Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. . przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. architektoniczno-budowlanych itd..PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego. elektrycznych. przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego. potocznie zwanego rysunkiem technicznym.

rysunek .jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji. kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu.jest to rysunek. 6) Rysunek zestawu elemenniw . czesc.jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci.jest to rysunek przedstawiajacy wymiary.jest to rysunek. klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej. 2) Przekroj . 6) Pozyeja . Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w. 5) Rzut pionowy . zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu. 2) Rysunek kontrolny . 10) Rysunek zlozeniowy ogolny . Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres . oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami. dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce.jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju.jest to przedstawienie na rysunku. 4) Schemat . 9) Plan ogolny robot . zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. widziany z g6ry. 3) Rysunek zlozeniowy . 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic .jest to wykres.1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz . w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci. 9 . W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy . spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju.jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy.jest to czesc skladowa. charakteryzujacy stan realizowanych prac. przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. 5) Rysunek elementu . 11) Rysunek techniczny.jest to widok w plaszczyznie pionowej. 8) Rysunek szkicowy.jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu. 12) Widok .jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru. pozycji lub czesci przedmiotu.jest to rysunek. 3) Szczegol. Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w.jest to przedstawienie graficzne.jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. 0 cechach odpowiadajacych celowi.jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami. 4) Plan ogolny .wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych.jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju.jest to widok. a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne.jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem. zwykle w powiekszeniu. 8) Widok z gory . ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia. do jakiego sa przeznaczone. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram .jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen. 7) Rysunek szczegolu .wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym . zwykle w ukladzie wspolrzednych. ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w. w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien. rysunek wstepny . 9) Klad . alba zespolu w celu podania wymaganej informacji. Mnogosc tych kryteri6w spowodowala. Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w.

19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna. budynkow. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug. za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-. Grubosc linii obramowania min.3). przy czym format A3=2A4. Przyldady formatow pochodnych Rys. . .min. Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku.11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. 2.1.1. "'" ~ ~ A5 210 841 Rys. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. }grl1b. Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm. odnoszaca sie do ich wymiarow. elementow. wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP. 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. pole rysunku mozna podzielic ria strefy.jest to rysunek. A2. A4x6. 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. 0. lecz 0 odmiennych parametrach. niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych. Formaty A3.!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej. 2. zespolow lub czesci skladowych. Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn.1. metalu lub inn ego materialu. ograniczenia ksztaltu. / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min. sieci drog i krajobrazie. Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 . (rys.2. Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. 22) Plan sytuacyjny .min. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. (qcub. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). budowli. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm). """"ooi.3. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm). formatA2=2A3=4A4 itd. wymagan dotyczacych eksploatacji i prob. W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. transportu i instalacji. rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow. Alx3 (841x1783 mm).7 mm. w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. Alx4 (841x2378 mm). dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych). Stosowane S. 14) Rysunek rozmieszczenia. 2. 20) Rysunek wykonawczy . 2. i podajacy informacje uzupelniajace. zas wymiary arkusza.3 -- Rys.1). tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. q25mmi Linia oacieda kopii. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i".. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana.2).jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow. 2.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne. . 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2. wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. na ogol w wiekszej podzialce. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4. ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm).se planu ogolnego robot. 2. terenow. 2. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. 23) Rysunek podzespolu . pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu. Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. np. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku.jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym. 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane. w odleglosci a od linii obciecia kopii. Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm.

. 0. 2. jak np. Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi. a w pionie . 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii.8 mm. ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami.7e). kreskowych.Sa).1 1 -- \ -- --+-.6.8.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys. 12 13 . 2.~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys.0 0. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=.2. 2. Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2. e) Iinia falista. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka. Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys. Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu. Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej. c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami. f) linia zygzakowa.4b).4 mm.2. 2. . e) rownoleglych linii ciaglych.1. .25 mm. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -.z.. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu.4 0.4.25 mm ._ ----- ~. m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba.18 2. nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane.5 0.5 Rys. linia b na rys. 2. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych.0') 1.1. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka)..5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych. Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy. moga natomiast bye stosowane w wykresach.. Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera. Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys. punktowych i kreskowych.0 mm i wiecej . np. 3C (rys. 2. Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania.35 i 0. 2. 2.0 1. 2. tausta zyqza/(owa Rys. 2.5. Rys.Tabllca 2. 2. b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami.8.2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0.7. Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. jak np. d) linia dwupunktowa. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min.25 4 2.7d). Ii! -. ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20).4a). 1) Zamiast 2. Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys.co najmniej 2 mm._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0. Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych.5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1. Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0. 0. Oryginal rysunku ~ormatu AI . to na rysunkach przeznaczonych do reprografii. 0.4 0.0 0. Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. linia punktow~ bardzo gruba. dla linii 0 wiekszej grubosci . zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min. 2. kilkoma rysunkami.7 mm . lima cio.3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0. krotkimi kreskami 0 grubosci min. e) ~ a) \. linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ. c) linia punktowa. _----_.. 2. Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty.6): a) linia clagla. 109). 2. kreskowych i punktowych przedstawiono na rys.kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0).18 i 0. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce . b) linia kreskowa. 2.35 5 2. I Rys.2. miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys. 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka). . W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek. zwlaszcza w zmniejszeniu (np.7. przez mikrofilmowanie). linia a na rys.25 m~. Z rysunku tego widac.Sb). I I -.4a).7 0. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1. I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4). 2.1. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a).5 mm . Bardzo gruba Gruba Cienka 1. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys.35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii. Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys.8. linia dwupunktowa gruba. d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii . 1 bardzo gruba.g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru. 2. d). Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki. ~ruba. Na rysunkach. stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski.25 mm) na obrzezu arkusza.. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych. 2.

przecinek. p) linii wykresowych.IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys.lOk). przejsc z jednej 2.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 . 2. 5. 2. 2. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki. 2.8..1Oc). b). 2.5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3.3. 7. Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s. 2. gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle.Rys. . Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys.lle).11 h). 2.13.ge).lin!i urwania i przerwania przedrniotow.9b). Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°.29b-d).101). a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606). 2.1 l c). malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) . lOb). d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys. slimakach. jak np.12a. 2. 2. 5. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys. 2. 6. Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.5 3. 2. gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. jak np. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys.s. Dodatkowe. Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j . malych liter zas . Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. b) linii wykresowych. c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys..llg).zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr..5 podrzednych 7i5 5 i 3. 2: I~c. Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys. linii odniesienia (rys. 2.8). 2s . 2. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys.1Oa).3 i 8. 3. kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii.. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1.j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys. 2.. "'I. h) przekatnych prostokatow (rys.".10f). f) zarysow a rdzeni gwintow (rys.10. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s. g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys.9.13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys.5 i 2.11 e). 2. c) innych linii pomocniczych.13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. b).(1< '" ~~ c::. dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys.1 Of). 2.lOs. jak np. I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys. do Is.5 3. m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys. 8. 2. 2. to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2..7s. 2. cyfr i znakow. f) linii osi ciezkosci (rys. 2. T A czy 71. b) c) $ a) c) 6s .. 2.-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys. l Oa). 2. gdy linie te sq rysowane maszynowo. b) linii wykresowych. e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys. 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). linia e na rys. 2. 2. n) zarys6w przedmiotow przyleglych.101). Liniajalista sluzy do rysowania: a). b) pomocniczych linii wymiarowych (rys. k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys.9a). 2. 2. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube). 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa).5 3.10j). Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys. d) przy recznym ich rysowaniu. np. 2. np. 2.2.r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. b) zarysow kladow przesunietych (rys.5 i 2. ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv...4). tj.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys. d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys. 5.5 i 2. e) linii obramowania arkusza. b) linii wykresowych.11 f). i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista. jak np. f) linii wykresowych.11 d). Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys.7b). Odstepy rni~d.10a. 2. Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys.5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych. d) linii wykresowyeh. 2. 10.8.§_ . 2. We) oraz i I Ry. ~ )"'. d) kreskowania przekrojow (rys. 2.. . Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3. 2.. ktorych sasiednie linie sa rownolegle.l0h). gwintach itd.10n). 2.1 Om).3."'" . 2. c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. 2.J. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys.linia c na rys. 4. 2. W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s.. 2.IOd). liniajna rys. ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce.11._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft. 2. 8. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe. b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys.4).§. I) znakow chropowatosci (rys.12. dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys.8. 2. 2. 2. 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys.9c). 2. c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys. slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien. w zestawieniach VB. 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka).. 2.

2:1 naturalna . W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza.1:1 zmniejszajace .5.18. w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow . 3.16. 2.14. . 2.17s.1:2. 14 i 20 mm". Gdy przedmiot rysuje Sit. 20:1. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 . 1:200. 2. w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami. dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A.na rys. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5.znaki 111111111 Rys. 1:10. a dla pisma rodzaju B .4. 1:20. Podzialke glownq wpisuje sit. 2. 1:5000. w powiekszeniu.50:1. 5:1. 1:1000. 2.16. 2. c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu. 2. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys.17. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys. 2. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej. jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami. Litery i cyfry pisane jako ulamki. Pismo proste: pismo podstawowe. Pismo proste: pismo podstawowe. 5. a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego . a pisma pochylego rodzaju B .19. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem. 2.na rys. 2.21). 2. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl.1). 14. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A.22). natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit. 1:5. Rysunki do ksiqzek technicznych. 2.20. frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. 7. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze. Pismo proste rodzaju A greckie Rys. wykladniki poteg. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace .22. 2. 1:10 000. b) pismem rodzaju B. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. Uklad podzialek mozna rozszerzyc.15. znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys. Rys. 2. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit. 10:1.zwykle w powiekszeniu. 2. a dla pisma rodzaju B: f = s/4. Rozroznia sie podzialke gl6wnq. 1:50. odchylki graniczne itp.Rys. Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s.23. 1:2000. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp.21. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys. Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2. Wzory znak6w interpunkcji. bez wyrniarow (rys. i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. 2.20. 1:500. Pismo proste rodzaju A . stosujac wielokrotnosc 10.5. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys.32). 2. 2. 2.19. 1:100. 10. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich.17.znaki III1IIIIIII Rys. Pismo pochyle rodzaju B .23).14-2.1S. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej.

8 . 15 . Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu.25. B i C. 9 . 2. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci. tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego.date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci). Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego. 2.. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys.kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu. 2.26. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A. rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi).zastepuje rysunek nr.wpisuje ~l<.co najmniej 55 mm.. 2. C orymi CZltSCI. I Y . Dlatego tel.- 11 18 6 3 rowych. b) w strefie B: 4 . jak np. date i podpis wg rozdzialu 16). gdzie: a . W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc . Wyk~. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys. 12 .zawierajacyrn kolumny pokazane na rys. . inne dane.mase przedmiotu. 2. 2.numer arkusza. w rubryce tej.nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku.informacje administracyjne: stanowiska. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb.28. c) w strefie C: 16 .30). np.. 2.numer rysunku. 2 . rozmieszczonejak na rys. gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany .28-2.format arkusza.Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace.25. wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft . najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. 5 . ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu. a wysokosc: tabliczki podstawowej . 2.24.numer archiwalny. 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys.ub zespoly sa oznaczone na rysunku. numer magazynowy. W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4. a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: . . kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys..! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm. II. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys. uniwersalnej tabliczki rysunkowej. b . przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 . 3) tabliczki uproszczone. Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys.jej tresc.2.nazwe przedmiotu (lub dokumentu). ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe.zastapiony przez rysunek nr. 14 i 15. tj.numer rysunku licencyjnego. tabliczki zmniejszonej .co najmniej 40 mm.rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy. b) tabliczka do 18 .. W. gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u.co najmniej 15 mm. I 1 .. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 . Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w.26.28a. nie jest mozliwe stworzenie najlepszej. z jej lewej strony. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. 6. stan dostawy itd..zapis zmian (oznaczenie zrniany.podzialke rysunku. 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji.. 2. ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej. nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych. umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow).. Rys. gdy pole rysunku jest podzielone na strefy. 2.24a-c. przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze. albo numer normy czesci znormalizoWanej.5. dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. 13 .27. wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej. w razie koniecznosci. mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne.. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi. montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys. 2.3 i nastepne). rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia. 2. iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. 17 . jak na rys. .numer modelu.. 9.25b lub c. Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych.: 10 . 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm). tabliczki uproszczonej .razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. 6 .Wykaz CZ~SCI".ilosc arkuszy. zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys. rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac. zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych.2 i 3. cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy. 0 mniejszej ilosci informacji. a ponadto. 13. wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4.27. 3 .oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4). zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17. przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej. kt6re rozmieszcza sie jak na rys. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material". i 3' 19 18 . rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie. Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1. 7 .4a.. 2. 2.

kropka .3) .31 d). kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim. Wykreslanic dwusiecznej kata. 2.6.28-2. 2.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys.31 h). Tablice danych technicznych (np. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic .31a) albo niewidocznych (rys. 2.1.gdy. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2. 2. 2.1. a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D.patrz rozdzial 4. 2. 2. 2. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d.1. Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic. Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B. Prosta ta jest styczna do okregu a.7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12. Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3. Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A. 2. 2.30.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach.31. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa.31 f). Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny.31 b). linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a. 21 . 2.gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys.nad cienka linia odniesienia (rys. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych. Tablica 3.29.31 a) lub w dwoch wierszach . 3. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach . a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys. jesli podaje sie je na rysunku. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu.30.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys.jak np.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!. 3. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka . 2.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys. a nie zakaricza sie niczym . Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu . przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm. to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G.31 c). Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. 2. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C. 4. nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys.nad i pod ta linia. ktora przecina a i b w punktach DiE. 2.

) promieniach 7. !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2). Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10.? /12). Przypadek 2 (rys. P r z y pad e k 2 (fYS. Przypadek I (rys. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. 14. b): Przebieg konstrukcji taki sam. nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk. jak konstrukcji 11b. Prosta e jest styczna do okregow a i b. 3. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. 11. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys.1 (cd. to warunkiem koniecznym jest: r.f 9. b): Przebieg konstrukcji taki sam. po czym z punktu B. b): Przebieg konstrukcji taki sam. a ze srodka 02 luku b . z ta tylko rozl1!Cq. Prz y pade k I (rys. a i b) b) Przypadek 2 (rys. a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R. zakreslarny luk promieniem AB. prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C. Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. 22 23 . ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci. 3. jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego).1 (cd. 8. z ta tylko roznica. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!. b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS.) 5.Tab!. Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. wykreslamy symetralna d odcinka BO. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. ktora przecina prosta C w punkcie C. a. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. ~rzebieg konstrukcji taki sam. i promieniem AC zakreslamy luk e. jak w przypadku 1. a) b 12. Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13. Prosta e jest styczna do okregow a i b. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. a nastepnie laczymy B z 0. 15. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys. nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C.? (0102-RI-R2)!2). Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. Przypadek 2 (fYS.? (0102+RI+R2)/2). a): W odleglosci r od. z ta tylko roznica. z ta ty Iko roznica. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b.? fl2+R).promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B). po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. b): . a): Przebieg konstrukcji taki sam.jak na rys. b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI. Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A. a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c. w ktorym przecinaja silt proste c ie. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. Przypadek 2 (rys. a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac.

G. . zakreslarny promieniem r = CA luk e. zeby punktA znajdowal sie na malej. Punkty przeciecia tychprostych: E.A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. i z punktu C...) Owal Elipsa 22. Nastepnie punkt D lqczymy z J. Spos6b 2 (fYS. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. . Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b. ale zawsze tak. wykreslamy symetralna d odcinka BO. 2.C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" . luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a.. ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow). . w kt6rym przecinaja sie luki C i d. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b. oraz 1. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0. . = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§. a z punkt6w E2. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy. z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi. Punkty C. przecinajaca osie owalu w punktach 0. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego. prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C. rownolegle do malej osi elipsy. Wykreslanie owalu 19.. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej.b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach. z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu. Sq punktami wykreslanego luku. a ze srodka 0.) Przypadek 3 (rys. c): Przebieg konstrukcji taki sam. C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00. prowadzimy rownolegle do AO. D. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d.. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . :H (cd.2'..+R. 2.. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0. Spos6b 1 (rys. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB.1 (cd. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny. jak w przypadku I. f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF. z kt6rych zakresla silt promieniami O. . U wag a. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02. = 20. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C. trzeciego odcinka.. Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16... liczac od prawej strony ku lewej. z 2' prostopadla do D-2 itd.rys. Wykreslanie elipsy 0 21. Fi.. ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO.... luku b promieniem R2+r luk d. z ta roznica.. sa srodkami. 17. sa punktami 18. D'. wystawiamy z punkt6w 1'. gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc.. i z punkt6w Ei. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3. zas okrag d w punktach E2. wykreslamy symetralne e. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2). Punkty 0. aby luk wykreslic cyrklem. w kt6rym przecinaja sie proste c i d. prosta z D' z prosta z ] itd.Tab!.. Wykreslarny osie elipsy. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1. i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O. Punkty przeciecia F. sa punktami wykreslanei elipsy. '/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri. F" . oraz 00. i z punktu A. c): odcinki AB = a i BC =.. F... b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. = 002. F2 . . Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. nastepnie Iaczymy B z 02. Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu. .-R. a punkt C na wielkiej osi elipsy. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys.)12). otrzymujac punkty Ai B. do O.

. Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'. Sp o s o b 2 (rys. Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A. laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD. np. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1. Z kolei przez punkty G2H2 itd. b) Sp o s o b I (rys.. sa punktami wykreslanej elipsy. A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C.1 (cd. A-2 z B-2'.r. HH1.pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'.:::---I'G 25. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli.3. Sqpunktami wykreslanej paraboli. prowadzimy rownolegle do osi paraboli. Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl. taczymy z W. 3. 3..2. 3'.2. ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B.krzywa jest elipsa ED CD = 0.Tabl. .5 .. B-2'. itd. ..5 . h. laczymy Ez C i z punktow G. a z punktu A . po czym laczymy punktA z punktami 1. przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL.tie~ niem 0-3 luk 3-C itd. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa. Gl. prowadzimy rownolegie do osi paraboli.. ....) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. z punktu B . ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. 2. ktora przecina krzywa w punkcie E. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole.. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli. otrzymujac linie Iamana AB.. to przetna sie one w punkcie D. sa punktami wykreslanej elipsy.. 26 4* 27 . Luk ten przecina prosta a w punktach F i G. . C. Sp o s o b 2 (rys. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29. trojkat lub szesciokqt. b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB. b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku. odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA.]. punkt E).. na osiem).. Wykreslanle paraboli. pro'. 2'. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola. Punkty A. .. ...i. Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli... Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np.. Punkty 1. WykreSlaniehiperboli rownoboczne]. 2 z W-2' itd. Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny..rys.. H. . gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28. .3.. dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1. prowadzimy proste g. HI. itd. h. Sq punktami spirali Archimedesa. a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys. Rozr6inianie elipsy. Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB. gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym.... Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1.a): Wykreslarny prostokat ABCD. dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b.. 3'. b) 24. B.krzywa jest hiperbola. gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1. Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--. gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD.. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych. a punkty 1'. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'. Jezeli: ED CD < 0.nastepnq cwiartke promieniem BAt itd. prowadzimy rownolegle do EC. 2'. .) 23. rownolegle do CD.'. Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b.. paraboli i hiperboli I (rys.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g. S p 0 sob 2 (przyblizony . promieniem 0-21uk 2-B.2. (w dowolnych od siebie odstepach).. 2 z A-2'.... 3". a): Hiperbola H 27.krzywa jest parabola ED CD > 0.1 (cd. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'. . Sp 0 sob I (rys. Wykreslanie osi elipsy.. ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle.-7-:. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. U wag a.. ?-?. przez punkty E i D prowadzimy prosta a.. Sq punktami wykreslanej paraboli.~~~i1T"""". po czym z punktow 1. a z C rownolegla do a. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'.5 ..

III. ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b . Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1.. . ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b..Tab!. fX=7[. Punkty IV'. na 12 czesci) i z punkt6w 1. II.. ... i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=.. . Ewolwenta 34. jak w przypadku cykloidy.03. Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I. 32. np. z ta tylko roznica. .. .1 (cd.A-1'. Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'. Punkty A. . poziomej 2 z pionowa Z' itd.wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. 3.. 04 z IV lub 07 z VII.. osiem odcink6w). Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego. 31. Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1. z ta tylko roznica. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd. 2.a. ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego. prowadzimy r6wnolegle do prostej b. sa punktami wykreslanej sinusoidy. sa punktami wykreslanej trochoidy. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'. sa punktami wykreslanej krzywej. 2".) Krzywe cykliczne 30.jak w przypadku epicykloidy.02.3. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys. U w a g. II. Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam.promieniami. III. 28 29 .1 (cd. iz. 2'. prowadzimy r6wnolegle do b. .. a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty. Sll punktami wykreslanej ewolwenty.. U wag a. 3'. luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd.. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1.. Punkty I. w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0.3. 3. 1".. Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. a prostopadle do b .... Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. .2. oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). cykloidy.360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam. i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego. 7). zakreslarny promieniem r luki.) 33. Wykreslanie cykloidy Tabl. Nastepnie z punkt6w 1'. jak w konstrukcji 30. Tak samo wykresla sie trochoide.2. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. VII' itd. 35. 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b.

1) i jako linie przenikania bryl (patrz p.1). 9. 3.2.. 3. obrotowych ---_. roznego rodzaju dzwigien itd.9. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys.3'. a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1..5 i 14.. 3. I. 16 .5.16' /11. I I --/ 1\ k::- r-. 12. b) hiperbola Spirafa Archimede. 16 1. parabola.. 5... . Przedrnioty z blachy.2'.) Linia srubowa 36. hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p.Tab!. zas krzywe cykloidalne i ewolwente . b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej. a. 3. 3. 3'. /" 9' 8' . 2.. Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37. Nastepnie prowadzirny z punktow 1.1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste.. g' 10 7 . Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y. 3.13 2.4). Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x. Linia srubowa sluzy do.8 b) Rys... ..rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. 3._-i zarysach zaokrag- t' Rys. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys.1510. 3. wspolrzedne wykreslanej figury. 3. 3.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2.g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I..2).1. 2. a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1. na 12 czesci). Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'.6. Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys.3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych.. Przedrnioty lonych r b) b o 5. Rys.. Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. ..w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys. t 'l I I. . b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'.. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 . 3. . 2. 2' itd.' .2'.. ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej).~===~====-= 0 ksztaltach .4. 14.3'.5). a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys.3. z 4 tylko roznica. poziorne. r\ '/ I. 3.5. a) a) 12' 10 I' -. Z kolei . Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys. Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17). a .. rys.2.. a z punkt6w 1'. Krzywe stozkowe (elipsa.6).4' r =_:-::. 3.sa . Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys. a przez punkty 1'. oraz 1'. d=2r ~ Jf 7' 5' 8. ia s r u b ow a w al c ow a (rys.jak w danyrn przykladziej. przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys.jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys.-=--::. rownolegle do odcinka d.. d=2r 14 13' 12' 11' v .2). Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys. 3. 30 .. . . 3. 2'. 2 z 2'.9). 3.14 12 X '3.6' 2'3. b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12. 15.7-12. 3. (rys. sq punktarni wykreslanej linii srubowej.1 (cd. zmniejszone w stosunku 1:2 3. prowadzirny rownolegle do odcinka C.. . na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys.7 49. proste pionowe. polproste a i b. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury.

na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys.5a) i przekrojow (rys.5b) lub przekroju (rys. jesli jest potrzebne (np. Rzutowanie prostokatne metoda europejska .2).2.4). ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia.rzut od lewej strony. rzut w kierunku B . a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje. Oznaczenie to.rzut z przodu (rzut glowny). b) amerykanskiej . [] B D 0 I: :Ll-----. 4. to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys. 4. 4. 4. Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach. ------ I E I II r Rys. Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys. to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu. Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S. podajac numery arkuszy. r . Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie .E. 4. Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys. 4. 4.oznaezenia graficznego metody E.rzut od prawej strony.E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach. 4.6.nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach.! rzutniami. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej. rzut w kierunku C .3a). 4.'. 4. na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq.!dwa rzuty stozka scietego (rys. Uklad rzut6w wg metody E B I 4. A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys.5.7.2. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys. na rysunkach licencyjnych).na rysunkaeh zlozeniowych . ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys. i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E.rzut z gory.6b). przy zalozeniu. 4. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) .2. Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys. rzut w kierunku D . 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys.1. rzut w kierunku F . Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej . Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 .4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F .2.__ J .E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. rzut w kierunku E .3.1 a). 4..A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys.7. 4. 4. Gdy zas . Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4.rzut z dolu. 4. dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach. Oznaczenia arkuszach Rys.1. 4. 4.rzut z tylu. pod warunkiem.1 4.~ '" Rys.oczywiscie .4.2): rzut w kierunku A . 4. to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys. ktorego wszystkie sciany s. w sposob pokazany na rys.6a). 4. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys.

5.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. jak i przekroje. 5.1. ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys. oznaczajqc go jak na rys. 5. W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. PRZEKROJE I KtADY I Rys. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju.3a. Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym. gdy te ostatnie nie s. rysuje sie tylko wtedy.! potrzebne. \ D ~ [] E 0 WIDOKI.II . Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki. niezaleznie od liczby rzutow). jak na rys. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 . 5. to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys. 4. 5.jak np.1). Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow. 4. ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. 5. Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna.. na rys.8.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D). 4. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe". 3b).2. przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich. B i C). ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju.1. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. c-c B-B Rys. Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. co powoduje. dwa lub jeden (rzut glowny.2. 4. 5. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach. Natomiast jezeli. B ( I . Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc.2.3. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow.

d)Q: .9). 5.jesli to jest. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe. z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys. 5.5.8. 5. Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi.8b). niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie.10n. Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy. zarowno teoretyczne (linia a na rys. 2.3. i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys. 5. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. to mozna je narysowac liniami cienkimi. gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku. 5. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych. rozdzielajac je pozioma kreska. natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) .5). przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu.7. 5. r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia.na karcie instrukcji obrobki . 5. jakie maon . Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys. Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow.ne):a) widok przesuniety. zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. 36 37 .w polozeniu. wrzeciono wiertarki . Umowne zwiekszanie: a) pochylenia. jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku.2.4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn).6.s ~ " Rys. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona). b) Ii Rys.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r . to nalezy narysowac tylko jedna linie.11e) lub ciagla cienka (rys. 5. Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu. ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np. 9. a) 5.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys. . rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys.21b).6a).6b). b) prawidlowym ! Rys. powierzchni b) zbieznosci bi~ 1. 5. Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np. ani pionowe (rys. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery. b) przedmioty. 5. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys.9. jak np. Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu.11. 5.5min I a) b a Rys. 4. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys.10n i 5. rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu. w celu ulatwienia rysowania. grubymi kreskami. 3) Rzut glowny. umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek. 5. nie bedacej podmiotem rysunku. ktore moglyby zaciernnic rysunek. na rys. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. I l e). c).2. jak i rzeczywiste (linia a na rys. Rzuty s~e~jal. 5. odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. 5. korbowody). nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys.10)..12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju. Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste .6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych.1). Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN. 5. Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju).mozna rysowac W polozeniu poziomym. 2. 5. ktore pisze sie obok strzalek.gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys. a Wl~C np. 2. 5.10.3b. zarowno rysunku zlozeniowegc.1. jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych. przy ezym nieregularne linie przenikania. ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome. 5. a pomijania innych. jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku. to umieszcza sie go jak na rys.zajrnowac w rzeczywistosci (tzw. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys. 5. w zasadzie nie rysuje sie (rys. 5. I) 0) Rys. 5. Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty. 5. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys.1).3c (rys. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka .91/N-01604. 5. Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami.8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys. 2. to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys. ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1. aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni. jak na rys.11h).3. b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek.4b). 5. Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys . Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu . b) widok pomocniczy ukosny. oraz przedmioty. wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. I .zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku). c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r.6b). powinien .4a). poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac.11). Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci. 5.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. 5. 5. 2. alba jako przezroczyste (rzadziej. 5. odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys.

powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np.18 i 5.14). szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys.1Sa i przekroj A-A na rys. 13e).13a). na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys.15a). Beton zbrojony (zelbet) Tynk. Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. guma -I 1-1-11M .15b). a gdy to jest niemozliwe .13d). 5. Przekroje: a) lamany. kreskuje sie liniami cienkimi. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys. gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze.18c). to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys.1.15. 5.16b).19) i . co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~. Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie. 5. 5. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami. powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. 5.l8b). Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich. Pola przekroju. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys. 5.12.19. Q i X. 5.13.tylko podzialka (rys. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj.l7b). to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. BI-Bl.13c). zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys.l6d). 5. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. 5. c) czesci dwudzielnych. b) pominac takze strzalki (rys. 5. 5. z wyjatkiem liter: 1. Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys. b) trzech stykajacych sie czesci. c) lamany s ocony 38 39 . 5.a) ~ a) TI~I I @th Rys.17.16. 5. 5. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych. np. 5.18. 5.13b) lub do poziomu (rys. stosuje sie litery z cyframi.powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju.1).. R. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. j I I I I I ~) Rys.2). 5. AI-AI.:» d) Izolacja przeciwwilgociowa . Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste.l7a).gdy to jest potrzebne (np. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np. 5. a gdy z rysunku widac wyraznie. 5. 5. Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys.4. i przekroje zlozone. ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys. 5.1. azbestocement Rys. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys. 5. d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych. 5. i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka). w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany. 5. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne. obszary. jak na rys. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia. b) lamany i stopniowy. do jego osi (rys. Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5. 5. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe. Kierunki kreskowania przekrojow . polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys.. 5. Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut. tj. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze.. 5. w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np. gips. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju.16c).13b i 5.14. to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys. Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys. 5. RkrY~' 5. a) k\ / \ /. 5.1).12b). Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0. Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju. mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys. 0. pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit.5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych. 5. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. 5. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys.

Przekroje czastkowe (wyrwania) 5. Widoki i przekroje pomocnicze Rys... zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys. lIe . 5.21a. 5. 2.23d. przesuniete (rys.. stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. 5. 5.S..18a. Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys. ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys.oku. d) Dobrze r) Rys.rys. 5.20b).3b i 5.23. 5.2) i ukosne (rys. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych. Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys.. d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar. c).23f i 5. 5.23c). 5.22). Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie. blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys. 5.6. gdy nie budzi to watpliwosci. 5. ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju. 5. Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z. Przekroj stopniowy Rys. chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys.22b.24a). zebra czy ramiona rysuje sie w widoku. 5.23a.2Sd).24. Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow. e. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys. podzespolow itp. prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys. 5. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod". 5. sworznie. rysuje sie w widoku (rys.l2a) i poprzeczne (rys. to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys. 5. Widoki czastkowe Rys.20. Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys.23) oraz wzdluzne (rys.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa)..11h). 5. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2.22.-------. Przekroje rozwiniete Rys.19. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko..24). Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid. 5.A-A A-A Q. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys. na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych. Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu. a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3. 5. Przekroje scian.26.27).2). 5. Rys..21b). 5. ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np.. 5. 3 i 4 na rys.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b).21). te sciany. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 .3d. ramiona k6! itd.24b).25b) lub odwrotme.23 i 5. b). 5. A. 5.. podajac przy tyrn podzialke powiekszenia. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe. przy czym. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. b). 5. 5. ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow.21. 5. Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw.2Ic) lub niezgodne. c) EE-t --l Rys. 5. 5. c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu. 5. np. 5. 5.22a). czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu. 5.21a) albo przesuniete i obrocone (rys. b) i przekrojami pomocniczymi (rys. 5.20a). W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn. walki itd. apow~ykszenie w przekroju (rys.25). 5. zebra.. 5. jak: kolki. 5.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych. 5. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu. b) kilka drobnych. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys. b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze . na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany.3b i 5.jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys. W pewnych przypadkach.21d oraz CZttSC 2 na rys. 5. 5. e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu. czesc a przekroju na rys. 5. 14. zeber.. 5. 5. 5.18c). zwane widokaml pomocniezymi (rys. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych. poziome. owallub tp. Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys.24).16b).. tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys. Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys.21c).. nity. 5.------. 5. czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys.26).18b). Na przekrojach zespolow.19 i przekroj B-B na rys.na rys.25. kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys.22-5.

5. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc.33a) i widoku z przekrojem (rys. lecz przekroj (rys. (rys. S. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. jak zwykle rzuty. Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys. a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok.Rys. 5. S. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej.27. 5.30a) lub wiecej czesci oddzielnych. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego.30. 5JOb).30e). ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys.34.29b). 5. nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. gdy nie zaciernniaja rysunku.32). nalezy rysowac nie klad. Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej. jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys.31. 5.31a).przerwanie ogranicza sie linia falista (rys.32d).32e. wpusty itd. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys. Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys. 5. 5.33b)lini. obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy . 5. inne zas klady przesuniete. oznaczajac klady jak przekroje (rys. Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'.32e.2S. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys.29. a przekroju .! falista lub zygzakowa. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 . Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys. 5. 5. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu. 5.rys.29b. usuwajac ich czesc srodkowa. 5. jak na rys.tylko Iiniami kreskowania. 5. C)~ Rys.29c. CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E. c). Rys. jak na rys. Rys.: alezy obran cac w lewo lub do gory. przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys. sruby. 5.2Ie z S. 5. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci. jak i przekroj . tak jak przekroj. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5.34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju. to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys. 5. 5. 5. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy. b) lub od dolu (rys. oznaczajac je jak przekroje.8. pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym.29a.rys.29b. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym.35. 5.28).29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci). nakretki. d). 5. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys. przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania. rysuje silt je liniami cienkimi. zamiast czesci srodkowej. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. lub poza jego zarysem (klad przesuniety . 5. np. kliny. b) c) d) '-----~ e) Rys.33. a nawet cale rzuty. ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys. a wiec plaszczyzne tc. 5. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys.32f). to nie oznacza sie go w ogole (rys. 5. czesci maszyn pelne lub wydrazone.32. c). Mozna rowniez. 5. 5. 5.9.31b). 5. We wszystkich innych przypadkach. 5. 5. zas klady przesuniete -liniami grubymi. dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow.29d). Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys. 5.29a).7. glownie gdy linie przerwania sa dlugie). w zaleznosci od jej polozenia.32a-d. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac. 5.34b).

h). prostej (rys. 5. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys.12.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. 5. Rysowanieuzwojerielektrycznych:a). 5. w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. ~ tow ~ Rys. material.35e). przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. 5. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone. data wykonania itd. przedstawia sie jak na rys. g). np.gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni .37. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. zaznacza sie znakiem z rys. 5. z pakietu blach.38c). 5. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys.39c). zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a.39. to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys. d) cwierewidoku (rys. Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca. ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. 5. jak np. 5. f). to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys.35b). 5.36d). Gdy rzut przedmiotu jest skrocony.5 mm. to okregi i proste. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. 5.39b) albo wpisac tresc cechy. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm. rysuje sie liniami punktowymi.38g.37k. w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania. Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys. rowkowane itp.38a. 5. 5. to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku. do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow. g)-j) izolacje a) rp / C) 5. e) cwiereprzekroju (rys. przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-. 5.13.35h. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys.38e). Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. 5. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. 5. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys. podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia. rysowanym linia gruba (rys.39a). e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys. 5. na ktorych te elementy sq rozmieszczone.10. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys. I) Cecha~ informacja literowa.11. trzonek).36j). ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys. a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys. polprzekrojach. 5.38d). 5.35c). b). Symetrie przedmiotu na p6lwidokach.36e. to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys. 5. 5. j).38h).jesli nie moze to wywolac nieporozumieri. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys. 5. b) powierzchnie radelkowane. 5. 5. c) kierunek ulozenia wl6kien.38j. 14. gdy jest on istotny. z ta roznica. feb sruby. 5. rysuje sie jako przedmioty jednolite. jak: znak fabryczny. 5. sposobu owiniecia itp.37a).25). g) lub na linii odniesienia (rys. a jedynie podaje w wymaganiach technicznych. 5. 5. a dane dotyczace rodzaju tasmy. 5.39c). ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. Linie odniesienia . cyfrowa. 5. numer serii.37b-d. cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.35f. 5.36g) lub symetrycznie (rys. 5. a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys. 5. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych.36h).38g). 1). Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np.35a). 5. 5. 5.crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym. zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys.38f). a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys.35c). b). 5. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu.zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm. zqbki na rys.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg. 5. 5. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys. 44 . b) polprzekroju (rys. Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys.37h.36a. c) pelwidoku-polprzekroju (rys.36.37f. 5.38.35d). przekroj kreskuje sie jak metal (rys. Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys. numer kolejny. j). 5.

7 1. 6.2 3. Jezeli to jest konieezne.1 b). lecz nie mniej niz 2.Iiniami.630 0.320 0.1 e).5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10.6 J.5 mm.360 0. 6. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych. W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.450 0.130 0.0 2.0 4.17a).8 3.5-1.0 ile to mozliwe .1. I 1.4a).800 0.3' (prawidlowo .5 5. przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy. natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia. 11 Inne sposoby wymiarowania katow .2 1.0 9.3 5.400 0.5". Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz.100 Ra20 0.0 9.2 1.800 0.750 0.180 0.1 7.340 0.3 7.2.560 0. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.320 0. Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys. e) ukosne kreski zastepujace groty.170 0.5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6.1. zamkniety lub zamkniety i zaczerniony.110 0.5 1.710 0. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem. alba stycznymi do nieh (rys.6 4.3 6. d) poczatek linii wymiarowej. Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu.560 0. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4.1 a).190 0.5 8.120 0. a) ~ b) d).240 0.1 8.5c.4 1.5a).0 5.3 6.3. W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii.1.Tablica 6.360 0.0 8.15 1. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam. 3" lub 10 em.0 1.250 0.300 0. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys. Groty rysuje sie kr6tkimi.900 0.0 1. c) ksztalt grota.gdy brak jest miejsca ..5 2. 1 mm (rys.200 0.280 0.0 4. wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu.2 3. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa.6 6. gdyz zaciemnia rysunek .0 8. to trzeba w miejscach. 0' 20' 36.tworzacyrui ostrze.2 2.5 mm.0 Ra20 1.280 0.40 i 10 mm na rys.120 0.2 4.2.140 0. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu.4c).1. 6.200 0. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem.1 (wg PN-78/M-02040. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach.4d.5 11 11.6 2. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania.5 mm.6.850 0. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae.500 0. mniej wiecej na srodku (rys. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42. 6. 6.5 mm odnich.9 2. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys.6 1.5 2. 6.4 i 6. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc.8 3. Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie . minutaeh i ewentualnie sekundach. 7.100 0.nad liniami odniesienia (rys.160 0.2 2.1 D.2 3.3. 3 rom (rys. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach.4b).600 0. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .105 0.260 0. gdzie maja bye 46 47 . Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.2b i 6. b). Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys. np.160 0. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu.800 0. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru.5 4.710 0.8 2. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys. np.900 Ra40 0.la.160 0.2 1.6 6. 6.530 0.3).630 0. wymiarowymi.4 1. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach.0 2. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym.7 7.120 0. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne.200 0.moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys.500 0.6 1. d).115 0. zawarty w przedziale 15 +90 (rys.400 0.0 6. Grot moze bye otwarty.630 0. 6. 6.1. 6.0 4.0 Ra40 1.4 3.140 0. I 1.18.630 0. 6.0 2.1 2.8 4.420 0.2a).670 0. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys. Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku. Wymiary 6. Jezeli linia wymiarowa jest krotka.rys.8 1.patrz p. Rys.160 0.0 5.0 5. przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje .6 1.220 0.480 0. cienkimi.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!. 6.180 0. SClto linie eienkie ciagle.220 0.5 9.250 0. to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary. f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6.0 3.3 6. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh.400 0.05 1.100 RalO 0. Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0.0 4. l ' 52' 35".320 0.0 RalO 1. 6. I ~ .400 0. 6. 6.4 2.500 0.6 3. 6.380 0.10' 42' 18").8 5. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys. Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys. b) ze strzalkami na zewnatrz.3 1.5 2.6. e).3. 6.29b).1d)...950 Ra5 1. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np. np. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach. lub kropkami 0 srednicy ok.5 2. 6.100 0.110 0. w zasadzie z prawej strony (rys.210 0.450 0.250 0.250 0. 6.lc).001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace.1. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie". 6. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys.150 0. Wymiary normalne Ra5 0.

