na dlugosci otworu I.) Tolerancja plaskosci Tabl.02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm).. przy czym moze to bye tylko wkleslose.06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0. graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0. dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp. c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'. tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)". 7. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe. dwie rownolegle plaszczyzny.06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0. tolerancji (rys. czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami. 7. przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka.wyzej). 7. czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0.06 mm. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L .7 (cd. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym. i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty. Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm. e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia.14b.1 mm. U wag a.). Tablica 7. I mm. czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0.03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca.8. na calej dlugosci kazdej z powierzchni. 7.05 mm na dlugosci otworu I. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0. 7. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka). 78 79 . Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0. Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!.). a nie wklesly. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu. np.1 mm. prostej lub plaszczyzny.05 mm. Tylka wypukrosc 10. 7. barylkowosc itd.7 (cd.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. osi otwor6w itp.1 mrn.02 i 0. U wag a. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka . np. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad . I mm. b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0. Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys.8). Odchylka okraglosci (owalnosc. to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys.04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci. 7. 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0..nizej).

1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II. ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0. 81 80 .L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej).05 mm.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z.05 mm.Tabl. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0. ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~. Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl.0 I mm na.025 mm.8 (cd.04 mm. .. czyh os . wspolosiowego z otworem II. na kt6rym podano oznaczeme toleran. ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0. ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0.".1 mm wymiaru 20 mm. .05 mm na calej plaszczyznie.04 mm. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk.~vznvb nie moze przekroczyc 0.05 mm. w dbwolnym kierunku.I.rzu. teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0.04 mm na dlugosci /.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0.06 mm na ealej WYSOk. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:. Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0.cle .dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0.1 mm. czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0. hmewy.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema).) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.ub b wzgl. Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0. plaszezyznaeh A -A i B.8 (cd.0 I mm.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~. U wag a..zc.02 mm. calc] dlugosci otworu. czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0.7. qd<.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy).04 mm na calej dlugosci I ezopa.<. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. dw6~h plaszezyzn a I.05 mm. na calej dlugosci otworu. Zamiast oznaczen obu tolerancji . mle~~on!l w plaszczyznie rzutu.oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0..d .cjl: me moz~ przekroczyc 0. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0.. > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as. I OS mm na ealej diugosci otworu I.. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0. Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d . W gran'ieaeh tolerancji 0. przekro~zy~ 0.na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym .1 mm I dlugosci I.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego. mler?ion~ w pl.:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0.aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji.05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci. m~ moze prz czyc 0.04 mm w zadnyrn kierunku.Ja~ wy~eJ .ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p.) TabL 7.05 1 0.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej.

czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0. czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego).6 okreslonego znaku. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0.eslenla (bazy). odleglymi od siebie 0 0.9.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB. Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia. czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0. maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0. 7. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0.1 mm. 7.) Tablica 7. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138. gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0.2 rnm. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0.02 mm. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy). czye 0. 7.05 mm na calej dlugosci stozka.2 nun. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0.2 mm na dlugosci 40 mm.05 mm.9. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy). Tolerancja przecinania sit.4. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ". kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun. rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0.02 mm. czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0. (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0.05 mm.4. I mm. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0. nie moze przekroczyc 0. Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0.15 mm.2 mm.02 mm.05 mm. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej. czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm.1 mm.2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka.02 mm. dla ktorej nie rna w tabl. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!. czyli plaszczyzna musi sit. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0. Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu.06 mm. I mm.03 mm. kt6re ujmuje sie w ramke.05 mm. to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe . 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. 82 II" 83 . Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia.15 mm.Tab!.1 mm w lewo lub w prawo. mie~zone na srednicy 100 mrn. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro.8 (cd. czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0.

a) ifJl2-o.2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu.04 mm (rys.00 mm. Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!.8 mm (rys. 7.J ~t '" ""'. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0.10 (cd. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>. b).tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia. tj.00 mm.gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia.2 i 24. w przypadku zas wymiaru min mat srednicy. a). Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. a) moze wynosic 0.05 mm (rys. c). stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0. -.0 I mm (rys.7-7. I ~ I. 11. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137.00 mm. ~.4. ""'.18a) . czyli 1/2 T..1..18. b). 7.9. b). przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu. ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0.oraz 0.98 mm.10. I b) c) os l.gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys.00 1 25.. 16. tj. 7 . W przypadku wymiaru max mat srednicy walka. Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna.3 dla wymiarow min mat. c). I~t I .08 mm). 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys.. 7. a). kt6rych dotyczy..o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0. '" - - ""'- . elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia.. 84 . Znak ten umieszcza sie: Tabl.5.160 mm). Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. Tablica 7. ___.18 mm (przy srednicach 10. do 0. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--. 12.. W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa..gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego. a wiec 12. '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna.0 1 mm (rys. gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku). czyli 12.0 1 mm.""'of I .18c) ._. natomiast w przypadku wymiaru min mat..I8b) . tj.--- Lr--- : • ~ ig .) ¢12D-8s b) ~-----i . 32 mm. L. tj. 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0. 7. Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym. tj.97 mm. odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. a). Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'.06 mm (rys. 7. 7. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu.04 mm (rys. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!. Rys. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0.36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32.04 mm (rys. odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0. 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys. gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0. tj. w przypadku wymiar6w max mat. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku.10. niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej). 15.

.25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro.i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R. Oznaczenia chropowatosci oraz: a). 1) 2. np. do 0.lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.08. 8.401 0. b). Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys.601 1.040 0. b) lub R. k Docierac /: Ra 0.3a) oznacza.6a). (w~ PN-87/M-04251).1. 8.6. oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys.1.5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////.5 0. Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys.0501 0.la. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania.1.. 8.601 1. (rys. b) sposobu obrobki. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996.125 Rz 10. w um b) Toczyc 10 - - R.1.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci. 8.3c). c) powloki na powierzchni 8. 0.od Nl (chropowatosc najmniejsza. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc .32 10. 8. ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:. 0.401 0. 8.3).1 (wg normy PN -871M -04251). przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym.010 0. tuz nad linia zarysu powierzchni. frezowanieitd.1001 0. '///)t. 8.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie. 8.6. jeden z symboli z tabl. to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys.063 0. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys.5 8 3. 8. Ii N oznaczen :/. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna. W zasadzie powinno sie podawac parametr R.5 0.5a. 8. rolkowanie).008 10:0501 0.7c). i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane. '{'. 8. Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 . i R. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.5. 8.vflymbol z rys. b. 8 i 25 mm. sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego).1.020 10. Wartosci liczbowe parametrow R.1c oznacza. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. b.16 Chromowac 8.032 10. 8. w milimetraeh.25 3.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral.4. 8. Rys. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu." T.. a mniejsza pod nia. '7//. Rz - Klasa!' - R. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei).201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10. to dlugosc te. mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys. 8. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie. 3) jako uprzywilejowaoy.5). W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8.la. 8 Rz 32 Klasa!' - R.~ I chropowatosci Rys.3b) oznacza.32 0.1.Tablica 8. 8. dogniatanie.7a). Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11. niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu. Symbol z rys.la.2. 8. c dorysowac pozioma linie (rys. 8.W/// 30 Rys.sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys. Symbol z rys.25. b.. 8. 8.5 2 11.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys. ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub. Symbol z rys. podawanej w mikrometrach.5 2 - ~ 10 - 10. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki.3a. Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys.50 10.4). czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni.50 0.5 7 15 7 0.16 0.25 10.5. 8. 8. Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys.oz51 0. 0. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki.125 0. 8.le). ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem.801 0. bez dodatkowyeh wymagari.25 10. Symbol z rys. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym. ) R.1.7.1. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R. i R.25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2.1. . / 250 160 ~ 630 500 ~ 2. b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np.1001 0. 8. 8. gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n. 8.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2.ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu).040 0. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R. nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys.201 0.63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci. nalezy do symbolu z rys.8.3. 8. 8. a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci. 2. ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R.16 11 -- 6 - Rys.toczenie.0121 0. 8. 8. Ra .2. 8. (rys.3). Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci.080 10. 8.7 10 21 10 1 14 14 1. 8.025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn). ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np. 8. dotyczace powlok (rys.ld dorysowac okrag (rys. nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys.7b).3.5e).35 5 11 5 0.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys.). do tych przypadk6w. ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem.63 0. przez symbole dwunastu stopni chropowatosci .4. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys.1. 8. 8. przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej.063 0. c.032 0. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys.ld).080 10. 8.2. zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary).3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci). 8. wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys. Wymiary.3c) oznacza. 8. jakiejs powierzchni.801 0. 8. 8. czy tez nie (np.2. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys.6b).25 1 10.016 0. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R.t.5. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem). i sposobu obr6bki (struganie.

na ry_s. Na rysunkach kol zebatych. 8. 8..l0d) lub na linii podzialowej(rys 8. c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 .8. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie.! .~a cienkiej linii den wrebow (rys. wotworze gwintowanym . gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci.12a) . jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna.8d). 12. Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej.. na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu.1=--_ 5 gdzie: Ypi .9. !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast .. 8.ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre.ll. 8. stozkowych itp. IL. Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0.. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie.:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl. 8..10b.10. 8. na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci. 12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys.leczeniu (rys. 7.l1a) .':. R~zn. 8. I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys. w nakretce.I __ 1.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :. gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys. slimacznic. _ na linii grubej zarysu (rys.sla SII(.L.3.tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy.9.l0h). c) na powiekszonym zarysie gwintu . . 8. 8. 8. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys.L:.) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys.16 Niklowac R0. Parametry chropowatosci Dogladzanie t.l:=_. z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R .24). 8.Tabllea S. . na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary .7e) lub na linii pomocniczej (rys. wkrecie itp. 8. ~~sa?y poda. ~) na gwincie zewnetrznym: srubie.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys.l0c. 8. dodajac okrag do symbolu graficznego.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l .l0a. g). b) na gwincie wewnetrznym. I '\In = _i_=.:. 8.s . 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki. chropowatosc y na rys.UM)(!~/adY olmibki / .-- Ra10 \I ~ Rys.naboku gwintu +na boku gwintu (rys. 8. Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych.8c). to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po". Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys.w wld.12. 8. gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys.oku linia cienka (rys.1. . slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys. na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie.. W zwiazku z tym.. 8. e).8b).IIIII. 8. oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu.lIIII.oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej.1 111111111tlllllllll.wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys. Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R. ktora rna byc pokryta powloka.I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m.. Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm. 8.8a). jak . . R.7d).6). Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu .8.7. wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j. Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys . oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim. Znak okregu jest zbedny. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np.11.. zawsze od strony zewnetrznej. 8. chropowatosc x na rys.: IYpil + 1.: IYvd 5 5 I ~ys . Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu.1p..7b). Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy. f). Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: . 8. 8.9a) i podajac dla kazdej.2.7d).11b).. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np.. Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu.