c) metoda 2 Rys. 6. a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys.11). Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak. b). 6. 6. 6. stosujac tylko jedna z dwoch metod. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys.·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6. 6. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys.7. 6. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku. d).2. Rys.9b.7b. c) nad przedluzenicm linii wymiarowej. na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej. a) b) Rys. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys. ezy tez w rzucie. b) prawidlowe 6. b) prawidlowe Rys. ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak. 6.10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych.12a.a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys.10). Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d. b) nad linia wymiarowa.4.7a). OJ ~~ r F---<:'f> f. 6. nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu.8b). pisze sie w nawiasach (rys.9. jak np. 6. b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D. a nie widoki (rys. 6. to mozna nie rysowac drugiego rzutu. to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys. 6. jak np. 6. Met 0 d a 2.7c).12d). Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne. W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi. aby mozna bylo je odczytac. e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach).rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. b) prawidlowe Rys. gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach.6-. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc).11. wymiary nominalne zas. 6. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1.9).I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys.Z 1 '0 Rys. lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia. 0) A-A 5 Zle Rys. 6. 6. Met 0 d a 1.8b). Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane). patrzac od dolu rysunku. wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm.3. b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy). poprzedzajac go znakiem mnozenia. 6. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni).4). Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. przerwac linie rysunku (rys. 6. Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie. 6. 6. w norrnach.3. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob.5.6a). bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys.jak pokazano na rys. 6. 6.-_1Q---i C)g. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys. wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. Umieszczanie liczb wymiarowych: a). b) kolo wyrniarow. Wyrniarowanie jest przejrzyste.15).8a).8. Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje. 6. Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit. b) przed oznaezeniem gwintu. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w. Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku. aby mozna bylo je odczytac.6c). znakiem 0. ktorych na rysunkach nie toleruje sie. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 .12c). 6. c) nominalny 6. jak na rys. b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych .6b).1. 14. 6. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys.10. 6. 6. 6. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne.5b).

wskazanej na rysunkach.20. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane.13).ISe). Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys.a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6.17b). 6. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq.3. 6.19c). 6. 6. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie. linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi. 2. Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys.3. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S. ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys. 6. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany.18e). Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys. d).19.nalezy przeniesc go do obszaru rysunku. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys.ISc. 6. 6.4/<1> 10. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys.14.'~.3.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys.18b.12e-h (patrz tez p. 6. gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka.14. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys. b). Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p. 6.2.16.17. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku. a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek. tj. 6.l9a-f. 6. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys. umieszczona przed znakiem o i R (rys. Uproszczone wymiarowanie otworow 6. 6. c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys.12. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys. Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys.3. 6. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys.180. Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku.4¢12x60o e) Rys. 6. 6. 6.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys. jest niewidoczna (rys.18d). 6.2. 6. Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym.20c. 6. to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku . 6. podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci. a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys.18. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys.20c.3.10. 6. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni.15. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia.20a.18c).13.19j). 6. 0 t/J 6. b). 6. 6. a) b) c) J~ r!J6. Uproszczone wymiarowanie otworow Rys.19h). b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . 6. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~. 6.41<5 Rys. 6.2). przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu .wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. 6. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R.17a. Pamietac nalezy. Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym. 6. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. 6. liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 .polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys.20e-g).19g.lSa) lub polprzekroju (rys.1Sb). przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. 6. c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek. 6.6. 6. Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys. d). 6. 6.16. 6.". W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys.

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

4. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys.. 6.12). 6. przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi.41 c). I. ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys. 6.7.3). np.-- // 6.40. 6.8). 6. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu.38.39a. 6. 638.44a). """" <i' O'!. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku. 6. rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. np. 6. przedstawione na rys. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych.1 6. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka . albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. odkuwki. g.) . 6. 6. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. Wyjqtki . nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych. wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh.3. wyrniar 60 na rys. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka. np.4112113. 6.patrz p.41a pokazano na rys. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. 6. 639b). krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych. a mianowicie: PN.41d.4lb. 6.--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8. podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys. wytloczki itp. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. np.4.8 10. ktore maja bye powlekane. 6.37. dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki .9.4).39a.58/1'1-02043 Rys.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B. co powoduje. lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I .3. 6. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu.jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w. 6._co ". Wymiarowanie zaokraglonego rowka . Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys.---r-. ze przy wykonywaniu modeli.40b. 6. 6. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu.2 Rys.---. b) "" '{:[ "" ~- "" . oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p. _1. matrye itd.35. Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni. e albo za pomoca tablicy (rys. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow). 6.. ktore maja bye obrabiane.42.. a wymiarowanie chaotyczne. 14. np. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni. Rys. 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys. 6.43).40a). a druga okresla ich dhigosc.39c). dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu. a podciecie z rys.w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w. ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne. chromowane lub niklowane. 14.43.. 6. Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6. 3.42).. b) w przypadku przedmiotu.dla podciec C i D).4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys. 44 x 60 (= 2640) na rys. 6.lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni. b) na jednym czy na kilku rysunkach. c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac. Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec. Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki.nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych. c) 100 70 h40 d) 80 . np. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys. 2. 14.- lei '" ".39. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu. a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys.39a. 6. .39d). to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. 6. 14.41 f). a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu. U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys.- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys.10. Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0. 58 59 .. ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu. niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach.11. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6. 4. Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych.\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys. przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. Wobee tego. 6. na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach. 6.jako odrebna czesc lub w zcspole.. ktore maja bye obrabiane. z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach.41. 6. 6. w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. zas r . mozna je zastapic jednym wyrniarem.39c). Przy wyborze rzutu i miejsea na nim. w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony.3._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn. trzeba te naddatki okreslic. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys. 6.3 -0.5 -0. Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys.

W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w. szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym. b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach.. lancuch wymiarowy prosty (rys. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. 6A4b). Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych. 6. 130. Wymiarowanie: a). 15 A). zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi. 6A 7b). e) w uldadzie szeregowym. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty. 6A4d).6.j. Laricuchy wymiarowe: a). 6. ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. 100. 6A6b). c) zlozony Rys. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. Dzieki takiemu wymiarowaniu. bez dodatkowych obliczeri. Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac.S. glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p. jak np. czyli wymiaruje szeregowo.jako wymiar orientacyjny . 6. wymiaruje sie od tej bazy (rys. gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow. jest dwie (rys. W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych. szeregowym lub mieszanym. 20:!:o. np. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor . gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy.'!J a) .15 80:!:o.nie zamyka on laricucha wymiarowego. Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu.I5 Rys. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40. b) wymiary powierzchni. ze wzgledu na to. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80. 6.45b). wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. !) mieszane 60 61 .nOSZqcy nazw~ zestawieniowego .: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. np. i. obrobkowych lub pomiarowych. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. czyli tzw. np. Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu. to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy. 10. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie. Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych. d). c). wzajernnie prostopadlych. b). na rys.'5 20:!:0I5 20:!:o. 6. a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje. ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. 5.45.'s 20:0. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej). np._-------I b) 6". a zatem i bezposrednio sprawdzone. wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny. ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. Wymiarowanie: a). ktore maja Rys. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii).: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera. 60 i 100 (wymiar zbedny).44. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete. Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach. Wymiarowanie rownolegte. 6. np. wiericow kol zebatych itd. c). Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane. Rysunek taki . to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys. 6.45a). Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych. oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha).25). b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas . obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. 6A 7a). 6 A4c). 6A6a). l. gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow. oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego. gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu.47. np. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. z ktorych wynika wymiar wypadkowy.46.rys.'5 20:!:O.b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich. b) proste. gdy to jest potrzebne. 6.

. to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o.kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni.1. Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni. Zgodnie z p. 6. b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. 6. Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri. tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych. ~.brabiane przedmiotu.7. Rys.oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie. to wszystkie wyrniary powierzchni. b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji.48.gdyrysowany przedmiotjest wydrazony . Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie. +. Oczywiscie. to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys. na tokarce wielonozowej). Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii. Rys. jak np. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne.wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x. zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6. 6. 6. gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. sprawa sie upraszcza. co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow. 14. Jest to tzw. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys.50.51). na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys. 0 ile to mozliwe. Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki). frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy. podawac na jednym rzucie (rys. 6. zaciesniania tolerancji itd. Tak sarno postepuje sie..2. 6. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys. Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole. W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow . Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe. 6. gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym. 6. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych. wzajemnie prostopadtych baz..52).rRa#i) x A-A Rys.49c).52. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia. a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . na wyrnagane luzy i wciski itd.4. z na rys.! nie obrobione. czy od drugich.49. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys.kazda pare baz jednyrn wyrniarem. 6.53a). gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary.dla powierzchni obrabianych i surowych .7. a nastepnie bazy zwiazuje SIt(.48). Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6. do kt6rego nalezy. Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 . co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci.50. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. 6. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow. 6. w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych. ktore pozostan. co zmniejsza koszty produkcji.7. C)~ . i na montaz. ktore maja pozostac surowe. 6.6. ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji.51.6). ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza. d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. 6.49c). f}~ ~ i .umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu.4 i 14. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys. y. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie. pozadane jest . .49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys. ' . gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych.

przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. 6. gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej.przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. wykony. W ten sposob wymiaruje sie np. on a) 3x¢ 3x¢ 6. 6.60b). Rys. na rys. 6.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci. pokazano na rys. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys.60a). Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach.7. 6. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6. lecz krawedzi teoretycznych. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6. oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow. natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys.6. Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. czyli od baz rzeczywistych. gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys.57.55. Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz. 6.56a). wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu . Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii. 6.62). Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a. c. b).we wspolrzednych prostokatnych (rys. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi. 6. c) nozem ksztaltowym wyrmar. osi symetrii otworu.59b). jak na rys.zwyrniarowac. 6. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow.59a. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu. ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys. Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys. np.05 6.54. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga. W celu unikniecia nieporozumieri. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych.). gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow.7. 6.60c). wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys.58a). to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow. Rys. 6. 6. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 . 6. zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow.8. 6. 6. 6. I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu.61). Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O.3. b) b) w 6. Wymiarowanie takie. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu .7. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego. 6.58. jak np. 6.46b).55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych. 6.55b. 6.57b i 6. przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys.58b). do ktorej sie odnosi b) b) e----.5. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego.53 b. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6. 6. 6. Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys.56. ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne.7. l! g~l~ Rys.4. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi.57a). 6.5illL~lJrJ ~ ~ Rys. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. 6.59. 6.56b. Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. grupujac wyrniary po jednej stronie (rys. Wymiarowanie przedmiotow: nych. aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki.53.54). Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac. metryczne itp.

tzw. a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna. 6.)ttrojkatny zarnkn.65) i umieszcza sie na nim te wymiary. norm wg odpow.60. za liczba okreslajaca dlugosc preta. 6. Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato.2 12. 6.7. wych . 6.. 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) . Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie. zaczerpniete z odpowiedniej normy.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf. to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta. wykonanie podstawowe (rys.40. 6. a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys.64): a) oddzielone pozioma kreska. Rys. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12.61. tolerancje itp. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu.gdy brak jest miejsca. 6. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14.64.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf. Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1. Oznaczenia niektorych pretow.65. Gdy pod linia preta brak jest miejsca.9. oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia. 6. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami.1 12.40. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej. 6. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach.40. oddzielajac je pochyla kreska.62.prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki. Rysunki odmian wykonari 9* 66 . Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow. Wymiaro.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn.63).'. 1. skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.13). Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys. Kraw~dzie teoretyczne Rys. b) w postaci ularnka .63.65a. 6. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys.a) Tablica 6. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu. 6. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6.7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys. norm h x a x s!' I Rys. 6.

: ~. (rys.2. b) asymetryczne. nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu .1.4a). c) mieszane. alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. ~g> . e). g).1c).. 7. c) teoretyczne.3d). 7. takie. (rys. gdy jedna z odchylek rowna sie zeru.materlalu. 7. b) na 7.. 7. szerokosc lub wysokosc przedmiotu. nazywa sit. Miedzy wymiarem nominalnym. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne. tolerowaniem w gllib . ktore stosuje sie..'.9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne.4. 7. odwrotnie Odchylka dolna (E1 . gdy wartosci odchylek sa jednakowe.~ . Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne.5a). 7. gdy obie odchylki maja jednakowe znaki.01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego. 0 20+g.1.oslub 0 60j.:<::>. tj.§o ~<::>.3b.02 T=o.. 7. ~~.03. dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji... wzgledem ktorych odnosi sie odchylki.. ei . np. toleraneja wymiaru i odchylki E/=o. 7. 7. 7. dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek. Odchylka g6rn~ (ES . odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie.§~ . .. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu. Rys.§~ ~3:: . szerokosc rowka itd. tj. w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni. 7. ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio. odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne.dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN.4. es . postepujac w podobny sposob. "<:1 ~. Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20. Rys.._ ~3:: .. b) wewnetrzne. D. li:i ~"g . np.\~ 7. .3. d) wymiary posrednie. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu.§::::: ~il. przy czym czestowymiary te. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu.D3. jak: dlugosc. Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow.dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN.2) nazywa sie polem tolerancji.!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi.dla wymiaru wewnetrznego. (rys. grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. jak: glebokosc rowka.. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. '" .! sie" ku sobie. 25±o. 7.025 (rys. d) asymetryczne dwustronne. b) tolerowane. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7. np.3a. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys. Tolerancja T jest zawsze dodatnia. Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm. 7. d) posrednie A Rys.1a). Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A.1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych.1. Wymiary: nominalny i graniezne. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys.98j.. takie. 1i~ :n. ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym. 7. Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19. 2 ~~ <l. 7. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. jak: srednica otworu. 7. Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys.1. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli.3e.1.".4b). powierzchnie te "zblizaj. c).02 :2@' . jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. na strugarce). Jest to tolerowanie symbolowe. Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne.dla wymiaru wewnetrznego.o2(rys.. wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31. a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys. przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu._ 3:: . ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach.1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A.. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru.w skrocie min mat). 7. f) jednostronne hI. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys. a wiec. sprawdzianow lub uchwytow. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. §- 1i~ ~~ ""t>. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne. e). c) wymiary mieszane.7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO. a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys. b) asymetryczne.1._ . wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego. wymiarami granicznymi.przy obrobce powierzchni. c) asymetryczne dwustronne. a tylko ich znaki rozne. to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego.. rozstawienie otworow itd. 7. 68 69 .::J) . Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu.w skrocie max mat). zas zasady stalego walka .1b). np. ct3:: .1d).2).tylko w razie koniecznosci.3.98+g. PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'. 7. np. 2s:jl:8~(rys.04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu .::.2. a potem rowek (np. b) wymiary wewnetrzne.- . (rys. wysokosc nadlewka itd.1. S. 7. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys. srednica walka. d) jednostronne. 7...

.. II 0.... '" C 0 Q.0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II . N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0..... tulei z osadzonym w niej walkiem). OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r. :Ii 0 '- ~OO --I I I I- ..6)... jak i liczbowym. t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + .. 00 + ... \00 + .jak np. 00 1'1.... Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np..00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 . 7.. 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 ... Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a). "<t 00 I ..:c .. 00 >0 I .... ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + ...... okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern...... II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0. d) symboli i odchylek. Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je... I 00 0\ 00 I .. . -s. Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek. OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys... ++ ++ vO "<1" 00 + .. I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ . Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz.. ."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0.8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ . 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 . Oo r. 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00".. gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi. '--~ 1- .. 7. N"<t II OM 0«> .'" 0'" r..______.0 60 210 Rys. _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r.. g).".. r-o .. w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -. 0 0. 7..... 7.>l ""iii ~ 00 . '" 00 -1'1 II 0. Zarowno przy tolerowaniu symbolowym. I . Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2... c::. 7. przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys... 7..dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi.... jak i wcisk. '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N ..I. nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys. 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 .. _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM .. 7.... e) wymiaru granicznego .5e). .. 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" . II N ON I + II NO r- . Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw.3b-f... I or- .. ani wewnetrznego. N I I '" ON . . \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 .. ~ '" 0 0..r-. "<t ~ . 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O.. M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l . w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu. rys.a ..1.. I 0- I M 1 I 0... ""' 00 '-0 + I . umieszczone w nawiasie za symbolem (rys...)......6)... + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t ...'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + .... Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.++ ++ + II II ~O II II 00 . I 00 .. wymiarow miedzyoperacyjnych itp. I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t .....3d... s ~ '" 0 0... II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II . 7.. 2) pasowania mieszane.". gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi.....0 r-v I I \ \0 '" 00 r-.. ~ 0 0.5 mm).r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 ..c:: 1. Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym.r: 2' \00 000 + + + + .. "'0 M ~O + + + "7ii c ... ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q. -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0.26).... Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl....).. c) odchylek liczbowych. 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M... I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 .. to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys..----.... e)..za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :.. Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego..... ktore maja naddatki obr6bkowe (rys..5b).. 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 .... 3) pasowania ciasne... nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys.'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01. poprzedzajac ja znakiem ± (rys. Jezeli nie mozna tego uniknac."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -.. w ktorych moze wystepowac zarowno luz.5d).... 7.5c.r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO .... 2) Odchylki dobrane z normy. lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie. N orNv II OrN I 1'1"'" 7......... 7.3a).0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys. w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru)... d. <c.. ktore stosuje sie...3a).". 7. ~ VO r-. + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ . jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi.. I 00 r'l ... ...\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0.. V) ...... 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1. ktore nie sa ani typu zewnetrznego... lest to tolerowanie mieszane.... 7. odlewow itp.. II 0..... ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------. -0 Q -0 0 0. I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 . Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej..007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII . 3) Symbol umowny i odchylki. \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 .. Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 . '" "0 c:: '" 0 0..... <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-..5..'" ++ ++ «> . 00 r.. 0 Q. ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r.. 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0. N "0 -0 ~ '" 0 0. 0 Q. 7.... c-.0 . Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje. ani pomocnicza.... ... to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys. wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa. 71 .. 00 . Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne. -0"... W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji...3f. Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np..... «>0 >0 + r-..... I---~ 19- _... Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej...c:: .... N"<t II II "'''"' v-. 0.... Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys...... \0 C. o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-. przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego . 70 ~:~ b) ~ . Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna.. b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996. ..5..1..jak na rys.4).~§ 1 ~ .0\ 1'1".::0 MO N + 0\0 N NO . 0\ \000 ""0 No\ 1.'-0 M r-... to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys.. toleruje sie symetryczme.. II II 00\ -1'1 Mv '" 1. 14..... w wielu normach... '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-. 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 .. OM "<tN "'1'1 . 1'1 00 1...c:: ... Ov I 0..6. ~r- srednicy nominalnej o:...... ani osia....0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0... '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0. 7. :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + .<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O .. "0 00 -0 rg 0 C. gornego lub dolnego... 00 1'1"" "'.++ . I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< .00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 . "<t ..... Te wymiary mieszane i posrednie... -M ++ ++ .. rON '-0 .0_ 00 _ "'M II "'1..++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-.. 7.- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :.c:: t> vO .. 0 ~:... '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> . -+ O"<t or- + 00 v-. II II \00 .

5 ±1. 7. tworzacej stozka (rys. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 . 7. Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys. Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T. tj.4.3.0 +6.7a). b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa.0 +6. odchylek zgrubnych.6 -1.8 ±1.odchylek odpowiadajacych walkom h14. zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2. Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 . mieszane (rys. 7 .l ±0.2 ±2. (w urad oraz w stopniach. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0.2 ±0. 7. jak na rys. 7.9b. Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye .0 d +0.tak samo jak liniowe .0 z ±0. a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys.8d). W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych.zwykle minimum materialu).0 +10. minutach i sekundach). Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl.0 ±3.4 +4. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD. wewnetrzne (rys. podane w tabl.6 -2.4 -4.0 -16.4 +4.2 ±0.6 +2. minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta).2 -0. 7. Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych.8).0 ¢50N . Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych.0 -1.0 z +0.4. .6 -2. a) b) Tablka 7. zalecane do podawania na rysunkach. 7. 7. odchylek sredniodokladnych. 7.zewnetrzne (rys. 02.. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys.2.7b). Tablica 7.3 ±0.5 ±0. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych.4 +0..5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O. do wyboru .2 -0.9c. 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv).0 -16. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow .0 z -0.8 ±1. 7.0 ±12.0 -40.4 -0. ~ L katowych. 7.1O ±0.3 -0.0 +24.8.4 +0. takie.2 ±2.0 +1. Rys.0 -1. Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach. od 1 do 17.7. c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th). 7.10.0 -6.0 9~ 1) Z 0.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L.Sb). Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl.5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z .' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 . Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone. 7. 7.9. norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996). b) dla wymiar6w zewnetrznych .8 i 7.l ±0.4 -4.6 +1. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne.4 +4.wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka).8 ±1. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych . W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych. A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm. b) za Rys.0 ±4.6 -1.3 mm wlacznie.05 ±0.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys.3. 7.1 +0. tj.6 +2.10.0 +1.0 ±3. napisanych w postaci ulamka (rys.0 +10.0 -10.0 -10.8c) i posrednie (rys.4 -0.31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O. jak na rys. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow. a 17 najmniej dokladna.0 +16. 01.2 ±0.0 +16.1. 7.0 s -0. 7.0 ±2. Tolerancle LiL. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys. Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT.2 ±2. Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze. 7.9b).3 ±0.4 +1. b) c) ds- 0. . Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu. poprzedzajac je wskaz6wkami. e) Tablica 7.0 -1.0 ±5.I zlozeniowych wspolnych 7.5 ±0. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys.9c).5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich.9a.15 ±0. . 7.3 +0.0 +6.0 ~ odchylek dokladnych.6 -2.0 -6.0 ±8. zawierajacej odchylki zaokraglone.0 ±5.6.6 +1. 7. w stopniach.5" 2" 1.20 ±0.8a).0 d ±0.).0 ±8. przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys.0 s +0.6 +2. z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza.0 +40.2 +0.1 -0.odchylek odpowiadajacych otworom H14.0 ±20. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0. 7.3 ±0.0 ±3.w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w. a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~.0 -24.0 -6. ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci).0 +1.5 ±0. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0. ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow .2 +0. Oznacza to.4 -1.szereg U wag a.2. jak na rys. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7.4 -4.na zewnatrz materialu).8e). U wag a. ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone.2.

gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD. D .. / L/ r-.11 a). w okraglych nawiasach (rys. B .--". Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A .4.041 g) h) 1~ITo. 7.przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego. Toleranoje kata stozka. 7. 7.11 b-d). ) Dotyczy tolerancji symetrii. Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys. k). TFR. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie.. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys. c) symbol T (rys.6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach.np.5.to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys. Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o.jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej.I2f). tolerancji kata stozka AT. Tn)· Tabllca 7.12gi) . f).D08) 90 90 ~ nych.1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1.11. b) symbol R (rys. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0.- _ C . 7. 7. zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy). w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji.przez zetkniecie czesci zlacza.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych.12j). 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie).9 ±0. 7. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:. 74 75 . Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl. Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy.081 r) 101 Ro.11h). ' 3) .12di) . e) znak w postaci kolka (rys.111.w zasadzieprzyjmujesie.5. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) . 7 .:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" . gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys.i 1.jej wartosc liczbowa (rys. zawartych w nonnie PN-87/M-OI145. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice.jezeli obszar tolerancji jest kulisty. 7. Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L. przecinania sie osi i pozycji. Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q.3. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys. Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych . 0 '" e X Rys.. d) symbol TI2 (rys. 7. Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138. 7.. 7. gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3. 7. gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym. '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e. kat itd. 7. [gl -e... Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls . podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy. 7. Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w. -- f-.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie. 7.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys.?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys.6 ±0.lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci.21 I~I T/20.zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys. Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys.llk). Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole . 7.~ lUoN 0. +1. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS.: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys. w ~staCl walca lub prostopadloscianu.1.. . Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs. 7.6.12b) .Tabllca 7..U' e o! . ~ S 90 Rys. Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7. W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne.. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl. Q o 'N '" ::I c..5. z PN-89/M-02102. 1) 7.l1e. 7. przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) . Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7.patrz p.ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy. 7.11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.12. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4). .wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne. 7.. 7. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad.8 ±0.. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego. f) r.4. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza .D.l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. mieszane i ciasne. tj.12a).- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych).3).1 . w prawym .4.niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza .U' 0 '" c o! .jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys.. ".3 ±O.przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza. 7.. AT. 0 Q.9 o! ~ . ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl.Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych. dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138. 7.to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys.to w ramke ujmuje si€. jak dla wymiarow liniowych.12k) . I.12c) .jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji. 7. '" 0 f-. Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e.1Ij. 7.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy.

1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys.r) a) / 1-10. U wag a. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys.14a.cej plaszczyzny. to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys.tylko w razie koniecznosci (rys. to oznaczenie podaje sie tylko raz. w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. 7. Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny.14c). a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne . w kt6rym odchylka rna bye mierzona. zas od prawej czesci . c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose. 7. dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna. do kt6rego rna sie odnosic tolerancja. wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje. d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc. 7 . mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow. Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej).13). graniastosc itp. 7. 7.1/200)(200 I Rys. symetrii dwoch Tablica 7. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym. miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!. nie moga przekroczyc 0. Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje.7. nie moze przekroczyc 0. i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy). Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki. 7 .ISc). . e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej.litere P w k61ku (patrz tab!.15 mm dla tworzacej CD. wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu.ISa).l3t).15. 7.16a).S).grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys. 7. 7 .~. wysokosc ramki .4. .1 I. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu.1® I AI ramke umiescic pionowo. W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. a z rysunku wyraznie wynika. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu.rys.13e). barylkowosc. przy czyrn tolerancja 0. 7 . Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach. Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu.2.1 I.8). Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola). b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny). 7.05/200 I j) 10'10. 7.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys.ISj. h d d c) ~t-~M Rys. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7. 7.4. jak i obszaru mniejszego.13. 7 . 7. 7 . to ty dlugosc (rys. 7 .1Se). to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys.14.2h. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p.1 I.1 mm. Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym.ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji. bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym). 7. oddzielajqc od niej pochyla kreska. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji. to nalezy go podac w wymaganiach technicznych. wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana.ISb).16b). 7. Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym.6. a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji . 76 77 . Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys. 7. siodlowosc itp. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0. 7.gdy brak miejsca . b.1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny.16. 7 . W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys. _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ . 7 . Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!.1 I. 7.1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz. Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny. Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym . 7. do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys.1 mm dla tworzacej AB i 0.).ISh). to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys. przy czym . mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku.13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys.7. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja. krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny). a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku. Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego. 7.jak na rys.

7.1 mm.04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci. np. a nie wklesly.4. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. 7. np. 7.). Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad . tolerancji (rys. na calej dlugosci kazdej z powierzchni.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia.1 mm.05 mm na dlugosci otworu I. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0. 7. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka .03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca. to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys.02 i 0.17b). Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0. i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty. U wag a.17.03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie. Odchylka okraglosci (owalnosc. czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0. g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi. graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0. 7.7 (cd..06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L . Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0.l7a).02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm). 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. I mm. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0. Tablica 7. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci . Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0. 7.06 mm.Tab!. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.8. f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu.nizej).l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe.1 mm. dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp.06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0.8. Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka). Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w. Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0. I mm.05 mm. Odchylka walcowosci (stozkowosc. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0.3. dwie rownolegle plaszczyzny. prostej lub plaszczyzny. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego. Tylka wypukrosc 10. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym.05 mm. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'.patrz tab!.). osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu. przy czym moze to bye tylko wkleslose. czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0. 0 wysokosci pokazanej na rys.).14b. kt6re mialy sie przeciqc). Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10. barylkowosc itd. czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami. I mm na dlugosci otworu I. osi otwor6w itp. czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej. z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)". przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty.) nie moze przekroczye 0. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0.03 mm na calej jego dlugosci. 78 79 . b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn. Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0..1 mrn. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi). 7.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka. np. U wag a.7 (cd.8). Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. 7. 7.wyzej).) Tolerancja plaskosci Tabl. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0.

05 mm. .8 (cd.cjl: me moz~ przekroczyc 0.aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0. m~ moze prz czyc 0.Ja~ wy~eJ .cle . mler?ion~ w pl..05 mm.05 mm. Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema). I OS mm na ealej diugosci otworu I. 81 80 .I. Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.d .06 mm na ealej WYSOk. przekro~zy~ 0..04 mm. calc] dlugosci otworu.04 mm na dlugosci /.05 mm na calej plaszczyznie. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.05 1 0.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego. czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w. hmewy.1 mm I dlugosci I.L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej). plaszezyznaeh A -A i B.05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci. w dbwolnym kierunku. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z.1 mm wymiaru 20 mm.oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0.8 (cd. na kt6rym podano oznaczeme toleran. ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0.0 I mm.zc. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk.0 I mm na. mle~~on!l w plaszczyznie rzutu.. U wag a. czyh os . ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B.) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0. > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as.:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy).".04 mm w zadnyrn kierunku.na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym . teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0. czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0. ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0. W gran'ieaeh tolerancji 0. .1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II.Tabl.04 mm na calej dlugosci I ezopa.~vznvb nie moze przekroczyc 0. Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0.) TabL 7.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0. Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl. dw6~h plaszezyzn a I. ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0.ub b wzgl. Zamiast oznaczen obu tolerancji .1 mm.. qd<.05 mm.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0.ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p.02 mm. na calej dlugosci otworu. Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d .<. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0.04 mm.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:.rzu.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.025 mm..7. wspolosiowego z otworem II.

) Tablica 7.02 mm. kt6re ujmuje sie w ramke.2 mm na dlugosci 40 mm.05 mm.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu. I mm.2 nun.8 (cd. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu.4.2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0.2 rnm. 7. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0.6 okreslonego znaku. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0. kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun. 7.15 mm. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0. to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe .1 mm.2 mm. Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0.05 mm. Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia.05 mm na calej dlugosci stozka. Tolerancja przecinania sit.02 mm. maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0. odleglymi od siebie 0 0. Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0. czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0. (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0.9. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego). 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7.15 mm. 82 II" 83 . czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0.05 mm.05 mm.06 mm.4. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. dla ktorej nie rna w tabl. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej. czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm. czye 0. czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy). mie~zone na srednicy 100 mrn.eslenla (bazy). rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138. czyli plaszczyzna musi sit. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0.9. I mm.02 mm. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!. 7.02 mm. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0.Tab!. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy). czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ".1 mm w lewo lub w prawo.1 mm.03 mm. gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami. nie moze przekroczyc 0. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB.

Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna.""'of I .00 mm.3 dla wymiarow min mat. do 0.4. c). tj. b). kt6rych dotyczy.98 mm. a).05 mm (rys..--- Lr--- : • ~ ig .. I ~ I.) ¢12D-8s b) ~-----i . a).18c) .08 mm).0 1 mm.04 mm (rys.2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu.10. stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. 11. niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej).2 i 24.18 mm (przy srednicach 10. b).1.04 mm (rys. tj. odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0. czyli 12. ___.. a). ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0.I8b) .18a) .160 mm). 12.0 I mm (rys. gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku).oraz 0.36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32. 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys.J ~t '" ""'. tj.00 mm. a) ifJl2-o. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu. '" - - ""'- . I~t I .06 mm (rys. 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>. 32 mm. 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys.10.. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku.00 1 25. a) moze wynosic 0. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0. Tablica 7. 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. Rys. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--. Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. b).. 15. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. 7. natomiast w przypadku wymiaru min mat. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia. 84 .10 (cd..7-7.o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0.97 mm. 7.8 mm (rys. w przypadku wymiar6w max mat. odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0.tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia. '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna.5.18..gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego.. -. czyli 1/2 T. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137. 7. W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa. ~. ""'. a wiec 12. Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys. Znak ten umieszcza sie: Tabl. 7. tj. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!.gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia. w przypadku zas wymiaru min mat srednicy.00 mm. 7.gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu. Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym.04 mm (rys. L.9.._. Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'. 7 .0 1 mm (rys. 7. tj. I b) c) os l. Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0. Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!. gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0. 16. c). W przypadku wymiaru max mat srednicy walka. tj.

3c) oznacza. w milimetraeh. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci. c) powloki na powierzchni 8.W/// 30 Rys.1.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2.25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2. jakiejs powierzchni.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc . Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl. 8.201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10.32 0. Symbol z rys. '///)t. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys.16 Chromowac 8. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys.5 0.. 8.od Nl (chropowatosc najmniejsza. 8.1. 8. nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys. 8. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki.lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.601 1. wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys.63 0. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R. 8.1. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci.020 10.5 7 15 7 0.63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8. 8. Rys.16 0.3b) oznacza. 8 Rz 32 Klasa!' - R.ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu). Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 . czy tez nie (np.. Wymiary. Rz - Klasa!' - R.5.vflymbol z rys.25.la. 3) jako uprzywilejowaoy. sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego). Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys. 8.0501 0. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania.7. ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys. 8. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8.5). b.6a). Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys. ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem.3c). dotyczace powlok (rys.la. i R. '7//. b) lub R. 2.1.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys.032 10. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys.7c).010 0. 8. ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np.016 0. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna.ld). W zasadzie powinno sie podawac parametr R.1. Ra . 8. Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys.32 10.3).1.08. c.1. to dlugosc te.3.1. czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys. tuz nad linia zarysu powierzchni. nalezy do symbolu z rys.4. b) sposobu obrobki. 1) 2.5a.2.5. 8.3. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie. b.5 2 - ~ 10 - 10. Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci. ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem.). 8. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni.la. mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys. (rys. 8. Wartosci liczbowe parametrow R. 8.1. do 0.3a. Symbol z rys. 8 i 25 mm.125 Rz 10." T. podawanej w mikrometrach.3). 8.2. 8. Symbol z rys. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys.063 0.35 5 11 5 0.2.25 10. 8. 8. 8.6. 8.080 10. przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej.040 0.1001 0. rolkowanie). ) R. k Docierac /: Ra 0. . przez symbole dwunastu stopni chropowatosci . b).032 0.5 8 3.8.3a) oznacza.801 0. 8.~ I chropowatosci Rys. 8. 8.Tablica 8.16 11 -- 6 - Rys.5e). 8.401 0.6. 8.008 10:0501 0. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R... ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu. 8.25 3. przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym. ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:.1.2. i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane.25 10. (w~ PN-87/M-04251).401 0. bez dodatkowyeh wymagari.6b). frezowanieitd. 8. oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0.i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R.oz51 0. np. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys.7b). 8. Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys. Oznaczenia chropowatosci oraz: a). i sposobu obr6bki (struganie. w um b) Toczyc 10 - - R. niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu.5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////.125 0. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11.080 10. Ii N oznaczen :/.50 10.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys.25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro.t. 8.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R. b. c dorysowac pozioma linie (rys. 8. 0. 8. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996.50 0.toczenie.5 2 11. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym.5. Symbol z rys. 0.le). 8. 8.1 (wg normy PN -871M -04251). 8.5 0. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R. 8.7 10 21 10 1 14 14 1.1c oznacza. to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem). a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci. gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n.601 1. / 250 160 ~ 630 500 ~ 2. a mniejsza pod nia. zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary). nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys.0121 0. 8. 8. jeden z symboli z tabl. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.4. dogniatanie.801 0.025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn).4). (rys. 0.25 1 10.ld dorysowac okrag (rys.201 0.063 0. b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np.1001 0. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei). i R. do tych przypadk6w. '{'.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie.7a). 8.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci).040 0. 8.

jak . oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu.L. wotworze gwintowanym .10.l0d) lub na linii podzialowej(rys 8. _ na linii grubej zarysu (rys. Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych. Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R. 8. slimacznic. to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po".l0h).7e) lub na linii pomocniczej (rys. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np. I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys. jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie. ~) na gwincie zewnetrznym: srubie. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr..8. 8.6).l0a.ll.IIIII.oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej. Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu . 8.3.9.8b). 8.w wld. 12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np.:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl.oku linia cienka (rys. 12. . wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j.7.12. na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu. Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys . 8. . W zwiazku z tym.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys. z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R .L:. Znak okregu jest zbedny. I '\In = _i_=. Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej.1. IL. R~zn. ~~sa?y poda. 8. 8.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l .! . ktora rna byc pokryta powloka. Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0.:. Parametry chropowatosci Dogladzanie t.-- Ra10 \I ~ Rys.l1a) . 8. na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie.. 8. Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: . wkrecie itp. . c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 . 8.l0c. Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu.9. 8. 8. g).':. chropowatosc y na rys. 8.I __ 1..lIIII.1=--_ 5 gdzie: Ypi . c) na powiekszonym zarysie gwintu .7d).1p.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys. 8.7d).. Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie.10b. b) na gwincie wewnetrznym.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :. na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . .) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci. !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast . e).UM)(!~/adY olmibki / .: IYpil + 1.. 8. f).ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre.11b).. Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu. Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary . 8.sla SII(. Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy. 8.leczeniu (rys.tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy. gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys. Na rysunkach kol zebatych.8a).12a) .9a) i podajac dla kazdej. slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys.11. 7.I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m. gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys.16 Niklowac R0. zawsze od strony zewnetrznej. Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim. 8.8d).~a cienkiej linii den wrebow (rys. gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci. dodajac okrag do symbolu graficznego.7b). na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8.l:=_. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys.8. 8. Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys. stozkowych itp.... R. w nakretce.naboku gwintu +na boku gwintu (rys. na ry_s. 8.s .2.Tabllea S.. 8..wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu. chropowatosc x na rys.8c)..: IYvd 5 5 I ~ys .1 111111111tlllllllll. 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki.24). 8.

L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m .wartosc parametru falistosci.1a . Jest to dzielaca profil tak.sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w. f . czesciowych odcinkach pomiarowych. w urn podano w tabl.wan. g)srednia wysokos« [alistosci ~ .zajrnujace duzo miejsca. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!". okresowej. .przez dopisanie po prawej stronie symbolu. Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .la.lIl??. przy hartowaniu na wskros.metoda wykonania.I.5 0.- gdzie: Yi . Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci. g . a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne. lub w przyblizeniu 1 Ra. h .065 6. c . Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm.4. np.rownanie profilu chropowatosoi.jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna. c .3 0. 8. vv". WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys. Tablica 8.3.liczba punktow podzialu odcinka elementarnego.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra. 8. ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego.05 3.wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:. np.wzniesien profilu hwp . wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ.~c profilu Wv . np. n .6 0. rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo. ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8. ~ lub parametru W.odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw. np. parametru falistosci wraz z wartoscia.wartosc sredniego odstepu falistosci.12c). vv".graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni. b .la.wartosc parametru chropowatosci innego niz R.odchylenie i-tego punktu profilu.dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys.- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe . lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ. S.::..RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei. I umles~czoneJ rum htery.U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl.2 0.4. charakteryzujqca chropowatose powierzchni. 3) twardosc (HRC.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko. linia jest linia srodkowa profilu [alistosci. e . zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys. tOSCI. rysunku umies. kt~ry..: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys. prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr.f .wartosc parametru Ra.04 1. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci.Jajesli to miejsce jest zajete. oznaczenia chropowatosci. zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~. 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami. Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej. (jeszcze uzywany).l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw. Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W. b .odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv . w urn poprzcdzona symbolem parametru.jesli jest to konieczne . symbolami w postaci znaku z rys. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W. =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku .y Tabliczka --J.odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw.8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra . hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci.13a)..jezeli jest ona podana w normie ISO 4288). = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) .3. to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob. . wartosci h nie podaje sie tylko wtedy.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys.w tym przypadku wskazuje umownie. b.znak z rys.wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia). n i=1 L Iyd n 90 12* 91 . to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania). s. HV.13. powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany. (wartosc odcinka elementarnego pomija sie. d .5.0±0. b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46. wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych. falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc . 8. c bez litery nad nim.. tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w. 8.08 12. gdy nie mozna jej okreslic. b). sposob pokazany na rysunku. np. 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57. HRC 62 ± 3. u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw.dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci. lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane.2 50 0. L n ni=1 L S.'i n i=l 0.Ra. a. ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:. f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w.kierunkowosc struktury powierzchni. 8. np.rodzaj 0 brobki. 8.4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci). Jezeli na rysunku ze skom.::. gdzie: a . pod linia pozioma.wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra. gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej). . a).naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku. znaku z rys.. k) sredni odstep falistosci Swm 1n n. gdzie: a..naddatek na obrobke..d .oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni.jak np.13b. Wm. P~rametr W.dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz. Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy. w. Rz lub R.4 100 0. Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego. po wyzarzaniu odprezajacym. gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251.Ih?.Tablica 8.1 25 0. k .2.jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI.-l--4-+---1- Y= RaW Vi::. bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do . h 1.zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa. 8. oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil . 8. wytrzymalosc na rozciaganie. Ry 0.