lIl??. =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku . ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni. 8.dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci.zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa.wzniesien profilu hwp . Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W.odchylenie i-tego punktu profilu.Jajesli to miejsce jest zajete. rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo.dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys.0±0. Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci.I. f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w.1 25 0. w urn poprzcdzona symbolem parametru. a). ~ lub parametru W. h 1. Rz lub R..4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci). hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci. a.U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I. b.::. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!".'i n i=l 0. tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w. 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57.f . linia jest linia srodkowa profilu [alistosci. wytrzymalosc na rozciaganie. Wm. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys.13a).l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw. pod linia pozioma.rownanie profilu chropowatosoi.08 12. czesciowych odcinkach pomiarowych.5 0.wartosc parametru Ra. I umles~czoneJ rum htery.jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI.4 100 0.: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys. oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil ..graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni.13. c .rodzaj 0 brobki.wan. a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne.oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego.. n .2.zajrnujace duzo miejsca. HV.3. po wyzarzaniu odprezajacym.wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia). to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania).odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv . zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys.la. k . 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami. c . f . Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996.wartosc parametru chropowatosci innego niz R.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra.3.12c).jesli jest to konieczne . Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego. b .13b. b). c bez litery nad nim.3 0. gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251. np. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr.jak np. np. charakteryzujqca chropowatose powierzchni.znak z rys. np. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami. Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy.Ih?. e . kt~ry. b . tOSCI. (wartosc odcinka elementarnego pomija sie. zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~.05 3.sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w. w urn podano w tabl. (jeszcze uzywany).2 50 0. oznaczenia chropowatosci.6 0.y Tabliczka --J. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm. .-l--4-+---1- Y= RaW Vi::. 8.wartosc sredniego odstepu falistosci.wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra. 8. gdzie: a . parametru falistosci wraz z wartoscia. vv". b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46. np. d . bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do .naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku. 8. wartosci h nie podaje sie tylko wtedy.04 1. np.przez dopisanie po prawej stronie symbolu.4.4. .kierunkowosc struktury powierzchni. u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw. 8. przy hartowaniu na wskros. znaku z rys. gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej). lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ. np.jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna. lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane.065 6. n i=1 L Iyd n 90 12* 91 .odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw. rysunku umies.wartosc parametru falistosci.Ra.~c profilu Wv . ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8. HRC 62 ± 3. = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) . ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:. L n ni=1 L S. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci.naddatek na obrobke. . na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci.::. vv". s.Tablica 8. okresowej. lub w przyblizeniu 1 Ra.- gdzie: Yi . WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. k) sredni odstep falistosci Swm 1n n. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl.wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:. gdzie: a. to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob.. falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc . powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany. sposob pokazany na rysunku. symbolami w postaci znaku z rys. P~rametr W. Ry 0. wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko. Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej.. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys.jezeli jest ona podana w normie ISO 4288). g)srednia wysokos« [alistosci ~ . 8. h . wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych. Jezeli na rysunku ze skom.. gdy nie mozna jej okreslic.8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra . Jest to dzielaca profil tak.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys.RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei.. g . 3) twardosc (HRC. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m .d . Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W. S.w tym przypadku wskazuje umownie.5.odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw. w. Tablica 8. 8.2 0. 8.1a .- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe .liczba punktow podzialu odcinka elementarnego.la.metoda wykonania.

a) lub wielka litere. Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f. zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku..: .14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys.. Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia.opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych.. . to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys. b). LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl..14f) i w warunkach technicznych pisze sie np.. a). prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. 2".te same Tablica 9.:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys.c-_ [=1 S Te ezr.. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. 8. 1'. Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach. to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys.. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia.slad plaszczyzny przekroju. to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci". gruba i wymia. C-C. przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary.5. a Przekroje bryl plaskosciennych 1.O±o. a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys. miotu rna mice jednakowa powloke.l4b-d). 8.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec.. 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0. lakierowa itd. m A A 9. a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych. .. ktorej znaczenie objasnia sir.4. Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka . W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A . 93 .Tabliea 8. g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. Oznaczanie powlok Powierzchnie. pozostale powierzchnie: .). wpisywana nad linia odniesienia (rys. 2"'.1.). 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych. ~ 1''3'' " <.l4e).1.1. 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc . np. ..dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych.. 8. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok. np.. 8. Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji.HRC50±2 "i:::_ r_l b) L. '" (rys. b). 8. 2'. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach. a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys. ktora rna ogolnie znana.:w wymaganiaeh technicznych (rys. Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd.: . Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki). Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) . B-B. wykonanym w innej podzialce. oznacza sie na rysunku wielka litera. y. 1'''. Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys.14. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych.'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony. 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory.Powloka powierzchni A: ..). to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych.). okreslajaca ja jednoznacznie nazwe. 1". na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa..". ceramiczna. 8.. Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys. poslugujac siejej nazwa.Z. przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_. 8..: "RfkojeH:: lakier.14a). a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8. 2. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony. B . Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie.14g). to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt.". np...to oznacza sie je (rys.Powloka powierzchni A: emalia. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow. 9.". Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu.8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys.

a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. 9. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory. 94 95 . 9. Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. wyznaczajacy punkty 4" i 5". wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. elipsa.) 3. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami. Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony.. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju). mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B. b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu. natomiast na rys. 9. ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8.Tab). przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju.) 7. zary. Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7). parabola lub hiperbola. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys.1 (cd. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony.1 (cd. a wyznacza sie z rzutu z przodu.

sa punktami linii przenikania (np.1). w ktorych elipsa jest styczna.) 10. 3.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi. do zarysu kuli. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. Punkty 1'''. i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 . oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. 5'" i 6"'. czyznll prostopadill do osi 13. Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty.punkty 7" i 8". dalszepunkty.jak-np. Takimi punktami na rys. 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych. 9. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl. Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami. ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej. zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi.) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl. 9. ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl.jezelijest to mozliwe .1 (cd. np. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii. dalsze punkty krzywej przeciecia. ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo . przy czym moze ona bye: a) linia lamana . Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'. 9. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic . b) linia krzywa . Punkty.bezposrednio z rzutu glownego . 12. na rys.gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne. mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi. 9. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska). Pewne punkty linii przenikania.3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory.. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone. 9.w takim kierunku. Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9.jak np. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly.1). 9.2.. punkty 1.1 (cd. w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne.2. wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd. Jedyna roznica polega na tym. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania.2'''. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania. 2. 9. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!.. np. przenoszac poszczegolne punkty tych linii.2 Sq punkty 1'.Tabl.

2. to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys. paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6). 9. Ponadto 13* 9. 1" ~ ) I 3/1~ . 7" g" 1/ -------- - .3. 9.te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np.. c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys.1.4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. 9. 2 i 2' itd. ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. 9. A / <. walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach./ I "g' ~811191/1 . - - 5/1 \ 8" _i_ . <. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1. 9. 12 linii przenikania.: .3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 . 9. 9. Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach. ! f' / /' --I <.2). Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl. Rys. a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. C.. 9. B.4a. poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy.4. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd.3b. Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej). Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. 9.5" / . 9.. 1/2/1 4" 611 V . 1\ -. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow. Rys. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!.3e). Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy..2).3. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania. 3 i 4. 8 7' \'4. okregiem. 9. ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii . Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9. przy ezym punkty A. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. 9. b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . elipsy (konstrukeje 3 i 4). C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh.3 Rys. Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys. W ten sposob. .2. 2. walce i kule..1 b) II c) II Rys. 9. Z rysunku wynika.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow.4. B. gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. 9 . w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. albo czescia tych linii. A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'... osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A. czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu. tab!. parabola lub hiperbola (np.rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19). 9. Linie przenikania bryl z rys. konstrukcja 16). po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys. 9. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow). elipsa. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania.. Linie przenikania bryl z rys.. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. konstrukeje I i 2 w tab!.3. prostopadle do plaszczyzny rysunku. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki.

Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej. np. poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie. Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips.na prostej poziomej 1'-3'. 100 101 . sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. na prostej 3'"-4''' poziornej. 9. np. przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. narysn. a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'.przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys. na podstawie przyklad6w podanych w tabl. Z tych powodow pracochlonne.Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych). p!aszczyznq B-B.6c). i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9". najwyzsze zas punkty 5'i4'. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''. natomiast gdy SI! one surowe . Przypadek 2 (rys. konstrukcja 8). a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. na rzut glowny. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. b): Najnizsze punkty 1'. 7' i 8'. 9. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6".linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. 1"-5" itd. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa. Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa). W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej.2 (cd. I".) 5. czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. 3" itd.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona. prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu. wana w sposob uproszczony. P r z y pad e k I (rys.2' i 3' linii przenikania leza. Dalsze punkty linii przenikania. kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. 9. aby wiedziec np.wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka.2.2). wyznaczajac punkty 7" i 8".1. Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym. Tab!. przechodzqca przez punkt 5". ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I.6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu. Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. 5.hiperbole . gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys. np. Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9". 5. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu). ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania .

wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym. wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka).przez przeciecie plaszczyzna B-B. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego. Przenikanie bryl obrotowych 12. przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. Punkty 3" i 4" wyznacza sie. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu. a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego. np. a. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego. 102 103 . Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. 7' i 6'''. przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego.2 (cd. Przypadek2 (rys. przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D.okregu . 9'" i 10'. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. 7'" wyznacza silt. przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. w sposob pokazany na rysunku. 7. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. 9. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys. Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt. 10"'. punkty 5 do 8 w obu rzutach . E Konstrukcja linii przenikania .przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. punkty 9'. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt. Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. punkty 5' i 6'. styczny w punkcie 5"'. Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. 9~2 (cd. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys. prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. jak np.widoczna z rysunku. jak rowniez punkty 6'. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi.) 10..Tabl. ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np.) 8. Przenikanie dw6ch walcow 9.

Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Przypadek I (rys. Przypadek 2 (rys. C-C itd. b). a) lub na odwr6t (rys.. 98) 14. qtem #90' 20.2 (cd.b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt . Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys.Tab!. 9. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku .) 13. 98). 104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . to linie przenikania sa odcinkarni prostych.2 (cd. 9. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. 17. 98). Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!.) osiach przecinajacych sie pod 16. Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1". Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19. Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. a i b). Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku.. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod . Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach.linie przenikania sa odeinkarni prostych. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B. to linie przenikania sa odcinkami prostych. w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys. 98) 15. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli.6sernki". Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'. Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str. w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca.

wyznacza sie punkty 2'.. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II. Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego. 106 14* 107 . Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku. str. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9.. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6. W celu wyznaczenia wiec np. kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. 4. a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'. Okrag I jest zarysem kuli. C-C itd. prostopadlymi do osi obu bryl. I) W celu uproszczenia rysunkow. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy. Aby ten warunek mogl bye spelniony. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. odcinki AB i EF rzutami okregow. 25.Tab!. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26.przechodzacy przez punkty A i B. jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. O2.3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str.) 22. 3' itd. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic. z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z.2 (cd. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6". 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. Tablica 9. 23. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. 9. C-C itd. 98).za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. 98). dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony . Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. W ten sam sposob.2 (cd. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul. 6' rownolegle do osi stozka. przecinajacych obie bryly. 6'. a punkt 3'.. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0. 6-7 itd. przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B.. Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem). .. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2. 2. punktow 3' i 4'. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. srodki kul 01. jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH. CD itd. wyznacza sie punkt 5'.) przekroju kolowym 24. wg ktorych kula J przecina obie bryly.

2. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory). Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku. odcinek e. '" odcmki !" 12 itd.0-2. Siatka stozka prostego scietego 7... z . a wymiar d ..0'-11'.3 (cd.. ~ r-.) 5..jak w konstrukcji 8 w tabl. Np. 6. ~ V »: "" 6 . np. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi.JL n:d «vo -. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d .~uc~. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6. 9.2 -. przy wykorzystaniu odcinkow a. b i c z rzutu od lewej strony. Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie.sw dlugosci rzeczywiste: I" 12..TabI. I wreszcie wyz~acza. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd. 1.. wzajemrue prostopadlych krawedzi.0 -2" : ."" 1\ . Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) . wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich..punktu 16. 108 109 . Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4... nast~pllle te same _tworz(lc.:. g itd.gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0. wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f. ~ rzucie glownym: 0-1 .. . tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym. a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym. .. 9. 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego. tyc~ CZ~SCI. tj.i odklada silt na nich od punktow: 1. -~ -. 9. wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15.1.?. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'.... . okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'. ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu..