.: . Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia.'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony..".14f) i w warunkach technicznych pisze sie np. LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. 1'. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych. gruba i wymia. Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd. 2'. 8.slad plaszczyzny przekroju. Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) . przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_.14a). 8.1. 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych.Powloka powierzchni A: . to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku.l4e).to oznacza sie je (rys. y.. miotu rna mice jednakowa powloke. . a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych. Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f.). ktorej znaczenie objasnia sir. a). a Przekroje bryl plaskosciennych 1. okreslajaca ja jednoznacznie nazwe.opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. C-C. Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie..: . a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8. g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci". 8. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow. to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys. '" (rys.1. 8. Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys. poslugujac siejej nazwa.. ceramiczna. B-B.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys. 9..14g). np. prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. 1". b). 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory..O±o.. 2"'. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony.4.Powloka powierzchni A: emalia. 8. 2. B . ktora rna ogolnie znana. zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku.. W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A . b). 1'''.". Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach. oznacza sie na rysunku wielka litera. Oznaczanie powlok Powierzchnie. Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki).l4b-d). to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt.c-_ [=1 S Te ezr. na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa. Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji.:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys.te same Tablica 9. m A A 9.. Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys.".8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys...).. ..:w wymaganiaeh technicznych (rys. to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych..5. 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc . Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka . a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys. pozostale powierzchnie: .HRC50±2 "i:::_ r_l b) L..dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych.: "RfkojeH:: lakier. np. a) lub wielka litere. 93 . 8. np..14..1. ~ 1''3'' " <. a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys. lakierowa itd. 2". wpisywana nad linia odniesienia (rys.Tabliea 8. . wykonanym w innej podzialce.Z.). Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu. przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a. 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0. Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach. 8.).

Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony.) 3. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci. wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. elipsa.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny. po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3. a wyznacza sie z rzutu z przodu. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola. 9. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'. natomiast na rys. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7). b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu. a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory. zary. 9. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju).. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. 9.Tab). ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!.1 (cd. Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju. mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. parabola lub hiperbola.1 (cd. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. wyznaczajacy punkty 4" i 5". 94 95 .) 7.

do zarysu kuli. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami.1). 9. na rys.3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory.2 Sq punkty 1'.jak-np. 12. czyznll prostopadill do osi 13. przenoszac poszczegolne punkty tych linii. mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic . i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 .. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl.punkty 7" i 8".1 (cd. b) linia krzywa . Takimi punktami na rys. 9. Punkty 1'''.. dalszepunkty. punkty 1. zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty. 2.jezelijest to mozliwe . ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo . w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne. np. wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd.1 (cd. przy czym moze ona bye: a) linia lamana .jak np.1).) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz.gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne. 9. ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania. ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9.bezposrednio z rzutu glownego .2. 9. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii. w ktorych elipsa jest styczna. 3.2. 9. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania. 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd. sa punktami linii przenikania (np.Tabl. Pewne punkty linii przenikania. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi. oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych.) 10. 9. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl. 9.w takim kierunku.. Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. Punkty. 5'" i 6"'.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi.2'''. 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'. ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej. Jedyna roznica polega na tym. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska). dalsze punkty krzywej przeciecia. np.

w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. Z rysunku wynika. Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys.1 b) II c) II Rys.4.. Rys.4a. C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh. C. 2. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii . Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys. 9. Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl. albo czescia tych linii. 3 i 4. elipsa. <..2). W ten sposob.: . . 9. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd.. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow. osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa. elipsy (konstrukeje 3 i 4). 9. konstrukcja 16). Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. prostopadle do plaszczyzny rysunku. 1" ~ ) I 3/1~ .. 1\ -. konstrukeje I i 2 w tab!. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki. B. walce i kule. 9 . walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach. ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. ! f' / /' --I <.. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A. czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. parabola lub hiperbola (np. 9. poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania.. 9. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu. tab!.3e). 9.3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 . po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys. Linie przenikania bryl z rys. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1..2). 9./ I "g' ~811191/1 .2. Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. 2 i 2' itd. Ponadto 13* 9.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow. 12 linii przenikania. paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6). Linie przenikania bryl z rys. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach. Rys. ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. 9. 9.. 9. to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys.3 Rys.4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'.1.3. 9. 7" g" 1/ -------- - . Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow). A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania. 9. okregiem. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej). przy ezym punkty A.te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!. 9. 9. - - 5/1 \ 8" _i_ .3.4.2.3. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. 1/2/1 4" 611 V .3b. ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. A / <. 8 7' \'4. 9.. B.rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19).5" / . Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy.

aby wiedziec np.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona. a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'. czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej. p!aszczyznq B-B. na podstawie przyklad6w podanych w tabl. najwyzsze zas punkty 5'i4'. np. ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania . przechodzqca przez punkt 5". Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np.linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie. P r z y pad e k I (rys. Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej. np. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu).2 (cd.2). Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9.2' i 3' linii przenikania leza. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. Dalsze punkty linii przenikania. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. wana w sposob uproszczony. Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. b): Najnizsze punkty 1'. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9". 3" itd. 7' i 8'. konstrukcja 8).na prostej poziomej 1'-3'. Tab!. i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym. 1"-5" itd. narysn. I". na prostej 3'"-4''' poziornej. wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B.) 5.hiperbole . Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3.6c). Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9". prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. 9. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2.przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys. Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips. Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa). Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. Z tych powodow pracochlonne. Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. np. 100 101 . gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys. sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa. 9.Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych). 9.6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu. kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. na rzut glowny. Przypadek 2 (rys. 5. przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''. ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I.wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6".1. 5. ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. wyznaczajac punkty 7" i 8".2. natomiast gdy SI! one surowe .

a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli.przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. Punkty 3" i 4" wyznacza sie. w sposob pokazany na rysunku. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt. Przenikanie bryl obrotowych 12.. przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C. E Konstrukcja linii przenikania . 102 103 . 9~2 (cd. 7. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka). przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E. Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. jak rowniez punkty 6'. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. 7' i 6'''. punkty 5' i 6'.przez przeciecie plaszczyzna B-B. Przypadek2 (rys. 10"'. Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys.okregu . 7'" wyznacza silt. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt. np. styczny w punkcie 5"'. punkty 5 do 8 w obu rzutach . ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich. 9. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys. a. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np.2 (cd.) 8. a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego.) 10.widoczna z rysunku. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym. 9'" i 10'. przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B.Tabl. przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego. punkty 9'. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. jak np. Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. Przenikanie dw6ch walcow 9. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi.

98). w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys. Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku . w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B. Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19. Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. a i b).. 98) 15. to linie przenikania sa odcinkarni prostych. Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1". 104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . Przypadek I (rys. Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'.Tab!. C-C itd. Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. 9. Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt. b).) 13. Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str. Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!.2 (cd. to linie przenikania sa odcinkami prostych. Przypadek 2 (rys. 98). Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys. a) lub na odwr6t (rys..) osiach przecinajacych sie pod 16. 98) 14. Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli.b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt .6sernki".linie przenikania sa odeinkarni prostych.2 (cd. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. 9. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18. 17. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod . qtem #90' 20.

punktow 3' i 4'. 23.3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. str.za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3. jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy. 6-7 itd. CD itd. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. Okrag I jest zarysem kuli. a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'.. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9. z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B..przechodzacy przez punkty A i B.) 22. 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. odcinki AB i EF rzutami okregow. kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. wyznacza sie punkty 2'. I) W celu uproszczenia rysunkow. prostopadlymi do osi obu bryl. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku...2 (cd. 9. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6". 2.Tab!. O2.2 (cd. f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II. Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem). przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B. przecinajacych obie bryly. a punkt 3'. W celu wyznaczenia wiec np. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul.) przekroju kolowym 24. Tablica 9. 3' itd. wyznacza sie punkt 5'. 98). W ten sam sposob. srodki kul 01. 25. C-C itd. 6' rownolegle do osi stozka. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z. . wg ktorych kula J przecina obie bryly. 4. Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. 106 14* 107 . 6'. jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH. 98). Aby ten warunek mogl bye spelniony. Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. C-C itd. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony .. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0.

.) 5. z . Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie..jak w konstrukcji 8 w tabl. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich.. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. ~ V »: "" 6 .. 6. ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym..."" 1\ . -~ -. Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4. przy wykorzystaniu odcinkow a. 9. wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~. '" odcmki !" 12 itd. wzajemrue prostopadlych krawedzi.2.punktu 16.2 -. np. wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15. I wreszcie wyz~acza...i odklada silt na nich od punktow: 1.gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0.. odcinek e.. g itd.~uc~. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi. 9.sw dlugosci rzeczywiste: I" 12. 108 109 . Siatka stozka prostego scietego 7.0'-11'. nast~pllle te same _tworz(lc. b i c z rzutu od lewej strony. 9. Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d ..JL n:d «vo -. wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f. ~ rzucie glownym: 0-1 ..0 -2" : .. ~ r-.1. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd.. . a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) .3 (cd..:. a wymiar d . Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory).0-2.. a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym. Np. 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego. . tyc~ CZ~SCI. okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'. . tj. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku.TabI.?. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6. 1.

. Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. co na ogol nie przedstawia trudnosci. 9. b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys. wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej.6. jak w konstrukcji 6. ze maja one jednakowy ksztalt.bez linii przenikania. 9./ £'=:-1 f-~~j8--t E.3 (cd.2. 9. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy. a siatke stozka . gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna. Rys.jak w konstrukcji 5.7.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone. 11. jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys.5b. 9. 9. 9. Przyklady pomijania linii przenikania Rys. 5. b) -+-.6a. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych.5a).zgodnie z rys. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys.6 (z prawej strony). Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku.1"-.:se ma bye wykonana z blachy. lub gdy czt.Tabl. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna.. 9.linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu. gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys.8. 9. Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony .:7ld1 ~~ Rys. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys. 9.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow.5. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9. przy czym .7. 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania. Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys.) 10. 9. 9. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien. 110 . jak np./ . Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno.-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:. 9.6b . 9. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac. polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!. ~ . 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania. I L \ / /\ _.8).

zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B . Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci. Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne. ze im wyzszy jest stopien uproszczenia.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O. PN-ISO 2553:1997). .8e).8b). Rys. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- . Spoiny otworowe Rys. nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10. Nity: a) kulisty zwykly.1. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys.rysunkowym. 10. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu .2. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys.1. 10. Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. 10. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit. przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem.2). W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba. Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia. Spoine mozna zaczernic (rys. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit. 1O. 10.8f. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) .linia ciagla cienka. ID.1.2. ej-h) Rys.jak na rys. odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe.3.6. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit. a) ~ Rys.-1=~=~. 1O. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys. 10. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys.1).7).4. 10.2.5 "JO b) Rys.3). kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13). 1004). a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys.. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci. a mianowicie: uproszczenia 1stopnia.8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba.5).7. to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 . 10. jak np. nie rysujac nitow. W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys.5.. Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne.6.8g). lub w spos6b umowny.8e). Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane. k) ~s' h) 10.8d. 1O.2..krzyzykarni (rys. Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys. 1O. f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(. w jej uproszczeniu. natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie. Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony.8. 1O. 10. 10. Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys. a w widoku od przodu . 10.2. Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika.. 10. albo w uproszczeniu (rys. W wielu jednak przypadkach. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi . uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych.~ 1 stopnia Rys. W uproszczeniu. 10. w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku. cienkimi ciaglymi liniami. 10. glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A . SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys.... Rysowanie polaczen nierozlacznych 10. 10. 1O. zgodnie z ogolnymi zasadami.

lO. 92). ktorymi sa.2. Na rys. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys. Znaki umowne spoin . calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j.'. pozostale spoiny i szwy spawane . W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. b).I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10. Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. 10. wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys.9. ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania.ge. h).8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem . oddzielajaca obie czesci laczone (tabl. d).8m z pominieciem zarysu. ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h . lO. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna.1). Na rys. n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134.a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml.to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. 10. I). 1O.11. Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys. 1O. brzezne.10. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe. c). Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego.grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej.8j). wpisywana z prawej strony znaku. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba. umowne: g). Przyk!ady rysowania spoin _. 10. jak na rys.81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia. 10. 10.1.~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi. z podstawowych wymiarow (w milimetrach). a na rys.11. to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys.8i. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys. 10.2. gdzie s .elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys.8h).81.9a). pomijajac spoine. Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia. ~ ~ J. 10. Wymiarowanie 15* 115 . Oznaczenia podane na rys.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10.1). Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu. grubosc a spoiny. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys. uproszczone: a).8k).m. 10. Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10. 10.linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys. 10.81). 10. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi. 10. e). 10.

Wymiaru I mozna nie podawac.13. Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10. po tej samej stronie co linia identyflkacyjna.bez krater6w koricowych. 1/2U. 10. xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys. uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej.lOg).13e). 1/2Y. b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny .polaczenie od strony spoiny (rys.12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna . Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego.14. 10. ze lico spoiny powinno bye plaskie. wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza. ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem. Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys. 10. jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny .1Oa). nej ". Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. 10. b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys. czyli czynna dlugosc spoiny .12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. po przeciwnej stronie linn identyfikacv]. lO.znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia.linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu. h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 .lOf). Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis.znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk. aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a . niezaleznie od metody rzutowania (A lub E).! linii odniesienia..1Od). ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2). Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka. usuwanej po wykonaniu spoiny. zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys.. 10. Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys.3. c).lOe). Gdy spoina jest jednostronna. gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc.. 10. lO.10b. nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys. przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych . ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta.Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys. wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza. lO. Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys.. 1O. IO.

10.17.16h). 13a-d). Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac. Spoiny zlozone (np. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys. Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np. gdzie: 111.14e). 10. gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy. gdzie: /. 10. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys.16a).12e). to oznacza sie je j ak na rys. 1O. Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. .szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. (e) . lO.14c). e). pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys.18. Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. to podaje sie ja tylko raz.12f. 10.dlugosc zgrzeiny. Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) .J. 10. pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947.16b. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys.19d. lO. 10. 1O. 10.16f).rys.16d).gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS. W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys..rys. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e).15.liczba odcink6w zgrzein (rys. Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e).do oznaczenia dodaje sie Z (rys.15. dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys. 10.19a) Iub przeswitem . Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. 14. Do tego celu sluza znormalizowane znaki.2 przedstawiono na rys. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju.20..14a). 1O. to nalezy je zaznaczyc jak na rys.odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys.j J 10. Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. b) liniowa. przy uzyciu linn wymiarowych. w sposob uproszczony. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska.analogicznie jak przy oznaczaniu spawania. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys.Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys.16. zgodnie z ISO 8167 (P) . Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba. 10. ksztaltu Iica spoiny.. na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny.W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. b . lO.podzialka (rys. W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys.. 10. c) doczolowa. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego.wysokosc progu (rys. 10. a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia. Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si. kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego. w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy. b. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys. gdzie: n -liczba zgrzein. w kolejnosci ukladania spoin. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm.19c). 1O.16g).l2d.16 i 10. gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a. 10.12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych. lO.16e. ($ >- 1-_-t+t_. e). 10. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych._iJ.2.17). 10. wymiary podaje sie w zwykly spos6b. rysowany Iinia gruba. Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. dwustronne -.13c. a w spos6b umowny na rys. tj. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach. r-: b) c) d) e) ttr . Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys.16j.l3a-e).4. Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony.20. Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl. Na rys.19 i 14. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. c . 10. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997. Rysunki czesci spawanych Rys.19b). liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego. przedstawione w tabl. (e) . 10.kat ukosowania brzeg6w (rys. 10. 1O. PN-ISO 2553:1997. Polaczenia lutowane Rys. lO. czy tez jej obr6bki pospawaniu. to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie.16i)."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys. jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu. jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami.2.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063. garbowa typu ~unktowego. lO. garbowa typu liniowego. lO.l6d.16c. n . oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. lO. Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. lrii].19. Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys. Przy rysowaniu.3. J_).17. to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny.16h). wymagania jakosciowe wg ISO 5817. 1O. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys.. 10. I I Rys. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys. 10. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa. 10.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny. w ktorym podano te dane. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia. 10.3. Sposoby rysowania. 10. 10. Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys. wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy. lO. d). 10. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych . dla zgrzeiny liniowej szerokosc c. a) . Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku.14b). 10. f . 1O. 10. 10..13a.18. na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego. Wymiarami tymi S'l na przyklad: a . Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny. 2) w rzucie lub przekroju. Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys. Polaczenia zszywane 118 119 . elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22.

5. konstr. Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. lecz nie mniejsza niz 0.21d-g. 10. otwor itp. ~- Rys.21k). b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole.21 h. Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie . Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi . chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. a mianowicie: a) element z gwintem (srube.cienkim lukiem b o dlugosci ok. 1). 9. 10. b. bez wyjscia e gwintu. jak na rys. jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) .21m). ani koriczyc na liniach osi. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys. W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny. kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko). przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie.na rysunkach zlozeniowych.2. lO. Czesci zlaczne z gwintem: sruby. cyrm dna wrebow gwmtu (rys. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie.2la-c). 3/4 obwodu.gdy to jest konieczne . kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze). zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu . 10. b.22c) lub nie rysuje SIt. 10.) rysuje sie tak. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10.tylko w szczeg61nych przypadkach. ~iewidoc.jak na rys. Jest dlugos~ calkowita gwintu.!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- . 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 . ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl.'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys. poz. na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia .21. ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony. linia kreskowa (rys.211) 1gdy Jest to mozliwe.21d. 10. 10.ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w . 10. 10.21 d-g). 10.4 i 10. jak na rys.3. 5) jest Tablica lOA.!)j. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl. lO. odleglosc miedzy nimi itd. Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10.10. Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys.21e.20a).w razie potrzeby .hiperbole. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt.4. przez~aczonyc~. 10.22a.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3. JeJ wcale.podaje sie wymiary zszywek.22.$ ~--.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych. na niekt6rych rysunkach pogladowycj. ' . Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys. np. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys. P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl. 10.3. linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys.1.8 mm. Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys. 10. 10.5. patrz tabl. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz. 10. wymiary sciegu itp. to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys. gt'! ~o osi gwintu . Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i . 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku. lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre. konczyc blisko dna otworu.21 f) to sciecie mozna narysowac. 10.jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys. wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony . J).23a. Przykladv lL~7. 10.20b-d.d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq. C. We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys.wpisuje sie parametry nici.Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit. 10.2.

W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym. Podkreslic nalezy. jak zaokraglenia.Tablica 10. 10. lO. podtoczenia itp. 10.4 i 10. Rysowanie tzw.polaczenia z tabl.5). 5) oraz wyjscia gwint6w. rysowanym linia gruba (tabl. 10.7).5).23.23c. w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl.6. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp. poz. 10. 1 Rys. X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci . pojedynezo lub laczac je w grupy.4-10. 1-6). Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp.7. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys. ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego).6. 5 E8 6 122 16* .5. uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10. B+ B~ ~1 yftf . Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10. a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych.7. sciecia krawedzi. Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~.f). (tabl.7. 10.24. poz. 10. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl. 1O. 10. b) umowne Rys. W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem. 10. 1O. gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl. Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys.4 i 10. najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi.21d. 10.6. W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp. rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby. 10. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone. d).~ c) ~@JI~$ ~@3.22c.

2 10. e) gwint trapezowy symetryczny. d) gwint rurowy-stozkowy. 10.3. a w tab!. otworow gwintowych itp. wkretow. Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St.6 M12 M16 x 1. 10. St. 10.dla gwintu zewnetrznego. 124 125 .15 zawieraja wymiary srub. ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO.5 I c) __..8.3 Rd50x 7 Ven5. W tab!.) Przedstawienie Lp. 10. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu.26a.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych. c) gwint rurowy walcowy.2. 10. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit.9 i 10.. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt)._ I ~ [8 Tablica 10. Gwinty zaleca sit. Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi.B1 j) Rys.8.'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St.)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys. Tablice 10.Tab!.36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN.9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary.25--{). ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego. Gwinty wymiaruje sit. 10. 10.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys. 1O. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P .26c).27. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!. ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow. ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm.70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok.. Re ~ dla gwintu wewnetrznego. R ._)l) dwukrotny (P .11-10. 10. Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl. M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe. a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys..10).B St. 10. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami).7 (cd. 10.. Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych). to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys. 2) np.26. b). potrzebne do projektowania polaczen gwintowych.25.24). 10.25. przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys.

086603 0.5 3.7 0.35 0.5 4 5 10 12 2.541266 0.082532 1.5 1.917 5.28.75 0. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.3 d-l.405949 0.3 d-2.917 8.208 2.4 3 7 2.115470 0.649519 0.17 4.6 0.649519 0. oct Rys.346410 0.270633 0.675 3.135316 0.740 2.25 I 1. - 2 2 2.466 10.4 0.108253 0.5 3 4 4.129904 0.5 M20 M20x 1.6 d-2 d-Z.79 3.25 M8xl MIO MI0xl.835 14.10.8 6 6 13 15 3 3.5 0. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2.75 0.5 0.5 4.387 3.701 13.5 4 0.324760 0.947215 1.649519 8 H Ri' ~!!_ 0.5P lub 4P.5 3 H 0.043301 0.026 1.5 5.5 5.067582 0.5 10.2 3. .29.376 19.082532 1. e .22 0.5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d.675 7.405949 0.026 18. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.3 6 7.22 0..216506 0.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.376 17. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.2 86.647 6.7 0.376 15.5 4 5 max 1.487139 0. 10.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .1 e4) max - max 1.173205 0.387 6. Gwlnty tabl.376 17.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.057735 0.5 3 3.9) Skok gwintu zwyklego p 0.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego. d.6 d-3 d-3.509 1.3 5 6. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.6 1. .6 2 2.270633 0.8 0.108253 0. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.12.243570 0.134 4.25 1.8 3.s kok gwintu) I Y .5 1.389711 0.466 6.36 0.026 9.25 0.692820 0.948 2.216506 0.5 1 2.350 9.811899 0.647 10.5 4 1.75 2 4.189443 0.299038 1.048714 0.459 3.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.11.732051 2.378886 0.1 d-l.5 3 2 0.146142 0.288675 0.07 0.863 11.6 91.216506 0.515544 1.917 11.22 0.227332 0.5 0.9 1 1.081190 0.45 0.165063 2.8 1 M6xO.1.45 0.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1. Gwlnty metryezne. Norma PN.5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.086603 0.026 16.75 2 2.2 4 5 6 7 8 1O D+O. ~ D.5 0.294 16.013 2.376 8.433013 6 0.14 0.433013 0. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8. 10.144338 0.188 9.072169 0.188 11.141 4.dla srub zgr ubnych.3 13 1 1.242 4.18 0.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1.2 1.22 1.45 2. ~ D.9 3.606218 0.9.773 8.9 22. .Tablica 10. mm P 0.324760 0.162380 0.353165 1.5 4 1.4 2 5.324760 Rys.350 5.7 7.7 1.36 0.5 2 3. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I.8 0.162380 0.180422 0.933 16.8 9.7 17.8 32.5 1.14 0.6 0.378886 0.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.5 r 2 3.4 0.853 10.360844 0.8 6 17 3.5 1.8 3 5 3.3 2 4 1.773 5.1 2.866025 1.5 3 3. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys.546 12.9 36.22 0.3 56.4 1.160 0..2 6.466 8.188 7. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.259808 0.75 2 2.5 1.25 3.974279 3 H 4" 0. 10.8 2.29 0.8 I 1.567 2.35 0.49 7.252591 0.5 1.106 10.917 10.019 4.075777 0.101036 0.270633 0.4 0.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.459 6.6 R A3) max 2. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(.74 12.6 0.598076 5 -H 8 0.06 0.5 0.12 0.3 3.7 df d-l.5 4 1 3 0.160 8.4 76.5 0.376 13.29 0.5 2.75 0.5 4 5 Df RL 1.5 5 6 9 9 6 7 1.433013 0.4 0.7 2.541266 0.097428 0.546 14.568329 0.06 0.2 6. B . - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10.8 4.350 10.07 0.376 1.6 0.1 7 8.243570 0.162380 0.026 14.5P.811899 0.5 0.83/M·02013 zawiera wymiary.480 5.5 0.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2. 126 127 .5 4.14 0.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3.108253 0.3 60. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.2 5.4 3 4 4.151554 0.773 9.647 8.064952 0.3 0.433013 0.8 0.4 5.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn. .350 12.216506 0.4 1.0 52.701 15.25 4 1.160 16.160 13.5 6 2.054127 0.18 0.160 14.6 2 2.10 0.6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O.25 1.294 18. " " .5 3. ' A .75 5 2 5 2. C .773 11.14 0.2 4.835 12.545 4.5 7 7 5 5 1.18 0.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.5 metryczne (wybOr).933 18.25P lP .

12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.n .0 8.5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop. uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza.: - 3.2 4.5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3.0 9. l0.8 9 11 .0 7.4 4 t2 :::. lO.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys.8 9 11 13 15 17. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli .6 2.15 -0. odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.3 0. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys.6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i .15.28c).srednica gwintu sruby lub wkreta.patrz rys.. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak.30... Wykonanie srednio dokladne d M3 M3.28b..5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4. Nawiercenia pod Iby walcowe.4 8. .4. Z rysunkow tych widac. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys..4 32.3.13.2 1.27 -0.84 -0.: 0 .14.6 2. lO. 10.5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys. ..6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3.7 20.8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3.4 8.nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn. jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone.30) lub w spos6b uproszczony (rys.5 6.4 4 4. 1.3 6. c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 .2 9. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2.'" 0 . 10. .5 19. .7 1.4 9. odchylki Al) a) E - . jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow. wykonanie srednio dokladne .6 5.5 8.6 10.4 28.5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0.j. nie uwzgledniajac podzialki. Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego. 10. 10.8 5.3.3.5 5.7 6.5 5.5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5.3 0.4 t max mm tl t4 1.5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0.n e' 5.Tablica 10.3 5.wykonanie srednio dokladne i zgrubne.:.3 6.3 4. ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja. Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3.0 1.. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych.7 24.4 10.2 6..2 7. w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych.2 - D1 8 - D2 - D3 6 6.4 10. W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie. b) wielowypustowego ewolwentowego.. Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn.jak na rys. .0 4.43 -0. Rys.4 19.4 36.8 16. lO..28a) uproszczony (rys. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem.27a-c). Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy. przyrzadow i aparatow. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak. 10.5 21.5 19..0 1. A B C D d -027 -0.9 5.. _1M '" i3: 13 15 17. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068.5 6.22 -0. .3 4.6 4.7 2. wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10.7 17.36 c) . 10.4 - D1 8 - D2 - D3 6 6.0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz".1 4.0 10.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7.27d-j.:.2 Tablica 10. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys.4 4.3 5. '" _1M 5 5..2 1.nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym.w ogolnej budowie maszyn.3 0.6 5. .5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.3 0..2 6.9 '0 .2 8.'" 0 i3: B l) s» .7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10. B .6 3.31a).7 3. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3.o~ 3. przeznaczonej do otworow odlewanych.. 1O. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn.43 1) A _ wykonanie dokladne. 16 18 20 22 24 0 .52 Dop.7 2.31c).6 12.6 4. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys.31)..8 9 10 11.7 0.29). b) .4 0. 10.9 '0 oil 16 18 20 22 24 .33 -0.1 t3 0.5 21..3 2.4 40.4 2.nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna. rom Wykonanie dokladne d M3 M3.7 6.28b) lub umowny (rys.nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym. 1O.3 23 26 30 34 37 tl mm 3.

d) naciskowe stozkowe. a) ~ c) e) b) h $) . e) naciagowa wa1cowa. Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu.5 7.31a. natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH. Przedstawienie uproszczone walkow. 1O. Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22.. 10. D.38.-100N 40N c) Rys.31. natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys. d) wraz z odpowiednia norma. 0 ile jest to mozliwe. Rys. Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly..34c).3 mm 589 mm 10. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). Rys. 17* ~ (rys. np. b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym. Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu.31a). Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku. f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys. 10.3. d). 10. Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10. c) talerzowych. c).34b). na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys. przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow. c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn). Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys. 1O. N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys. 10. 10.31b. 18.33 QI [.34a). 10. e) spiralnych ~.-1 Rys.34.32. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996).. d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow. Przedstawienie i spiralnych z rys.n. 10.5. 1O. b). Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a). tj. 10. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261. Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys. 10. d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach.33.31e.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996.31f.36. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. jak i na rysunkach zlozeniowych. przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10.ch z. 1O. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego. b) z zaczepami oczkowymi. 130 131 .5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34.. 10. Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. 10.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys. d)..na rys. 10.. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys.a) ~ cba .woj6w 5.33-10.. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn. 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys. c) graficznego wielowypustu rownoleglego. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej. c). przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys. a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych . 10. gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys.35. e) zlacze wielowypustowe rownolegle. b) sprezyny naciskowe wa1cowe.5 43. 10. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych. Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii. wraz z wymiarami. 10.4.32a). 10.32b. c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych. b) c) Rys. piast.32c.37.

c) kierunek zwoj6w. W uproszczeniu pomija sie takie elementy. 1O.44.. U~L.45b). podtoczenia itp.45. bez wargi przeciwpylowej.. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys.38-10. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych. alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995..w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys. Tabliczka ta .45c).. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych.w zaleznosci ad rodzaju sprezyny . Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w. Jezeli kierunek jest istotny.srubowych pracujacych na trzpieniu nale.42. bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg. d) twardosc. Rysowanie uszczelnien ruchowych w.5."L'. b) liczbe zwoj6w calkowita. rysowanego sposob umowny szczegolowy. 10. W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu. 10. bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych.40. 10. 10. 10.l1U na rys.43.sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego. 132 . Krzyz nie zarysu uszczelnienia.16. pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'.-n".. G Rys.t·. picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. 10. 10..powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.rl mJ. 10.z krzyzem. W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien.39. Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie.bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. b) w uproszczeniu lZJ ~. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju. zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego.16.43.i:l"'''. zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju.jak zaokraglenia. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys. sciecia krawedzi.HH. z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl. przedstawia sie w postaci kwadratu .< ::. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku. W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie. ill LC=:=J.liczbe czesci). 10. dwustronne 10. a dla w tulei .41.pierscieniowyeh .~.45a).M02 Tablica 10. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys. 1O./. pokazano w tablicy 10.. 10. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys. EN ISO 9222-2:1994)."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U. w srodku umieszkwadratu(rys. ~ ~ ~ L ~ Rys.38).

11. stozek. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys. 11.5. rowkow itp. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku .2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu).1. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania. lub uproszczenia II stopnia. Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. zarysy osi i walowrnozna upraszczac.. 11. Rysunki: a) osi. W szczeg61nych przypadkach. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys. tOZVSK.7. wielowypustow. lowy. Rys. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys. 1:5 Rys. SPRZI.rys. Rysunek lozys~a z.1. W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka.3. do.1. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny. igielka) i wymiaru . c) stozkowy Rys.Rys. 11.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt. 11.6. 11. Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku.rys. Przedsta". Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl. 11.4. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np.7.. 11. 11. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia. Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego. 42 24 400 600 215 12 10 100 -.GIEt I HAMULCOW 11. 13. gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji . 11.11 RYSOWANIE OSI.3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys. off.? \ Rot25' l:: R~ I i 11. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w.5. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w.rys. 134 135 . to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska . Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego. 11. 11. 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz. 11. jak na rys.2.4. np. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b). 11. na rysunkach w duzym zmniejszeniu.6. WAtOW.2.rys.1.2. z wyjatkiem element6w tocznych. 11.1). 11.:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127.5 ~ 430 20 655 125. b) walu Rys.

a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony. k ) ciernego hydraulicznego.. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl.1. Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy. w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys. 13. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI. oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c. d) krzyzowego. 11.3a) i gruba linia b . 12. 12. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 . Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys.e-rflh-----.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow. f) sprezystego. b) tarczowe~o. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia .1. I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. 12.8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. 13.BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys.9. 12. a) tulejowego.1. 11. 12. 12. g) klowego.1). I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl.1. 11. h) poslizgowego. 13. Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ .j) ciernego. Uproszczone rysunki sprzegiel.2).1. 11.2.Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow.1. ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61.8. jak to pokazano na rys. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia. rysowanym cienka linia a na widokach (rys. ktore polega na tym. Rys. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~. 11.3. c) wysuwnego. e) odchylnego (Cardana).na przekrojach.Tablica 11.9. ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys.

2. w widoku =Iinia cienka.3. '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys... zawsze wtedy. -. 12. 12. 13. b) walec podzialowy b . podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych. stycznyrni do okryg6w podzialowych.3 ~~ "". ~ ~1 ~.~ 3. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys. jesli nie ma one zebow prostych.. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia. 12.f Tabliczka 138 139 . 12.linia punktowa.2.. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys. gdy pokazuje sie zarys zeba (rys. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii. 12.1.. Przekfadnle zebate 12..b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys.l. przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych). w celu zwyrniarof wama zarysu zebow.4.4.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb.f5-D.5)..3.\ <t$ S- es . Pozostale elementy k61 zebatych . Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- ..1. 12. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi. 12. 12.. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba.1.. es "S ~ s N . Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys.y.2. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych.3. 12.6b).. Linie zebow kola. b).6a. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola.ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba. N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!. 12. Rys. d) dwurzedowych a). Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. Kola pasowe: a) gladkie.. = 12. a w innych przypadkach . _' . "" ~ s . Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys.poza uzebieniem . ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s .3c. ~ L a8tO. 13. narysowanymobok przekroju. '" . c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba.3.nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. c) Tab/iczka Rys. mozna zaznaczyc na tsa5 .

gdzie ~ . na kilka czesci r6wnych (na rys. przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t. 12.8d). aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol. odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba.kar nachylenia zeba. b) z uzebieniem zewnetrznyrn. dwie podzialki itd. Dalsza I) czysc tego zarysu. tom I "Konstrukcja". na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir.1. 12. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np. K. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow. gdy podaje sir. WNT. 12. moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie.8c). jak na rys. np. 8.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr. ktora jest zarysem boku zeba kola 1. 12.kat przyporu). c) O2 d.jak na rys.6b.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B. wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty. 12. U wag a. 140 141 .24). to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne.srednica okregu podzialowego. linia przejsciowa). 12. 12.116 24 327 D. lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit. 12. Rysunki k61 zebatych walcowych: a). 12. d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej. Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3.5. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych). Ocheduszko: "Kola zebate". przy czym zaleiy na tym. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys. II Patrz dr inz.6. 12.) 7 I k wykresla sit.8. Warszawa 1985. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow. gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go. 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a.7c).8a. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych. 12. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych). Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe. 12. 2 Il) do obu kolejne Rys. 12.7. (rys. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1. w punkcieA na rys. gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. Na rysunkach wykonawczyeh. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 .8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2. Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . b) zeby srubowe lewe. grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. 12.a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys. Rys. 12.7b). 12. po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys.2 TW32. W zazebieniu. 6) wykresla sit.7b. ewolwente ew\ (wg tab!. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym . Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). 3. zarysy drugich bokow zebow . a . na linii BC punkt A.1). gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys. 7) wykresla sit.2 20· tj fJ W Rys. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu. 5) wykresla sit.013 SID 13. 3.9. 12.kat pochylenia linii zeba.10.6. c) z uzebieniem wewnetrznym 80.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). Wyd. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2. c) zeby daszkowe. 3) wyznacza sit. ponizej okregu zasadniczego(tzw. gdzie 13 . Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir.

aj Rys. Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni.13b).6. tak sarno jak w przekladniach walcowych.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu.13).16). jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku. Slimaki Uzwojenie slimakow (rys.16. tOCZqCpo okregu k. 12. bez uwzglednienia uzebienia. otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2. W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba). c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju).10). 12. Na rysunku 12.(1).1).19a . rysujac (rys. 12.3. a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych .(2): a) w widokach . 12. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa. 12. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola. narysowanym linia punktowa cienka. Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych.15): a) stozek wierzcholkow a .14.zab jednego kola zaslania zab kola drugiego. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz).17).linia gruba. 12.15.3. Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie. pozostale zas w tabliczce (rys. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. Patrz uwaga I na dole str. 12. 3. 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12.1. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba. 12. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!. to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys. oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera.3. 12. 12. Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola. b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61. 12.zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2.Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym. b) wewnetrznej 02 02 0 12.12. rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba. b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys. kt6re z powodu Rys. Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy). 12. 12. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola).17 i 12. 0 promieniach 'I i '2. 12. Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. 12. odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys. 12. 12. ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. tOCZqC okregu podzialowym k. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys.okregi wierzcholk6w liniami grubymi. Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. Jezeli to miejsce jest zajete.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach. poniewaz przyjeto zasade. 12. rysunek tego kola. b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys.14 pokazano przekladnie walcowa prosta.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). 141. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. a ponadto rysuje sie (rys. to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12. Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju.3.11.13. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. 12.7b. przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa).3. 12. wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys. 3. uwzglednieniern 1 sie PI ~dd. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej.4.5. ukosnego 12.w obszarze zazebiania sie k61.18). Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke.20. Rys. niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac. Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku. Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi. 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl. 12. . to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys. 12. 12. 142 143 .

przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys..trzema cienkimi liniami.t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1... 12.20.. rysujac zamiast uzebienia (rys. b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami. 12.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy). to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys.. jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R. c) hipoidalnej Rys.. 12.. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami.t osi zeba 'f b a c 12. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys.18. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len.17. trzema cienkimi liniami.8 Zewnf.8. Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka. Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe. c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba. 12..jesli to jest potrzebne .3.24.. Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys. Linie zebow zaznacza sie .439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2..19. 11.89~':f1. s 115. 12.un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys.25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka.I zebo .s:-. 12. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys. 12.c:.26b).11er-z rho tkovy rnte 41 5. 12. 12.'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!.27).3. 12.497=gJ4 zeb6w d 223 .23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba. 12. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 .t~r_zn_.---j xot c wspMpf.7._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_.45 4.na jego widoku. Rysunki slimakow: a) walcowego.z~e'~n~.04 -+-:. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys.. zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r. a ponadto (rys. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4.22. przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni .49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys.290 A-A li ezba Modut A. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np.26. 12..26a i prawa polowa rys.27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka.21. 12.16 5. na rysunku pogladowym).!cuj Clce bou~m'7'r _cy:. W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem. 12. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys.w razie potrzeby . Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie . Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy. 9 90° WH309. reba zarysu Jl 10°36 prawy lin. 12.