2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow. jak w konstrukcji 6. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac. ~ .:se ma bye wykonana z blachy. Przyklady pomijania linii przenikania Rys. 9.Tabl./ £'=:-1 f-~~j8--t E.:7ld1 ~~ Rys. 9. 9. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych. polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym. gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys..8). 9. jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-. lub gdy czt. 9. 9.5. jak np. 11.8. b) -+-.bez linii przenikania. 9. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony . 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania. ze maja one jednakowy ksztalt. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). przy czym . gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien. co na ogol nie przedstawia trudnosci. 5.-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:.zgodnie z rys.6b . Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'. 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys.1"-. I L \ / /\ _.6a. 9. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. 9. Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. Rys. b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku.3 (cd.7. Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys.5b. 9.linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu.6. 9. a siatke stozka .jak w konstrukcji 5.5a).2. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy.) 10. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!.7. 9.6 (z prawej strony). Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone. wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej. 9.. Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno./ . 110 . Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys.

10. 10. Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony. 10. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10.7. to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys.8d.3).1). 10. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys.2. Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi . Nity: a) kulisty zwykly.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A .2.. Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys. 1O. Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane.~ 1 stopnia Rys.8b). Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B . Spoiny otworowe Rys.2. 10. W wielu jednak przypadkach. 1004). nie rysujac nitow. 10. a w widoku od przodu . tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. albo w uproszczeniu (rys. a) ~ Rys.6..5). przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem. Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit. 10.8e). ze im wyzszy jest stopien uproszczenia. PN-ISO 2553:1997). 1O. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit. 10.1.8f.8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba. 10. 1O. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit.6. natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- . Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne.5. a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys. cienkimi ciaglymi liniami. 10. zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci.. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys. 10. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys. Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika. 10.4.7).krzyzykarni (rys.5 "JO b) Rys.2).. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys. Spoine mozna zaczernic (rys. w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku. 10. Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. W uproszczeniu. zgodnie z ogolnymi zasadami.2. jak np. glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych. ID.linia ciagla cienka.1.2. .rysunkowym.-1=~=~. Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH.jak na rys. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 . a mianowicie: uproszczenia 1stopnia.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O. nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc. f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(.3.. Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne. lub w spos6b umowny. 1O. W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys. ej-h) Rys. W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys.8e).1.8. k) ~s' h) 10. 10. Rys. w jej uproszczeniu. 1O.. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu . kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13). 1O. Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci.. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) .8g). uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych. SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys.

a na rys. Znaki umowne spoin .81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia. to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys.a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml. h). 10.'. jak na rys. Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe. 10. b). Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia. grubosc a spoiny. z podstawowych wymiarow (w milimetrach). n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. d). Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem .11. calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna.9a).8h).8j).1).1). 10. Na rys. 10.81). Przyk!ady rysowania spoin _. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba.8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str. e). 92). Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys. wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny.ge. W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. 10.11. Wymiarowanie 15* 115 . lO. lO. Na rys. 10.to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. ktorymi sa. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys. 10.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10. pozostale spoiny i szwy spawane . Oznaczenia podane na rys. Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi. oddzielajaca obie czesci laczone (tabl. 10. umowne: g). c).grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej.8i. ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania. ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h .10. 1O.8m z pominieciem zarysu.I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10.2. 10. wpisywana z prawej strony znaku.1. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla. pomijajac spoine. I). 1O.elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys.2.~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi. brzezne. Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. 10. gdzie s . 10.8k).81. 10. uproszczone: a).m.linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys.9. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys. ~ ~ J. 10. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys.

czyli czynna dlugosc spoiny . przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych . ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej. wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza.lOe). ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem. gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc.. aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a . po przeciwnej stronie linn identyfikacv]. wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza.. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta.. Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego. 10. c).lOg).3..linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu. xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys. po tej samej stronie co linia identyflkacyjna. Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys. Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka.polaczenie od strony spoiny (rys. ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2).Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys. 1O. Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis.13. ze lico spoiny powinno bye plaskie. 10. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. 10.lOf). lO. niezaleznie od metody rzutowania (A lub E).14.1Od). IO. Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys. Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys. 10. b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys.13e). lO. usuwanej po wykonaniu spoiny. Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10.znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia.10b. b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny . jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny . Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V. Gdy spoina jest jednostronna. nej ". uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej.znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk.12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza.12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna . 10. nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys. h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 . Wymiaru I mozna nie podawac.1Oa). 1/2Y.bez krater6w koricowych. zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. 1/2U.! linii odniesienia. lO. 10.

Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych. lO. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska.W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. e). 10. 10. dwustronne -. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia.3. Na rys. c) doczolowa. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych . . Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np.16. Sposoby rysowania. garbowa typu ~unktowego. lrii]. dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys.13c.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein.. Przy rysowaniu. jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami.20. 13a-d). J_). a) . e). ksztaltu Iica spoiny. dla zgrzeiny liniowej szerokosc c. a w spos6b umowny na rys. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm. Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys.14b).16d). 1O. W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys.14c). Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl. 10. W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P.16h).l2d. gdzie: n -liczba zgrzein. Rysunki czesci spawanych Rys. 10. c . 10. (e) . Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si. wymiary podaje sie w zwykly spos6b. 1O. gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy. n . jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu. Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e).12f.19a) Iub przeswitem . Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys.gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS..14a). a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia. wymagania jakosciowe wg ISO 5817.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny. Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys.20. pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie. 1O. to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. PN-ISO 2553:1997. Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. 10.. Spoiny zlozone (np. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny. gdzie: 111. przy uzyciu linn wymiarowych. lO. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n.14e). 2) w rzucie lub przekroju. 10. 10. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. 10. b .12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych.rys. gdzie: /. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. rysowany Iinia gruba. 10.16h). ($ >- 1-_-t+t_.2.16g). Wymiarami tymi S'l na przyklad: a .kat ukosowania brzeg6w (rys.odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys.13a.J.4.j J 10..16b. w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy.19d. Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys. na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego._iJ. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys. elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22. lO. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys. Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac.16i). 10.2 przedstawiono na rys. 10. 14.16f). to nalezy je zaznaczyc jak na rys.. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys. Do tego celu sluza znormalizowane znaki. 10.16c. Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys.podzialka (rys. zgodnie z ISO 8167 (P) .17. lO.l3a-e). to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie. Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys.rys. to oznacza sie je j ak na rys.Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys.16 i 10. oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. lO. Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) .19c). lO.15. Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny. 10. Polaczenia zszywane 118 119 . 10."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys.12e). b. 10.2.15. to podaje sie ja tylko raz.l6d. W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys. w kolejnosci ukladania spoin. 10. lO. 1O. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys. 10. 10.18. 1O. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys. I I Rys. 10.wysokosc progu (rys. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa.19 i 14. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997.dlugosc zgrzeiny.analogicznie jak przy oznaczaniu spawania. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. 10.19. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys.3.szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. r-: b) c) d) e) ttr . na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny.19b)..do oznaczenia dodaje sie Z (rys. wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy. pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach.17. Polaczenia lutowane Rys. gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a. Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny. w ktorym podano te dane. tj." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju. 10.16e.18. Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. (e) .16j. lO. 10. Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba.17).16a). czy tez jej obr6bki pospawaniu. w sposob uproszczony. 1O.liczba odcink6w zgrzein (rys. liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063. b) liniowa. garbowa typu liniowego. lO. d). 10. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e). 1O. f . Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. 10. przedstawione w tabl. 10. 10. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego.

b. 10.d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq. na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia . 5) jest Tablica lOA. C. ~- Rys.22a. J). kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko). P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl. lO.4. bez wyjscia e gwintu. a mianowicie: a) element z gwintem (srube. poz.!)j. ani koriczyc na liniach osi.21k). 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 .2la-c). Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i .21d.'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys. jak na rys. konczyc blisko dna otworu.211) 1gdy Jest to mozliwe. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu. lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre.3. 10.ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w . jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) .w razie potrzeby . JeJ wcale.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych.2.20a). wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony . konstr. 9.gdy to jest konieczne . Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku.21 f) to sciecie mozna narysowac. ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl.) rysuje sie tak. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys. 10. Czesci zlaczne z gwintem: sruby.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3. cyrm dna wrebow gwmtu (rys.Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit. b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole. 10. patrz tabl. 10. Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie .23a.1. ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony. Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys.21e.!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy.22. przez~aczonyc~. ' .2. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz. W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny. chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. 10. linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys. Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys.8 mm.jak na rys. linia kreskowa (rys.cienkim lukiem b o dlugosci ok.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- . Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys. 10.jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys.21 d-g).na rysunkach zlozeniowych. 10. gt'! ~o osi gwintu .3.21d-g. 10. kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze). Jest dlugos~ calkowita gwintu.tylko w szczeg61nych przypadkach. 10.21 h. Przykladv lL~7.5.hiperbole. b. 3/4 obwodu. na niekt6rych rysunkach pogladowycj. jak na rys.4 i 10. ~iewidoc. 1). lecz nie mniejsza niz 0. We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. 10.21.podaje sie wymiary zszywek. wymiary sciegu itp. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie.5. 10. np. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys.21m).22c) lub nie rysuje SIt. otwor itp. 10. 10. 10. 10.$ ~--. Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys.20b-d. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl. lO. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie.wpisuje sie parametry nici. 10.10. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi . 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby. przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie. zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu . odleglosc miedzy nimi itd. to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu.

Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien. jak zaokraglenia. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi.4 i 10. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym.6. pojedynezo lub laczac je w grupy.24. lO. 1O.4 i 10. poz.23. 5 E8 6 122 16* .7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych. Podkreslic nalezy.7. 10. (tabl. poz. uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10. 10. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp.7. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl. b) umowne Rys.22c.Tablica 10. 10. 10. B+ B~ ~1 yftf .5). 10. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. rysowanym linia gruba (tabl. 1 Rys. w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl.5. d). 10. 10. X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone.6.7. 10. podtoczenia itp. a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci . W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem.21d. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys.f).polaczenia z tabl. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10.6. 5) oraz wyjscia gwint6w. 1O. rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp.4-10. 10.23c. ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego). W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. Rysowanie tzw. 1-6). Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~.~ c) ~@JI~$ ~@3. sciecia krawedzi. gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl. 10.7). Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys. najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia.5).

70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14.2 10. b). ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys. 2) np. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P . w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt). Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych). Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl. W tab!. 10.)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys. Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St. 10.2.15 zawieraja wymiary srub.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys.. 10. 10.26. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit.. Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1._ I ~ [8 Tablica 10. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi. 1O. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun._)l) dwukrotny (P . potrzebne do projektowania polaczen gwintowych.'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St. 10. wkretow. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami). d) gwint rurowy-stozkowy.B1 j) Rys. 10.25--{).3.27. e) gwint trapezowy symetryczny. 10.8.11-10.9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary. to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys. ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO. 10.26a. Re ~ dla gwintu wewnetrznego.. St.Tab!. a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys.) Przedstawienie Lp. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0. 124 125 . otworow gwintowych itp. a w tab!.10). Gwinty zaleca sit. M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe.5 I c) __. 10.. Tablice 10.36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN.8.9 i 10.3 Rd50x 7 Ven5. c) gwint rurowy walcowy. Gwinty wymiaruje sit.7 (cd.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych. 10. ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego. 10..26c). R . ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow.25.24).B St. przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys.6 M12 M16 x 1. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu.25.dla gwintu zewnetrznego.

75 0.376 17.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1.22 0.7 1.7 7.6 0.14 0.947215 1.350 10.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .8 0.811899 0.5 1.598076 5 -H 8 0.863 11.378886 0.25 I 1.3 56.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.7 0.8 9.243570 0.5 metryczne (wybOr). " " .8 1 M6xO.7 17.6 0.4 1.6 d-2 d-Z.3 2 4 1.35 0.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn.5 5 6 9 9 6 7 1. Norma PN.974279 3 H 4" 0.466 6.216506 0.79 3.75 2 2.180422 0.22 0.1 e4) max - max 1.740 2.773 9.151554 0.376 19.9 36.8 6 6 13 15 3 3.270633 0.048714 0.459 6.4 76.5 2. .160 13.28.853 10.7 df d-l.019 4. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.5 M20 M20x 1..10 0.8 0.8 32.144338 0.433013 0. .5 0. .5 2 3.5 4 1 3 0.026 14.387 6.866025 1.515544 1.5 6 2.108253 0.07 0.22 0.9 1 1.350 9.5 5. - 2 2 2. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(.9 3.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1.433013 0.3 d-2.405949 0. .83/M·02013 zawiera wymiary.835 12.299038 1.243570 0.2 6.216506 0.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.8 3.933 18. ~ D.9 22.3 3.25 1.026 9.75 0.252591 0.5 4 0.1 d-l.208 2.4 1.459 3.5 4 5 Df RL 1.8 I 1.5 4 1.3 13 1 1.75 0.1 7 8.294 16. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8.4 0.17 4.36 0.2 4.541266 0.546 14.270633 0.45 0.75 2 4.173205 0.5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.162380 0.4 0. Gwlnty metryezne. e .108253 0.5 7 7 5 5 1.2 6.115470 0.14 0.160 14.5 r 2 3. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2.433013 0.324760 0.4 0.606218 0.162380 0.376 17.350 5.5 0.6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O.29.5 0.541266 0.216506 0.043301 0.06 0.45 0.5P.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego.692820 0.6 R A3) max 2.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.3 0. oct Rys.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3.dla srub zgr ubnych.2 4 5 6 7 8 1O D+O.288675 0.5 5.026 18.086603 0.189443 0.647 6.773 8.75 5 2 5 2.5 3 3.7 2.649519 0.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.5 3 H 0.675 3.188 7.25P lP .081190 0. C .567 2.466 10.29 0.701 13.389711 0.054127 0.s kok gwintu) I Y . ' A .933 16.064952 0.675 7.25 0.378886 0.242 4. 10. B .22 1.5 4.4 3 7 2. 10.270633 0.146142 0.6 0.6 0.11.5 0.5 1.25 3.188 11. 126 127 .4 2 5.5 1.1.5 1 2.546 12.108253 0.773 11..5 3.405949 0.466 8.188 9.097428 0.5 10.487139 0.14 0.160 8.2 3.227332 0.1 2.649519 0. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.14 0.6 91.22 0.3 d-l.5 3 4 4.74 12.6 2 2.12.5P lub 4P.3 6 7.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.0 52.216506 0.135316 0.49 7.811899 0.5 4 5 max 1. ~ D.5 1.917 5.072169 0.013 2.376 8.5 4.2 1.2 86.5 0.5 0.8 3 5 3.732051 2.8 0.25 1. d.18 0.18 0.026 1.5 3 3.324760 Rys.18 0.6 d-3 d-3.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2.2 5.067582 0. Gwlnty tabl.Tablica 10.5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d.5 1.568329 0.5 4 1. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.25 4 1. mm P 0.35 0.387 3.4 0.5 3.129904 0.509 1.8 4.082532 1.294 18. 10.29 0.165063 2.5 0.835 14.701 15.259808 0. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.3 60.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.8 2.101036 0.6 1.350 12. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.082532 1.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.162380 0.9.106 10.433013 6 0. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.5 0.917 11.6 2 2.7 0.134 4.07 0.75 2 2.086603 0.346410 0. - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10.376 15.917 10.376 13.06 0.353165 1.9) Skok gwintu zwyklego p 0.5 4 5 10 12 2.4 3 4 4.10.649519 8 H Ri' ~!!_ 0.360844 0.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.324760 0.3 5 6.4 5.12 0.141 4. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.5 3 2 0.25 M8xl MIO MI0xl.8 6 17 3.36 0.545 4.376 1.057735 0.480 5.5 1.948 2.160 16.647 10.45 2.160 0.917 8.647 8.026 16.075777 0.773 5.

0 4. jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone. 10.7 3.n e' 5.33 -0..nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna.5 21.0 1. w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych.3 0.0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz".6 2.5 19. przyrzadow i aparatow. Nawiercenia pod Iby walcowe.7 24. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2. przeznaczonej do otworow odlewanych.2 9.5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5. uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza.7 2. A B C D d -027 -0.3.8 9 11 13 15 17. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys. Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn. . 10. 10. 10.36 c) .7 1.7 6.4.5 6.5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3.3 4.6 5. lO...4 0. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3. Wykonanie srednio dokladne d M3 M3.2 8.5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys.4 32.3. wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10.0 8.31a).'" 0 i3: B l) s» .srednica gwintu sruby lub wkreta.2 Tablica 10. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak.9 5.22 -0. . _1M '" i3: 13 15 17.4 8.29). c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 .:.30) lub w spos6b uproszczony (rys.nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn.6 3.5 8.4 28.9 '0 .1 t3 0. ..7 6.3 6. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys.2 6. lO.2 1.jak na rys. Z rysunkow tych widac.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6. lO.28b.30..8 5. odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.5 21.4 - D1 8 - D2 - D3 6 6.: 0 .3 2..w ogolnej budowie maszyn..nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym. 1O.6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3.31c).3 23 26 30 34 37 tl mm 3. Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3.0 1. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys.84 -0.2 7.43 -0.4 10.:. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy. ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja.n .4 36.4 4.43 1) A _ wykonanie dokladne. b) .patrz rys.4 19.14.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7.3.5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0.6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i .wykonanie srednio dokladne i zgrubne. rom Wykonanie dokladne d M3 M3. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys.4 9.5 19.6 2. wykonanie srednio dokladne . .3 0.13.6 5.8 9 11 .15 -0.27 -0.4 4 4.12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.8 9 10 11.15.6 12. jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn.7 0.31).6 4.. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys.2 6.2 4.28a) uproszczony (rys. nie uwzgledniajac podzialki.0 7. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem.7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych.4 t max mm tl t4 1.. Rys.9 '0 oil 16 18 20 22 24 . Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego.o~ 3.27d-j.. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068. b) wielowypustowego ewolwentowego.5 5. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli ..5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.2 1.3 0. 10.52 Dop. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak.5 6.3 5..3 6. '" _1M 5 5.7 20.4 4 t2 :::.0 9. l0. 10.0 10.3 0. 1O.2 - D1 8 - D2 - D3 6 6.3 4.3 5..8 16..28c).: - 3.j. B .5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0.5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4.8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3.5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop.7 17.nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym.6 10. . 1.5 5.4 40..4 2.27a-c). .6 4.7 2.'" 0 .1 4.. 10.28b) lub umowny (rys. odchylki Al) a) E - .. W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie.4 10.Tablica 10.4 8. 16 18 20 22 24 0 . .

1O. D. 10.34c). natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys.34. 10.32b.34b). 1O.31e.a) ~ cba . c).31b. Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego. Przedstawienie uproszczone walkow.33-10. 10.33. 10. a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych . przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys. d). Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys. jak i na rysunkach zlozeniowych. 130 131 . Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). np. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys.5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34... c) talerzowych. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a). 10.3. b) c) Rys. e) naciagowa wa1cowa.31. b) sprezyny naciskowe wa1cowe. c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych.32. 17* ~ (rys.34a). Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane. Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys.38.35. 18.31f. Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii..woj6w 5. gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys. 10. przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10. 10. e) zlacze wielowypustowe rownolegle. 1O. Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych. na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys.36.-100N 40N c) Rys.. 10. Przedstawienie i spiralnych z rys. d) naciskowe stozkowe.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych. Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996). piast.ch z. 10. a) ~ c) e) b) h $) . e) spiralnych ~.5 43. f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys. Rys.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996.3 mm 589 mm 10.5 7.32a). c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn).-1 Rys. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej. 0 ile jest to mozliwe.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22. c). d). przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow. 10.. 10.31a). c) graficznego wielowypustu rownoleglego. 1O. 10. N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys. b) z zaczepami oczkowymi.5. Rys. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu.37. Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. d) wraz z odpowiednia norma. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn.32c. Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10.4. b). b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym. 10. d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261. d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym. wraz z wymiarami.33 QI [. 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys. tj.. Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu.31a.na rys. 10. natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH.. Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly.n. 10. 10.

picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys.-n". U~L."L'. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju. Krzyz nie zarysu uszczelnienia. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. 10.44. rysowanego sposob umowny szczegolowy. 1O. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys.5. ill LC=:=J. Tabliczka ta . Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys.42.43. bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych.< ::. z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl. c) kierunek zwoj6w. alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995... przedstawia sie w postaci kwadratu . 10. dwustronne 10.bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. 10. W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie..~.HH.45c).rl mJ.liczbe czesci). w srodku umieszkwadratu(rys.powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.l1U na rys. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w.. W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu. a dla w tulei .45a). 10. 10. podtoczenia itp. Jezeli kierunek jest istotny.z krzyzem. pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'.16.jak zaokraglenia.t·. 10.. 1O.45b). bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys.38). Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys. pokazano w tablicy 10. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien. EN ISO 9222-2:1994).40.M02 Tablica 10. sciecia krawedzi.16. bez wargi przeciwpylowej.w zaleznosci ad rodzaju sprezyny .i:l"'''. W uproszczeniu pomija sie takie elementy. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U.w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys. zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju. b) w uproszczeniu lZJ ~..pierscieniowyeh . G Rys.41. Rysowanie uszczelnien ruchowych w. b) liczbe zwoj6w calkowita. 132 . Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie. d) twardosc."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys. 10. ~ ~ ~ L ~ Rys./.45. W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien.srubowych pracujacych na trzpieniu nale..39. 10.43. 10. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych.38-10. 10.sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego. zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys.

Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np.? \ Rot25' l:: R~ I i 11. 11. W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka. na rysunkach w duzym zmniejszeniu. 11. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia. tOZVSK. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys.. WAtOW.Rys. c) stozkowy Rys. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys.1). Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego. 11.rys.4. 11. 11. Rys.6. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku .. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys. 11. 11. 11.6.1. Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku. Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl. jak na rys.7. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b). 11.5. wielowypustow. b) walu Rys.rys. 13.5 ~ 430 20 655 125. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny.2. 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz. 11. 11.GIEt I HAMULCOW 11. rowkow itp. W szczeg61nych przypadkach. z wyjatkiem element6w tocznych. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania. Rysunek lozys~a z.7. lub uproszczenia II stopnia.1. np. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu.5. 11. 42 24 400 600 215 12 10 100 -.2. 134 135 .11 RYSOWANIE OSI. 11. 1:5 Rys. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys.1.:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w.rys.3.1. stozek. gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne.2.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt. 11. off. zarysy osi i walowrnozna upraszczac.rys. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu). Przedsta". 11. 11.4. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji . Rysunki: a) osi. Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego. igielka) i wymiaru . Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. SPRZI. do.3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000. to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska . lowy.

ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61.3a) i gruba linia b . 12. 11. I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl.1.na przekrojach.1. f) sprezystego. 12.9. 12. a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony.1. 12. ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys.. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia.1. d) krzyzowego. oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c. Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy.8. Uproszczone rysunki sprzegiel. 13.9. 12. 13. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia .8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI. 13.1).Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow. g) klowego. b) tarczowe~o. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys. 11. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 . w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys.1. 12. Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ . I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. k ) ciernego hydraulicznego.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow.2.3. a) tulejowego. jak to pokazano na rys. Rys. 11.j) ciernego. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys.2).1. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~. c) wysuwnego. 11.BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys. h) poslizgowego. ktore polega na tym. e) odchylnego (Cardana).Tablica 11.e-rflh-----. 11. rysowanym cienka linia a na widokach (rys.

Linie zebow kola. b) walec podzialowy b . d) dwurzedowych a). Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi.5). _' . jesli nie ma one zebow prostych.nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. ~ L a8tO. 12. narysowanymobok przekroju.3. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych.ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba.linia punktowa. 12.f5-D. c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba.4. N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!. '" . zawsze wtedy. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola.. c) Tab/iczka Rys. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba. -. Pozostale elementy k61 zebatych . mozna zaznaczyc na tsa5 . 12... ~ ~1 ~.1.f Tabliczka 138 139 . 12.. 12. Kola pasowe: a) gladkie.3c.2.~ 3.3. 12.6b). '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys.\ <t$ S- es ..3 ~~ "". 12.1. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys. b).4. gdy pokazuje sie zarys zeba (rys. Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys. 13. stycznyrni do okryg6w podzialowych.. "" ~ s . Przekfadnle zebate 12..l. 12..3. 13. Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys. a w innych przypadkach . ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s . 12..3. 12. w celu zwyrniarof wama zarysu zebow. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys..y.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb.. w widoku =Iinia cienka.b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys.poza uzebieniem .2. Rys. przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych).1. es "S ~ s N . Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- . podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych. = 12..2.6a.

7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . 12.013 SID 13. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr. 12. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow. gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol. dwie podzialki itd. 5) wykresla sit. przy czym zaleiy na tym. WNT. 8. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. 12. II Patrz dr inz. gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu. po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. c) zeby daszkowe. b) zeby srubowe lewe.2 20· tj fJ W Rys. 2 Il) do obu kolejne Rys.a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys.srednica okregu podzialowego. Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys. K. Na rysunkach wykonawczyeh. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow. 12. 12. lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit. 12. okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. 12. moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie. Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). 12.jak na rys. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym . jak na rys. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np. 12. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych. tom I "Konstrukcja". grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2. odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba.6. wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty.8.2 TW32.kat przyporu). Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir. ponizej okregu zasadniczego(tzw. Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1. c) O2 d. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys.) 7 I k wykresla sit.6b. to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne. gdzie ~ .8c). 12.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go. gdy podaje sir.24).5.8d). Dalsza I) czysc tego zarysu. 3.kat pochylenia linii zeba. 7) wykresla sit. przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t.116 24 327 D. w punkcieA na rys. 140 141 . linia przejsciowa). 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!.7c). 12. Wyd. 12. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych). ewolwente ew\ (wg tab!. b) z uzebieniem zewnetrznyrn.7.7b.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. ktora jest zarysem boku zeba kola 1.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B.1). ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). Warszawa 1985. zarysy drugich bokow zebow .10. U wag a.6. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. 3. a .9.8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 . 12. d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej. 12. 12. Rysunki k61 zebatych walcowych: a).7b). 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a. 3) wyznacza sit. W zazebieniu. gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola. Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61. np. (rys. Rys. 12. Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3. na linii BC punkt A. 6) wykresla sit.1. 12. gdzie 13 . c) z uzebieniem wewnetrznym 80. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych). na kilka czesci r6wnych (na rys. Ocheduszko: "Kola zebate".kar nachylenia zeba.8a.

Na rysunku 12. 12. rysunek tego kola.5. poniewaz przyjeto zasade.6.(2): a) w widokach .19a . przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa). . 12. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!.15): a) stozek wierzcholkow a . Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy). 12. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. 141. narysowanym linia punktowa cienka. Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju. 142 143 .3. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. tOCZqCpo okregu k. tOCZqC okregu podzialowym k. Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke. Slimaki Uzwojenie slimakow (rys. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola. jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku.17 i 12. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola). Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys.3. b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys. 12. rysujac (rys. Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba. 12. 12.(1).Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym. 12. 12. 3. Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. 12.zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola. 12. Rys.1). otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2.13.13). a ponadto rysuje sie (rys. 12. 12. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach. c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju). uwzglednieniern 1 sie PI ~dd. 12. 12.13b).15.3. ukosnego 12. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola. Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1. Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni. 12. bez uwzglednienia uzebienia. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi. Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa. 0 promieniach 'I i '2.1. rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu. 12.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12. niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac. 12. 12.zab jednego kola zaslania zab kola drugiego. a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych . Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej.10). 12. odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys. 12.16.17). 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl.14 pokazano przekladnie walcowa prosta. pozostale zas w tabliczce (rys. kt6re z powodu Rys. Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys.20.7b. to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys. 12. W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba).3. 12.3.w obszarze zazebiania sie k61.16).19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow).14. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera.okregi wierzcholk6w liniami grubymi. 3. to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12. wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys. 12.12. aj Rys. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys.11.18). to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys. ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych. Patrz uwaga I na dole str.4. 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. Jezeli to miejsce jest zajete. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz). b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys. tak sarno jak w przekladniach walcowych. b) wewnetrznej 02 02 0 12.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2.linia gruba. W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61.

12.. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 . Linie zebow zaznacza sie .3. trzema cienkimi liniami. c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba. Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy..18. rysujac zamiast uzebienia (rys.w razie potrzeby .un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys.24. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np.trzema cienkimi liniami.8. 12. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys. Rysunki slimakow: a) walcowego.. 12. Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R. reba zarysu Jl 10°36 prawy lin.26.04 -+-:.22. 12.89~':f1..497=gJ4 zeb6w d 223 .49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys. 12.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy).. b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami. a ponadto (rys.16 5.11er-z rho tkovy rnte 41 5.17. W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem.3.na jego widoku. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni . Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys. jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku.20.. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4. Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka. 12. przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys.. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len.!cuj Clce bou~m'7'r _cy:. s 115. c) hipoidalnej Rys. 12.439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2.c:. 12. 12.. Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie .t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1.. 11..290 A-A li ezba Modut A.I zebo .19._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_.45 4. 12.27)..8 Zewnf. 12.25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka.s:-. zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r. 12. przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys.21. 12.26a i prawa polowa rys. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1.---j xot c wspMpf.jesli to jest potrzebne .t~r_zn_.26b). to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa.23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba.7.t osi zeba 'f b a c 12.z~e'~n~. 12..'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!. 12. na rysunku pogladowym). Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys. 9 90° WH309.27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka.

12. a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego. 12. c). Rys..12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl. 12.8 3. a okrag podstaw b linia cienka. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys. a ponadto . a gruba w przekroju.c- c::::.w razie potrzeby . Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys. 12. 12.8 10°'1 prawy L. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys.aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa.23. 14.28d) lub wreby miedzyzebne. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys.#" ~ "" -s '-f---.__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego. rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba.28.98 30.mozna rysowac skrajne zeby (rys.3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::. 12.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22.9.Rysunek: a) zebatki prostej. ~ c::::. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys. 13. 12. 12. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys.. b) mechanizmu zebat- 146 19' . ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow.26. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit.28a) upraszcza sit.1.23. 12.78 47.25.24.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie.28c) rysuje sit.9.04.. 12..'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys. d) segmentow zebatych Rys.: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r. ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1.3.27. §. 12.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba. 12.22. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l. 12. 12. 12.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P. jak kola zebate walcowe z ta roznica. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!.4..12 33 2.29. rysowanie wszystkich zebow).

13. ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys. -. symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych.!c 149 . montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen).4.3. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow. 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 . Opisy element6w schernatow.r. automatycznego sterowania. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn . regulacji.. a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. funkcjonalne lub zasadnicze. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow.1.5a i 13. Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. Symbol graficzny obr6cony 0 90' >.1)..6. 13. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych. . a wyjatkowo 0 45". Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13. pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania. ~ l~ . o zmiennym kierunku Rys. pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu.2.. Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. Symbol graficzny specjalny :l . 18. 13. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki. technologiczne.. 0 >.. kontroli i wiele innyeh.. Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn. . funkcjonalne..c '" ~ A . HYDRAULICZNE. '" . kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora. mozna zastosowac dowolny symbol. .1.s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >. 13. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku . zachowuj.. :.16b)... Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!. gdy sq potrzebne.. jak i przejrzystsze dla uzytkownika. 13.2. Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie. 13.l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow)..3 z 13.. PNEUMATYCZNE.. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu... Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne.. W Jakim znajduja sie w normach..1. -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >.--r-. Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np.. Tablica 13.. rozroznia sie sehematy kinematyczne.!:l oj . 13.1 SCHEMATY MECHANICZNE... Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi.1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu. Fragment schematu.4. rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np.. zasadnicze. Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego.29). urzadzen. a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. . . montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh). ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys.schematy strukturalne. sprzegiel. niz rysunki konstrukeyjne. cyfrowe lub literowo-cyfrowe. hydrauliczne. instalaeji itd. 13. Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl. Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN). z zatrzymaniem chwilowym -I • >. kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >. ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu.jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. I" Rys. zas w zaleznosci od przeznaczenia . najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh. rys. Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn.s.2. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie.. N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- . Symbole te podano w tabl.~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r . N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-.. 13. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi).1. w wolnym miejscu arkusza (rys. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13. mega bye slowne.2). . 13.1. pomp.<:: ~ 1\ ~ >.. Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu. elektryczne. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow. 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~. pneumatyczne. energetyezne. o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys. 13.

.. trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia. "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 ..g przekladni tarczowej (tarcze) r' ._ '0 0:1>t:: 0 0._ '0 ~0 0. on .. ~ ... 13.n para plaszczyznowa (plaska) .0 20 on'" 0 '" ~ ..0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista .1 (cd. '0 0 >- .c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0.. d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 .1(cd. trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E .. os..c o 0:1>.... krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci .c o ..r: . '" 0 20 o..: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ .n >0 0 .. 13.} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl.c u . ... ~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 .! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych .) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ ..Tabl.n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0.

.0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p.1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ .>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS ..) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ ..Tabl..i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :.l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c.... . N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e..!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni .1(cd.1:J :00 .c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ .i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::.§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c. 152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -. .a 0 ~ ..c:: 0:1 o ~ walcowa >.i2 -c: <Il 0 00 zew- " !.1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c.+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy . :. N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o .... krazkowy z zebami prostymi . 13.. globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (. c. 0 p..

3:1998. .) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I ".1(cd.2.J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 .elektryczne (np.Q.--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-..Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U . H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 .. 13.Tabl.L -8J¥pneumatyczne.. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1. 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E .... 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L.a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne. Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N .----...!::! :. elektromagnetyczne) mechaniczne. bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] .

13.5. pneumatyezne.7).. w ktorych uzyto takich symboli.) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 . energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!. 13.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne .6 i 13.~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994. Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow.--. Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- . a schematow kinematycznych .2. Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 .norma PN-821 M-OI088. 13. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!.kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13. ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys.5b i 13. Sohematy hydrauliczne. przedstawiono na rys.2(cd. 13. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl.3. Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!.Tablica 13.1.2. a przyklady schernatow. 13. 13. -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi.2 13.-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro.7.

b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym.15..) Y y Rys. b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. 13. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl. d) akumulator hydrauliczny. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl. c) z tloczyskiem dwustronnym. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13. e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. 13. e) roznicowy. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3. q. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 .9. g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0).16. 13. e) element mechaniczny (tloczysko. c) sprezarka. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow.12.11. 13. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow.a) AI rT R llIP-oli on Rys. d) teleskopowy. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. 13. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny. d) pompa prozniowa. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia.13. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno. spustowy lub odpowietrzajacy. 13. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi.6. f) 0=0= b) c) a. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych. 13.i dwukierunkowy. d) bez zaworow zwrotnych. e) chlodnica.10. powrotny lub elektryczny. Rys. I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s. dzwignia itp. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno. c) zbiornik cisnieniowy.14.1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys. d) zrodlo energu pneumatyczne. c) lima obrysu zespolu. c) zrodlo energii hydrauhczn~. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. 1) nagrzewmca ~ +e) . Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny.i dwukierunkowy.2 Rys.. b) pneumatyczny. 13. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny. b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny. b) nap~~ glowny nieelektryczny. 13. sprezarek.8. Symbole pomp. zasilania sterowania. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w. b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy. 13.7. d) nastawialnosc urzadzenia. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema.

b) wodny. d) zawor z jednym przeplywem dlawio. 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys. L!. B. f) rolka. j) polaczenie zwezkowe stale.24 i 13.palec WOdZllCY. I) sterowanie cisnieniem wlasnym.18.J J)--{>.. h) nierozbieralne. 13. 13. a zamykany samoczynnie. k) hydrauliczne.cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania. h) z paliwem stalyrn. 13.zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q.. f) zawar redukcyjny. 13.8-13. k) zawor zwrotny grzybkowy. m) elektromagnesem i cisnieniem. j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy.silnik elektryczny.zawory bezpieczeristwa Rys.krzywka. d) ze skroplinami.przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 .27.. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny)... k) rozbieralne. c) ze sterowaniem zamykania. 2 .silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu. zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach.zawory zwrotne. f) z czynnikami chemicznymi. g) polaczenie przewodow rozbieralne. powrot pod dzialaniem sprezyny. e) oddzielacz wody. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) . g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy. na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. I) z powietrzem. e) z odmulinami lub odsolinami. b) ze sterowaniem otwierania.przeplyw z przewodu D do C. c) kierunek przeplywu powietrza.przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 . Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1... a zamykany samoczynnie. 13. 2 .25._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~. h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania. h) szafa sterownicza Rys. '7 . I) ze spalinarni. a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. 13.=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys. 3 5 .. 13. 4 . 8 . nym. e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem.rozdzielacz. h) silnikiem elektrycznym. d) chlodnica rurowa zeberkowa.26. 13. k) z paliwem gazowym. g) z olejem lub smarem.. b) zbiomik sprezonego powietrza. e) zawor otwierany elektromagnetycznie.. c) manometr wskazujacy. e) wydluzalnik petlicowy. b) przewod gietki. a) b) c) "---1 . c) z wodazmiekozona. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy. e) sprezyna. c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. d) kierunek spadku rurociagu.. d) termometr wskazujacy. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony. I) rozgalezienie rozbieraIne. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn. normalnie otwarty.22.29. d) zawar otwierany recznie.17.24. d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel.pompa 0 stalej wydajnosci. c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety). 13.28.wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys.-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys.23. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny). 7. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia. f) odolejacz.23. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek.20. 13. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny). c) nozne pedalem. g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy. c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla).$---. 13. 13. przesuwny. b) sterowanie reczne przyciskiem. 13. 8 . j) z paliwem cieklym. m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys. b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty). .. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo. b) osuszacz powietrza. 13.pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu. I) nierozbieralne.21. e) przeplywomierz rejestrujacy.'IIIIBI x(H CD Rys. zamkniete polozenie 1 . 5 . sprzezony z rozdzielaczem. b) zawar zamkniety (symbol ogolny). - I) Rys. e) smarownica mglowa.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) .zawor przelewowy.pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu. g) filtr powietrza suchy... 13. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny). 6 . c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym. m) z mieszanka pylo-powietrzna. h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak. b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie.noz tokarski.19. b) cisnieniowy przeponowy.22. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny.----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys.25. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia.cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri. Schemat przekladni hydraulicznej: 1.j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. e) normalnie zamkniety. 13.. . 4. "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 .30. w kt6rych przewody zewnetrzne A. f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia. 6 . 13. 3 . n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys.{ --. fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys. f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia. c) zawar spustowy. d) sterowanie mechaniczne popychaczem. g) redukeyjny roznicowy. d) blokada (zderzak) rtL.

38. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. I) katowy. I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny). odrzutnik chlodzony ciecza.31. 13. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach. d) rozdzielacz wody. oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* . 13. e) wymienniki ciepla powierzchniowe. c) mieszalnik. c) gazowa.-G. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny). b) tlokowa.puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza. I) adsorpcyjna. e) filtr (symbol ogolny).D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys.37.D. fig dorysowaniedrugiego okregu. b) zawor z napedern recznym. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J. mm (mnoznik n{[). Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys. f) z pierSclemem cieczowym. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys. Prozniomierze: a) symbol ogolny. c) odrzutnikowy. 13. c) tlokowym. d) elektromagnetycznym. Pompy prozniowe: a) symbol ogolny. j) elektromagnetycznym. n) jonowo-naparowujaca. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. k) zasuwowy. g) jonizacyjny z goraca katoda.29. Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny). d) odprowadzenie do atmosfery. h) kurkowy. e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys.20 . j) grzybkowy. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia.. f) wymiennik ciepla mieszankowy. e) pompa z przedmuchem. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii . f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty. c) chlodzony powietrzem. d) dwu.43). c) wiazka przewod6w. c) sprezarka wirowa (lub wentylator).36. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym. e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys. g) Rootsa. h) turbomolekularna.30-13. f) pulapka (symbol ogolny). r) kriogeniczna.35. d) komora prozniowa. c) prozniornierz hydrostatyczny. 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia. f) sprezynowy. b) turbina parowa. w ktorych wyst. d) termoelektryczny. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys. b) polaczenia (czwornik). 13. e) mernbranowy. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny). Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny). I) wiazaca gaz (symbol ogolny). g) rozpryskowa.lub wielostopniowa.37. e) strumienica. j) ejektorowa. d) podgrzewacz pary.fJ-t. f) ze sterowaniem recznym.. 13. uwaga: w pompach wg 1)'5. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. k) dyfuzyjna. l3.j) zwezka dlawiaca.43. 13. b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. 13. p) Jonowo-napylajaca. wybor tyeh symboli pokazano na rys. k) elektrycznym. 13.39. k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. rn] naparowujaca (sublimacyjna). Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa. b) odoliwiacz. g) ciezarkowy. c) pompa objetosciowa obrotowa (np. b) oddzielacz czesci stalych. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys. 14. m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo. d.. e) adsorpcyjny. d) tlokowa.Rys._ n) ~ p~ ~ I Rys. Rys. d) regulacyjny dozujacy. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys. b) suwakowy. c) separator oleju. 13. kondensor. n) redukcyjny. 13. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody. e) plywakowy. h) z zrmna katoda. 13. f) cieplno-przewodnosciowy. 13. 13. wymiar a powinien wynosic 10.32. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny). 13. d) kompresyjny McLeoda. I) trojdrogowy.36.38-13.26-13..40. f) chlodnia kominowa. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny).34. c) kociol (symbol ogolny).42. m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. jak na rys. b) reaktor chemiczny.41.J q)~ -0. e) zapowietrzenia. 13. 13. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny). h) odgazowywacz. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys.

. przy czym bardziej zawile. 14.. Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu. 14. 165 164 . 14. to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys.. 14.os Rys. Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek. 14.na rysunku oznaczono dwa otwory. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu. dla ulatwienia odczytywania rysunku. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1.5.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys.1. t.) lub czesci gotowej.1.I<?·"n. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej.2. ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I.2.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to.alezy. Tutaj dodac r. odkuwki itd.3).1 0. rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys.2b). zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w. ktore utrudnia wymiarowanie. Rysunek wJ:k. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14.1).".a) ?' polozeniu pracy. 14. b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS.14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys.2a).. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:. w ktorych wystepuje wiele elips. 5.1. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach. Dober rzutow: a) bledny.4. 4.. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'.b14. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych. w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu.m W Tabliczka Rys. 14. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. 14. wykanczajacej itd. i powinien zawie:. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p.ona~czy: pokrywy.ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys.3.

Gdy zas czesc rna wymiarowych). 14. oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys. ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych. Oczywiscie. 14.:. a wymiary powierzchni.42. 14.:b=6":------1--=-f-:::.11).10). nakretek. ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys. 14.6).4-7-14. kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi. Z (rys.jako zbedne .9). Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni. jedynie te wymiary. 14. 12. 14. to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek. w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem). w razie potrzeby.::. 14.2.03 rfJ6H7 wykonac . 14. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X. zostaly .. ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane. podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia.14).8. a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki. Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu).---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14.01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys.:. Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np.2 11:0. 14. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys. Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu. // I '/ ~ -I 1 I -~ -s.:. to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys.3~0:::. czesci itp. 14. Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. rozwiniecie czesci Z wymiarami. ktore pozostana surowe w gotowej czesci.12) i podaje silt tylko te wymiary. W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. 14. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit.6. Y.. srub. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys.7. ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t.15.9. .4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z.13).5 zaznaezono 2 otwory.01 Ix45° razem z czescu. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 .9. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys. 14. .pominiete. Na rys.4714. poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia.O. takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r." <'-I Rys. 14.7). nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys. 14.

13. Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys. Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 .~ )- t _[ _8. [4.1 l .7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci.J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108. 14.19) lub tez jako podzespol spawany (rys. 1Sb).14.ISa). to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys. Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie. 14.18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys. ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie.Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys. 14.20).16).10. [4. 14.-+ .14 i 14. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy.12.18). przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys.5 . (rys. z wszystkimi wymiaramiitd.5 tiil . 14. To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys. Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8. Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys.17). Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys. przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo. CZ<. 14. w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I . 14. 14. 14.-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys. 14.

14. jak np.22. 14. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 .19. Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. dotyczace spawania Rys.. sruby. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys. 14. Rysunek wspornika spawanego. 14. Natomiast gdyby z rys. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku. Czesc tloczona z blachy 14. Ra-!y RalOI V Uloienie na ta. sprezyny itd.24. Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy. 14.a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §. 14.21. 14. CzyS6 wykrawana z blachy Rys.16.24 stalby silt bardzo trudno czytelny. Rysunek dzwigni katowej spawanej..15. a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys.4.polwyrobu i czesci gotowej. 14.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. 14.21). Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.3. . f 8 140 Tabliczka Rys. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki).23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu.18. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym. 14.zebate. czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki. 14.14. to rys. gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony. omowione zostaly w rozdzialach 10-12. lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu. b) """'L .lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys. przedstawiajacy odlew tej czesci. jak kola. 14..17. CzyS6 tloczona Z blachy Rys. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys. b) z kawalka Rys..20. na rys. traktowanej jako CZySC 14.

14.14.4. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 .24. Rysunek odlewu pokrywy z rys.23.175 155+0. lecz z wymiarami powierzchni.2 77. 14. Rys.5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys.85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I . ktore pozostana nie obrobione <P140 <. 14.22. Rysunek podstawy z rys.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 .23 Tabliczka Rys.14.(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.

w gotowej czesci.26. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki.14. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych. Jezeli naddatki obrobkowe. ktore maja bye obrabiane. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. ani w wymaganiach techniczn ych. OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych. 14. w jakim bedzie odkuwana.25.27). to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys. 14.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~. 14. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien. 14. 14. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys. to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. tolerancje wymiarow. Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu.27.50 30 fa I. w sposob pokazany na rys. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. 14. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. wg odpowiednich norm PN lub BN. Na rys.27. 14. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku. 14. promienie zaokraglen itd. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 .. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. +0.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys.6 wewnfl .9 Tabliczka Rys. maja bye w wielu miejscach jednakowe. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0. Na rys.~ Rys. 14. ich tolerancje. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy.25. 91. ktore pozostana surowe. wg norm.25-14. w jakim rna bye od1ana. Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie.25). Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu.28. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych."znych ~1. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy.8 Iabliczka Tab/iezka Rys.6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!.9 Dopuszczalne przeeadreoie O.

a wiec nie nalezy np. wysokosc itd. rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. 390 15. na rys. Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach. N a rysunkach montazowych.2.1. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p.. jak dlugosc.2).). przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu. 15. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku. 15.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15. prostopadlosci. W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach.4). jak np. Lini. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys.2. Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny. W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu. grupujac je w wiersze i kolumny. Gdy wyrob jest prosty w budowie.1). okreslonych powierzchni czesci montowanych. 1. ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys.3. konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu. fundamentowymi itd. 4. samochodu. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac. drugiego i dalszych rzedow. jak i jego zasade dzialania. rysunkami montazowymi. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu.¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych. gdy to jest konieczne. wiadac ich przeznaczeniu. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku.2: Tak sarno podaje sie. instalacji elektrycznych.patrz p. Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki .e odniesienia. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I. zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci. w razie ?ot~z~~ by. podzespohi). lecz "pokryw. Na rysunkach montazowych podaje sie. a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary. b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. urzadzenia itd. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15. zespol w wyrobie ! czesc w zespole. Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie.3. Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb. okreslajqcych: wyrob. ktore maja bye uzyskane przy montazu. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. wspolosiowosci itd.!".2. Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe. Ogolnie biorac. np. zwlaszcza podzespolow. 15.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic.1). 15. omowiona jest w rozdziale 20. 15. okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu).1. wymiary. jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu). jak np. Czesci numeruje sie uzywajac. 2. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 . nazywac czesci "plytkq okragla". ukladow kine~ matycznych. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete. nazwy czesci powinny odpo- Rys.4). chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna. 15.5.gl. wskazowki dotyczace rownoleglosci.! cienka. a wymagane jest okreslone polozenie.

14.3. 15.1---------- 8 C\I -s- ~ /.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:. 15. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr.4. 15.ZMIAN KONSTR.t:.PREZ NP2014 EPUJE RYS.~ ~ @___ 0. 06 L450 P20./1// // y. RVS. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys.05 L450 PNIf1-86102 NP20.01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w.iacz pasa Rys.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20. ~ I V~ I I\~\ .H 1J&-~ 30. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys. 15.sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR.14./.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) .? I I t-- 7 wS//////l///7. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST.2.ZMIANY IL./J . Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 .5. fS.14. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys.

! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia.• .1 Zatw. Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci.5). liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat.6).43..4. w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany.1000 -----"2'l_7!. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. I Vu. rysunki eksplodujqce (rys. 15.1 Rys. w dokumentacji prototypowej. 1-3 nie jest mozliwe. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe. jak i napisow z nim zwiazanych.jak np. kt6re maja charakter reklamowy._. podajac rozmieszczenie. tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac.6). 15. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. a nowy.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu. 17. na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow.z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys. Niekiedy na rysunku zlozeniowym . 15. .5i 4. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu. umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych. z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow.H n. Rys. .. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach.gdy to jest potrzebne . to zmieniane wymiary itp. np. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej. Jt-. napisow lub znakow na rysunku.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych. blednej tolerancji wymiaru). Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w. np.2. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe. ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe. Rysunek fundamentowy. pokazuj'lc ja tylko w postac. W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie . Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. chropowatosci powierzchni itd. Na rysunkach ofertowych (rys.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych . 15.dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. 16. 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu. natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament. i umieszczenie na ich miejscu nowych.3 . pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. obr6bki cieplnej itd. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe. a stary anulowac. 15.rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys. spotyka sie rzadko. przekresla sie cienka linia. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy. to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci.. 14. ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku.6.15. np. spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys.. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. i obok wpisuje sie nowe wymiary itp. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu). 16.esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12. Obok kazdego miejsca.przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys. g~y. szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. Rysunki zestawieniowe. Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku. 16.3.. 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. wykonywany dla urzadzen stacjonarnych. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia. albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys. to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz. alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji .4fl ~ 1O. bez obr6cenia. .vmJJvnAmw 7f. to w wyjqtkowych przypadkach. w postaci odpowiedniego opisu. wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :. kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· .dla lepszej orientacji . zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego. Wszystkie jednoczesnie 181 . wykazach czesci itp.jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku . Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie . 16.2. w kt6rym dokonano zmiany.1. rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania.2). 15.. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych.:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach.18).1). Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw.j 1.I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml. IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku.3). napisow itp. Dlatego te.4).a 'to Spraw.

a) _z "'- 17. ulegaja skroceniu w roznym stosunku. Jak widac z rysunku. w pewnych przypadkach .3a. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian. a dlugosc malej osi 0.0. 17.4a. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne.3b . date wprowadzenia zmiany lub zrnian. Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty. 17.jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. 17. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ. w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow. w jednyrn rzucie. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0. to numeru rysunku nie zmienia sie. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe. a osie male . wspomniana wyzej 183 . 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty. 16. do ktorych wprowadza sie zrniane. numery dokumentow. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian.6 i 17. Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys. XO Y. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. od ktorej zrniana rna obowiazywac.7 srednicy. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17. ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian. ani do osi X.2.3.82: I (rys.1. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej.82 : I. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1. takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym. ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc. Mozliwe jest rowniez. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys.1 a.2. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany. 2) Scislej 0. date. 17.1 b). ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. 17. 17. Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. 17. prostokaty itd.. Podkreslic nalezy. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy. w zmianie 1 na rys. 17.582) tyeh srednic. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. tresc zmiany z uzasadnieniem. jak np. ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow. jak trojkaty. b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0.4b). biegnace w innych kierunkach.2).caly przedmiot.577. przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe. a na rys. 17.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra. YOZ) S'1 elipsami.1. 17.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach . pozostale zas wymiary. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ.7). Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. 17. podanie numeru karty zrnian.korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych.1 C)I). zamiast wpisywania tresci zrniany. dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian.2 srednicy przedstawianych okregow.

314. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. Rysowanie ow. Podobnie .5). b) czworokat.10.8. i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury. Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur.w razie potrzeby . Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31). najczesciej prostokaty.2. 17. 17. 17. w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys.11 b).przedstawione rozne sciany przedmiotu. Przedmiot w rzucie izometrycznym 17. 17.881 : I. 17 . w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys. 17. 17. 17. 17 . 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu. 17. [zucie.. jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3.1 Rys.5. 17. a) szesciokat foremny.3. jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys. Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-. 17.jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102).5. rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0. 17. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys. prostopadloscianow.3.pi 2/l 40 33 50 . Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych.m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni).1 Ob).przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach. 17. Okregi trudnosc mozna pokonac. ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys.6). b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne. 17. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z. wieksza 1. dimetrycznY.b) 67!-tL.9). Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys. 17. przekatne kwadratu itd.4a. jak: wysokosc trojkata. W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys.13. b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 . Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys. 2) Scislej 0. np. I ""'I.11 a.4. 17.8). np. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'. 0. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza.7.9.12). 17. c) figura z bokiem lukowym Rys. Rys.6. 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. 17.7). Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . 120' lub 150" (rys. 17.. Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys.05 srednicy przedstawianego okregu.4. 17.

17. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. do katalog6w czesci zamiennych (rys.nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 .16a. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta. 17. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys. jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys. Poza tym. 17. 17. 17. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys.14). W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys. 17.l6b. 17.11. 17. 17.13. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw.17. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w. Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys.smowego Rys.14. rysunki ofertowe.15.16. Kreskowanie stykajl.a) z b) z z . Rys. 17.~ X Rys.15). z 17. 17. 17.. Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym. 17.12.17). 17.18. Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys.lcych sie czesci Rys. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku.18) itd. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys. ale jest bardzo pracochlonne. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach .6. co wprawdzie ladniej wyglada.

na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu. d) linia tr6jprzewodowa. f) polaczenie odcink6w przewodow. k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq. brunatny.1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO. b) linie.. k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::. przewod. m) schodkowy. zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne..j. b) pradnica (generator).A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<.. c) linia napowietrzna. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego. Podkreslic g)(Q. ich 00 k)6 U0& r). I) trojkatny. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). 18. i) przeplecenie przewod6w. 18. g) tr6jfazowy zygzakowy. h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu. e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. d) tr6jfazowy trojkatowy. 18. g) punkt przylaczenia. na symbol wielokreskowy. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny.2.coraz prostsze. b) elektrocieplownia. h) prad tetniacy..1. m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys. n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz.5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_. b) polaczenie przewod6w.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys. przew6d. I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi. sieci itd.18. gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu). k) szesciofazowy szesciokatny. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu. i) elektrownia wiatrowa. przew6d trojzylowy. b) linia podwodna. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys. 1) koniec przewodu nieprzylaczony.» c) 3". pokazana z trzema zylami. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys._/ 18. 18. podano symbole najprostszc. ze linia lub przewod Sl! pojedyncze). b) dwufazowy trojprzewodowy. e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys. e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl. 18.. j) przetwornica jednotwornikowa.1. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna. k) Jl_r ~ nJ ogolny). bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole .-.-.ri. g) silnik synchroniczny. k) transformator jednofazowy.. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy. b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy.. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny). gal itp.przedstawienie jednoliniowe 188 189 . b) ochronny. przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. j) impuls prostokatny. gietki (symbol og6Iny). c) tr6jfazowy V. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym .czeniow. h) elektrownia sloneczna. h) koncentrator lh. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. n) pradu przemiennego Rys. jak np. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia./) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj . tor ulozony na stale (symbol ogolny). h) szesciofazowy gwiazdowy. c) pradnica pradu stalego. IT Rys. to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione. m)l y'"bn kf Y ~ Rys. m) mufa przelotowa. ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu. c) linia dwuprzewodowa. i) anoda ochronna. zacisk. j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty. d) elektrownia wodna._. \ ] Rys.. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen.).2.- h) ~ j) .7. 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym. a) b) I. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz. c) stacja clektroenergetyczna.. tor ruchomy. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny).3. np. e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny.E ~ h) --= 8.. g) elektrownia geotermiczl1a. przy ezym dla ele mentow.. TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !. g) prad staly lub przemienny. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych... n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) . Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka. Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki. e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym). f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym. h) silnik-pradnica... f) silnik elektryczny (symbol ogolny)._.-. d) odgalezienie przewodow.. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia. linii. e) odgalezienie podwojne.1.. 50 Hz d) ~ e) 18. c) listwa zaciskowa.5.6.26.. I) transform at or nastawny. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym.:j). 18. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych.j) koncentratorlinii na slupie.. skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie. f) elektrownia jadrowa. k) pros tokatny dwukierunkowy.8. 18.. fOOOMHz g) . Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN). 1) autotransformator jednofazowy. f) linia jednoprzewodowa.. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. d) pradnica pradu przemiennego. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny. przewod dwuzylowy. d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . piecioprzewodowej. 18. e) linia z podziemnym punktem przylaczenia.4. 18. olej. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny).

e) oswietlenia wyjscia zapasowego. Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny). Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna.. 18. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d. f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys.18. b) kuchnia elektryczna. g) watomierz. c) odchodzaca w dol.J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys. f) te1ewizor.19. cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly.telex). d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny). f) z reflektorem (symbol ogolny). g) ogniwo fotoelektryczne. h) syrena. p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1.cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). c) prostownik polprzewodnikowy. ogolny). f) zestyk. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly. e) czujnik zblizeniowy.9. Symbole graficzne prostownikow. g) rozwierny. j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny. b) lampa ze swiatlem migowym. j) swietlowka. k) omomierz.r- -(~ b) c) f) g) o o Rys. 18. M . TV . nastawnik (symbol ogolny). d}przychodzaca z dolu. 1) lacznik zegarowy. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz. g) schodowy. g) przechodzaca z dolu do gory.15. b) uk!ad prostowniczy mostkowy. 18.. 0 napieciu 24V).) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys.13. 18. e) dioda 0 zmiennej pojemnosci.17. h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy). e) promiennik podczerwieni. I) galwanometr. np. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. Rys. ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny). f) miliwoltomierz. b) gniazdo trojbiegunowe. e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej.tiL- S)~ Rys.23. c) glosnik.. d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy.11. 18. e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys. rozrusznik. b) lacznik jednobiegunowy. m) przycisk (symbol ogolny]. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny). g) suszarka. b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami.cznik zespolowy. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny). g) wtyk i gniazdo. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej.24. j) Iacznik trojbiegunowy.. j) miernik coso. s) Iicznik impulsow 190 191 . d) oswietlenia awaryjnego. i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. g) jarzeniowka stabilizacyjna. c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. d) chlodziarka elektryczna. d) nikiem. f) zmywarka elektryczna do naczyn. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) . Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa.20. 18. j) lacznik dwubiegunowy. d) gong..-J j) k) j)-1~ k) -. e) odbiomik radiowy. b) transformator. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys. 18. c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona. h) krzyzowy. c) ze stykiem ochronnym.10.. d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny).25.21.. c) brzeczyk. g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys. c) zwiemo-rozwierny. k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny)._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. (pierwotny). f) fotorezystor. e} odchodzaca w gore i w dol. b) mikrofon. b) przychodzaca z gory. c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. c) rezystor 0 nastawnosci skokowej. Symbole graficzne rezystorow (opornikow). Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena. f) lampa rentgenowska. h) wentylator. Symbole graficzne elektrycznych zarowka. k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\.l. m) oscyloskop.16. f) przychodzaca z gory i z dolu. I) lacznik sterowany kluczem. f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys. h) fotodioda prozniowa.mikrofon. d) bateria ogniw (np. 18.telewizja. c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy). f) puszka (symbol ogolny). l8 . 18. b) odlacznik z bezpiecznikiem. stycznika zwierny. d) rozdzielnica (symbol ogolny). e) woltomierz. p) oscylograf (symbol ogolny). 18. 18.. 1) synchronoskop. d) potencjometr (symbol ogolny). TX . r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996). h) zestyk wylacznika. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny. d) amperomierz. d) dioda (symbol ogolny).. zestaw lqcznikowy. rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys. k) 1lJ. 18. f) termoelement Rys. c) clektryczny podgrzewacz wody. b) rezystor nastawny (symbol ogolny). Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. I) przekaznik ze stykiem zwiernym. b) miernik rejestrujacy. b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny). c) pralka elektryczna. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek.14. 18. b) rozwierny. I) zegar sterujacy Rys. c) z czterema wyprowadzeniami. g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym. Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy. k) kondensator nastawny Rys.. 18. d) wzmacniacz.12. e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP . k) lacznik ciegnowy. 18. e) przy otwieraniu. f) cewka indukcyjna (symbol ogolny). f) gwizdek. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys. g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym. f) wtyczka.22. b) z lacznikicm jednobiegunowym. n) amperomierz rejestrujacy. h) czestotliwosciomierz. h) 0 swietle skupionym. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych. 18. b) typu NPN. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP. e) skrzynka przylaczowa. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore.telefon. g) kamera telewizyjna.

aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. m) piee elektronowy (symbol ogolny).31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys. 30.l5 ~ __ ::.-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i.27) lub wieloliniowej (rys. Jak widac z tej tablicy.J 1 --_---Ll --. Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach. 18. Na rys. '---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego. IS.29) i przylaczen zewnetrznych. gruba i cienka). f) piee elektryezny (symbol ogolny). 18. 18. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys.r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D. ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 . 18. Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn. Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 .! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996. oznaczenia liter owe wielkosci . 1)piee indukeyjny (symbol ogolny). 2) schematy wyjasniajace.J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I .65 m. Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu). np. g) piee rezystaneyjny. e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego.29.40. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny).30. a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi.6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--. Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. e) ultradzwiekowa (symbol ogolny). Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18.28).28. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -. np. 18. schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4.42).------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 . 18. 18. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn.3. I- H--+--------------------------~ I L 1 L .J :~ 1: 1 L 43 . a na rysunkach projektow wstepnych. n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -. zasadniczymi lub szczegolowymi).26.33-18. 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania.27. Ogolne zasady wymiarowania S. 18. h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi.30 i 18.. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania.----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne.czcionka pochyla (kursywa).1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne. 4) plany instalacji elektrycznych (rys. k) piee lukowy (symbol ogolny). technicznych i roboczych zbiorczych . powiazan elektrycznych (rys. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys.41. Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami.w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu. 18. 18.J1 .32) lub linii. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny). I) piee promiennikowy (symbol ogolny).4. 18.J I' I 1 Rys. ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys. Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych. 1 1I II 1I I r-~~~.1. z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem. 18. 18.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego. Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych. 18. i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18. 192 I 2 }- Rys. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba.

7 -.40. f) ugniatarka. 15 ~ ejektor. k) sk!ad materialow sypkich odkryty. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny). o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. h) zamkniety. e) beczka.31.umna re. b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym). 12 ~ piec rurowy prozmowy. 2 pompy tlokowe. j) slimakowy. 21 ~ zbiornik asfaltu. h) wielowysypowy. 22 ~ separator 194 25* 195 .zbiornik nafty. b) cyklon (hydrocyklon). b) cisnieniowa. f) osadzajaca. _) . 13. Rys. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny). g) przetloezka. e) wimikowa. 4 ~ piee rurowy.30 "111111111111111 I . d) wyparka (symbol ogolny) Rys. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny). 18.. Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. d) gniotownik obiegowy.34.5 Z3 D na rys. 8 ~ przeparnik. c) crsmeruowy. 10 . 1.32. d) prasa filtracyjna. c) filtr gazowy (symbol ogolny). k) czerpakowy. b) m!yn kulowy. Symbole graficzne urzadzen do absorpcji.. I) podnosnik kube!kowy. f) butla stalowa. e) sito potrzasalne. 18. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. c) dmuchawa. g) rozdzielacz cieezy Rys. wywrotka. I) pod daehem Rys. 11 ~ zbiornik oleju gazowego. Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny). 18. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa. c) wezownica. d) kulisty. f) wialnia ~t~~~-}( b) C).35. n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys.33. h) przenosnik tasmowy. g) miemik cieczy objetosciowy. d) sprezarka tlokowa. 18. e) I . Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny).37. 18. g) zasobnik jednowysypowy.chlodmce. 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny.~ kol.kondensator. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh. 18.. m) wozek. c) z wypelnieniem ciesnieniowa. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik.. ~I m) t~ n) (. d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy.. 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna.38. d) suszarka (symbol ogolny).. 17 ~ zbiornik oleju gazowego.8. odstojnik.. 18. b) klasyfikator (symbol ogolny). 16 ~ pompy prozniowe. d) e) f). Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ. 18.. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego.f'S ¢36nt 3x50 c) Rys.. h) dozownik tarczowy 3.ktyfikaeyjna prozniowa. r-Il 12 Rys. 18. c) filtr prozniowy. h) wentylator. 6 ~. 18. c) bebnowy (symbol ogolny). ~b!ormk benzyny. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego. 14 . Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. e) wirowka filtraeyjna. 3 ~ wymiennik ciepla. j) zbiornik gazu.39. c) kruszarka walcowa.41. e) bebnowa I> . d) elektrofiltr r) ~ H Rys. Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny).36. !) wozkowy. e) z belkotka. 18. ( .cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego. f) strumienica (smoczek).

18. odnosniki.iQ.L 256 270 135D 14Jj. "l c:. 18. b) krzyzowo-zbrojone.c:.45. 18. a na przekrojupoziomym .46. j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu. Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe.wysokosc otworu. c) pneumatyczne. 18. Niektore oznaczenia przekryc (stropow.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle. } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J. m) znaki wysokosci poziom6w w budynku .1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0.44. 18. l ~ 204 314 540 .44. przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys. Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7]. a liezba( 120) . liezba 82 . 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku. 1).wysokosc parapetu.43.=5.--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0. e) zelbetowe wylewane.42.:: "l I. e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym.Rp). Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys..dla stanu surowego. ezy dany poziom lezy powyzej.J~4..u 1 ~ t-.i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I.'~&5. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -. Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys. 1) zebrowe. Przekroj pionowy budynku Rys.. ezy ponizej poziomu zerowego (rys. n) znaki wysokosci poziomow w budynku . g) pneumatyczne 196 197 . ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys. h). 18.2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0.2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"".1. k). g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym. d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo.43. 540 204 14ll "'1 . d) z elemen tow prefabrykowanych. 18. d.:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I.dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL. dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku.na rys. w zaleznosci od tego.1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0..Tablica 18.45n). 18..J__ fzL.:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-.. ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny . Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej.

m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. Oznaczenia: a) pochylni.oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18.w lY i n) 1t2J1 p) C='8. j) jednoskrzydlowe wahadlowe.e) stol slusarski z imadlarni.poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej.49). poliuretanowe nie oznacza sie . pianizol. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys.wne dwuskrzydlowe. pionowa. 17.Sl i 18. schodow itd.2.wymiar wzdluz muru (rys. 18.2). k) wozek dziecinny. c) fotel. nie zabudowany (bez stolarki). trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50._-=.49a). Oznaczac mozna nie caly przekroj. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym). pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 ..48b) oznaczaja przykladowo: 8 . motorower. drzwi. 18.lelllowa. I) obrotowe.48. r) podgrzewacz cicplcj wody. 18. pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa.gdy to jest eelowe . b) kominy centralnego ogrzewania.I. 18.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni).===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach. s) kociol C. k) bruzdy. pokazano na rys. pojedyncze rozwierane. d) stol. k) przesu.. a wymiary sehod6w (rys. I) skladane.b) krzeslo. a liezba w mianowniku . lecz jego fragment. 18. 18. d) czopuchy.ieh wysokosc w em. nie zabudowany.6. najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach.46-18. stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200). drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. 198 199 . d) drzwi jednoskrzydlowe.. b) rewolwerowa. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys. tynk. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle.53-18. Podobnie jak w rysunku maszynowym. 18. b) schodow. m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka. pew. Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa. Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. l) rower. 18:47. dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. I). f) piec hartowniczy.5 . pleksiglas. przedstawiono na rys. wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow. p) grzejnik centralnego ogrzewania. 18. W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac . b) otwor nie siegajacy podlogi. l) motoeykl. I) okno jednoskrzydlowe. b. g) balkonowe jednoskrzydlowe. 18. Na rys.49. np. a) ~+5D b) 1t<e.49b. e) dwuskrzydlowe. f) szafa ubraniowa. c) zabudowany (ze stolarka). p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane. 18. pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne. j) wieszak. c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla. w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow.5x29 I': Rys. Rys . Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania.i Cegla. e) f~e~arka pOZH?ma lub. 29 . 18. n) przenosny elektryczny. h) fortepian.100: a) otwor siegajacy podlogi. g) suwruca. hj. Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys. oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys. Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow.60. e~taboret (stolek). h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. r) szafa dwudrzwiowa w scianie.!. okien. 18.52. 18. 18.o.50. I) piee ogrzewczy sta!y.50. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a). Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . h) dwuskrzydlowe. na paliwo gazowe. I) trzon kuchenny staly weglowy.51. s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC. Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j. e) kanaly dyrnowe. 18.ilosc stopni. styropian.. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane. c).=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7. d) wiertarka prom.16Zko. przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru.>c II Rys. tworzywa epoksydowe.48a.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania.j) kanaly wentylacyjne. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :. g) kanaly spalinowe gazowe. g) regal biblioteczny.49. c). winileum.