12.4.#" ~ "" -s '-f---..28a) upraszcza sit. b) mechanizmu zebat- 146 19' . ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys. Rys. ~ c::::.8 3.23.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys. rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba.28. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys.: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r.9.3. rysowanie wszystkich zebow).Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego.. 12.1.__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L.28d) lub wreby miedzyzebne. 12.26. a okrag podstaw b linia cienka.w razie potrzeby .22. 12. 12.25. a ponadto .29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba.28c) rysuje sit.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. 12. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22.12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl..12 33 2.8 10°'1 prawy L. c).98 30. ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1.Rysunek: a) zebatki prostej. 12.'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43. 12. 13.9. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. jak kola zebate walcowe z ta roznica.aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2. 12. 12. 12.. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit.23.24. 12.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys. 12.mozna rysowac skrajne zeby (rys.29.c- c::::. d) segmentow zebatych Rys. §. a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego..3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys.27.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. 12. Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l. 12. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku. a gruba w przekroju.78 47. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit. 14. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys.04. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1.

mega bye slowne.2). PNEUMATYCZNE. Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN).1 SCHEMATY MECHANICZNE.. 13. Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn. Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn.2.2.r. regulacji. I" Rys. zasadnicze. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu.1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >. -. niz rysunki konstrukeyjne.. technologiczne. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu. Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego. 13. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi). .5a i 13. . Fragment schematu. rys.1. montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh)... gdy sq potrzebne.!c 149 . Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. Symbol graficzny specjalny :l ..~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r . pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu..--r-. 13.1.6. kontroli i wiele innyeh. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku ..3. zas w zaleznosci od przeznaczenia . zachowuj. :. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych. HYDRAULICZNE. o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys. 13. pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania... 13.. w wolnym miejscu arkusza (rys.. .3 z 13. a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. cyfrowe lub literowo-cyfrowe. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu..1). 13. 13.. rozroznia sie sehematy kinematyczne. Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!.4.. funkcjonalne. Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. pomp. Symbol graficzny obr6cony 0 90' >. Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys. najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh. N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-. N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- . Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl. montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen). Tablica 13. Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie. symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych. rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np. -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >. 18. . .2. jak i przejrzystsze dla uzytkownika.1. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13. Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne.s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >.<:: ~ 1\ ~ >. 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 . Symbole te podano w tabl... ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys.. sprzegiel.. 13.schematy strukturalne.. elektryczne.!:l oj .29). kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >. 13. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki. kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora.. Opisy element6w schernatow. 13. mozna zastosowac dowolny symbol. o zmiennym kierunku Rys. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie. z zatrzymaniem chwilowym -I • >.l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow). Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi. Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13.. hydrauliczne. automatycznego sterowania.jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. W Jakim znajduja sie w normach. 13..4. ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys. ~ l~ . a wyjatkowo 0 45". urzadzen.. ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn .. Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np. a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~.s. energetyezne. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow. funkcjonalne lub zasadnicze. 0 >. .16b).c '" ~ A .. instalaeji itd.1. pneumatyczne.1.. '" .

on ..1 (cd..g przekladni tarczowej (tarcze) r' . os.0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista .r: . d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 . krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci .c o 0:1>. '" 0 20 o._ '0 ~0 0...1(cd...c u ... 13.c o . ~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 .n para plaszczyznowa (plaska) .c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0.) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ . ~ ..! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych . ......._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ . "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 ..0 20 on'" 0 '" ~ .. trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E ..n >0 0 .: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal.. trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia._ '0 0:1>t:: 0 0.n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0. 13.Tabl. '0 0 >- .} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl.

. ..c:: 0:1 o ~ walcowa >.!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni .§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c. krazkowy z zebami prostymi ..1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ . globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (... :.... 13. N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e.i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::.i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :. 152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -. .+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy .l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c. 0 p...1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c.a 0 ~ ..Tabl.0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p..i2 -c: <Il 0 00 zew- " !.c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ ..>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS .1(cd.1:J :00 . c.) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ . N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o ..

Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U . 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L.--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-. 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E .a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne.L -8J¥pneumatyczne.. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1.2.!::! :. H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 ...Q. Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N ...----.) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I ". bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] . .1(cd. elektromagnetyczne) mechaniczne.Tabl.. 13.3:1998.J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 ..elektryczne (np..

13. przedstawiono na rys.-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro. w ktorych uzyto takich symboli. 13. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl.7. Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156.5b i 13. Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- .--.6 i 13.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne .) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 . 13.Tablica 13.kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13. Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 . 13. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu. ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys. a przyklady schernatow. energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!. Sohematy hydrauliczne..2(cd. pneumatyezne.norma PN-821 M-OI088. 13. a schematow kinematycznych . Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!. -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi.2 13.3. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu.~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994.5.2.2.1.7). 13.

dzwignia itp. 13.. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13.14. c) lima obrysu zespolu. d) akumulator hydrauliczny.6. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy.12. c) zbiornik cisnieniowy.13. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 . 13. Symbole pomp.10.) Y y Rys. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0).8. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl.15. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny. 13.7. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys. zasilania sterowania. d) zrodlo energu pneumatyczne. 13. 13. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu. c) sprezarka. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema. e) chlodnica. f) 0=0= b) c) a. e) roznicowy. spustowy lub odpowietrzajacy. q. b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. Rys. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu.11. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia. 13.a) AI rT R llIP-oli on Rys. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach. e) element mechaniczny (tloczysko. 13. b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny. b) nap~~ glowny nieelektryczny. 13. b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym. 13. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno.. I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys. b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy.i dwukierunkowy. 1) nagrzewmca ~ +e) . e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow. b) pneumatyczny. d) teleskopowy. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno.1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys. d) nastawialnosc urzadzenia. d) bez zaworow zwrotnych. powrotny lub elektryczny. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -. c) z tloczyskiem dwustronnym.16. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w. 13.2 Rys. d) pompa prozniowa. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s.9. sprezarek. c) zrodlo energii hydrauhczn~. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w.i dwukierunkowy. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys.

c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. B. g) filtr powietrza suchy. - I) Rys.. I) z powietrzem. nym. b) przewod gietki.25. powrot pod dzialaniem sprezyny.'IIIIBI x(H CD Rys.8-13.25.30. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny). e) z odmulinami lub odsolinami. 3 5 .J J)--{>. 13. w kt6rych przewody zewnetrzne A. "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _..23.rozdzielacz. 13. e) przeplywomierz rejestrujacy.{ --. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny). Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia. h) szafa sterownicza Rys. h) z paliwem stalyrn.pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu. c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym.noz tokarski. d) ze skroplinami.18. 7.----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys. 2 .23. 13. fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys. .zawor przelewowy. d) termometr wskazujacy.zawory zwrotne. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy.. h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania.silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu.24 i 13.21.. Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1.26..22. e) zawor otwierany elektromagnetycznie. j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy. d) blokada (zderzak) rtL. f) zawar redukcyjny. e) sprezyna. e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem.pompa 0 stalej wydajnosci. f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia. c) nozne pedalem. c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla).$---. g) z olejem lub smarem. f) z czynnikami chemicznymi. g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy. e) wydluzalnik petlicowy. b) wodny. 13.. 4. k) hydrauliczne.20.. a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. 4 . a zamykany samoczynnie. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia. Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys. d) zawor z jednym przeplywem dlawio.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) . c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety). 13. b) cisnieniowy przeponowy. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny). c) zawar spustowy.29. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny. k) rozbieralne. h) silnikiem elektrycznym. zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo. b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie. c) ze sterowaniem zamykania. 13. a zamykany samoczynnie. 6 . f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia.zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q. g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we. na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys. 8 . h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys. b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty). I) rozgalezienie rozbieraIne. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) . b) ze sterowaniem otwierania.wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys. Schemat przekladni hydraulicznej: 1.24. 13.. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . m) elektromagnesem i cisnieniem. '7 . Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony.=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys. d) kierunek spadku rurociagu. b) zawar zamkniety (symbol ogolny). j) z paliwem cieklym... 2 ._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~.28. h) nierozbieralne.silnik elektryczny. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 . d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel. c) kierunek przeplywu powietrza.przeplyw z przewodu D do C. sprzezony z rozdzielaczem. 13.palec WOdZllCY. k) z paliwem gazowym. 13.przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 .22. b) zbiomik sprezonego powietrza.cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania.. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn. c) manometr wskazujacy. I) ze spalinarni. k) zawor zwrotny grzybkowy. b) osuszacz powietrza. . a) b) c) "---1 .. I) nierozbieralne. 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny).zawory bezpieczeristwa Rys.przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 . 6 .17.. 13. 13. 3 . Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy. b) sterowanie reczne przyciskiem. e) oddzielacz wody. e) normalnie zamkniety. g) polaczenie przewodow rozbieralne. I) sterowanie cisnieniem wlasnym. 13. m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek. f) odolejacz. 13. 5 .. c) z wodazmiekozona. 13.krzywka.19. d) chlodnica rurowa zeberkowa. f) rolka. e) smarownica mglowa. L!.pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu. zamkniete polozenie 1 .cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri. d) sterowanie mechaniczne popychaczem. j) polaczenie zwezkowe stale. przesuwny. d) zawar otwierany recznie. 13.27. g) redukeyjny roznicowy. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak..-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys.j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. 13. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys. m) z mieszanka pylo-powietrzna. 8 . 13. normalnie otwarty.

f) cieplno-przewodnosciowy.36._ n) ~ p~ ~ I Rys. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym. e) zapowietrzenia. g) jonizacyjny z goraca katoda.35. b) reaktor chemiczny. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty. d) rozdzielacz wody.D. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii . wymiar a powinien wynosic 10. 13.43. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny). g) rozpryskowa.. 13. Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa. uwaga: w pompach wg 1)'5. g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia. c) mieszalnik. d) kompresyjny McLeoda.Rys. d) komora prozniowa. c) gazowa.43). 13.D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -. d) tlokowa. 13. 13. 13. jak na rys. f) ze sterowaniem recznym. odrzutnik chlodzony ciecza. n) redukcyjny. c) wiazka przewod6w. rn] naparowujaca (sublimacyjna). c) pompa objetosciowa obrotowa (np.32.J q)~ -0. e) pompa z przedmuchem. w ktorych wyst. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys. c) separator oleju. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys. f) z pierSclemem cieczowym. I) wiazaca gaz (symbol ogolny). d) odprowadzenie do atmosfery. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia. c) tlokowym. e) plywakowy. f) pulapka (symbol ogolny). c) chlodzony powietrzem. Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny). c) sprezarka wirowa (lub wentylator). j) elektromagnetycznym. fig dorysowaniedrugiego okregu. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny). 13.40. p) Jonowo-napylajaca. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny).. 13. c) kociol (symbol ogolny). 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys. b) zawor z napedern recznym.puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza. f) wymiennik ciepla mieszankowy. g) ciezarkowy..26-13. m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo.31. I) trojdrogowy. k) dyfuzyjna. 13. m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. e) wymienniki ciepla powierzchniowe. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny). d) podgrzewacz pary. kondensor. I) katowy. wybor tyeh symboli pokazano na rys. d) regulacyjny dozujacy.j) zwezka dlawiaca. h) odgazowywacz. c) odrzutnikowy. g) Rootsa. h) turbomolekularna. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys. b) tlokowa. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. b) suwakowy. b) polaczenia (czwornik). Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny). I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny). k) elektrycznym. j) grzybkowy. mm (mnoznik n{[). Pompy prozniowe: a) symbol ogolny.41. 13. k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. h) kurkowy. d) elektromagnetycznym. 14.37. j) ejektorowa.38-13. 13. d) termoelektryczny. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny). oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* . f) chlodnia kominowa.30-13.36.lub wielostopniowa. k) zasuwowy.38. d) dwu. Prozniomierze: a) symbol ogolny. e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys. h) z zrmna katoda. e) filtr (symbol ogolny). Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. 13. 13. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys.20 . b) odoliwiacz. l3.34. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. d. 13. b) turbina parowa.fJ-t. r) kriogeniczna.37. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys. e) adsorpcyjny. 13.39.. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys. b) oddzielacz czesci stalych.-G. 13. b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. c) prozniornierz hydrostatyczny. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys.29. e) strumienica. Rys.42. g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J. f) sprezynowy. e) mernbranowy. I) adsorpcyjna. n) jonowo-naparowujaca.

Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych. 4. 14. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I. 14. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu. 165 164 . 14. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'.2b). ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow.3. wykanczajacej itd. i powinien zawie:. 14. 14.ona~czy: pokrywy. 5. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w.) lub czesci gotowej..alezy.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys.os Rys.1.a) ?' polozeniu pracy. 14.2a). t. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0.. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne.ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys.1. w ktorych wystepuje wiele elips. b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS.I<?·"n.2.m W Tabliczka Rys. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys. to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys. ktore utrudnia wymiarowanie. Rysunek wJ:k. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej.3).14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys. Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek. odkuwki itd. Dober rzutow: a) bledny..5. w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu.b14. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p. Tutaj dodac r.2.na rysunku oznaczono dwa otwory.4.. dla ulatwienia odczytywania rysunku. 14.". W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1.1. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14.1 0. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:. zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach. przy czym bardziej zawile.1). rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu. 14..

7). Oczywiscie.10). Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X. ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych.4714. 14. 14. 14. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys. w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem).9).::.:. w razie potrzeby.9. srub. 14. 14. a wymiary powierzchni.8.3~0:::. Y. Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu). 14. Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys. 14. 14. oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. jedynie te wymiary. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 . W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys. 14.:.11). kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni.42. Z (rys. Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np.03 rfJ6H7 wykonac . podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia. 14. a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki.O. 14. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys. ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t.4-7-14.12) i podaje silt tylko te wymiary. rozwiniecie czesci Z wymiarami.---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2. Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni. takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r..6). 14.jako zbedne .7. ktore pozostana surowe w gotowej czesci.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys.6.pominiete. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci.:. czesci itp.5 zaznaezono 2 otwory. Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys. poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia.13).2 11:0.9. . to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14. 14.14). 12.01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys. Na rys..4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z. // I '/ ~ -I 1 I -~ -s. nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4. . 14." <'-I Rys. Gdy zas czesc rna wymiarowych). Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu. ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys.2.01 Ix45° razem z czescu. ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane.:b=6":------1--=-f-:::. zostaly .15. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit. nakretek.

5 tiil . [4.12.-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy. z wszystkimi wymiaramiitd. w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I .13. [4. 14. 14.14.16).20). 14. 14. przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys. Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys.-+ . 14. 14. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo. 14. Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 . 14.19) lub tez jako podzespol spawany (rys.7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci. (rys.14 i 14. Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys.18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys. CZ<.18). Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8.~ )- t _[ _8. To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys.Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys.5 . 1Sb).ISa).1 l .17).J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108. ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie. 14. Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys. Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie. przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys. 14.10. to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys.

przedstawiajacy odlew tej czesci..a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §. 14. traktowanej jako CZySC 14.22. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . . jak np.lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki). gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu. Natomiast gdyby z rys.20.16. Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy.14. CzyS6 tloczona Z blachy Rys. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 . 14.24 stalby silt bardzo trudno czytelny. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys.21). Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu. czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki. 14. lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu. 14. omowione zostaly w rozdzialach 10-12.17. jak kola. b) z kawalka Rys.zebate.23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. CzyS6 wykrawana z blachy Rys. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym. 14..19.. sruby. dotyczace spawania Rys. 14. 14. f 8 140 Tabliczka Rys.21. 14.24. a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. 14. sprezyny itd. b) """'L .18.4.. 14. Rysunek wspornika spawanego.polwyrobu i czesci gotowej. Ra-!y RalOI V Uloienie na ta. Rysunek dzwigni katowej spawanej. Czesc tloczona z blachy 14. 14. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych. na rys.3. 14. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.15. co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku. to rys.

85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I . Rysunek odlewu pokrywy z rys. lecz z wymiarami powierzchni.22.23 Tabliczka Rys. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 . Rysunek podstawy z rys.14.24.4.(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.175 155+0. ktore pozostana nie obrobione <P140 <.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 .23. 14.5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys. Rys. 14.2 77.14. 14.

25-14.6 wewnfl . gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. 14. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys. Na rys. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. ich tolerancje. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku. w gotowej czesci. Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t.50 30 fa I.14. w sposob pokazany na rys. 14. w jakim rna bye od1ana."znych ~1. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys.27. 14.27.~ Rys. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach.26. 14. Jezeli naddatki obrobkowe.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki. 14. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych.25.27). Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu.25). maja bye w wielu miejscach jednakowe. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie.8 Iabliczka Tab/iezka Rys. 14. wg odpowiednich norm PN lub BN. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. wg norm. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien. promienie zaokraglen itd. 14. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu. 14.9 Dopuszczalne przeeadreoie O.. ktore maja bye obrabiane.25.28. tolerancje wymiarow.6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. Na rys. 14. 91. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy. to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz. OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f.9 Tabliczka Rys. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys. w jakim bedzie odkuwana. +0. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. ani w wymaganiach techniczn ych. ktore pozostana surowe. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 . to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej.

instalacji elektrycznych. zespol w wyrobie ! czesc w zespole.1. 15.gl. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku. gdy to jest konieczne. rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. 390 15. konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu.1). prostopadlosci. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego.5. jak np.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic. Ogolnie biorac.2. jak dlugosc.2. Lini.!". Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'. na rys. W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. wskazowki dotyczace rownoleglosci. W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach. chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna. Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu.2). a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe. 2. lecz "pokryw. okreslajqcych: wyrob. ukladow kine~ matycznych. wymiary. wiadac ich przeznaczeniu. urzadzenia itd. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu. grupujac je w wiersze i kolumny. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu.2. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I.1). nazwy czesci powinny odpo- Rys. drugiego i dalszych rzedow.¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych. 15.! cienka. 15. Na rysunkach montazowych podaje sie. rysunkami montazowymi. wysokosc itd. 15. Czesci numeruje sie uzywajac. Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu. podzespohi). a wiec nie nalezy np. Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie. przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p. jak i jego zasade dzialania. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej..). a wymagane jest okreslone polozenie. 1. nazywac czesci "plytkq okragla".2: Tak sarno podaje sie. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow. Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki . np. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys.e odniesienia.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15.1. samochodu. 15. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 . Gdy wyrob jest prosty w budowie. 4. 15.4). jak np. wspolosiowosci itd. fundamentowymi itd.3. N a rysunkach montazowych.3. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu. zwlaszcza podzespolow. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu). zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci.patrz p. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys.4). ktore maja bye uzyskane przy montazu. b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. w razie ?ot~z~~ by. Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb. ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys. okreslonych powierzchni czesci montowanych. omowiona jest w rozdziale 20. jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu). okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j.

RVS.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:.05 L450 PNIf1-86102 NP20.t:.sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR.iacz pasa Rys.14. 06 L450 P20. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr.4.14./. ~ I V~ I I\~\ .H 1J&-~ 30.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) .ZMIAN KONSTR. 15. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys. 15.5. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys.~ ~ @___ 0./1// // y.2.1---------- 8 C\I -s- ~ /.3.01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w. 15. fS.14. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 .ZMIANY IL. 15. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys.PREZ NP2014 EPUJE RYS.? I I t-- 7 wS//////l///7./J .

napisow lub znakow na rysunku. rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania. 16. natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. w postaci odpowiedniego opisu. wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony.3 . kt6re maja charakter reklamowy. Niekiedy na rysunku zlozeniowym .rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys. 16.1.jak np. to zmieniane wymiary itp.6). rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe. pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku.43. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p. 17.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu. kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· . blednej tolerancji wymiaru). pokazuj'lc ja tylko w postac. np. szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. Rys.5).1). 15. W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie . Obok kazdego miejsca.3). 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. obr6bki cieplnej itd.1 Rys.18). umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych.6).przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys..esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12. to w wyjqtkowych przypadkach..I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr. IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf. a nowy. jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia. ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe. i umieszczenie na ich miejscu nowych. 15. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych. w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany.1 Zatw.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia. Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku. to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys.6. I Vu. 15. Jt-.j 1. Dlatego te.. alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. Rysunki zestawieniowe.4.. tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac. np. Wszystkie jednoczesnie 181 .2. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu. Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci. np. napisow itp. . . na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow.:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach. 15. 16. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe. zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w.3. Na rysunkach ofertowych (rys.a 'to Spraw..gdy to jest potrzebne .dla lepszej orientacji .dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci.H n.5i 4. to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz. wykonywany dla urzadzen stacjonarnych. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy. chropowatosci powierzchni itd.2. 15. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml._. . spotyka sie rzadko.15. wykazach czesci itp.4). podajac rozmieszczenie.• . alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji . z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow. jak i napisow z nim zwiazanych. a stary anulowac. Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw. 15. w kt6rym dokonano zmiany. liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat. w dokumentacji prototypowej..2).4fl ~ 1O. 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach.z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys. 16. Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie . albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys.jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku . i obok wpisuje sie nowe wymiary itp. 14. ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych . Rysunek fundamentowy. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu). rysunki eksplodujqce (rys.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :. przekresla sie cienka linia. 1-3 nie jest mozliwe. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych. bez obr6cenia.1000 -----"2'l_7!.vmJJvnAmw 7f. g~y.

w pewnych przypadkach .7 srednicy. od ktorej zrniana rna obowiazywac.1 b).caly przedmiot. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. 17. Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. do ktorych wprowadza sie zrniane. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ.korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych. Jak widac z rysunku. 2) Scislej 0.3a. ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. 17. ulegaja skroceniu w roznym stosunku. wspomniana wyzej 183 .jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany. takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach .1. nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty. podanie numeru karty zrnian. pozostale zas wymiary.2. date. a dlugosc malej osi 0.82: I (rys. 17. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian. zamiast wpisywania tresci zrniany. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym. Podkreslic nalezy.6 i 17. b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0. 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ. 17.. ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe. ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow. w zmianie 1 na rys.2 srednicy przedstawianych okregow. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow.1. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe. ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian.7). 17. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys.1 C)I). przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. jak np. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej.0.3b . w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer. 17.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra.582) tyeh srednic. ani do osi X. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian. biegnace w innych kierunkach. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi.82 : I. tresc zmiany z uzasadnieniem. to numeru rysunku nie zmienia sie. numery dokumentow. 17. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1.4a. a osie male . Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. YOZ) S'1 elipsami. Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys. date wprowadzenia zmiany lub zrnian.577.2). 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty. w jednyrn rzucie.4b).2. 16. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych. Mozliwe jest rowniez. a na rys.1 a. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0. jak trojkaty. 17. Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. a) _z "'- 17. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich. 17. prostokaty itd. 17.3. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej. XO Y.

6. dimetrycznY. 17. 17. jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys.. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys. 17. 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. 17. 17 . jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku.3.przedstawione rozne sciany przedmiotu. Rys.12). Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys. 17. w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys. Podobnie .05 srednicy przedstawianego okregu. 17. b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne. np. najczesciej prostokaty. a) szesciokat foremny. W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102). Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys.5).9).11 a. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza.5.przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach.7. 17. 0. w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys. Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . b) czworokat. 17.11 b). 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu. 17. Okregi trudnosc mozna pokonac. 17. 120' lub 150" (rys. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys.881 : I. przekatne kwadratu itd.w razie potrzeby . 17. prostopadloscianow. rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur.10. 17.. c) figura z bokiem lukowym Rys. 17. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys. 17.9. I ""'I.2. 17. Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys. Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury. czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0.pi 2/l 40 33 50 .4a. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom.jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY.8.5. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31).m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni). 2) Scislej 0. 17 . Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-. 17. wieksza 1. b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 .314. 17. jak: wysokosc trojkata.8). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych. np.4. Rysowanie ow.4.1 Rys. [zucie.1 Ob). 17. 17.6).7).13. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z.3. Przedmiot w rzucie izometrycznym 17.b) 67!-tL.

17.16a. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys.13. W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys.l6b.12. Poza tym. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta.14. Rys. 17.smowego Rys.17). Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych. ale jest bardzo pracochlonne.15).18) itd. 17.nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern. do katalog6w czesci zamiennych (rys.6. 17. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 . Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys.a) z b) z z . 17. Kreskowanie stykajl. rysunki ofertowe.11. 17. Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach . 17.16. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. 17.17. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw. 17. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys. 17. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys. 17.. jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w.18. 17.15.14). co wprawdzie ladniej wyglada.lcych sie czesci Rys. z 17. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych. 17.~ X Rys. 17.

f) linia jednoprzewodowa. pokazana z trzema zylami.3.._.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna.j) koncentratorlinii na slupie. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri. 18.8.6. k) pros tokatny dwukierunkowy. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen. 18. \ ] Rys. Podkreslic g)(Q. h) prad tetniacy. 18. 1) autotransformator jednofazowy.. n) pradu przemiennego Rys. i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. jak np. e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl. IT Rys. przewod dwuzylowy. ich 00 k)6 U0& r). kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia. na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu. f) polaczenie odcink6w przewodow. przew6d trojzylowy. gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu).» c) 3". e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym).1. j) przetwornica jednotwornikowa. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego. olej. fOOOMHz g) .ri.A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<. podano symbole najprostszc. 1) koniec przewodu nieprzylaczony. a) b) I.. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym .. to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione. I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys.przedstawienie jednoliniowe 188 189 . b) linia podwodna. d) elektrownia wodna. przewod. m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN). m) mufa przelotowa. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. przy ezym dla ele mentow. przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia. d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . m) schodkowy.26. 18. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny. g) punkt przylaczenia. g) elektrownia geotermiczl1a.5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_.. f) silnik elektryczny (symbol ogolny).-. k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq.. h) koncentrator lh..coraz prostsze.7.._.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz. e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. m)l y'"bn kf Y ~ Rys.. b) dwufazowy trojprzewodowy. d) linia tr6jprzewodowa. k) transformator jednofazowy. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna... natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne. 50 Hz d) ~ e) 18. n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy.- h) ~ j) . c) linia napowietrzna.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys. k) szesciofazowy szesciokatny. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole . b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy.1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO. bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe... Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny). k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny.. 18.. tor ulozony na stale (symbol ogolny). b) linie. 18. j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty. e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. j) impuls prostokatny. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow.j. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy.. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym. c) linia dwuprzewodowa. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. i) elektrownia wiatrowa. g) tr6jfazowy zygzakowy. f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym. d) tr6jfazowy trojkatowy.:j). i) anoda ochronna. gal itp. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys. e) linia z podziemnym punktem przylaczenia.).-. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia. I) trojkatny. piecioprzewodowej./) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj . e) odgalezienie podwojne. c) stacja clektroenergetyczna. Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych.5.2. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny). g) silnik synchroniczny. linii. i) przeplecenie przewod6w. skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie... I) transform at or nastawny. g) prad staly lub przemienny..-. I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka. d) odgalezienie przewodow. b) pradnica (generator).E ~ h) --= 8. h) silnik-pradnica. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia. TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny).4. zacisk. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz. c) listwa zaciskowa. h) elektrownia sloneczna. na symbol wielokreskowy.2. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. gietki (symbol og6Iny). np. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys. f) elektrownia jadrowa. sieci itd. 18.1.. 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). tor ruchomy. d) pradnica pradu przemiennego. n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) . c) tr6jfazowy V. h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu._/ 18. h) szesciofazowy gwiazdowy.1. 18. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys. b) ochronny. b) elektrocieplownia.. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych. ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu.czeniow. przew6d. b) polaczenie przewod6w. c) pradnica pradu stalego. brunatny. ze linia lub przewod Sl! pojedyncze). k) Jl_r ~ nJ ogolny). e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny. 18. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych.18.

g) ogniwo fotoelektryczne.cznik zespolowy. m) oscyloskop. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny). g) wtyk i gniazdo. c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy). e) odbiomik radiowy.12. ogolny). 18. rozrusznik. b) mikrofon. 18. j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny.telex).. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) .25. c) prostownik polprzewodnikowy. d) potencjometr (symbol ogolny).mikrofon. e) skrzynka przylaczowa. g) przechodzaca z dolu do gory. 1) lacznik zegarowy. d) wzmacniacz. d) chlodziarka elektryczna.17. j) Iacznik trojbiegunowy.telefon. I) przekaznik ze stykiem zwiernym.l. f) zmywarka elektryczna do naczyn. f) z reflektorem (symbol ogolny). 18. c) brzeczyk. 18. g) rozwierny. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys.10. b) typu NPN. j) swietlowka. s) Iicznik impulsow 190 191 .. k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny). c) clektryczny podgrzewacz wody. l8 .tiL- S)~ Rys.22. Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy. d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. np. j) miernik coso. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych. 0 napieciu 24V). g) jarzeniowka stabilizacyjna. b) z lacznikicm jednobiegunowym. c) pralka elektryczna. r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996). b) miernik rejestrujacy. p) oscylograf (symbol ogolny). h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy). rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys.. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz. h) syrena. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny). m) przycisk (symbol ogolny]. Symbole graficzne rezystorow (opornikow). 18. h) wentylator. e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej. 18. d) dioda (symbol ogolny). 18. nastawnik (symbol ogolny). f) przychodzaca z gory i z dolu. h) krzyzowy. TX . d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy.J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys. b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami. f) wtyczka. d) amperomierz. d) nikiem. 18. h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny). f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys.14. e) promiennik podczerwieni. g) watomierz. 18.13. k) omomierz. i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. h) fotodioda prozniowa. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna. e) czujnik zblizeniowy. e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP . g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys. d}przychodzaca z dolu. b) uk!ad prostowniczy mostkowy. TV . 18. c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona.) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys. c) ze stykiem ochronnym. c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. 18. b) gniazdo trojbiegunowe. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). n) amperomierz rejestrujacy. e) przy otwieraniu.19. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. e) oswietlenia wyjscia zapasowego. d) bateria ogniw (np. f) termoelement Rys. e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym. c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. b) transformator. h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . h) czestotliwosciomierz..cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). (pierwotny). k) lacznik ciegnowy. 18.20. Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. b) rozwierny. b) odlacznik z bezpiecznikiem. b) rezystor nastawny (symbol ogolny). zestaw lqcznikowy.9.-J j) k) j)-1~ k) -. c) glosnik. f) puszka (symbol ogolny). f) fotorezystor. c) z czterema wyprowadzeniami. d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny). e) dioda 0 zmiennej pojemnosci. g) schodowy. f) lampa rentgenowska. k) 1lJ.r- -(~ b) c) f) g) o o Rys. cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly. 18. b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny).11. Symbole graficzne prostownikow. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny.15. b) lacznik jednobiegunowy. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys. 18. p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej. j) lacznik dwubiegunowy. Symbole graficzne elektrycznych zarowka.. h) 0 swietle skupionym. f) gwizdek. f) zestyk. g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym. c) odchodzaca w dol. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa. I) zegar sterujacy Rys. 1) synchronoskop. d) rozdzielnica (symbol ogolny). Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek. M . d) oswietlenia awaryjnego._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. d) gong.23.18. k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena.telewizja. g) suszarka.16. f) miliwoltomierz. c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny). f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys.. e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. g) kamera telewizyjna. j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d.. ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny). c) rezystor 0 nastawnosci skokowej.21. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. f) te1ewizor. h) zestyk wylacznika. 18. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys. b) lampa ze swiatlem migowym. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\. Rys. c) zwiemo-rozwierny.. e} odchodzaca w gore i w dol.. f) cewka indukcyjna (symbol ogolny). g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym.. stycznika zwierny. e) woltomierz.24. I) galwanometr. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP. 18. k) kondensator nastawny Rys. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe. b) przychodzaca z gory. I) lacznik sterowany kluczem. b) kuchnia elektryczna.

18. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba.J 1 --_---Ll --. np. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny). 4) plany instalacji elektrycznych (rys. Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych. 18. h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi.czcionka pochyla (kursywa). Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach.30.32) lub linii. Jak widac z tej tablicy.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. IS.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego. k) piee lukowy (symbol ogolny). I- H--+--------------------------~ I L 1 L . d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny). Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. f) piee elektryezny (symbol ogolny). zasadniczymi lub szczegolowymi). 18. na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne. aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego.31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys.26. 192 I 2 }- Rys.J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I . ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys.28). 18.------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 . e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego. Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 . 18. '---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych. 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania. a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi.28. 1)piee indukeyjny (symbol ogolny). 18.-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i.42). 18.l5 ~ __ ::.3. a na rysunkach projektow wstepnych.65 m.6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--.r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D.! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996. 1 1I II 1I I r-~~~. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania. Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). 18. 18.----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . 18.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys. n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -.. 18. 2) schematy wyjasniajace. a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. gruba i cienka). 30. powiazan elektrycznych (rys.J :~ 1: 1 L 43 .1. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. Na rys. 18.4.1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn. Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18.40. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne. e) ultradzwiekowa (symbol ogolny). ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 . oznaczenia liter owe wielkosci .41. m) piee elektronowy (symbol ogolny).27. i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18.29. Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn. Ogolne zasady wymiarowania S. I) piee promiennikowy (symbol ogolny). technicznych i roboczych zbiorczych . Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu). 18.33-18. z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -.J1 . Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami.29) i przylaczen zewnetrznych.30 i 18. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego.w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu. g) piee rezystaneyjny. np. schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4. 18.J I' I 1 Rys. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys.27) lub wieloliniowej (rys.

9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny.34. e) beczka. d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy. e) sito potrzasalne. f) butla stalowa. e) I . c) filtr gazowy (symbol ogolny). f) osadzajaca. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny). d) gniotownik obiegowy. d) kulisty. g) zasobnik jednowysypowy. 3 ~ wymiennik ciepla. 18. 18. d) wyparka (symbol ogolny) Rys. c) kruszarka walcowa. d) elektrofiltr r) ~ H Rys.. Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. !) wozkowy. Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. I) podnosnik kube!kowy. f) ugniatarka. 18. 6 ~. c) crsmeruowy. _) . Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh.8.41. 22 ~ separator 194 25* 195 .35.. 12 ~ piec rurowy prozmowy. g) przetloezka. 18. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik. 17 ~ zbiornik oleju gazowego.kondensator... h) zamkniety. g) rozdzielacz cieezy Rys. b) cisnieniowa. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa. c) dmuchawa. 18. h) wentylator. 18. c) filtr prozniowy. b) m!yn kulowy.5 Z3 D na rys. b) cyklon (hydrocyklon). I) pod daehem Rys. r-Il 12 Rys. k) sk!ad materialow sypkich odkryty.31. 18. n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys. e) wirowka filtraeyjna. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego. d) sprezarka tlokowa. k) czerpakowy.36.38. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny). f) wialnia ~t~~~-}( b) C). c) bebnowy (symbol ogolny). d) e) f). ( . 7 -. d) suszarka (symbol ogolny). 18. Rys. Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny). ~I m) t~ n) (. o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego.32. wywrotka. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny). h) dozownik tarczowy 3. 10 . e) z belkotka.f'S ¢36nt 3x50 c) Rys. 1. 15 ~ ejektor.. j) slimakowy. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego.umna re. ~b!ormk benzyny. m) wozek. 13. b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym).zbiornik nafty.~ kol.39. 2 pompy tlokowe.. j) zbiornik gazu. Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny). 4 ~ piee rurowy. 11 ~ zbiornik oleju gazowego.. g) miemik cieczy objetosciowy. Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny). Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ.40.37. b) klasyfikator (symbol ogolny). Symbole graficzne urzadzen do absorpcji. h) wielowysypowy. 18. e) wimikowa.. 18. odstojnik. h) przenosnik tasmowy. c) wezownica. e) bebnowa I> . c) z wypelnieniem ciesnieniowa.cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. 21 ~ zbiornik asfaltu. 18. 16 ~ pompy prozniowe.33.chlodmce. 8 ~ przeparnik.. d) prasa filtracyjna.ktyfikaeyjna prozniowa. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. 14 .30 "111111111111111 I . f) strumienica (smoczek). 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna.

1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0.42. a liezba( 120) . j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu.. przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle.na rys. d. e) zelbetowe wylewane.'~&5.--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys. odnosniki.dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL.46. Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys. "l c:.Tablica 18.45.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0.. liezba 82 .J~4. 18.2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0. } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej.=5. l ~ 204 314 540 .. d) z elemen tow prefabrykowanych.1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0.:: "l I.Rp). m) znaki wysokosci poziom6w w budynku . 18. Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe.u 1 ~ t-. k).dla stanu surowego.2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"".:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-. w zaleznosci od tego.c:. 18. c) pneumatyczne. Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys.J__ fzL. 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku. g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym. Niektore oznaczenia przekryc (stropow.wysokosc otworu. 1) zebrowe. g) pneumatyczne 196 197 . ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny . 540 204 14ll "'1 . Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7]. 18. h). 18.44.iQ. e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym. ezy dany poziom lezy powyzej.wysokosc parapetu.. Przekroj pionowy budynku Rys.1.43. b) krzyzowo-zbrojone.44. n) znaki wysokosci poziomow w budynku .45n). d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo.. 18. 18.L 256 270 135D 14Jj. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys..i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I. a na przekrojupoziomym . dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku.:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I. ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys. 18. 1). Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -.43. ezy ponizej poziomu zerowego (rys.

ieh wysokosc w em.49b. g) regal biblioteczny.wymiar wzdluz muru (rys. f) piec hartowniczy. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym).i Cegla. k) przesu. b) schodow. drzwi.49. a liezba w mianowniku . 18. a wymiary sehod6w (rys. pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane. p) grzejnik centralnego ogrzewania. pleksiglas.. hj. tworzywa epoksydowe. r) szafa dwudrzwiowa w scianie. stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200).lelllowa.53-18. 18. l) rower. przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. motorower. na paliwo gazowe. 17.50. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys.I. d) drzwi jednoskrzydlowe. okien.!. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla. 18. e~taboret (stolek).e) stol slusarski z imadlarni. b) otwor nie siegajacy podlogi. styropian. j) jednoskrzydlowe wahadlowe. tynk. I). p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane.50. drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. I) okno jednoskrzydlowe. g) balkonowe jednoskrzydlowe. c) zabudowany (ze stolarka). lecz jego fragment.6. Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania.. I) obrotowe. najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach.49. 18. 18. r) podgrzewacz cicplcj wody. d) stol. I) skladane. g) kanaly spalinowe gazowe. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a). b) rewolwerowa. pew. 18.gdy to jest eelowe . 18.Sl i 18. e) f~e~arka pOZH?ma lub. 18. nie zabudowany (bez stolarki). Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w. w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow.w lY i n) 1t2J1 p) C='8. pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne. 18. c). b) kominy centralnego ogrzewania. c) fotel.oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18.b) krzeslo. 18. e) dwuskrzydlowe. k) wozek dziecinny.5 .ilosc stopni.48b) oznaczaja przykladowo: 8 . Oznaczenia: a) pochylni.o. f) szafa ubraniowa. d) wiertarka prom.100: a) otwor siegajacy podlogi. dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac . 18. k) bruzdy. trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50.48a. a) ~+5D b) 1t<e. winileum. m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane.=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys. c). Podobnie jak w rysunku maszynowym. wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow. pianizol.16Zko.j) kanaly wentylacyjne. pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 . 198 199 . 18.51. h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl. 18.49a).52. pokazano na rys.>c II Rys. schodow itd. b. h) dwuskrzydlowe.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa. n) przenosny elektryczny.48. 29 . m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka. 18. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :. j) wieszak.5x29 I': Rys. d) czopuchy.. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. 18:47. Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle. nie zabudowany. Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow. oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys.46-18.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni). Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys. Oznaczac mozna nie caly przekroj. s) kociol C. pojedyncze rozwierane.poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej. przedstawiono na rys. 18. I) piee ogrzewczy sta!y.2. poliuretanowe nie oznacza sie . Rys .2).. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j. np. l) motoeykl.49). g) suwruca. s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC.60. Na rys._-=. h) fortepian.wne dwuskrzydlowe. e) kanaly dyrnowe. I) trzon kuchenny staly weglowy. pionowa.===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful