Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm. potocznie zwanego rysunkiem technicznym. przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. .PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr. elektrycznych. przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego. architektoniczno-budowlanych itd. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej..

6) Rysunek zestawu elemenniw .jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy. do jakiego sa przeznaczone. ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia.jest to rysunek.jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w.jest to rysunek przedstawiajacy wymiary.jest to rysunek. wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce.jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju.jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci. spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju. Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w.jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu. 0 cechach odpowiadajacych celowi. 4) Plan ogolny . klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej. 9) Klad . 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic . zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. zwykle w powiekszeniu.jest to widok w plaszczyznie pionowej. 5) Rysunek elementu . 4) Schemat . 3) Rysunek zlozeniowy . w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci. 2) Przekroj .wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych.jest to widok.jest to przedstawienie graficzne. W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy . zwykle w ukladzie wspolrzednych. 5) Rzut pionowy . 8) Rysunek szkicowy. 12) Widok . 9) Plan ogolny robot . alba zespolu w celu podania wymaganej informacji.jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen.jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu. 10) Rysunek zlozeniowy ogolny . przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami.jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami. 3) Szczegol. czesc. 11) Rysunek techniczny.jest to czesc skladowa. charakteryzujacy stan realizowanych prac. 6) Pozyeja . pozycji lub czesci przedmiotu.jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju.jest to rysunek. 2) Rysunek kontrolny .jest to przedstawienie na rysunku.wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym . rysunek wstepny . Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w. a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne. 7) Rysunek szczegolu . Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres .jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru. zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu. 8) Widok z gory .1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz . w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien. rysunek . ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w.jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji.jest to wykres. element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram . widziany z g6ry. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu. 9 . Mnogosc tych kryteri6w spowodowala.

Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania. 22) Plan sytuacyjny . Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. transportu i instalacji. elementow. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug.min. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. odnoszaca sie do ich wymiarow. wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP.jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym.1.1. budynkow. Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm. w odleglosci a od linii obciecia kopii. q25mmi Linia oacieda kopii.min. 23) Rysunek podzespolu . """"ooi. 2. 14) Rysunek rozmieszczenia. wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. 0. }grl1b.3 -- Rys.2. .jest to rysunek. przy czym format A3=2A4. 2. Stosowane S. tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych.1).. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. lecz 0 odmiennych parametrach.!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej. Alx4 (841x2378 mm). zespolow lub czesci skladowych.3. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych. (rys.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm).1. (qcub. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm). terenow. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. Formaty A3. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4. 2. budowli. Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 . np. Grubosc linii obramowania min. pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie. 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane. dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). .jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow. 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci. 2. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych). 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. metalu lub inn ego materialu. 2. / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. . zas wymiary arkusza. Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. 2.11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. i podajacy informacje uzupelniajace.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. A2. 2. "'" ~ ~ A5 210 841 Rys. 19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna. ograniczenia ksztaltu. wymagan dotyczacych eksploatacji i prob. sieci drog i krajobrazie. pole rysunku mozna podzielic ria strefy. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i". Alx3 (841x1783 mm). formatA2=2A3=4A4 itd.se planu ogolnego robot. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku. A4x6. w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca. rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow.3). Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku. na ogol w wiekszej podzialce.2). Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn. w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. 20) Rysunek wykonawczy . za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-.7 mm. Przyldady formatow pochodnych Rys. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm).

. .5 0.0 0. to na rysunkach przeznaczonych do reprografii. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych. c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami. zwlaszcza w zmniejszeniu (np. kilkoma rysunkami. 0. Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. 109).1. zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min.25 4 2.Tabllca 2.. 1) Zamiast 2. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek.0 0.. W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari.2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka).g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru. 2.3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0. 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii. Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty. .4. 2._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0.kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0). linia punktow~ bardzo gruba.8.2. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=. ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami. Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys. 2. jak np. Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. moga natomiast bye stosowane w wykresach. a w pionie . Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu. Rys. d) linia dwupunktowa. 2. miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys.. 2.4a). f) linia zygzakowa. 2.25 m~. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min. I Rys. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane.5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1.. 2.35 5 2. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys. linia dwupunktowa gruba. kreskowych i punktowych przedstawiono na rys.7 0. I I -.35 i 0. Oryginal rysunku ~ormatu AI . 2.25 mm . ~ruba.18 2. krotkimi kreskami 0 grubosci min. punktowych i kreskowych. I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4).5 Rys. Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania. 2. e) rownoleglych linii ciaglych. 2.4 mm. Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych.. Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys. Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0.2.1. b) linia kreskowa.5.0 1. Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys.2. 0. d).co najmniej 2 mm. 2. c) linia punktowa. m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba._ ----- ~. Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi. 2. Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys.8. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce . 12 13 .25 mm) na obrzezu arkusza. linia a na rys. 3C (rys. 2. e) ~ a) \.4 0. linia b na rys.4a).Sb). jak np.4 0.7e).~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys. stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. kreskowych. e) Iinia falista. Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -.z.6): a) linia clagla.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys. 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka).1 1 -- \ -- --+-. 2. nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys.Sa). i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka.4b). Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej. Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1.0 mm i wiecej . np.5 mm . 0.. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2. Ii! -.8 mm. _----_.0') 1. Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki. 2. W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu. Bardzo gruba Gruba Cienka 1.6.35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii.7 mm . Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy. lima cio. 2. Na rysunkach.7d). 2.5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych. Z rysunku tego widac. tausta zyqza/(owa Rys.1.8.25 mm. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski.7.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_. linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a). b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami. d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii . 1 bardzo gruba.18 i 0. 2.7. dla linii 0 wiekszej grubosci . ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20). przez mikrofilmowanie).

10a.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 . 2.linia c na rys. Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys. 10. 2. 2. 2.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys. ~ )"'. 2: I~c. gwintach itd. 6.8). b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys.13.13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter. 2. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys. 2. b) linii wykresowych.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys.-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys. 2.5 3. 2.3 i 8.1Oc). 2.. 2. przejsc z jednej 2. przecinek.4). 2. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube). 2.11 f). 2. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys.§_ .5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych. Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys.".5 3. 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa).9. ktorych sasiednie linie sa rownolegle. Odstepy rni~d.29b-d). p) linii wykresowych. 2. g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys. k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys. 2.101). Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys. Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys. 2. T A czy 71. b).7b). ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv.. b) pomocniczych linii wymiarowych (rys. . lOb). d) kreskowania przekrojow (rys. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s. gdy linie te sq rysowane maszynowo.5 i 2. 2. 2. 2. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys.11 h)."'" . 2.7s. c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys.1Oa).3. 2.r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. 2. Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.§. to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2.lin!i urwania i przerwania przedrniotow. tj. linia e na rys. I) znakow chropowatosci (rys. b). Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p. h) przekatnych prostokatow (rys. d) przy recznym ich rysowaniu. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j . 2. i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. b) c) $ a) c) 6s . ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. c) innych linii pomocniczych.1 l c). 2. 2. d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys. b) zarysow kladow przesunietych (rys.10.101).10j).IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys. c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys.5 3.lOk). do Is...zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr.9c). f) linii wykresowych.5 i 2. 2..11.3. jak np.10f). Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys.Rys.4).11 d). gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. n) zarys6w przedmiotow przyleglych.5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3. 5. l Oa). 2.lle). e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys. 2.5 i 2. 2.1 Of).._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki. b) linii wykresowych. 2. W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s. 2. dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys. Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys. e) linii obramowania arkusza. 2. slimakach. "'I. d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys.lOs. 5. 2. b) linii wykresowych.. 8. 2.5 podrzednych 7i5 5 i 3.8.IOd).ge). linii odniesienia (rys.9b).8. np.. liniajna rys. 2... I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys.l0h). 2. cyfr i znakow. f) linii osi ciezkosci (rys. 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). d) linii wykresowyeh. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. 2. 2.10n). Dodatkowe. malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) . 3. 7.9a). jak np.2. 2. 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka).llg). 2. Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s. Liniajalista sluzy do rysowania: a).. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys. w zestawieniach VB. dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys. Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista.12a.s. 5. Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien. c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys. f) zarysow a rdzeni gwintow (rys. 2. 2. 8. gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle. Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3. malych liter zas .12. 2.8. jak np. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe. a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. 2.j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys..1 Om).. jak np.11 e). kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606). .(1< '" ~~ c::. We) oraz i I Ry.13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys. 2. np. m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys.J. 4. 2s .

2. a dla pisma rodzaju B: f = s/4. 5. Litery i cyfry pisane jako ulamki. 14 i 20 mm".19.4. 2.17s. c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. Podzialke glownq wpisuje sit. 1:50. W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza.5. a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego . znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej. bez wyrniarow (rys. Pismo proste rodzaju A greckie Rys. 14. dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A. 1:5.17. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A. frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. 10:1.32). 1:5000. 1:2000.20. Pismo proste: pismo podstawowe. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit. 2. 2.Rys.14-2.5. 2. Pismo pochyle rodzaju B . 2. 2.19. natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit. a dla pisma rodzaju B . 2. 2. b) pismem rodzaju B.21.na rys. Rozroznia sie podzialke gl6wnq. 1:10 000. 7.50:1. 2. w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze. 2. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej.znaki 111111111 Rys. 1:200.22. 2.23. 2. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A.18.1:1 zmniejszajace . 2.znaki III1IIIIIII Rys. odchylki graniczne itp. w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. 2. a pisma pochylego rodzaju B . jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami.1). 1:100. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. Rysunki do ksiqzek technicznych.17. 20:1.na rys. 2.zwykle w powiekszeniu. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow .21). greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace . Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. 5:1. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys. 1:1000. Gdy przedmiot rysuje Sit. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich. Wzory znak6w interpunkcji. 2.1:2. wykladniki poteg.20.23).14.16. 10. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 . 1:10. Pismo proste: pismo podstawowe. nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys. Pismo proste rodzaju A . 3. Uklad podzialek mozna rozszerzyc.22). w powiekszeniu. i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. Rys. Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2.1S. stosujac wielokrotnosc 10. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys. . 2:1 naturalna . 2. 1:500.16. Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s. 1:20. 2.15.

ilosc arkuszy.co najmniej 55 mm.25b lub c.. b) tabliczka do 18 .jej tresc. . przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 . przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze.oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4).numer arkusza.nazwe przedmiotu (lub dokumentu). Dlatego tel. I 1 . ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej.26. albo numer normy czesci znormalizoWanej.numer modelu. 7 . Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys. 17 . przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej.4a.24.27. 2. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi.. rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi).nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa. 9. z jej lewej strony. Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w. mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne.25. nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna. c) w strefie C: 16 . rozmieszczonejak na rys. wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4..24a-c. umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych.28-2. 2. jak na rys. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: . Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys. uniwersalnej tabliczki rysunkowej. tj.podzialke rysunku.. 2. i 3' 19 18 . gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz. wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft . rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie.. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu. 2.razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych.Wykaz CZ~SCI"..numer archiwalny. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material".27.. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys. 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys. zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych. 9 . C orymi CZltSCI.informacje administracyjne: stanowiska. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu. inne dane. gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany . numer magazynowy. I Y .zastepuje rysunek nr.26. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 . W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc . 2. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb.co najmniej 15 mm..2. II.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych. 0 mniejszej ilosci informacji. Rys. 13 . cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy. umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow). W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u. 2. 14 i 15. a ponadto. 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm). a wysokosc: tabliczki podstawowej . W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4. 2. w razie koniecznosci. 2. 8 .30). 13.Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace. 2. gdzie: a . 12 .numer rysunku licencyjnego.format arkusza.. b) w strefie B: 4 . kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys. 2. ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego. 5 . . iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17.zastapiony przez rysunek nr.: 10 .28. 6 .date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci). B i C. date i podpis wg rozdzialu 16). Wyk~. a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone. W. gdy pole rysunku jest podzielone na strefy. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. jak np. 3) tabliczki uproszczone. 3 .5. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci.. b . Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. w rubryce tej. najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm.- 11 18 6 3 rowych. dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. tabliczki uproszczonej . 2.! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl. rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac. Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1.3 i nastepne). kt6re rozmieszcza sie jak na rys.co najmniej 40 mm. wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej.wpisuje ~l<. 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji. np.28a.25.2 i 3. 2.numer rysunku. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku.kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu.. rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia. 15 .zapis zmian (oznaczenie zrniany.ub zespoly sa oznaczone na rysunku. 6.mase przedmiotu. . nie jest mozliwe stworzenie najlepszej. stan dostawy itd. zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys.rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy. 2.. 2 . 2.zawierajacyrn kolumny pokazane na rys. tabliczki zmniejszonej . montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys.

Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. jesli podaje sie je na rysunku. Prosta ta jest styczna do okregu a. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys.31a) albo niewidocznych (rys.28-2. Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu .gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys. Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B. 2.1. 2. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D.30. 2. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka .4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12.nad cienka linia odniesienia (rys. 2.31 b).31 a) lub w dwoch wierszach . 21 . Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku.31 f). Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C.31 d). 2.1. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa.31 c). a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A.29. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys.3) .6. 3.gdy. 2. 2.31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych.1.nad i pod ta linia. 2. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0. Wykreslanic dwusiecznej kata. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G. a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow.jak np.31 h). Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny. 2. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a. kropka . ktora przecina a i b w punktach DiE. Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys. 2.patrz rozdzial 4. 2. linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic . Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3. a nie zakaricza sie niczym . to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Tablica 3.7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys.31. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu. 3. zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2. Tablice danych technicznych (np. nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys.jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys. 2.30. kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. 4.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach . 2. przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm. 2.

Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10.1 (cd. b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS. Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!. b): Przebieg konstrukcji taki sam. W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. 15. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). Przypadek 2 (fYS. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . b): . a) b 12. 14. b): Przebieg konstrukcji taki sam. jak w przypadku 1. 22 23 . Prz y pade k I (rys. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. a ze srodka 02 luku b .? /12). Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13. jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego).? (0102-RI-R2)!2). a): W odleglosci r od. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. a): Przebieg konstrukcji taki sam. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A. a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. a i b) b) Przypadek 2 (rys. ~rzebieg konstrukcji taki sam. Przypadek 2 (rys. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b. Prosta e jest styczna do okregow a i b. a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R. b): Przebieg konstrukcji taki sam. Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. Przypadek 2 (rys. 3.? fl2+R).? (0102+RI+R2)/2). Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A.jak na rys. z ta ty Iko roznica. z ta tylko rozl1!Cq. i promieniem AC zakreslamy luk e.Tab!. z ta tylko roznica. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . Prosta e jest styczna do okregow a i b. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. a.1 (cd. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2). a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. jak konstrukcji 11b. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac.promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B). b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. Przypadek I (rys. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI. wykreslamy symetralna d odcinka BO.f 9. 3. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys. 11. 8. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk. z ta tylko roznica.) 5. w ktorym przecinaja silt proste c ie. po czym z punktu B. ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C. nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid. to warunkiem koniecznym jest: r. prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C. a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r. zakreslarny luk promieniem AB. po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. P r z y pad e k 2 (fYS. a nastepnie laczymy B z 0. a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d.) promieniach 7. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. ktora przecina prosta C w punkcie C.

= 002. .. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej. ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow).C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" .. Nastepnie punkt D lqczymy z J. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. Spos6b 2 (fYS. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego.rys. z kt6rych zakresla silt promieniami O.+R. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1. . Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. . sa punktami wykreslanei elipsy. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2). luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C.. w kt6rym przecinaja sie luki C i d. liczac od prawej strony ku lewej. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a. a z punkt6w E2.)12). z 2' prostopadla do D-2 itd. a punkt C na wielkiej osi elipsy. Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. zakreslarny promieniem r = CA luk e. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata.. przecinajaca osie owalu w punktach 0. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . .Tab!... ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO.. sa srodkami. F. wykreslamy symetralne e. Fi. trzeciego odcinka. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys. Punkty przeciecia F. zas okrag d w punktach E2. w kt6rym przecinaja sie proste c i d. oraz 1. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny. f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g. ale zawsze tak. F2 .. 2. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d. Wykreslanie owalu 19. i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b. C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. z ta roznica. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00.. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF. F" .-R. Punkty C. prowadzimy rownolegle do AO. D'. do O. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e. rownolegle do malej osi elipsy. jak w przypadku I..b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach. Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0. W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy.) Owal Elipsa 22.. G. Sq punktami wykreslanego luku. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB. i z punktu C. = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§. aby luk wykreslic cyrklem. Wykreslanie elipsy 0 21. c): odcinki AB = a i BC =.. i z punkt6w Ei. wykreslamy symetralna d odcinka BO. a ze srodka 0. . 17. . Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b... D. oraz 00. c): Przebieg konstrukcji taki sam. z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu.. Wykreslarny osie elipsy. Punkty przeciecia tychprostych: E. i z punktu A.1 (cd. luku b promieniem R2+r luk d. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3... Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu. 2...) Przypadek 3 (rys.2'. . prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C. '/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri.A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys. otrzymujac punkty Ai B.. = 20. :H (cd. U wag a. gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C. sa punktami 18. Punkty 0. zeby punktA znajdowal sie na malej. wystawiamy z punkt6w 1'. Spos6b 1 (rys. nastepnie Iaczymy B z 02. prosta z D' z prosta z ] itd. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy.

. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29... Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'.. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli.. HI. gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1. U wag a.2. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola.2. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'.. prowadzimy rownolegle do osi paraboli. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa. Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--.3.. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1...i. Sqpunktami wykreslanej paraboli. a z punktu A ..nastepnq cwiartke promieniem BAt itd. Jezeli: ED CD < 0. . po czym z punktow 1.) 23. Sp o s o b 2 (rys. H.]. C.2. . (w dowolnych od siebie odstepach). Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD. . A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C. ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli. prowadzimy proste g. . dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b. A-2 z B-2'. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'. odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA. h. na osiem). a punkty 1'. Sp o s o b 2 (rys.'.~~~i1T"""".. np. . prowadzimy rownolegie do osi paraboli... laczymy Ez C i z punktow G.3. .... 3'.. gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28. .) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26..:::---I'G 25. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD. rownolegle do CD. a z C rownolegla do a. . Wykreslanle paraboli.. dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1. przez punkty E i D prowadzimy prosta a.a): Wykreslarny prostokat ABCD. przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL. h..5 .. z punktu B . 3.r.tie~ niem 0-3 luk 3-C itd. HH1.krzywa jest hiperbola. laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g. 2 z W-2' itd.krzywa jest parabola ED CD > 0.. a): Hiperbola H 27. WykreSlaniehiperboli rownoboczne].5 . Sp 0 sob I (rys.. Gl. sa punktami wykreslanej elipsy.... Punkty 1. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'. Wykreslanie osi elipsy. 2'. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych. Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b. Z kolei przez punkty G2H2 itd. Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl.Tabl. Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np.rys.1 (cd.. Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A. B-2'. paraboli i hiperboli I (rys.. b) 24. ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B. Rozr6inianie elipsy... punkt E). pro'.1 (cd. b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku. b) Sp o s o b I (rys..krzywa jest elipsa ED CD = 0.5 . 26 4* 27 . Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny. 2'. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1. gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym. otrzymujac linie Iamana AB. Sq punktami wykreslanej paraboli. promieniem 0-21uk 2-B. 3'. taczymy z W. a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys.. to przetna sie one w punkcie D. itd. Punkty A... itd. Sq punktami spirali Archimedesa. ktora przecina krzywa w punkcie E. S p 0 sob 2 (przyblizony . Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB.-7-:.pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'. b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB. po czym laczymy punktA z punktami 1. sa punktami wykreslanej elipsy. 3. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli. ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle. 3". . 2 z A-2'. trojkat lub szesciokqt. ?-?. 2. prowadzimy rownolegle do EC. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G.. Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli. B.. ..

i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego. sa punktami wykreslanej sinusoidy. zakreslarny promieniem r luki.02. 3. .. sa punktami wykreslanej krzywej. Wykreslanie cykloidy Tabl. po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. Punkty I. jak w przypadku cykloidy. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b. II. Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1.2.. jak w konstrukcji 30. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam. prowadzimy r6wnolegle do prostej b.. Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd.Tab!. 35. Nastepnie z punkt6w 1'. cykloidy. . z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1. i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=. a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty. a prostopadle do b . 31.360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam..2.. Tak samo wykresla sie trochoide. . ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b ....03. Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. poziomej 2 z pionowa Z' itd.A-1'. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1.1 (cd. Ewolwenta 34. iz. ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego. 2.wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. na 12 czesci) i z punkt6w 1. z ta tylko roznica. Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R. luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd. 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b. . Punkty IV'. osiem odcink6w). 28 29 .3. prowadzimy r6wnolegle do b..3.1 (cd. 3. .. fX=7[. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'. sa punktami wykreslanej trochoidy.. 2".. .a.) 33. z ta tylko roznica. np. ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R. oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). 2'. VII' itd. 32.. 7). U wag a.. 04 z IV lub 07 z VII. Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I. 1". III. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b.jak w przypadku epicykloidy. . ..) Krzywe cykliczne 30.. Sll punktami wykreslanej ewolwenty. II. III. Punkty A. 3'.. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys. Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. U w a g. Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'.promieniami. w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0.

jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd. 3.. 15.4' r =_:-::. I. Rys. proste pionowe.2.7 49.. polproste a i b. a. zmniejszone w stosunku 1:2 3.. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys.. parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys.4. Z kolei .1510.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2. sq punktarni wykreslanej linii srubowej.5. Krzywe stozkowe (elipsa. 3. (rys. I I --/ 1\ k::- r-. b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12. wspolrzedne wykreslanej figury. obrotowych ---_. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!. 2 z 2'. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys. Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola.. d=2r ~ Jf 7' 5' 8.9.. Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys. a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys. a z punkt6w 1'. . b) hiperbola Spirafa Archimede. z 4 tylko roznica.5 i 14. . 2' itd. 3.1. 2.14 12 X '3. Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x. przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys. 2.4).jak w danyrn przykladziej.. 3. .g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I.. oraz 1'.. t 'l I I. 30 ..rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. 3.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys. . Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a.6' 2'3.w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys.1) i jako linie przenikania bryl (patrz p. 12. Nastepnie prowadzirny z punktow 1.. 2'.3'.3.1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste.sa .~===~====-= 0 ksztaltach . hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p. ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej). 3. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury.9).1). . prowadzirny rownolegle do odcinka C. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'. 3'.jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys.. d=2r 14 13' 12' 11' v .16' /11.Tab!. na 12 czesci). 3. a) a) 12' 10 I' -. r\ '/ I..2'. Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys. Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37.6. roznego rodzaju dzwigien itd. g' 10 7 .' . Przedrnioty z blachy. a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1. Linia srubowa sluzy do. 16 . Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17). poziorne. 3. na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys. a . a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1. Przedrnioty lonych r b) b o 5. 5. . rys. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys.. 14. a przez punkty 1'. 3. .13 2. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y.-=--::.6). Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. 2.3'. 3. b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej.5... Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys.. 3. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 ...2. rownolegle do odcinka d.2'.) Linia srubowa 36.5). 3. zas krzywe cykloidalne i ewolwente . parabola. . 3.._-i zarysach zaokrag- t' Rys.2). Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. 9.7-12. ia s r u b ow a w al c ow a (rys. 3.. 3.8 b) Rys. 3.1 (cd. 16 1..3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych. 3. /" 9' 8' .2).

4.__ J . i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E. 4. przy zalozeniu. pod warunkiem. 4.2.!dwa rzuty stozka scietego (rys. Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S. to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys. Gdy zas .1. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys. 4.nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach. a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje.3a). 4.rzut z tylu. r .5.2). ktorego wszystkie sciany s.rzut od prawej strony. 4. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach.oznaezenia graficznego metody E. 4. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej .E.~ '" Rys. 4.1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys. 4.1 4. A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys. na rysunkach licencyjnych). b) amerykanskiej . rzut w kierunku C . 4. rzut w kierunku D . 4.2. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej.! rzutniami. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys.'. Oznaczenia arkuszach Rys. na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys. 4. na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq. Rzutowanie prostokatne metoda europejska .E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach.rzut od lewej strony.oczywiscie . Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) . w sposob pokazany na rys.4. 4. ------ I E I II r Rys.3.. to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys.1. [] B D 0 I: :Ll-----.1 a). podajac numery arkuszy.6b). jesli jest potrzebne (np. ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. 4.2): rzut w kierunku A .rzut z gory. Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys.4). 4.7. Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4.E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. rzut w kierunku B . 4.A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys.4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F . Oznaczenie to.6. 4. 4.rzut z dolu.6a).2. dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach. Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys. Uklad rzut6w wg metody E B I 4.na rysunkaeh zlozeniowych .7. a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys.5a) i przekrojow (rys. 4. rzut w kierunku F . to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu. Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie . rzut w kierunku E .rzut z przodu (rzut glowny). Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys. Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 . Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach.5b) lub przekroju (rys. ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia.2. 4.

. c-c B-B Rys. 4. ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. 4. Dlatego tez wszystkie szesc rzutow. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. jak i przekroje.! potrzebne. rysuje sie tylko wtedy. PRZEKROJE I KtADY I Rys. Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow. Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym.II . 5. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku. Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe".2. \ D ~ [] E 0 WIDOKI. jak na rys. 3b). oznaczajqc go jak na rys. Natomiast jezeli. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju. B i C). ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys.1.3a.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D).2. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc. gdy te ostatnie nie s. na rys. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. 4. 5. ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna. 5.jak np.2.3. niezaleznie od liczby rzutow). przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty.1). Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 .8. dwa lub jeden (rzut glowny. 5. W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. 5. 5. Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki. 4. 5. to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu.1. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. co powoduje. B ( I .

ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np.3. 2.10n.9. jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej. 5. 5. alba jako przezroczyste (rzadziej. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. 5. jak i rzeczywiste (linia a na rys. to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys.11). ktore moglyby zaciernnic rysunek.3b..s ~ " Rys. 2. b) przedmioty. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu.9). Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys.91/N-01604.4a).5min I a) b a Rys.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona). rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys. poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". 36 37 . zarowno teoretyczne (linia a na rys.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r . w zasadzie nie rysuje sie (rys. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku. d)Q: . jakie maon . 5.1.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys. wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery.5). Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci. oraz przedmioty.gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys.21b). 5. Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys . 5.6b). nie bedacej podmiotem rysunku.na karcie instrukcji obrobki . 4. 5. Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju). 5. grubymi kreskami.8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe. odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys. ani pionowe (rys. 5. zarowno rysunku zlozeniowegc. odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys.mozna rysowac W polozeniu poziomym. Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste .10n i 5. I . gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych. 2. 9.2. a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac. Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu. Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami. nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys. jak na rys. to mozna je narysowac liniami cienkimi. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu .3. powinien . 5. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. .2. natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) . 2. ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu. jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych. a pomijania innych. 5. Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty.11e) lub ciagla cienka (rys. wrzeciono wiertarki . Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. 5. Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych. I l e).jesli to jest.11. niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie. 5. przy ezym nieregularne linie przenikania. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje. b) Ii Rys.4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn). 5.10). 5. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys.1).7. 5. b) prawidlowym ! Rys. korbowody). Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi. 5.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys. to umieszcza sie go jak na rys. 3) Rzut glowny. Umowne zwiekszanie: a) pochylenia. to nalezy narysowac tylko jedna linie. powierzchni b) zbieznosci bi~ 1. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys. jak np.1). umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek. a Wl~C np. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN.6b). aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni. zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek. 5. z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys. gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku.8.zajrnowac w rzeczywistosci (tzw.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. 5. Rzuty s~e~jal.4b). 5.5. 5.6a). 5.zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku).ne):a) widok przesuniety. 5. jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku.10. a) 5. ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome. przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu.11h). Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu.8b).6. b) widok pomocniczy ukosny. i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys. Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka . 5. 5. na rys. 5. 5. r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia. w celu ulatwienia rysowania. c). rozdzielajac je pozioma kreska.12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju.3c (rys. ktore pisze sie obok strzalek. 2. c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r. I) 0) Rys. 5.w polozeniu.

BI-Bl. 5.l8b). 5. np. gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie. 5.13.1.1Sa i przekroj A-A na rys. Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys.2). 5. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia. 5. Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. Przekroje zaczemiane Masy plastyczne. d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych.15b).5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych. jak na rys. stosuje sie litery z cyframi. 5. a gdy to jest niemozliwe .18.14. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys.19) i . Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys.13b) lub do poziomu (rys. 5. zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys. Kierunki kreskowania przekrojow . 5. i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E. 5.14). Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys.13d).13a). to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys. azbestocement Rys. a) k\ / \ /. 5. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka).1). 5. gips.. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze. c) lamany s ocony 38 39 .4. w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany.tylko podzialka (rys. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . b) lamany i stopniowy.19. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami.16. mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys. 5. guma -I 1-1-11M .15. 5. AI-AI. w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material.15a).13c). co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~.16b).1). 5. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys. Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste. Beton zbrojony (zelbet) Tynk.12b). do jego osi (rys. 5. Pola przekroju. Przekroje: a) lamany. Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys.16c). 5. 5.l7a). Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. b) trzech stykajacych sie czesci. kreskuje sie liniami cienkimi.:» d) Izolacja przeciwwilgociowa . Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys.l6d). 5.12. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju. Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5. R. Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola.. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych. Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0. powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami. Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke. 5. j I I I I I ~) Rys. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys. 5. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys. powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. c) czesci dwudzielnych. i przekroje zlozone. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj. pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit.13b i 5. Q i X. ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys. to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys.l7b). 5. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys. 5. 5. 5. 5.gdy to jest potrzebne (np. 0. 5. a gdy z rysunku widac wyraznie. obszary. 5. b) pominac takze strzalki (rys. 5. Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np. z wyjatkiem liter: 1.18c). 5. Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju. tj.17. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np.powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. 5. RkrY~' 5.1. szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys. 5.18 i 5..a) ~ a) TI~I I @th Rys. 13e).

5. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu. 5. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys.11h).23a.A-A A-A Q. ramiona k6! itd. 5.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych.25b) lub odwrotme. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys.l2a) i poprzeczne (rys.24)..23c). np.2Sd). 5. e.22-5. 5.27). tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 . 5..21b). e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu.26. Widoki i przekroje pomocnicze Rys. walki itd. Rys. przesuniete (rys. zeber.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa).24b). b).rys.23f i 5. 5.23. c). c) EE-t --l Rys. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu.na rys. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys. 5. 5. 5. 5. Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu. 5. Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie. 5. czesc a przekroju na rys. zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys. poziome. ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju. 5.19. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe. b) kilka drobnych. b) i przekrojami pomocniczymi (rys.3b i 5.. c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys. Przekroje rozwiniete Rys. 5. Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw. prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2.. 5.20a).25.. owallub tp. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. W pewnych przypadkach. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys.------. chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys. 5. Przekroje scian.19 i przekroj B-B na rys. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych. 5.oku.jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys.22b. 5.16b). 5. 3 i 4 na rys. Przekroj stopniowy Rys. 5. czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys. Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys. Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys. d) Dobrze r) Rys. Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys. sworznie. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko. Przekroje czastkowe (wyrwania) 5. zebra. ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych.2). czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys.22.21d oraz CZttSC 2 na rys. b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze . 14. Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys. to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys. 5. Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid. 5. zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow. rysuje sie w widoku (rys.2) i ukosne (rys.. nity. d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. 5. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu.18b). ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np.24. przy czym.22).3d.21a. 2. podzespolow itp. W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn.21). podajac przy tyrn podzialke powiekszenia.24a). stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'. 5. 5. zebra czy ramiona rysuje sie w widoku. zwane widokaml pomocniezymi (rys.21. Na przekrojach zespolow.S.2Ic) lub niezgodne. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys. Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys. A. ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow.18a. 5. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod". Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z. 5. a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3. 5. 5. te sciany. 5. 5.26).2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b).21a) albo przesuniete i obrocone (rys. blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys. 5. 5. 5. Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys. 5.-------. jak: kolki.. 5.23) oraz wzdluzne (rys. gdy nie budzi to watpliwosci. lIe .24)... na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych. 5. 5.. apow~ykszenie w przekroju (rys..20b). 5. 5.21c).6. 5.23d. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys.3b i 5. 5.25). 5..23 i 5.. b). 5. na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany.18c).22a)..20. Widoki czastkowe Rys.

5.29a). 5. S. 5. 5. pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym. 5. 5.tylko Iiniami kreskowania. Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys. Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej.29b. 5.28). Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys.35. 5. Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 . a wiec plaszczyzne tc. 5. ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym. jak na rys. 5. jak zwykle rzuty. Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys. 5. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej. 5. c). a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok. 5. 5. C)~ Rys. to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys.7." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy. 5. czesci maszyn pelne lub wydrazone. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys. 5.32e. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc.30e). 5. b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. We wszystkich innych przypadkach.rys. a nawet cale rzuty. wpusty itd. 5.32d). np. Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'. usuwajac ich czesc srodkowa. obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy .32e.29b. gdy nie zaciernniaja rysunku. b) lub od dolu (rys. lecz przekroj (rys.33a) i widoku z przekrojem (rys. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu.34b). jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju. oznaczajac klady jak przekroje (rys.9. nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. nakretki. jak i przekroj . 5JOb).34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys. c).29c. b) c) d) '-----~ e) Rys.! falista lub zygzakowa. w zaleznosci od jej polozenia.29d). przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys. Mozna rowniez.33.33b)lini.34. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5. lub poza jego zarysem (klad przesuniety . Rys.31a). CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E.32f). 5. 5. przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania.29. 5. zas klady przesuniete -liniami grubymi.31. 5. 5.31b). jak na rys. sruby.30.2S. ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys.: alezy obran cac w lewo lub do gory. 5. 5. d). Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys.27. 5. 5.32). Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5. 5. oznaczajac je jak przekroje. S. nalezy rysowac nie klad.30a) lub wiecej czesci oddzielnych. a przekroju .29b).32. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys. inne zas klady przesuniete.29a.8. dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci). zamiast czesci srodkowej.przerwanie ogranicza sie linia falista (rys.Rys. Rys. tak jak przekroj. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego. 5.rys. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. to nie oznacza sie go w ogole (rys. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys. 5.32a-d. 5. glownie gdy linie przerwania sa dlugie).2Ie z S. (rys. kliny. rysuje silt je liniami cienkimi. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci.

c) pelwidoku-polprzekroju (rys. d) cwierewidoku (rys. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys. feb sruby. cyfrowa. trzonek). 5. a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys. podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia. to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys.35c). Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca. Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys.11.36h). 5.37k. z ta roznica.36g) lub symetrycznie (rys. Symetrie przedmiotu na p6lwidokach. 5. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. 5. przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-. 5. b) powierzchnie radelkowane. 5. prostej (rys. 5.5 mm. e) cwiereprzekroju (rys.35a). 5. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym. 5. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. ~ tow ~ Rys.jesli nie moze to wywolac nieporozumieri.gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni . 5. 5. w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania.36a. a jedynie podaje w wymaganiach technicznych.38e). 5. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca. 5. polprzekrojach. 5. do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm. jak np. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow.38j.35b). f). 5. 5. rysowanym linia gruba (rys.37h. b).36d).37b-d. na ktorych te elementy sq rozmieszczone. to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. 44 . numer serii. j). 5.39a).35h. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys.36e. ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. I) Cecha~ informacja literowa. zqbki na rys. data wykonania itd. z pakietu blach. Linie odniesienia . a dane dotyczace rodzaju tasmy. g)-j) izolacje a) rp / C) 5. rysuje sie liniami punktowymi. 5. j). 5. 5.38. 5.37a). 5. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony.39b) albo wpisac tresc cechy.36. g). 5. gdy jest on istotny. 5. to okregi i proste.35c).38d). c) kierunek ulozenia wl6kien. 5.37. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych.25). zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a. 5. Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys. przedstawia sie jak na rys. a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys.38a. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys. b). 5.35f. Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys. h). cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.38c). 14. przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. 5. 5.39c). 5. 1). numer kolejny. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu.zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm. Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym. 5. material.37f.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys. 5.38g. rowkowane itp. Rysowanieuzwojerielektrycznych:a).38g). zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys. rysuje sie jako przedmioty jednolite. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys. 5. w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm.36j). e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys.13. przekroj kreskuje sie jak metal (rys. zaznacza sie znakiem z rys. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone.38h).35d). to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys. 5.38f). ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys.10. np. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys.35e).crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym. 5.39c). 5. Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np. sposobu owiniecia itp. g) lub na linii odniesienia (rys. b) polprzekroju (rys. to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku. 5.39. jak: znak fabryczny. 5. ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. 5. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys. 5.12.

6 1.1.8 1. a) ~ b) d).4 1.. zamkniety lub zamkniety i zaczerniony.2 4. 6. W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys.3. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.560 0. 6. f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6.5a).280 0.670 0.360 0.0 8.7 1. Groty rysuje sie kr6tkimi.530 0.260 0.630 0. 6.6 6. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu. b) ze strzalkami na zewnatrz. lub kropkami 0 srednicy ok.5-1.400 0. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.0 4. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae. Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju.4c).900 0. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42.0 1.0 ile to mozliwe .Iiniami.280 0.3. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh.2a).001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace.5 mm odnich. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys.160 0. 6.moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys. gdzie maja bye 46 47 .340 0.400 0. natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia. np.220 0.0 3. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam. e).4d.3 7.4b).5 mm.gdy brak jest miejsca . wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu.3). to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary. Wymiary normalne Ra5 0.160 0. Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.18. Jezeli linia wymiarowa jest krotka.1d). Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys.. e) ukosne kreski zastepujace groty.210 0.7 7. 0' 20' 36.100 0. 6.1. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys.3 6.500 0. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow.0 2.8 3.1 D.8 3. alba stycznymi do nieh (rys.8 5.6 J.180 0. gdyz zaciemnia rysunek . Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok.3. l ' 52' 35". to trzeba w miejscach. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru. 3 rom (rys. Rys.6 1.140 0.500 0. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys.0 5.10' 42' 18").0 4.0 2.0 9. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach. 6.8 4.4 2. 6. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys. 6. W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii.6. 6.5". Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.2 2.29b).3 6.115 0. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys.0 5. I ~ ..100 Ra20 0.420 0. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem. lecz nie mniej niz 2.250 0.220 0.450 0.Tablica 6. Jezeli to jest konieezne. 6.5 4.5c.0 5.rys. Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0. 1 mm (rys.400 0.1 a). wymiarowymi.6 1.2. cienkimi.40 i 10 mm na rys.9 2. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne.2 1.1. 6.0 RalO 1.2 3.120 0.240 0.600 0.nad liniami odniesienia (rys.250 0. I 1.0 6. Grot moze bye otwarty. 6.360 0.0 1.5 2.2 1.5 mm.400 0. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu.5 2. c) ksztalt grota. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np.2 2. np.2b i 6. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc.5 2. Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz. I 1.15 1.170 0.0 8.120 0. 6. 6.2 3.450 0. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych.320 0.5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym.1 2. b).5 1.160 0.5 mm.190 0. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa.950 Ra5 1.5 9.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!.480 0.300 0. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys. Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku.1.8 2. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem.5 8.05 1.6 2.3 6. Wymiary 6. w zasadzie z prawej strony (rys. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach. 3" lub 10 em.180 0.6 3.0 Ra40 1.250 0.0 4.750 0. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne.380 0.6. Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu.200 0. 6.1 b).630 0. 6.1.2.1 e).1 7.4 i 6.2 3.0 Ra20 1.630 0. d) poczatek linii wymiarowej.120 0.5 2.110 0.1.4a).0 4. 11 Inne sposoby wymiarowania katow . Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie .710 0.250 0. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4.0 2. mniej wiecej na srodku (rys. np.0 9.160 0. przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy.800 0. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach.100 RalO 0.130 0.200 0. zawarty w przedziale 15 +90 (rys.5 11 11.200 0.800 0.900 Ra40 0.17a). przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje .150 0.4 1.3' (prawidlowo . d).110 0.patrz p.5 5.630 0. 6. minutaeh i ewentualnie sekundach. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys.6 4. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie".lc).560 0.4 3. 6.5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10.1 (wg PN-78/M-02040.710 0.la.140 0.1 8.105 0. 6. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania.320 0. SClto linie eienkie ciagle.2 1. 7. 6. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .800 0.6 6.850 0.tworzacyrui ostrze.320 0..500 0.3 5.3 1.100 0.

Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit.jak pokazano na rys. 0) A-A 5 Zle Rys. 6. 6.I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys. Met 0 d a 1. b) nad linia wymiarowa.1. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys. ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. 6.2. 6. Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys.6-. 6. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc). c) nad przedluzenicm linii wymiarowej.9). Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak.10. 6. 6. OJ ~~ r F---<:'f> f.·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6. 6. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys.3. 6. przerwac linie rysunku (rys.11. nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. 6. b) prawidlowe 6. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w.5.5b). b) kolo wyrniarow. a) b) Rys. jak na rys. 6.8. to mozna nie rysowac drugiego rzutu.rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. 6. c) nominalny 6. wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys.11). Rys. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku. 6.7a).8b).Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku. Umieszczanie liczb wymiarowych: a). Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie. na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej.7c). Met 0 d a 2. 6. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 .10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni). b) prawidlowe Rys. 6. a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. 6.9.8a). Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane). b) przed oznaezeniem gwintu.4). na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. 6.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi. b). ezy tez w rzucie.6a). jak np. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1. 6. znakiem 0. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak. 6.a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys.Z 1 '0 Rys. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys. ktorych na rysunkach nie toleruje sie.6c). 6. w norrnach. e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach). 6. b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych . 6. 6.6b). b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D.7b.9b. d). wymiary nominalne zas. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys. jak np. W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia. to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys. aby mozna bylo je odczytac. Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje. 6. a nie widoki (rys. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne.8b). b) prawidlowe Rys. c) metoda 2 Rys. Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d.4.7. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys.10). pisze sie w nawiasach (rys. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm.12a. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob. 6. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. 14. bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys. patrzac od dolu rysunku. b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy). Wyrniarowanie jest przejrzyste. stosujac tylko jedna z dwoch metod.3. 6. aby mozna bylo je odczytac. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne. lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia.12d). poprzedzajac go znakiem mnozenia. 6.12c). gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach.15).-_1Q---i C)g.

20e-g). 6. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku. 6. 6. linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi. Uproszczone wymiarowanie otworow Rys.16.18.2.18e).41<5 Rys. b).". Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys. 6. 6. 6. 6.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys. 2. 6.lSa) lub polprzekroju (rys. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku.20c. 6. Uproszczone wymiarowanie otworow 6.6. b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . 6. 6.20a. d).a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6.13. 6. a) b) c) J~ r!J6. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys.13).19j). d). 6. 6. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys. 6. 6.17.17b). jest niewidoczna (rys. umieszczona przed znakiem o i R (rys.3. Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym. Pamietac nalezy. ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys.19h). a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys.nalezy przeniesc go do obszaru rysunku. 6. Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys. 6.19.14. 0 t/J 6.16.'~.4¢12x60o e) Rys. 6. 6. 6.4/<1> 10. Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys.10. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys. Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym.l9a-f.15.12. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys. wskazanej na rysunkach. gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. 6. to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku .3. 6.19c). Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys.18b. b). Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq. tj.2). a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek. Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys.wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. 6.polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek.20. przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu .17a.12e-h (patrz tez p. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys. 6. c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys.180.1Sb). liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 . b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci. 6. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. 6. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~.18c).3. 6. 6.3. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p.18d). 6. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys.19g. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys. 6.3. Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku.2.20c.14. 6. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni. 6. 6.ISc. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S. 6. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane. 6. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie.ISe).

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

39. wytloczki itp. 6. 6. 6.- lei '" ". w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys. odkuwki. Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow. 6.8 10.41 c). 2. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka. Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys. mozna je zastapic jednym wyrniarem. c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac..7. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu.dla podciec C i D). 6. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys.58/1'1-02043 Rys.39a. e albo za pomoca tablicy (rys.2 Rys. Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi.38. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys. a mianowicie: PN. . Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys.-- // 6. co powoduje.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys.jako odrebna czesc lub w zcspole. 6. 6.40a). Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu. wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh. b) na jednym czy na kilku rysunkach.patrz p. 6. Wyjqtki . dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki . Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni. np. g.nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych.. a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni.3). 6. dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu..w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w.42. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki. 6. np.40. ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys. z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys. 6. ktore maja bye powlekane. rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary. 6. b) "" '{:[ "" ~- "" . krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych.40b.- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu. Rys. c) 100 70 h40 d) 80 . 6. chromowane lub niklowane.39d)._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K. np. przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich. 6. np. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a. 6. 6. 6.3. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu.41a pokazano na rys.3 -0. nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych. 6. a wymiarowanie chaotyczne. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow). Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec. ktore maja bye obrabiane. I. na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach. 6.41 f). 6.37.9. Przy wyborze rzutu i miejsea na nim.39a. 6.4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys.. 638.11. to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. 6. ktore maja bye obrabiane.44a).10. przedstawione na rys.39c).5 -0.8). wyrniar 60 na rys. Wobee tego. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. 6. 6. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w.) .35.1 6. 6.---. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys. Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w.3. 14. Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych.---r-. ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne. podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys.39c). U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np.3. 6. niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach. matrye itd. a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn. """" <i' O'!. 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys.4lb.4112113. albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. 14.--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8. a podciecie z rys. 6.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku.\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys. a druga okresla ich dhigosc. w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. 6. 14.12).4. zas r .43. ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu. np. 44 x 60 (= 2640) na rys. trzeba te naddatki okreslic.lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. 4.41. np. _1...42).4). 58 59 .4. b) w przypadku przedmiotu.43).jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych. lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I .39a. Wymiarowanie zaokraglonego rowka . Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys. 3. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys.. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka .41d. 6. ze przy wykonywaniu modeli._co ". 639b). 14.

gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy._-------I b) 6". 6. Wymiarowanie: a). 6 A4c). b) wymiary powierzchni. czyli tzw. 6. oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci. 20:!:o. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego.: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll. 100. wzajernnie prostopadlych. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor . wymiaruje sie od tej bazy (rys. 6A 7b). 6A6a).jako wymiar orientacyjny . Dzieki takiemu wymiarowaniu. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni. to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys. wiericow kol zebatych itd.nie zamyka on laricucha wymiarowego.'5 20:!:0I5 20:!:o. Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki. Wymiarowanie rownolegte. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej). Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane. Rysunek taki . jest dwie (rys. 6A 7a). 10.nOSZqcy nazw~ zestawieniowego .'!J a) . d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera. 60 i 100 (wymiar zbedny). 6A6b).45a). 6. oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. d). ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane. c). np. 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40. ze wzgledu na to. W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych. szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym. szeregowym lub mieszanym.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. obrobkowych lub pomiarowych.45. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy. np. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych.46. 6. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie. 6. na rys. np. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty. np. ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. a zatem i bezposrednio sprawdzone. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. i. W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w. gdy to jest potrzebne. b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach. jak np.'5 20:!:O.I5 Rys. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii).'s 20:0. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. np. 15 A). Laricuchy wymiarowe: a).6. e) w uldadzie szeregowym.S.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80.45b). 130. tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu.j. 6. Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny. c). Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych. ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie.. obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych. Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac. b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas . 6. 6A4d).47. Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach.rys. zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi. b) proste. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha).44. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys. Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete. l. c) zlozony Rys.25). Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. np. !) mieszane 60 61 . Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych. 6A4b). Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych. a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje. glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p. 6. z ktorych wynika wymiar wypadkowy.: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. czyli wymiaruje szeregowo. wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych.15 80:!:o. a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. ktore maja Rys. Wymiarowanie: a). to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. bez dodatkowych obliczeri. 5. gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow. lancuch wymiarowy prosty (rys.b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich. gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow. b). Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu.

4 i 14. 6. gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary. 14.wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x. Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np. to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o. Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie. ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. na wyrnagane luzy i wciski itd.49c). z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji.49c). W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow . Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie. 6. gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. jak np.7. to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych. 6. b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji. +. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie. 6. 0 ile to mozliwe.48). gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych. a nastepnie bazy zwiazuje SIt(.4. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych. pozadane jest .rRa#i) x A-A Rys. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys.52). d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. Zgodnie z p. Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni. zaciesniania tolerancji itd. na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys.50. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. czy od drugich. i na montaz. tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych.52.oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. 6.7. 6. Oczywiscie.50. 6. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych.1. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia. 6.49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys. ' . podawac na jednym rzucie (rys. z na rys.53a). Rys. do kt6rego nalezy. ktore pozostan.dla powierzchni obrabianych i surowych . ~. co zmniejsza koszty produkcji. 6. Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki).kazda pare baz jednyrn wyrniarem. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane. na tokarce wielonozowej).umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu. gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym.7. Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole. ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza.kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni. 6. Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe.6). .gdyrysowany przedmiotjest wydrazony . co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow. . zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. C)~ . a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . 6. to wszystkie wyrniary powierzchni. Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6.51).6. 6. 6. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci. Rys.. ktore maja pozostac surowe.49. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow.2. sprawa sie upraszcza. Jest to tzw.48. y. Tak sarno postepuje sie. w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych. b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci.51. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne.. wzajemnie prostopadtych baz. f}~ ~ i . Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie.! nie obrobione. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 . Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri.brabiane przedmiotu. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym.

6. Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu. Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow. c. zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo. Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach.56. jak np. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow.60a). Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys. wykony. Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys. Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys. 6. 6. 6. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi.58. gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys. przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys.56a). pokazano na rys.7. wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu . lecz krawedzi teoretycznych. gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne.59. 6. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary. l! g~l~ Rys. aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys. 6.zwyrniarowac. gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow. 6. czyli od baz rzeczywistych. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu.05 6. do ktorej sie odnosi b) b) e----. Rys.59b).54). 6. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6. Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi.7. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys. przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny.57a). jak na rys. 6. Wymiarowanie przedmiotow: nych.55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych.55. wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys. on a) 3x¢ 3x¢ 6. Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz.46b). Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O.57b i 6.61). np. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys. 6. grupujac wyrniary po jednej stronie (rys.59a. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego.56b.5. 6. I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni.8. 6. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci. metryczne itp.4. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga.5illL~lJrJ ~ ~ Rys. 6.58a).). 6. 6. 6.53.58b).przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu. b). srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a. to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys. 6. Wymiarowanie takie. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych.7. 6. W celu unikniecia nieporozumieri.54. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu .55b. b) b) w 6.60b). 6.60c). ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione.53 b. c) nozem ksztaltowym wyrmar. 6.57. W ten sposob wymiaruje sie np. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac.7. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 .62).6. 6. oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys.we wspolrzednych prostokatnych (rys. Rys. osi symetrii otworu. 6. 6. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). 6. na rys. natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys.3. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego.

40. Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow.gdy brak jest miejsca. 6. 6.65.63. 6.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato. to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika. b) w postaci ularnka . 1. norm wg odpow.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta.)ttrojkatny zarnkn.40. norm h x a x s!' I Rys. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys.'.64): a) oddzielone pozioma kreska.65) i umieszcza sie na nim te wymiary. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami.7.9. Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow.13). a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie.61. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow. Rys. Rysunki odmian wykonari 9* 66 .60. Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys.62. Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12. Wymiaro. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14. Oznaczenia niektorych pretow. 6."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki. 6. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf. skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.40. a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. tzw. zaczerpniete z odpowiedniej normy. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek. 6.7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej. 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) . Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys.1 12. 6. za liczba okreslajaca dlugosc preta.2 12.63). wykonanie podstawowe (rys.64. oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia.a) Tablica 6.65a.prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf. tolerancje itp. Gdy pod linia preta brak jest miejsca. 6.. 6. 6. Kraw~dzie teoretyczne Rys. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6. oddzielajac je pochyla kreska. wych . 6. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu.

7. np. b) asymetryczne. to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego. np.". takie. a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys.~ . Rys. 7. ei .::..1a). c) teoretyczne. wymiarami granicznymi.. b) na 7.3. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu. 7. odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm.: ~.tylko w razie koniecznosci..98+g.1. 7.dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN.4. "<:1 ~.2. Rys. 7. d) asymetryczne dwustronne. Miedzy wymiarem nominalnym. e).1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A. c) wymiary mieszane. 2s:jl:8~(rys. Odchylka g6rn~ (ES . Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys.. ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach.D3._ . Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys.2) nazywa sie polem tolerancji. np. przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. szerokosc rowka itd.. wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego.dla wymiaru wewnetrznego. postepujac w podobny sposob. nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu .dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN.. srednica walka..dla wymiaru wewnetrznego.04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu . Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne.materlalu.01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31. 7. tj. 7. f) jednostronne hI.w skrocie max mat). b) wewnetrzne. (rys. li:i ~"g . Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru.4b). zas zasady stalego walka . D. (rys. 7.3b. odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie. gdy jedna z odchylek rowna sie zeru.. .03. takie. a tylko ich znaki rozne. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu.. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu. d) wymiary posrednie.! sie" ku sobie. tj.!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi..1. grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys.3a. 7. np. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A. e). 7. rozstawienie otworow itd. ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym.1.. 7.przy obrobce powierzchni. tolerowaniem w gllib . 7.'.§o ~<::>.025 (rys. powierzchnie te "zblizaj. g).1. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne. b) asymetryczne. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu. odwrotnie Odchylka dolna (E1 .w skrocie min mat). 2 ~~ <l. c).1b).2.. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. nazywa sit. 7. d) posrednie A Rys._ 3:: . toleraneja wymiaru i odchylki E/=o. ct3:: . szerokosc lub wysokosc przedmiotu. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne. 0 20+g. c) asymetryczne dwustronne. b) wymiary wewnetrzne. alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne. (rys.2).. es . Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. ~~.7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO. sprawdzianow lub uchwytow. gdy wartosci odchylek sa jednakowe.02 :2@' . wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31. Tolerancja T jest zawsze dodatnia. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys.§~ .::J) .:<::>._ ~3:: . (rys. przy czym czestowymiary te. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1.\~ 7. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys.1. Wymiary: nominalny i graniezne. S. 7. jak: dlugosc. Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow. 7... 7. np.§::::: ~il. ~g> . 1i~ :n. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7.98j.02 T=o.§~ ~3:: . w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni.4. jak: srednica otworu. b) tolerowane. 7. a wiec. jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu. c) mieszane. 7. 7. dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek. wzgledem ktorych odnosi sie odchylki. na strugarce).1c). gdy obie odchylki maja jednakowe znaki.oslub 0 60j. 7. dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji. .3e. a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys. d) jednostronne.- . Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19. a potem rowek (np.1d). ktore stosuje sie. '" . Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20.. jak: glebokosc rowka.1. 7.3.o2(rys. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego.. ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio. wysokosc nadlewka itd. Jest to tolerowanie symbolowe.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. 68 69 .9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne. §- 1i~ ~~ ""t>.1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych.5a).3d). PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'.1. 25±o. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne.4a). Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres.

Te wymiary mieszane i posrednie. \00 + .. 7. przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego .. jak i wcisk. Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym.. poprzedzajac ja znakiem ± (rys.3a). 7.r: 2' \00 000 + + + + .... c) odchylek liczbowych.... .... w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r...5. lest to tolerowanie mieszane.....3f.......dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi..5c.... N orNv II OrN I 1'1"'" 7. ktore maja naddatki obr6bkowe (rys...00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 . Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys... -s.....I. Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np.. 7.....5b).0 . d...'" ++ ++ «> .6). 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0... ++ ++ vO "<1" 00 + . ktore stosuje sie. 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 . rys.1.r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 .'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + ...5e).0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II .c:: ... gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi. 00 1'1.0 60 210 Rys. "<t 00 I . Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a).)... Ov I 0.... okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern.jak np...r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO . 7.<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O . 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1.. N"<t II II "'''"' v-... Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej. «>0 >0 + r-. 00 + .... II II \00 ...8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ .. 7. I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 .... Zarowno przy tolerowaniu symbolowym.. N "0 -0 ~ '" 0 0... '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N . to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys. ~r- srednicy nominalnej o:. I 00 r'l .0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys..0_ 00 _ "'M II "'1. 00 r. OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r. e) wymiaru granicznego .. Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna.6..... N"<t II OM 0«> . 7.. '" 00 -1'1 II 0...a ... Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw.... d) symboli i odchylek.0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0.."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -. Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.'" 0'" r.. I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ . o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-.. to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys..0 r-v I I \ \0 '" 00 r-."... I or- . 1'1 00 1. c-. 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O.. ~ VO r-.. 14.++ . .. jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi. 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" . I 00 .. II 0. nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys. ktore nie sa ani typu zewnetrznego... 2) pasowania mieszane.. -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0.. 0 0. 3) pasowania ciasne.... ani wewnetrznego. 00 >0 I ... \0 C.... lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie.. 00 1'1"" "'....3a).. Oo r.. to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys.. -0".. '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0..... 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 . b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996..'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01. 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 . jak i liczbowym.... r-o ..... I 00 0\ 00 I . Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2. 0 ~:.. I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< .. rON '-0 ... 7.. "0 00 -0 rg 0 C.. Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 . 70 ~:~ b) ~ .. ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + .. ~ '" 0 0... ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r. -M ++ ++ ..::0 MO N + 0\0 N NO .. '" C 0 Q. ........... Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz.. tulei z osadzonym w niej walkiem). \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 .. \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 . I .. 00 ."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0. '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> .. OM "<tN "'1'1 . 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 . ani osia..00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 . V) ... II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0.c:: t> vO . ""' 00 '-0 + I ........ 0... toleruje sie symetryczme. II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II . ...".za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :.6).. 7...... 7.4).>l ""iii ~ 00 .. '" "0 c:: '" 0 0..... 0 Q. ... gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi.. 3) Symbol umowny i odchylki. <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-..5...26)... 7. w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -... e). w ktorych moze wystepowac zarowno luz.. :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + ... :Ii 0 '- ~OO --I I I I- . Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego. I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 ....++ ++ + II II ~O II II 00 .... Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu.. "<t ~ . '--~ 1- .. II II 00\ -1'1 Mv '" 1. 7. OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys.. ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q....... .. c::....0\ 1'1".. Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je.. w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru)...).... Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np. nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys. "'0 M ~O + + + "7ii c ....... Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje.. 0 Q... + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t . t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + ...... Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl. 0\ \000 ""0 No\ 1. -+ O"<t or- + 00 v-.++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-. M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l ... 7.. g)..'-0 M r-.______.. gornego lub dolnego.. 7.. w wielu normach. ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------. ~ 0 0... 71 .. <c....:c . wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa.. 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 .". wymiarow miedzyoperacyjnych itp.----. s ~ '" 0 0.. .r-.\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0.. I---~ 19- _.. N I I '" ON ... 7. -0 Q -0 0 0.3d....jak na rys..3b-f.. '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-. przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys. ani pomocnicza. W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji. umieszczone w nawiasie za symbolem (rys.. Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej... 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M...1. Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne.5 mm). 7. 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00". _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM . II N ON I + II NO r- . Jezeli nie mozna tego uniknac. + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ . I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t . N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0..~§ 1 ~ .. 2) Odchylki dobrane z normy. "<t .. odlewow itp.007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII . I 0- I M 1 I 0..c:: ..- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :.. Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek.c:: 1.....5d).. II 0.

3 ±0.1 +0.9b.0 +6. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu.w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w.4. 7. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych . b) dla wymiar6w zewnetrznych .0 ±3. .2 ±0.0 +16. Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone.0 +16.0 ±5.0 +6. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0. a 17 najmniej dokladna.4 -4. minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta).8. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych. Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze. od 1 do 17. 02.na zewnatrz materialu).0 ±4.9b). 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv). ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci). 7. w stopniach.15 ±0. Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T.4 +1.05 ±0. 7. norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996). tworzacej stozka (rys.0 -6. Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach. 7. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys.20 ±0.8d).8 ±1.0 -1.6 -2.2. 7. 7. ~ L katowych.szereg U wag a.0 ±3. odchylek sredniodokladnych. b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa. minutach i sekundach).10. a) b) Tablka 7. Tablica 7.6 +1.0 z -0.1O ±0. 01.0 ±12.0 ±8. podane w tabl.0 ~ odchylek dokladnych.4 -4.3 mm wlacznie. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0.2 ±0.Sb). Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych.I zlozeniowych wspolnych 7. a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~. odchylek zgrubnych.3 ±0. b) za Rys. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD.6 +2.0 +1.5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.5 ±0. 7.' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 .3 ±0.0 d +0.0 -16.0 +6.0 s -0. jak na rys. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich.10.2 -0. 7. Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych.0 ±3.4 +0. mieszane (rys.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys. ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow .6 -2.9a. poprzedzajac je wskaz6wkami.4 -4.7.0 -1. 7 .0 ±5.6. Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych.6 -1.8c) i posrednie (rys.2 ±2.9.6 +2.3 +0.0 +40.0 -40.0 d ±0.8 i 7.1 -0.8e).8 ±1.0 +10. ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone.8 ±1.0 z ±0.6 -2. 7. 7.5" 2" 1. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys.0 -10. zawierajacej odchylki zaokraglone. e) Tablica 7. Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT. Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys. Rys.6 +1.9c.2 -0. jak na rys.0 -10.2 +0. 7. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne. A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O.2 ±2. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl. Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye . 7. b) c) ds- 0.wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka). 7.5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20.7b).3. zalecane do podawania na rysunkach. 7.2 ±0. Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl.6 -1. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7.0 -24. . W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow. przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys.0 +10. .6 +2.0 ±8. takie.0 s +0. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys.5 ±0.).tak samo jak liniowe . 7. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow . 7.2 ±2.8). 7. zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2. a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys. z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza.5 ±1.0 +24. c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th).0 ¢50N .w zaleznosci od dlugosci nominalnej L. tj.4 -0.0 9~ 1) Z 0.odchylek odpowiadajacych walkom h14.0 z +0. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych.0 -6.4 +4.4 -1.. napisanych w postaci ulamka (rys.0 ±2.4 -0.0 -16.0 ±20.5 ±0.odchylek odpowiadajacych otworom H14.7a).4 +4.l ±0.5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z .4.l ±0..1.2. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 .9c).8a). U wag a. wewnetrzne (rys. 7. 7.2. (w urad oraz w stopniach.0 -6. Oznacza to. do wyboru .3. tj. jak na rys. Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 .0 +1.3 -0.zewnetrzne (rys.2 +0.4 +0.31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O.0 -1. 7.zwykle minimum materialu).4 +4. Tolerancle LiL.0 +1.

Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys.1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1. 0 Q. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych. 7. Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole .1Ij. podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza .jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej. k).9 ±0. zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy).5.12gi) . 7. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys. '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e. ~ S 90 Rys..lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a. 7. B ...8 ±0.12b) . 7..11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys.3).11 b-d).w zasadzieprzyjmujesie. 7. gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD.1. 7 . 7. I.Tabllca 7. Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls . 7.jezeli obszar tolerancji jest kulisty. Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w. W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne.4. b) symbol R (rys. Toleranoje kata stozka. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl.3 ±O. 0 '" e X Rys. 7.- _ C . gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys.D08) 90 90 ~ nych.I2f).081 r) 101 Ro. gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym.D. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego.11 a).12. 7. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122. ' 3) . 7. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys.12a).. w ~staCl walca lub prostopadloscianu. 7. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie)..4. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) .. jak dla wymiarow liniowych.niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza . Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7..jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji.. 7. w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji.l1e. D . Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad. AT. 7.jej wartosc liczbowa (rys. -- f-. Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g.12di) .jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4).zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys. 74 75 .i 1.. gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys.12j).--". zawartych w nonnie PN-87/M-OI145. ) Dotyczy tolerancji symetrii. 7.to w ramke ujmuje si€.~ lUoN 0. 7. mieszane i ciasne. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:. ". . Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys.?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. +1. e) znak w postaci kolka (rys. 7.. c) symbol T (rys. Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc.- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt.przez zetkniecie czesci zlacza. z PN-89/M-02102. Tn)· Tabllca 7. Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych . Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A .1 . 7.11h). '" 0 f-.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie. Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy. Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138.:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" . Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o. Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L. dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138. / L/ r-. [gl -e. ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl. f) r.wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne. 7.przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego. 7.l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. TFR. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie.. Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7. przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) .ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy. f).: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych.patrz p.6. przecinania sie osi i pozycji.4.to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys.przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza.041 g) h) 1~ITo. tolerancji kata stozka AT.5. 7. Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl.. w prawym .111.np.3. .to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys. Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q. 7.11. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci. Q o 'N '" ::I c. kat itd.12k) .21 I~I T/20. d) symbol TI2 (rys. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys. 1) 7.6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice. w okraglych nawiasach (rys.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy. 7. 7.9 o! ~ .6 ±0.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych). Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e.U' e o! . tj.U' 0 '" c o! .12c) .. 7.llk).5.

to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej). Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym. 7.S). ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej. Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja.15. oddzielajqc od niej pochyla kreska. do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys. przy czym . barylkowosc. zas od prawej czesci . i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy). wysokosc ramki . W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. 7 .1 mm. jak i obszaru mniejszego. a z rysunku wyraznie wynika. 76 77 . Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz.2h. 7.jak na rys. W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj.6. to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys.13.14a. 7 . e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej).16. Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego.1/200)(200 I Rys. _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ . Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym. c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose.7.l3t).gdy brak miejsca . Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!. 7 . 7.r) a) / 1-10. 7. do kt6rego rna sie odnosic tolerancja. przy czyrn tolerancja 0.~. h d d c) ~t-~M Rys. 7 .13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys. Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny. to oznaczenie podaje sie tylko raz. 7. Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe. 7. Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym .1 mm dla tworzacej AB i 0.14c). krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny).ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji. 7. 7. a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji .).ISb).ISc).1 I. w kt6rym odchylka rna bye mierzona. wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana. miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys. to ty dlugosc (rys. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu. a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku. . Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu. bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym).ISj.1 I. nie moze przekroczyc 0. 7. wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje.7. 7 .16b). 7.05/200 I j) 10'10.14.8).16a).ISa). Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym.2. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu. 7 .13e). 7. dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna.grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys.tylko w razie koniecznosci (rys. .ISh). Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. U wag a.1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys. d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc.rys. 7. a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne .1 I. 7. 7.4. siodlowosc itp. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola). 7. 7.1Se). 7 .1 I. b. to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys. 7 . w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach. to nalezy go podac w wymaganiach technicznych. Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny).cej plaszczyzny.1® I AI ramke umiescic pionowo.1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys. 7. w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7. mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku. graniastosc itp.litere P w k61ku (patrz tab!.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys.1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny. mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0. wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys.13).15 mm dla tworzacej CD. Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje. nie moga przekroczyc 0. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!. Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny.4. symetrii dwoch Tablica 7. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p. 7 .

osi otwor6w itp. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0. U wag a. graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0. tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)". prostej lub plaszczyzny. g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi. Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej. 7.1 mm.03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca. a nie wklesly. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0. I mm. z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. I mm na dlugosci otworu I. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L . tolerancji (rys.8. przy czym moze to bye tylko wkleslose.8. 7. Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys.06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0. dwie rownolegle plaszczyzny.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka. Odchylka okraglosci (owalnosc.l7a). czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0. f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu. Tablica 7.).1 mrn. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji. na calej dlugosci kazdej z powierzchni.03 mm na calej jego dlugosci. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci . 7. osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp. np. 7. przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty. Tylka wypukrosc 10. Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu. np.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie.).06 mm. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi. Odchylka walcowosci (stozkowosc.14b. Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka).06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0. kt6re mialy sie przeciqc).05 mm. Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad .1 mm.nizej). barylkowosc itd.8).patrz tab!. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu. 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0. 78 79 .) Tolerancja plaskosci Tabl.7 (cd.04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w.02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm). Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0. czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0.05 mm na dlugosci otworu I.wyzej). e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia.17b). Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0. c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'. dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp. Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm.02 i 0.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10.17.. np. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys. i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe.03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0. 7. U wag a. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0. 7.05 mm. 7.1 mm. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0.).3. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka . 7. 0 wysokosci pokazanej na rys. 7. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi).4. I mm. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym.7 (cd.Tab!.) nie moze przekroczye 0. czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami..

na kt6rym podano oznaczeme toleran. hmewy.05 mm.04 mm na dlugosci /. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z.) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.0 I mm na.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~. Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0.05 mm. przekro~zy~ 0.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy).d .Tabl.04 mm w zadnyrn kierunku. teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0.zc.0 I mm. mle~~on!l w plaszczyznie rzutu.1 mm. > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as. czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0.cle .05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0. Zamiast oznaczen obu tolerancji ..~vznvb nie moze przekroczyc 0. ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0. ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0.05 mm na calej plaszczyznie. calc] dlugosci otworu.1 mm wymiaru 20 mm.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0. I OS mm na ealej diugosci otworu I.ub b wzgl. Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl.05 mm. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0.1 mm I dlugosci I.I.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0.cjl: me moz~ przekroczyc 0.. U wag a.04 mm na calej dlugosci I ezopa.1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II. m~ moze prz czyc 0..na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym . na calej dlugosci otworu.) TabL 7. ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B. czyh os . wspolosiowego z otworem II. W gran'ieaeh tolerancji 0.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego.oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0.02 mm. w dbwolnym kierunku. plaszezyznaeh A -A i B. 81 80 . mler?ion~ w pl.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy.06 mm na ealej WYSOk.L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej).05 1 0.025 mm.. czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk.8 (cd. .ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p.04 mm.rzu.". Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:.8 (cd. Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d . ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji. Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~.dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0. qd<..7. .:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0.<.05 mm.04 mm.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0. dw6~h plaszezyzn a I.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema).Ja~ wy~eJ .

czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0. czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0. Tolerancja przecinania sit.4. 7. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0. mie~zone na srednicy 100 mrn. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0.2 nun. 7.6 okreslonego znaku.8 (cd.15 mm.2 rnm.1 mm.02 mm.9. 7. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ". I mm. odleglymi od siebie 0 0. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy). czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB.2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu. kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun.02 mm. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej.eslenla (bazy). Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia.05 mm na calej dlugosci stozka.Tab!. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0. Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7. Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0. czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0.) Tablica 7.1 mm. czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0.02 mm. 82 II" 83 .4. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy). to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe .05 mm. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0.02 mm.2 mm. rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn. czyli plaszczyzna musi sit. dla ktorej nie rna w tabl. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0.2 mm na dlugosci 40 mm.9.06 mm. maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0. czye 0.05 mm. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia.15 mm. nie moze przekroczyc 0. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro. gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego). Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0.05 mm. (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0.05 mm.03 mm. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. I mm. kt6re ujmuje sie w ramke.1 mm w lewo lub w prawo.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu.

2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu. a) ifJl2-o.18c) . I ~ I. ~.97 mm.10. gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku). stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. do 0. '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna. 7.00 mm. Znak ten umieszcza sie: Tabl. w przypadku zas wymiaru min mat srednicy. Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!. L. tj. I b) c) os l. 7..00 1 25.1. c).18a) . odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0.10. c). Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137. Tablica 7. -. 7. Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'. b). tj. tj. tj.00 mm.oraz 0. ""'.. Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu.""'of I . 7.tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia. 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys.. 11. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>. niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej). czyli 12. 15. 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. 16._.8 mm (rys.00 mm.04 mm (rys. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0.05 mm (rys.4.3 dla wymiarow min mat. b). odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0. tj.0 I mm (rys.--- Lr--- : • ~ ig . W przypadku wymiaru max mat srednicy walka.I8b) .04 mm (rys... natomiast w przypadku wymiaru min mat. Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu. tj. 12.gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego.04 mm (rys.18 mm (przy srednicach 10. I~t I . 7. Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!. ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0. 32 mm. 7.9. Rys.2 i 24. ___. w przypadku wymiar6w max mat.98 mm. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0.gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia. a).06 mm (rys. a wiec 12. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia.18. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. '" - - ""'- .10 (cd. a). odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0.. W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa. Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym. a) moze wynosic 0.o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0. b).0 1 mm. Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys. 84 . a)..) ¢12D-8s b) ~-----i . czyli 1/2 T.0 1 mm (rys.gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w.36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32.160 mm).J ~t '" ""'.. 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0. 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys.7-7..08 mm). Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna. kt6rych dotyczy. 7 .5. gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0.

25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro.16 11 -- 6 - Rys.201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10.032 10. 0.4.25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2.0121 0. Wartosci liczbowe parametrow R. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys.5 0. przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym.50 10. a mniejsza pod nia. Rys.63 0.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym.1.040 0. gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n.5 0. 0. ) R.5. tuz nad linia zarysu powierzchni.2.016 0.3c).7b). Ii N oznaczen :/. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni. b) sposobu obrobki.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie.16 Chromowac 8." T.010 0. 8.. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei). 2.lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys. 8.3).~ I chropowatosci Rys.25 3.4. jeden z symboli z tabl. ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub. ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:. Wymiary.3a. 8. Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys. '///)t. mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys.201 0. 8. c.2.5 8 3. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem). Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 . Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys.la.16 0.1. / 250 160 ~ 630 500 ~ 2.. przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej. (w~ PN-87/M-04251). to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. Ra . 8. ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np.801 0.3a) oznacza.1.25 10.5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////. 8. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu. zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary). 8 Rz 32 Klasa!' - R.125 0. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna. '{'. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys.080 10. 8.i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R.4).la.401 0. 8. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R.601 1.t. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R.1. 8. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys. czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni.le). 8.5 2 11.25 10. nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys.la.ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu). przez symbole dwunastu stopni chropowatosci . . i R.vflymbol z rys. b) lub R. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys. 8. nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996.25 1 10.ld). Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys. w um b) Toczyc 10 - - R. c) powloki na powierzchni 8. do 0.6a).080 10.6.5. Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys. 8. b. nalezy do symbolu z rys. 8.). i sposobu obr6bki (struganie..063 0. 8. np. Symbol z rys.3. ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem.3). 8. 8.5 2 - ~ 10 - 10.W/// 30 Rys.25. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci.08.601 1.. 8. W zasadzie powinno sie podawac parametr R. 8. a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci. 8.Tablica 8. dogniatanie. Oznaczenia chropowatosci oraz: a).oz51 0. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2.32 10.35 5 11 5 0.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys.5). 8.7a). w milimetraeh. rolkowanie). 8. b).1.50 0. 8.020 10. 8.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral. Symbol z rys.1 (wg normy PN -871M -04251).0501 0. dotyczace powlok (rys. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8. frezowanieitd. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie. Rz - Klasa!' - R.5.6b).7 10 21 10 1 14 14 1. Symbol z rys. 8. 8. ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem.801 0. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys.3b) oznacza. 1) 2. b. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys. sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego).32 0.ld dorysowac okrag (rys. 8. (rys. to dlugosc te.5e). 8. oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0. b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np.1001 0.7. 8. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki.1.008 10:0501 0.6. 8. do tych przypadk6w.025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn). Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R. bez dodatkowyeh wymagari. jakiejs powierzchni.401 0. i R.5 7 15 7 0. k Docierac /: Ra 0.sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys.3c) oznacza. podawanej w mikrometrach. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu. 8. Symbol z rys. 8. 8 i 25 mm. czy tez nie (np.od Nl (chropowatosc najmniejsza.8. ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R.125 Rz 10. 8.5a. '7//.063 0.63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8.2. 8. 8. 8.1. i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane.1.toczenie.7c). Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.032 0.1c oznacza. b. 8. 8. 3) jako uprzywilejowaoy. 8. c dorysowac pozioma linie (rys. Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc . (rys. 0.1001 0.1. 8.040 0.3. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11.1.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci). 8.2. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania. 8. 8.

12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys.7. na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu. 8. 8.~a cienkiej linii den wrebow (rys. c) na powiekszonym zarysie gwintu .naboku gwintu +na boku gwintu (rys. ~) na gwincie zewnetrznym: srubie. na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8.9. gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci. Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys.l0c. I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys. Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu. !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast . Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys . chropowatosc x na rys.':.-- Ra10 \I ~ Rys. Na rysunkach kol zebatych.: IYvd 5 5 I ~ys . 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki.8b).6).7b). to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po". .24).I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m. Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy. 8.. oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu. 8.czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys. Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: . jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys.8d). 8.I __ 1. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr.9a) i podajac dla kazdej. ~~sa?y poda.. 8.8c). na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm. 8. zawsze od strony zewnetrznej.. Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu.s . gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys. 8.l0h)..sla SII(. Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0. IL. 8. e). 8. wkrecie itp..3.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie.1p. oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim. na ry_s. slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys.leczeniu (rys. 8. ktora rna byc pokryta powloka. Znak okregu jest zbedny. 8..l0d) lub na linii podzialowej(rys 8. I '\In = _i_=. Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie. 8.l:=_.1 111111111tlllllllll.1.16 Niklowac R0. w nakretce. R.12.! .. 8.:. 8..ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre. gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys.10.2.7d). slimacznic..:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl. W zwiazku z tym.IIIII.l1a) . na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie. g). Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu . 12.10b. Parametry chropowatosci Dogladzanie t.lIIII. .Tabllea S. 8. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np. f). _ na linii grubej zarysu (rys.1=--_ 5 gdzie: Ypi . chropowatosc y na rys. 8. jak .. 8.7d). . Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R.UM)(!~/adY olmibki / .8a). dodajac okrag do symbolu graficznego. b) na gwincie wewnetrznym.ll.l0a. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary . przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l .L:.7e) lub na linii pomocniczej (rys.w wld. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np.) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys.oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej. Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. R~zn.11.12a) . 8. stozkowych itp.wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu.11b).. 7.8. wotworze gwintowanym . z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R .8. 8. c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 . Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej.oku linia cienka (rys..9. 8. Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych.L. wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j. 8.: IYpil + 1. .tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :.

la. 8.wzniesien profilu hwp . k) sredni odstep falistosci Swm 1n n. ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8. rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo.odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv .y Tabliczka --J. a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne.Ih?. 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57. gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251. 8.oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. charakteryzujqca chropowatose powierzchni.~c profilu Wv .jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI. =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku .Jajesli to miejsce jest zajete. wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych.- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe .wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia).odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw.. = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) . parametru falistosci wraz z wartoscia.08 12.1a .lIl??. u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw.13b. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W.. b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46. c . f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w. .jezeli jest ona podana w normie ISO 4288). (wartosc odcinka elementarnego pomija sie.wartosc sredniego odstepu falistosci.naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku. ~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys. lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane.zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa.::.naddatek na obrobke. gdy nie mozna jej okreslic. wytrzymalosc na rozciaganie. n i=1 L Iyd n 90 12* 91 . tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w.Tablica 8..05 3.4. Ry 0. w urn podano w tabl. s. f .wan. HV. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami.w tym przypadku wskazuje umownie. gdzie: a . tOSCI. c bez litery nad nim..6 0.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra. P~rametr W.liczba punktow podzialu odcinka elementarnego. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. 8.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko. a. linia jest linia srodkowa profilu [alistosci.d . Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej.2 50 0. g)srednia wysokos« [alistosci ~ . np.5 0.zajrnujace duzo miejsca. e .2 0. vv". to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob. ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys.4 100 0.'i n i=l 0.13a).0±0. c . prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr.4.Ra.5.jesli jest to konieczne . b.f .jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna. Jest to dzielaca profil tak.RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei. 8. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami. S. gdzie: a. Rz lub R.12c).U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I. WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:. I umles~czoneJ rum htery. 8. Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci. lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ.3 0. Wm. 8. zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~. L n ni=1 L S.la. wartosci h nie podaje sie tylko wtedy. Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy.8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra .I. .04 1. zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys.dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci. okresowej. np. np. h 1. to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania).3.. a). lub w przyblizeniu 1 Ra.metoda wykonania. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci.odchylenie i-tego punktu profilu.sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w. 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami. bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do . kt~ry. k . falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc .wartosc parametru falistosci. Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego. symbolami w postaci znaku z rys. powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany.: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys.-l--4-+---1- Y= RaW Vi::.wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra. znaku z rys.4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci). h . vv".kierunkowosc struktury powierzchni. rysunku umies. 8. b . czesciowych odcinkach pomiarowych.. np.wartosc parametru chropowatosci innego niz R. ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:.przez dopisanie po prawej stronie symbolu. pod linia pozioma.::. 3) twardosc (HRC.065 6. Tablica 8.graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni. w. b). gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej). sposob pokazany na rysunku. 8. np. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m .wartosc parametru Ra.l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw. ~ lub parametru W. d . przy hartowaniu na wskros.rodzaj 0 brobki.odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw.1 25 0. np. oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil .dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz.13. po wyzarzaniu odprezajacym.jak np. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci. Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996. (jeszcze uzywany). oznaczenia chropowatosci.2. hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci. Jezeli na rysunku ze skom. b .3. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W.rownanie profilu chropowatosoi. wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ.dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl. w urn poprzcdzona symbolem parametru. g . .. n . Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!". HRC 62 ± 3.znak z rys.- gdzie: Yi .

2.Tabliea 8.. Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki). C-C. 2". Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys. oznacza sie na rysunku wielka litera.Z. '" (rys. Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji.. 8. Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach. to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys.1. . 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc . np.'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony. a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych. ~ 1''3'' " <.". gruba i wymia.dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec. .14a). przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_.. to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci".. . 93 . 8. ktora rna ogolnie znana. wpisywana nad linia odniesienia (rys. lakierowa itd. B-B. m A A 9. 1". 1'''. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a. 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory... a). 9.: .:w wymaganiaeh technicznych (rys.te same Tablica 9. a Przekroje bryl plaskosciennych 1.. np.". W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A . pozostale powierzchnie: . okreslajaca ja jednoznacznie nazwe.. 2"'. 8. Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach..l4e)..).to oznacza sie je (rys.opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych.Powloka powierzchni A: .8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys. y. 8.). 2'.4. 8.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys. g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku. Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu.. Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie. Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. miotu rna mice jednakowa powloke. a) lub wielka litere. przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary.c-_ [=1 S Te ezr. Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia. to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku. a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8.. 1'..: . LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl. ceramiczna. np..: "RfkojeH:: lakier. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok.:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys. 8. a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys. B . prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow.". ktorej znaczenie objasnia sir. Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka . a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys. b).slad plaszczyzny przekroju. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych.). na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa. wykonanym w innej podzialce. Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys.l4b-d).. Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) . b). Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f..Powloka powierzchni A: emalia. 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych.1. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. Oznaczanie powlok Powierzchnie. 8. poslugujac siejej nazwa.HRC50±2 "i:::_ r_l b) L. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony. to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys.O±o.). to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych.5.14f) i w warunkach technicznych pisze sie np. 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0..14g)..1.14.

Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu. Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny.1 (cd. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. wyznaczajacy punkty 4" i 5". Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami. Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7).. mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. natomiast na rys. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. 9.Tab).) 3.1 (cd. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. zary. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys. 9. a wyznacza sie z rzutu z przodu. ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego. Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju). Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. 9. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. parabola lub hiperbola. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!. elipsa. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B. 94 95 . a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory.) 7.

Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami.Tabl. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. Pewne punkty linii przenikania. na rys. przenoszac poszczegolne punkty tych linii. oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly. dalszepunkty. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych. zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe. Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty. 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi. w ktorych elipsa jest styczna. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl.2. przy czym moze ona bye: a) linia lamana .2 Sq punkty 1'. W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone. ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej. Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''. punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. czyznll prostopadill do osi 13. 9. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic .) 10. Punkty.bezposrednio z rzutu glownego .2'''. Jedyna roznica polega na tym. 9.jak np.1). 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'. ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo . w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne.3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory.) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz.1 (cd. ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9.. Punkty 1'''. 3.jezelijest to mozliwe . punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii.gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne. 2.1 (cd. 9.. do zarysu kuli. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania. punkty 1.jak-np.punkty 7" i 8". 9. sa punktami linii przenikania (np. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi. Takimi punktami na rys. 5'" i 6"'.2. wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska).1). mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi.w takim kierunku. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl. 12. 9. 9. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). 9. Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. dalsze punkty krzywej przeciecia. b) linia krzywa . np. i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 . np..

2. Rys. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A. A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'. Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl. c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow. walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach. 8 7' \'4. 1\ -. 9. prostopadle do plaszczyzny rysunku.3.3b. 3 i 4. - - 5/1 \ 8" _i_ .. 9. 2 i 2' itd. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania. Ponadto 13* 9. Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach.4. konstrukcja 16).2). Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy. to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys.3. 9. C. b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. 9.3 Rys. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow). C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC.: .2. B. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania.4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'.. .. <. elipsy (konstrukeje 3 i 4).3e). e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki. 9.5" / . walce i kule. 9. Linie przenikania bryl z rys. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania. gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. 9. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii . 9. 9.4a. Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . 7" g" 1/ -------- - .3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 . albo czescia tych linii.3. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. przy ezym punkty A.. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. 9. ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys. 9. 9. Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys. 9.. 1/2/1 4" 611 V .rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19). Rys. paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6). czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys./ I "g' ~811191/1 .. B. 9 .. A / <.. 12 linii przenikania. konstrukeje I i 2 w tab!. tab!. Z rysunku wynika. 1" ~ ) I 3/1~ . Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys. 9. elipsa. W ten sposob. ! f' / /' --I <. parabola lub hiperbola (np. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej). w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!.2. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow. osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa.2).4.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow. okregiem.1. Linie przenikania bryl z rys. 9.te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np. ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych.1 b) II c) II Rys.. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu.

konstrukcja 8). punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''.1. 9.2 (cd. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu). 7' i 8'.) 5. wyznaczajac punkty 7" i 8". Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa).wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6". P r z y pad e k I (rys. narysn.hiperbole . ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania . natomiast gdy SI! one surowe . Dalsze punkty linii przenikania. 5. 1"-5" itd. poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. aby wiedziec np. np. Z tych powodow pracochlonne. 9. wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B.6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9".6c). 5.Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych).przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys.na prostej poziomej 1'-3'. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa. Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona. p!aszczyznq B-B. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'. Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips. na rzut glowny. najwyzsze zas punkty 5'i4'. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie.linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu. Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9. ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. np.2. 3" itd. Tab!. Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. 9. Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej. I". Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9". kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I.2' i 3' linii przenikania leza.2). przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. przechodzqca przez punkt 5". Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym. 100 101 . punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. na podstawie przyklad6w podanych w tabl. ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. Przypadek 2 (rys. b): Najnizsze punkty 1'. na prostej 3'"-4''' poziornej. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. np. wana w sposob uproszczony. Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys.

a. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. 102 103 . 10"'. jak np.przez przeciecie plaszczyzna B-B. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E. Punkty 3" i 4" wyznacza sie. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. Przenikanie dw6ch walcow 9.okregu . Dalsze punkty krzywych wyznacza silt.) 8.Tabl. 9. jak rowniez punkty 6'. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D.przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka.) 10. 7' i 6'''. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego. Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. E Konstrukcja linii przenikania . przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt. punkty 5 do 8 w obu rzutach . styczny w punkcie 5"'.widoczna z rysunku. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego. 7. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np. a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego. Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka). prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety. przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B. punkty 5' i 6'. punkty 9'. ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. Przenikanie bryl obrotowych 12. wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu. w sposob pokazany na rysunku.2 (cd. 9'" i 10'. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys.. 9~2 (cd. np. Przypadek2 (rys. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys. przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C. 7'" wyznacza silt. Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi.

a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku . w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys.b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt . Przypadek 2 (rys. 9. to linie przenikania sa odcinkarni prostych. Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt. Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. 9. Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str.. C-C itd. a i b).. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku.6sernki". qtem #90' 20. 98). Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli. 17.linie przenikania sa odeinkarni prostych. Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'. 98) 14. Przypadek I (rys.) 13. to linie przenikania sa odcinkami prostych. 98) 15. b).2 (cd. Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19. 104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. a) lub na odwr6t (rys. w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!. 98). Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1".Tab!.2 (cd. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod . Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18.) osiach przecinajacych sie pod 16.

3' itd. z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B. 9. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26. O2. wyznacza sie punkty 2'. wyznacza sie punkt 5'. 23. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony . Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic. str. Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem). Tablica 9.) 22. CD itd. C-C itd. 6'. f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II. W ten sam sposob. 6' rownolegle do osi stozka. przecinajacych obie bryly. I) W celu uproszczenia rysunkow. a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9. Aby ten warunek mogl bye spelniony.2 (cd.. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku.3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. odcinki AB i EF rzutami okregow. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. C-C itd.przechodzacy przez punkty A i B. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6". Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z. Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. a punkt 3'. jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH.. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. Okrag I jest zarysem kuli. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul. 106 14* 107 .za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B.. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2. 25. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF. kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej.2 (cd. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0.Tab!. . jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6.) przekroju kolowym 24. 6-7 itd. srodki kul 01.. prostopadlymi do osi obu bryl. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. 98). punktow 3' i 4'. 4. wg ktorych kula J przecina obie bryly. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy. 2.. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. 98). i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. W celu wyznaczenia wiec np.

?. Siatka stozka prostego scietego 7. ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu. Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8.2.0'-11'.. -~ -. odcinek e. . 1. ~ rzucie glownym: 0-1 .. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d . przy wykorzystaniu odcinkow a.. Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie.JL n:d «vo -. wzajemrue prostopadlych krawedzi..gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0. 9. okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'."" 1\ ... wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f. I wreszcie wyz~acza.. 9. tyc~ CZ~SCI. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory). wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15. 6. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi. 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego.:.jak w konstrukcji 8 w tabl. tj. nast~pllle te same _tworz(lc. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich.. a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) . wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~... z . a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym.1.. Np. ~ V »: "" 6 . Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. .~uc~.punktu 16. 108 109 . ~ r-. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd. '" odcmki !" 12 itd.TabI.. 9. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku. ..) 5.0 -2" : . a wymiar d .i odklada silt na nich od punktow: 1.. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym.0-2. b i c z rzutu od lewej strony. Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4.2 -.. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6. np..sw dlugosci rzeczywiste: I" 12.3 (cd. g itd.

Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno. Rys. 9. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. b) -+-. 9. 9. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac. lub gdy czt. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy.:se ma bye wykonana z blachy. Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku. 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania. 9. b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku. 9. 9.3 (cd. 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania./ £'=:-1 f-~~j8--t E. 9. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). 9. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien. 9.zgodnie z rys. 5. polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym.5a).2.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone. a siatke stozka . przy czym .. jak np. 110 . gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna. I L \ / /\ _.8). gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys.7. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys. co na ogol nie przedstawia trudnosci. Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'.Tabl.-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:. Przyklady pomijania linii przenikania Rys.5. jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys.linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna.. jak w konstrukcji 6.6 (z prawej strony)./ . ze maja one jednakowy ksztalt. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys. Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych.jak w konstrukcji 5. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9. Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys. 9.bez linii przenikania.7. 9. 9.6.1"-. ~ .6a.) 10.5b. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys.8.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow.:7ld1 ~~ Rys. 11. 9.6b . wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony .

3. cienkimi ciaglymi liniami. Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie.2. ID. 1004).7. zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci.5. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- . Rys.8d. Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys. nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10. a mianowicie: uproszczenia 1stopnia.2. 10.rysunkowym. lub w spos6b umowny. 1O. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit. zgodnie z ogolnymi zasadami. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) . Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia. Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. albo w uproszczeniu (rys. 10. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci.2. W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba.5). ej-h) Rys. Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne.. odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A .linia ciagla cienka. Spoine mozna zaczernic (rys. .. k) ~s' h) 10. 10. a) ~ Rys.1. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys. a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys.7).-1=~=~... 10. 1O.1. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys..2.8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba. 1O. jak np. Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika. a w widoku od przodu . Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne.8. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH.8g). 1O. 10. w jej uproszczeniu.8f. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys. 10. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu . Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane. 10.1.2). Nity: a) kulisty zwykly. Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony. Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys.5 "JO b) Rys. 10. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit.2. 10. 1O.1). 1O. nie rysujac nitow. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10. w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku.krzyzykarni (rys. natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie.6. (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit.. uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych.3). W uproszczeniu. 10. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B .. 10. przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem. kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13). PN-ISO 2553:1997).8e). SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys.jak na rys.~ 1 stopnia Rys. 10. to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys.4. 10. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys.6.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O.8e). tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 . 10. W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi . Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. ze im wyzszy jest stopien uproszczenia. Spoiny otworowe Rys. glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc. f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(.8b). W wielu jednak przypadkach.

a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi. oddzielajaca obie czesci laczone (tabl. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe. 10.11. Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys. n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. Wymiarowanie 15* 115 . 10.'. 10.grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej. 92). 10.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10. 1O. 10. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu.2. z podstawowych wymiarow (w milimetrach). lO. Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys. a na rys.81).linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys. gdzie s . lO. 10. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla. 10. grubosc a spoiny. ktorymi sa. jak na rys. d).m.9. e).81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia. c). 1O.1).elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys. Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba. 10. h). pozostale spoiny i szwy spawane .8i. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys. Przyk!ady rysowania spoin _.ge. pomijajac spoine.8h).I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10.to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b.81. 10.11. Oznaczenia podane na rys. W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl. Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys.1). 10.8m z pominieciem zarysu. wpisywana z prawej strony znaku. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys. brzezne. 10. b).8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str. calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j.~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi.8k). wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny. ~ ~ J. Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10.10. ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h . Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia.9a).1. to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys. Na rys. Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego. uproszczone: a). 10.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem . ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania. Na rys. Znaki umowne spoin .8j). 10.2. umowne: g). Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. I).

xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys. 1/2Y. b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny ..3. 10. wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza.znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia.bez krater6w koricowych. czyli czynna dlugosc spoiny . 10. ze lico spoiny powinno bye plaskie. ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej. 10. lO. lO.13e). niezaleznie od metody rzutowania (A lub E). Wymiaru I mozna nie podawac. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V. ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem.10b. po tej samej stronie co linia identyflkacyjna. przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych .14. po przeciwnej stronie linn identyfikacv]. h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 .lOe).12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna . Gdy spoina jest jednostronna.lOf). Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys. zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc. Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10. 10. Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka. nej ". nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys. uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej. aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a . Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys.1Od).12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza. Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. 10. Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis. 10. usuwanej po wykonaniu spoiny.13..1Oa).Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta. ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2). Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys.znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk. 1O..! linii odniesienia. b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys. IO. c).polaczenie od strony spoiny (rys. 1/2U. Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego. lO.linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu. wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza.. jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny .lOg).

. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e). w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy. Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. 10.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny. w ktorym podano te dane. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys. 10. 10. Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony. wymiary podaje sie w zwykly spos6b. 13a-d).W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P. J_). 1O. Sposoby rysowania. gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a. lO.12e).wysokosc progu (rys. tj. 1O. to podaje sie ja tylko raz.2 przedstawiono na rys. e). Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. Spoiny zlozone (np. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997.Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys. 10. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys.13c. lO.13a. Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si..16 i 10."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys. lO. Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. n .odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys. 10. 10. 10. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych.podzialka (rys. Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys. lO. pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys. Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np. dla zgrzeiny liniowej szerokosc c.gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS.19d. b) liniowa. oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. . 10. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach. Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. a w spos6b umowny na rys.18. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys. gdzie: 111. dwustronne -. rysowany Iinia gruba. Przy rysowaniu. Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys. 1O.15.dlugosc zgrzeiny.19a) Iub przeswitem .14e).14c). pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947.3. 10.2.l2d. Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys. 10. Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) . Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e). 2) w rzucie lub przekroju. a) . W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku.szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny. 10. 10. 1O. Polaczenia zszywane 118 119 . w kolejnosci ukladania spoin. 10.liczba odcink6w zgrzein (rys.16j. 10. zgodnie z ISO 8167 (P) . W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys.16h). przy uzyciu linn wymiarowych. (e) . Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. Polaczenia lutowane Rys. PN-ISO 2553:1997.16e. lO. ($ >- 1-_-t+t_. Do tego celu sluza znormalizowane znaki. Wymiarami tymi S'l na przyklad: a . Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska. jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami. Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys.16g). f ." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju.16d). Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys.18..15.19. to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych . Na rys. b . b. w sposob uproszczony..16h).rys.16f). wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys. na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego.. garbowa typu ~unktowego.17. to nalezy je zaznaczyc jak na rys. 1O. 10. elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys. to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. r-: b) c) d) e) ttr . Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac. 10.12f. 10.do oznaczenia dodaje sie Z (rys.19 i 14. czy tez jej obr6bki pospawaniu. Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys.16. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny. Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys._iJ. c) doczolowa. 10. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys.16i).l6d. to oznacza sie je j ak na rys. W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys. wymagania jakosciowe wg ISO 5817. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein. 10. gdzie: n -liczba zgrzein.17. 10. 10. 10. I I Rys. ksztaltu Iica spoiny.2. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n. (e) . lO. e).20. W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys. Rysunki czesci spawanych Rys. 10. Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba.14b). a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia. 1O.j J 10. Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny. garbowa typu liniowego. przedstawione w tabl. lO. 10. liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego. jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu. 10.20.16b.rys.17). d).. gdzie: /.14a). We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny.kat ukosowania brzeg6w (rys.19b). lO. lO.19c).16c.4. c . kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego.12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych. 14. 10.l3a-e).analogicznie jak przy oznaczaniu spawania. gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy.16a). lrii]. 1O.3. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm. 10.J.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063.

wymiary sciegu itp. P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys. Jest dlugos~ calkowita gwintu.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3. 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 . Przykladv lL~7. lecz nie mniejsza niz 0. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- .23a.podaje sie wymiary zszywek. 5) jest Tablica lOA.hiperbole.21e. ' .22.21d. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys.21. Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze). ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony.2. konstr. 10. 10.jak na rys. na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia . b. JeJ wcale.22c) lub nie rysuje SIt. 10.8 mm. 3/4 obwodu.21m). konczyc blisko dna otworu. jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) .5. chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. 10.21 h. a mianowicie: a) element z gwintem (srube. 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie. 10. linia kreskowa (rys. 1). np.2. Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys. 10. Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10. We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. J). b.21 f) to sciecie mozna narysowac. na niekt6rych rysunkach pogladowycj. to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu.21k).$ ~--. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys. 10. 10. C. wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony .wpisuje sie parametry nici.ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w . lO. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby. Czesci zlaczne z gwintem: sruby.Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit.21d-g.20b-d.10. kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko). 10.3. jak na rys. bez wyjscia e gwintu. 9. 10. Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys.5. lO. przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie. ani koriczyc na liniach osi. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl.'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys.3.20a). W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny.1. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz.2la-c). 10. odleglosc miedzy nimi itd.jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys. jak na rys. ~iewidoc. 10.22a. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi .na rysunkach zlozeniowych.tylko w szczeg61nych przypadkach. gt'! ~o osi gwintu . Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie .!)j. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie.!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy. patrz tabl.4.d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq.211) 1gdy Jest to mozliwe.4 i 10. zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu .gdy to jest konieczne . Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10. 10. Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i .) rysuje sie tak. lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre. 10. przez~aczonyc~. cyrm dna wrebow gwmtu (rys.21 d-g). ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu. 10. otwor itp.cienkim lukiem b o dlugosci ok.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt. poz.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych.w razie potrzeby . b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole. ~- Rys. linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys. 10. 10.

pojedynezo lub laczac je w grupy. Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~. ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego). gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi.23c. sciecia krawedzi.6. podtoczenia itp. 10.4 i 10.f).23. w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl. 1 Rys. poz. 1O. 10. 1O. lO.~ c) ~@JI~$ ~@3.7. (tabl. najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia. 10. W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. 10. d).5. poz.4 i 10.Tablica 10. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym.5).7. 5 E8 6 122 16* . polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone. 10. B+ B~ ~1 yftf . Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys. 10. 10. a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys. uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp.6.7. rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien.6.24.polaczenia z tabl. b) umowne Rys. Podkreslic nalezy. rysowanym linia gruba (tabl. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp. X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10.22c. 1-6).4-10. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. jak zaokraglenia. 10. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci . 5) oraz wyjscia gwint6w.21d.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych.7). W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem. 10.5). 10. Rysowanie tzw.

24). 10. W tab!._)l) dwukrotny (P . Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!.3 Rd50x 7 Ven5. Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych).3.)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys. ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego. potrzebne do projektowania polaczen gwintowych..B1 j) Rys. otworow gwintowych itp. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami). ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO.2.25--{). Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi. b).2 10. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P .27.. to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys.7 (cd.36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN.6 M12 M16 x 1. 10.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm.5 I c) __.) Przedstawienie Lp. 10.11-10. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt). 10. przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys..Tab!. R .9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary. Re ~ dla gwintu wewnetrznego.26c).10).8.dla gwintu zewnetrznego. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0. 10.9 i 10.25. 124 125 . e) gwint trapezowy symetryczny..70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14. c) gwint rurowy walcowy.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys. wkretow.15 zawieraja wymiary srub. 10. a w tab!.B St._ I ~ [8 Tablica 10. 10. Gwinty wymiaruje sit. d) gwint rurowy-stozkowy. ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow. 10. 10. a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok.25. 10. Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1. M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe. 10. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit.. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun.9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych. 2) np.8.'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St.26. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu. ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys. St. Tablice 10.26a. Gwinty zaleca sit. 1O.

692820 0.048714 0.917 11.811899 0.5 1.466 10.75 0.947215 1.480 5.5 0.026 9.515544 1.7 1.9) Skok gwintu zwyklego p 0.8 0.740 2.144338 0.324760 0.4 0.5 3.2 3.026 16.dla srub zgr ubnych.188 9. " " .072169 0.4 2 5. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.057735 0.6 2 2.25 M8xl MIO MI0xl.22 0.3 60. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.1.28.9 1 1.75 0.8 32.2 5.649519 0.2 4 5 6 7 8 1O D+O.288675 0.5 4.8 0.013 2.350 12.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego.026 18.3 2 4 1.433013 0.5 0.350 9.081190 0.4 5.5 1.487139 0.026 1.299038 1.2 6.141 4. 10.5 r 2 3.5 0.811899 0.360844 0.12.14 0.5 4 5 10 12 2.466 6. d.350 10.6 0. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2.160 8.18 0. Gwlnty tabl.07 0.18 0.5 3 3.433013 0.6 0.115470 0.675 3.1 2.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1.3 13 1 1.45 0.259808 0.5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.433013 0.835 14.6 d-3 d-3.189443 0.129904 0.227332 0.067582 0.026 14. .6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O.83/M·02013 zawiera wymiary.5 0.4 3 7 2. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.5 2 3.75 2 2.5 4.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.917 5.353165 1. e .773 11.75 0.5 0.10.294 16.3 6 7.3 56.2 1.75 5 2 5 2.376 1.1 d-l.5 4 1 3 0.8 2.14 0.097428 0.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .8 6 17 3.5 4 1.36 0.108253 0.106 10.5 1. B .546 12.5 0.9 3.5 0.5 1.7 df d-l. - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10.5 1.8 4.835 12.9.270633 0.5 4 0.Tablica 10.3 0.5 1. 10.216506 0.18 0.5 1 2.2 6.545 4.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.5 2. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.701 15.649519 0.376 8.270633 0. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys.541266 0.378886 0.06 0.188 7.25 0.216506 0.376 13.5 5.35 0.11.7 7.135316 0.1 e4) max - max 1.101036 0. C .4 1.7 0.14 0.29 0.216506 0.568329 0.3 5 6.6 d-2 d-Z.160 0.108253 0.405949 0.49 7.546 14.2 4.165063 2. ~ D.7 2.9 22.5 5.06 0.5 3.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3.45 2.701 13.22 1.6 2 2.459 3.25 3.160 16.8 3 5 3.160 14.5 metryczne (wybOr).s kok gwintu) I Y .35 0.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1.3 d-2.086603 0.346410 0.75 2 4. ~ D. oct Rys.675 7.541266 0.773 8.598076 5 -H 8 0.376 17.270633 0.5 3 4 4.79 3.6 0.4 0.8 0.5P.5 6 2.4 1.376 15.12 0.509 1.188 11.8 3.5 0.5 3 2 0.180422 0.208 2.917 10. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2.6 R A3) max 2.5 7 7 5 5 1.151554 0..162380 0.567 2.082532 1. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I.324760 Rys.376 17.5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d.606218 0.649519 8 H Ri' ~!!_ 0.466 8. Gwlnty metryezne.054127 0.773 5.25 4 1.5 M20 M20x 1.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.647 10.863 11.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.433013 6 0..134 4.22 0. .74 12.17 4.45 0.4 0.6 91. ' A .647 8.25P lP . Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8.173205 0.387 3.389711 0.3 3.376 19.29.459 6.5 3 3.4 76.243570 0.647 6.25 1.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn.5 5 6 9 9 6 7 1.732051 2.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.10 0.2 86. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.29 0.8 9.019 4.146142 0.5 4 5 Df RL 1.5 4 1. mm P 0.075777 0. 10.75 2 2.064952 0.243570 0. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.773 9.933 18. Norma PN.1 7 8.948 2.4 3 4 4.086603 0.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm.974279 3 H 4" 0.5P lub 4P.324760 0. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.378886 0.5 10.07 0.22 0.043301 0.3 d-l.7 0. - 2 2 2.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.853 10.4 0.866025 1.5 4 5 max 1.160 13.917 8.405949 0.36 0.387 6.294 18.8 6 6 13 15 3 3.6 0.8 1 M6xO.082532 1. .0 52.14 0.242 4. 126 127 .162380 0.162380 0.108253 0.25 1.252591 0.5 3 H 0.933 16. .7 17.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.350 5.216506 0.8 I 1.6 1.9 36.22 0.25 I 1.

5 19.3.13. .. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak.srednica gwintu sruby lub wkreta.1 t3 0.4 28.. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys.5 21.4 8.3 5.7 2.6 4..wykonanie srednio dokladne i zgrubne. Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2.7 6.'" 0 i3: B l) s» .8 9 10 11.n e' 5.0 1.28c). W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie.52 Dop.31a).3 0.6 5.n . Rys.31). '" _1M 5 5. Z rysunkow tych widac.15. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys.4 36.j.w ogolnej budowie maszyn.6 10.31c).5 5..1 4. .4 4.: 0 .nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym.4 4 t2 :::.0 9. 16 18 20 22 24 0 . Wykonanie srednio dokladne d M3 M3. Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn.4 8.8 9 11 13 15 17.33 -0..5 21. w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych. odchylki Al) a) E - .. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy.0 10.2 1. . 10. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem. Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3. Nawiercenia pod Iby walcowe.6 2. l0.Tablica 10. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068.43 -0.2 - D1 8 - D2 - D3 6 6.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6. przeznaczonej do otworow odlewanych..30.2 8.nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna. wykonanie srednio dokladne .4 - D1 8 - D2 - D3 6 6.3 6.4 t max mm tl t4 1.4 40.22 -0. jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone. B .4 0.0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz". . _1M '" i3: 13 15 17.5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0. lO.0 1.3 2. ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja.15 -0.7 17. 10.2 6.0 4.6 2.27 -0.4 32. 1O.5 6.4 2.6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i .nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym.7 2.30) lub w spos6b uproszczony (rys..7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10.0 8.. 10.28a) uproszczony (rys. 1.: - 3.7 24.29).2 Tablica 10.6 12. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn.4 4 4.3.5 8.4. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli .4 9.:..patrz rys.7 3.3 5.4 10.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7.27d-j. 10.5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop.5 5.5 6.jak na rys.28b. 10.4 10.4 19. 1O.9 '0 .nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn.6 3.36 c) .8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3.5 19.2 7.8 9 11 .6 5.9 5. . Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego.6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3. A B C D d -027 -0. c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 . odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0. 10.3 0. b) wielowypustowego ewolwentowego..o~ 3. nie uwzgledniajac podzialki.6 4.5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys.2 9..8 16.43 1) A _ wykonanie dokladne.7 6.84 -0. rom Wykonanie dokladne d M3 M3.. 10.12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0. uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys..0 7.7 0. .. przyrzadow i aparatow.8 5.2 1.3 6.3 0.7 20.:. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys..5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4.2 6.. lO.5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3.3 4. wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10.14.5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0.3 0. b) .2 4.3.7 1. jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow.3 23 26 30 34 37 tl mm 3.9 '0 oil 16 18 20 22 24 .5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5. . lO.28b) lub umowny (rys.'" 0 .3 4.27a-c).

e) naciagowa wa1cowa. jak i na rysunkach zlozeniowych. 10. Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku.. 1O.34c). 10. e) zlacze wielowypustowe rownolegle. Przedstawienie uproszczone walkow. b) sprezyny naciskowe wa1cowe. Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn. b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym. 0 ile jest to mozliwe. natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH. 10. 1O.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys.32b.-100N 40N c) Rys.34a). Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a). Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10.32a). Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly. 10. e) spiralnych ~.5. 10. d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym. gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys.33-10. 10. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys. c) graficznego wielowypustu rownoleglego. f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys.-1 Rys. Przedstawienie i spiralnych z rys.3..n. Rys. Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys...5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych. b) c) Rys. 1O. 10. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261.31a. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996).34b). 17* ~ (rys. c). d). natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys. wraz z wymiarami. b). d). Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. d) wraz z odpowiednia norma.31b. 10. Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu.ch z..33 QI [. tj.a) ~ cba . a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych . na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys.31a).33. 10.32.35. piast.4.38. przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow. Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej. 130 131 . przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow.31e. 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys.37. d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach.3 mm 589 mm 10. d) naciskowe stozkowe.woj6w 5.31f. c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych. c).32c. 1O. 18.5 7. 10.36.5 43. c) talerzowych. c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn). N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys.34. Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz.. Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys. a) ~ c) e) b) h $) .. 10. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). 10. przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys. 10. D. Rys. Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane.na rys. 10. Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996. np. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22. 10. b) z zaczepami oczkowymi. 10.31.

5.HH.M02 Tablica 10. 10. ill LC=:=J. Rysowanie uszczelnien ruchowych w. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys.45c). Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U. 10. W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie.~. 10. pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'.39. 10. W uproszczeniu pomija sie takie elementy. pokazano w tablicy 10. podtoczenia itp.. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju. bez wargi przeciwpylowej.liczbe czesci).38).. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien. zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego.45. Krzyz nie zarysu uszczelnienia. zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju.powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.. 1O. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w. b) liczbe zwoj6w calkowita. ~ ~ ~ L ~ Rys. Jezeli kierunek jest istotny.43. G Rys. d) twardosc.t·.. dwustronne 10. EN ISO 9222-2:1994).w zaleznosci ad rodzaju sprezyny . przedstawia sie w postaci kwadratu .16. U~L. 10.40. Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie. b) w uproszczeniu lZJ ~.l1U na rys. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys.16.41.42. c) kierunek zwoj6w. alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995.38-10. bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg..bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych..-n".. 10.rl mJ.pierscieniowyeh . sciecia krawedzi.sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys.z krzyzem. w srodku umieszkwadratu(rys.jak zaokraglenia. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. 10.w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys."L'. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys. 1O. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys.44. W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien. 10.45b). a dla w tulei . W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys. 132 . z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl. 10. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu.i:l"'''. 10.< ::. Tabliczka ta . picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys./.43. rysowanego sposob umowny szczegolowy.45a).srubowych pracujacych na trzpieniu nale. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych.

11. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. Przedsta".1. WAtOW. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w. Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku. 11. 11.GIEt I HAMULCOW 11. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania. 11.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys.rys. na rysunkach w duzym zmniejszeniu. 42 24 400 600 215 12 10 100 -. 11. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku .3. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia. c) stozkowy Rys.rys. Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego.5. 11. wielowypustow.2.11 RYSOWANIE OSI.. W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka.1). Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. stozek.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu).5. 11.7. np. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji . W szczeg61nych przypadkach.1. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w. 13.5 ~ 430 20 655 125. off.4. 134 135 .3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000. 11. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys. lowy.? \ Rot25' l:: R~ I i 11.. Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego.2.rys. 11. igielka) i wymiaru . SPRZI. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny.rys.1. jak na rys. Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl. b) walu Rys. 11. gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne.6. 11. tOZVSK. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys. 11.Rys.2. do. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np. lub uproszczenia II stopnia. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b).:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127. 11. 1:5 Rys.6. 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz. z wyjatkiem element6w tocznych.1. Rysunek lozys~a z.7. zarysy osi i walowrnozna upraszczac.4. 11. rowkow itp. Rysunki: a) osi. 11. to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska . Rys. 11.

.1. d) krzyzowego.1. 12. Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy. g) klowego. I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~.8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl. Uproszczone rysunki sprzegiel. ktore polega na tym. 11. 12.8.2.3. oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c. rysowanym cienka linia a na widokach (rys. 11. 12.1.9. 12. a) tulejowego.1. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 . 11. 11. jak to pokazano na rys.j) ciernego. k ) ciernego hydraulicznego.Tablica 11. 11. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia .9.3a) i gruba linia b . Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI.na przekrojach. 12.2).1). Rys.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow. 13.e-rflh-----. w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys. f) sprezystego. ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys.1. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia. Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ . ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys. h) poslizgowego. 13. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony. c) wysuwnego.1.Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow. 12. b) tarczowe~o. 13. e) odchylnego (Cardana).BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys.

mozna zaznaczyc na tsa5 .ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba.2. Pozostale elementy k61 zebatych . podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych.~ 3. zawsze wtedy.3.. c) Tab/iczka Rys. Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych.. gdy pokazuje sie zarys zeba (rys. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys. 12. 12. 12. Kola pasowe: a) gladkie.3...f5-D.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys. N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!. '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba.6a. = 12. Linie zebow kola.linia punktowa. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi.3. ~ ~1 ~. 12. '" . 13. 12. 13. _' . Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia. c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba.5).poza uzebieniem . w celu zwyrniarof wama zarysu zebow.1. 12. ~ L a8tO.f Tabliczka 138 139 . Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- ...1. Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys. stycznyrni do okryg6w podzialowych. d) dwurzedowych a). Przekfadnle zebate 12. b). -.2. przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych).. Rys.. Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. 12. jesli nie ma one zebow prostych. "" ~ s .y. Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola.nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. a w innych przypadkach .3 ~~ "".. ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s . narysowanymobok przekroju.3c.3.2. es "S ~ s N ..1.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb. w widoku =Iinia cienka. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii.b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys.4. 12.. 12.4. b) walec podzialowy b . 12.6b).l.\ <t$ S- es ..

na linii BC punkt A.013 SID 13.srednica okregu podzialowego. c) O2 d. II Patrz dr inz. odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba. 12. 12. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. 12. 12. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu.7b). U wag a. grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys.kar nachylenia zeba. np.6. 12. Rysunki k61 zebatych walcowych: a). 8. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow. gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys. ponizej okregu zasadniczego(tzw. 12. przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t. dwie podzialki itd. Wyd.6b. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow. ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). jak na rys. Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir.1. Warszawa 1985. 12. 2 Il) do obu kolejne Rys. po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej. gdzie ~ . 7) wykresla sit.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . zarysy drugich bokow zebow .7. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych). 3. 12.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B.kat przyporu). moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie. w punkcieA na rys. gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola. aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol. 12.8. 12. Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys.9. a . na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61.7b. Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1).a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys. gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. 12. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys. Na rysunkach wykonawczyeh. b) z uzebieniem zewnetrznyrn. tom I "Konstrukcja". 5) wykresla sit. 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!. 12.116 24 327 D. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr. na kilka czesci r6wnych (na rys. b) zeby srubowe lewe.8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2. 140 141 . ewolwente ew\ (wg tab!. 3. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 . c) z uzebieniem wewnetrznym 80.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go. ktora jest zarysem boku zeba kola 1. wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty.8d). 12.7c). to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych).jak na rys.5.10.6. (rys.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. gdzie 13 .1). Rys. gdy podaje sir. linia przejsciowa). Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1. WNT. przy czym zaleiy na tym. 12.2 TW32. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym .24). 12. 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a.8a.8c). Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych. okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit. K.kat pochylenia linii zeba. Dalsza I) czysc tego zarysu. 6) wykresla sit. c) zeby daszkowe. Ocheduszko: "Kola zebate". Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3. 3) wyznacza sit.2 20· tj fJ W Rys. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir. 12.) 7 I k wykresla sit. 12. W zazebieniu.

to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys. 12. 12. b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys.3. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej. rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu.20. 12. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania. a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych . bez uwzglednienia uzebienia. tak sarno jak w przekladniach walcowych. poniewaz przyjeto zasade.9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi. jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku. W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. rysujac (rys. Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys. Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju.16.1). b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys.zab jednego kola zaslania zab kola drugiego. 3. ukosnego 12. 12.17 i 12. c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju). tOCZqC okregu podzialowym k.19a . . Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni.w obszarze zazebiania sie k61. 12. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12. 142 143 . 12.13. 12. 12. Jezeli to miejsce jest zajete. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa.13b). Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera. Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke.3. rysunek tego kola. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. Na rysunku 12. pozostale zas w tabliczce (rys. 12. to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych. Rys.15): a) stozek wierzcholkow a .7b. 12.19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach. 12. Slimaki Uzwojenie slimakow (rys.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. 12. otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac.6.18).zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola.17). 3.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys.11. 12. 12.13). tOCZqCpo okregu k. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola).16). 141. to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12. odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys.3. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz). Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!. przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa). b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola. Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys. 12. W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba).3. a ponadto rysuje sie (rys. Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. 12. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys. 0 promieniach 'I i '2. kt6re z powodu Rys.4. 12. 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl.14. 12. aj Rys.1.linia gruba. uwzglednieniern 1 sie PI ~dd.Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym.(2): a) w widokach .(1). Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy).14 pokazano przekladnie walcowa prosta. 12. wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys.5.15. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola. 12. narysowanym linia punktowa cienka.3. Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku.12. 12. 12. Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych. okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2. Patrz uwaga I na dole str.10). 12. b) wewnetrznej 02 02 0 12. Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1.okregi wierzcholk6w liniami grubymi.

t osi zeba 'f b a c 12.. 12. zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r. na rysunku pogladowym).s:-.26a i prawa polowa rys.17.. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa. 12. 12. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 . Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie .11er-z rho tkovy rnte 41 5. 12.21. 12.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R. 9 90° WH309. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4. 12.3.. Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys. b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami... Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys. Rysunki slimakow: a) walcowego. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni . przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys.19. a ponadto (rys..26. 12. reba zarysu Jl 10°36 prawy lin.20. 12. 12._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_. 11.7. Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy.z~e'~n~. Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys. jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys.45 4. c) hipoidalnej Rys.16 5.18.jesli to jest potrzebne . s 115. Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka. 12.3.89~':f1. 12.un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys. 12.290 A-A li ezba Modut A.26b). Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe. trzema cienkimi liniami.497=gJ4 zeb6w d 223 .22..c:.23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba.25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka.8 Zewnf. 12..w razie potrzeby .t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1.04 -+-:. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys. W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem. to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys.49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy)..!cuj Clce bou~m'7'r _cy:. 12. przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys.'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!..t~r_zn_...439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2. 12.na jego widoku. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len.trzema cienkimi liniami.27).27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka.I zebo . rysujac zamiast uzebienia (rys. c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba. Linie zebow zaznacza sie .24.8.---j xot c wspMpf.

c).c- c::::. 12.. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit. §. 12.23. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22.aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2.78 47.28c) rysuje sit. 12.9.04.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba. 12. a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys.4. 12. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys. 12. b) mechanizmu zebat- 146 19' .w razie potrzeby .27. 12. ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow. ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1.24.28d) lub wreby miedzyzebne. a ponadto .28a) upraszcza sit. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1. rysowanie wszystkich zebow).22.26.9. 12. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. 12. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys. a gruba w przekroju..Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys..8 10°'1 prawy L.Rysunek: a) zebatki prostej.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego..3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::.23. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!.8 3. 12.#" ~ "" -s '-f---. a okrag podstaw b linia cienka. 14. 12.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P.3. jak kola zebate walcowe z ta roznica. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa.__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L. 13. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l.25.12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl.1. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. 12.28. 12. 12. d) segmentow zebatych Rys.12 33 2. ~ c::::.. Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys.mozna rysowac skrajne zeby (rys. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku.98 30.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie.'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43.: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r. Rys.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys. rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba. 12.29.

cyfrowe lub literowo-cyfrowe. Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl.1. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych.5a i 13. energetyezne.<:: ~ 1\ ~ >..!:l oj .l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow). kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora. mozna zastosowac dowolny symbol.29). pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania. w wolnym miejscu arkusza (rys. montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen). Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!.. o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys. ~ l~ .1). 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~. ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu.16b). Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego. Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu..1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >. 13..2.1. PNEUMATYCZNE. montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh). 13. N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-. 13.. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu. automatycznego sterowania.3 z 13. Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13.!c 149 . funkcjonalne lub zasadnicze. rozroznia sie sehematy kinematyczne. N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- . najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh.. .. Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys.2. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu.~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r . I" Rys. kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >. hydrauliczne.. technologiczne. 13.1.1. 13. niz rysunki konstrukeyjne.3. Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne. regulacji.r. Symbole te podano w tabl. kontroli i wiele innyeh. Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu. 0 >. Symbol graficzny obr6cony 0 90' >. ..2). jak i przejrzystsze dla uzytkownika. pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu. z zatrzymaniem chwilowym -I • >.. Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn. urzadzen. . . a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. 13. o zmiennym kierunku Rys. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie.--r-. zas w zaleznosci od przeznaczenia . Opisy element6w schernatow. pneumatyczne.1. 13. ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys. 13... elektryczne. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn .. symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych. a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys. -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >. mega bye slowne. Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn. ...jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 .2.s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >.. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow. Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi. Fragment schematu. instalaeji itd. Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie.s. W Jakim znajduja sie w normach. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku .1 SCHEMATY MECHANICZNE. funkcjonalne. :.. '" .. Symbol graficzny specjalny :l . rys. .schematy strukturalne. ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi)... a wyjatkowo 0 45".c '" ~ A . Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow. rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np.4. sprzegiel. pomp. Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np. gdy sq potrzebne.. Tablica 13. 13.. 13. 13. 18. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow....4.. -. Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN). HYDRAULICZNE.6. zachowuj. zasadnicze. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu.

'" 0 20 o.0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista .0 20 on'" 0 '" ~ .n para plaszczyznowa (plaska) . ~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 ...} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl... 13. '0 0 >- .c o 0:1>.._ '0 0:1>t:: 0 0..r: .. trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia. os._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ ..) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ .... trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E .Tabl.1(cd.c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0.n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0..g przekladni tarczowej (tarcze) r' .. ~ .. d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 .! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych .n >0 0 ...c u ._ '0 ~0 0. 13. on . . "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 . krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci ..1 (cd.: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal...c o .

Tabl. 152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -. :.§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c.c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ ..c:: 0:1 o ~ walcowa >.!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni .i2 -c: <Il 0 00 zew- " !. c. .+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy .>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS .1(cd.i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::...0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p.....1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ .i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :. N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o .. .) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ .l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c.. krazkowy z zebami prostymi .1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c.. N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e....a 0 ~ . 13. globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (. 0 p..1:J :00 .

.....----. 13.J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 .Q..--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-. 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E . elektromagnetyczne) mechaniczne.. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1.L -8J¥pneumatyczne.elektryczne (np...3:1998. 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L.1(cd.a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne.Tabl. bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] .) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I ".2. H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 .Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U . Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N .!::! :.

3.norma PN-821 M-OI088.5. Sohematy hydrauliczne. energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow.~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994. 13. a schematow kinematycznych .2 13. 13. -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi.) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 . Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156.2(cd. w ktorych uzyto takich symboli. pneumatyezne.6 i 13.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne .2.1.--. 13. przedstawiono na rys. Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl. 13.-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu.5b i 13.7). 13. 13. a przyklady schernatow. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!. Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 . Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- .2.7.. ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys.kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13.Tablica 13.

g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0). Symbole pomp. b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym. c) zbiornik cisnieniowy.. e) element mechaniczny (tloczysko. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach.i dwukierunkowy.14.10. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema.) Y y Rys. d) teleskopowy. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys. powrotny lub elektryczny. zasilania sterowania. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s. c) sprezarka. 1) nagrzewmca ~ +e) .9. I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy. b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy. 13. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3. q. 13.12. b) pneumatyczny. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys.1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys. d) akumulator hydrauliczny. c) z tloczyskiem dwustronnym. sprezarek. e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. d) pompa prozniowa. spustowy lub odpowietrzajacy. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl. f) 0=0= b) c) a. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl.16.15. 13.2 Rys. 13. d) bez zaworow zwrotnych.8.i dwukierunkowy.a) AI rT R llIP-oli on Rys. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w. e) roznicowy. d) nastawialnosc urzadzenia. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow. 13. b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. d) zrodlo energu pneumatyczne.6.13. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny. c) zrodlo energii hydrauhczn~. b) nap~~ glowny nieelektryczny. c) lima obrysu zespolu. 13. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi. dzwignia itp. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow. 13. Rys..11. e) chlodnica. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu.7. 13. 13. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 . b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny. 13.

=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys. c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. e) sprezyna.28. m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys. 2 . f) rolka..30. m) z mieszanka pylo-powietrzna.krzywka. m) elektromagnesem i cisnieniem.-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys. b) zawar zamkniety (symbol ogolny). h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys. c) ze sterowaniem zamykania. Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys.. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) .przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 . g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy. . 2 . 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys. g) filtr powietrza suchy. 3 .19. 13.22. normalnie otwarty. 6 . przesuwny.17. 8 . 13. Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1. d) zawor z jednym przeplywem dlawio. d) chlodnica rurowa zeberkowa.rozdzielacz.pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu.zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny). nym.27. h) nierozbieralne. - I) Rys. d) blokada (zderzak) rtL. 13. 8 . B. fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny). Schemat przekladni hydraulicznej: 1.. d) sterowanie mechaniczne popychaczem. I) ze spalinarni. a zamykany samoczynnie.pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu.palec WOdZllCY. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys. b) wodny. 13. f) odolejacz. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . I) sterowanie cisnieniem wlasnym. n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys. g) polaczenie przewodow rozbieralne. g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak.26. b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie.noz tokarski. b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty).wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys. '7 . f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia.cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri. j) z paliwem cieklym. c) nozne pedalem.24.. f) z czynnikami chemicznymi. c) z wodazmiekozona. e) oddzielacz wody.zawory zwrotne. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia.22. 13. h) szafa sterownicza Rys. na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. 13. zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach.. e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem. 5 . k) rozbieralne. e) wydluzalnik petlicowy.przeplyw z przewodu D do C. b) przewod gietki. e) przeplywomierz rejestrujacy. 13. k) hydrauliczne. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny. b) ze sterowaniem otwierania. a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys. d) termometr wskazujacy. b) sterowanie reczne przyciskiem. f) zawar redukcyjny. g) z olejem lub smarem. c) manometr wskazujacy. k) zawor zwrotny grzybkowy. f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia.8-13. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony. b) cisnieniowy przeponowy. d) ze skroplinami. Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 .. 13.----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys. b) osuszacz powietrza.21. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy. I) nierozbieralne.18..._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek. . 13. 7.cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania. 13. 13. w kt6rych przewody zewnetrzne A.silnik elektryczny.pompa 0 stalej wydajnosci.zawory bezpieczeristwa Rys. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia.23. 13.j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. 13. 3 5 . "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _.silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu.24 i 13. j) polaczenie zwezkowe stale. b) zbiomik sprezonego powietrza. c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla). c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety).23. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny).przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 . 4 . e) normalnie zamkniety.25..J J)--{>.25.$---. h) silnikiem elektrycznym. a) b) c) "---1 .zawor przelewowy. I) z powietrzem.'IIIIBI x(H CD Rys. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy....20. d) zawar otwierany recznie. d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel. c) kierunek przeplywu powietrza. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym. h) z paliwem stalyrn. 13. 4. I) rozgalezienie rozbieraIne. h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania. c) zawar spustowy.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) .. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn. powrot pod dzialaniem sprezyny. k) z paliwem gazowym. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny). 13. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo. sprzezony z rozdzielaczem. c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym. 13. e) smarownica mglowa. a zamykany samoczynnie.. 13. j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy. e) zawor otwierany elektromagnetycznie. g) redukeyjny roznicowy. zamkniete polozenie 1 .. e) z odmulinami lub odsolinami. d) kierunek spadku rurociagu.{ --.29. L!. 6 .

e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys.37. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody. 13. e) pompa z przedmuchem.37. 13. d) kompresyjny McLeoda. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys. k) elektrycznym. k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny). Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny). g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J.. h) z zrmna katoda.43. g) jonizacyjny z goraca katoda. 13.29. 13. e) filtr (symbol ogolny). f) wymiennik ciepla mieszankowy. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny). n) jonowo-naparowujaca. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys. g) rozpryskowa. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym. Rys. h) turbomolekularna. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach.j) zwezka dlawiaca.puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny).35.38-13. e) plywakowy. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. 13.41. d) regulacyjny dozujacy. b) tlokowa.fJ-t. e) wymienniki ciepla powierzchniowe. n) redukcyjny. c) sprezarka wirowa (lub wentylator). d) podgrzewacz pary. d) tlokowa.lub wielostopniowa. kondensor.34.. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys. c) odrzutnikowy. c) separator oleju. r) kriogeniczna.. f) ze sterowaniem recznym. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny). b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. b) turbina parowa. b) reaktor chemiczny. odrzutnik chlodzony ciecza..32. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. c) chlodzony powietrzem. j) grzybkowy. Pompy prozniowe: a) symbol ogolny. c) pompa objetosciowa obrotowa (np. f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty. c) kociol (symbol ogolny). m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo. 13. 13. fig dorysowaniedrugiego okregu. p) Jonowo-napylajaca. k) dyfuzyjna. 13. d) elektromagnetycznym. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys.36. 13. j) ejektorowa. I) trojdrogowy. oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* . b) oddzielacz czesci stalych. f) sprezynowy. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys.20 . d) termoelektryczny. g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia. b) zawor z napedern recznym. 13. jak na rys. l3. I) adsorpcyjna. uwaga: w pompach wg 1)'5. e) zapowietrzenia. d) odprowadzenie do atmosfery.39.31. d) rozdzielacz wody. g) Rootsa. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny). e) mernbranowy. b) odoliwiacz. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. 13. e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys. 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. 13. h) kurkowy. h) odgazowywacz.40.38. j) elektromagnetycznym. Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny).26-13. b) suwakowy. b) polaczenia (czwornik). I) katowy.36. 13. d) komora prozniowa. I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny).D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -. f) z pierSclemem cieczowym. c) tlokowym. f) cieplno-przewodnosciowy.D._ n) ~ p~ ~ I Rys. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys. wybor tyeh symboli pokazano na rys. k) zasuwowy. d) dwu. g) ciezarkowy. f) chlodnia kominowa. c) prozniornierz hydrostatyczny. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia. Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys. 14. e) adsorpcyjny. mm (mnoznik n{[). e) strumienica. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys. d. Prozniomierze: a) symbol ogolny.30-13. I) wiazaca gaz (symbol ogolny).42. wymiar a powinien wynosic 10. f) pulapka (symbol ogolny).Rys. c) gazowa. c) wiazka przewod6w. m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. 13. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii .-G. 13. 13.J q)~ -0. rn] naparowujaca (sublimacyjna). c) mieszalnik. w ktorych wyst.43). Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa.

14. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne.a) ?' polozeniu pracy. 14. odkuwki itd.I<?·"n. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu. to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys. 5. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach.os Rys..ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys.. rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu.1 0. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0.b14. wykanczajacej itd. 14. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'.".5.1. i powinien zawie:. 14. dla ulatwienia odczytywania rysunku.2b).m W Tabliczka Rys.na rysunku oznaczono dwa otwory. 4. Tutaj dodac r. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p. 14. Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu.ona~czy: pokrywy. w ktorych wystepuje wiele elips.1).3). 14.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to.1. 14.2. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych. Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek. ktore utrudnia wymiarowanie. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I.1.2. w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu.. zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach. przy czym bardziej zawile.2a). ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys.) lub czesci gotowej. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej.4. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa. t. zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys.14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys.alezy.3. Rysunek wJ:k. Dober rzutow: a) bledny. 165 164 . b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS... 14.

Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys.42.8.12) i podaje silt tylko te wymiary.9. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys.. 14. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni.7). w razie potrzeby. 14. .6. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys. czesci itp.3~0:::. Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu). 14. W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit. srub. 14. ktore pozostana surowe w gotowej czesci." <'-I Rys. 14. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi. Na rys.:. Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys.---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X.5 zaznaezono 2 otwory.15.13). ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane.03 rfJ6H7 wykonac . ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t. poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia.9).10).pominiete.:.01 Ix45° razem z czescu.O. 14.:.14). zostaly . ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys. jedynie te wymiary. 14. 14.2. 14.4714. 12. Z (rys. 14. nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4. w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem). Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 .6). to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys. nakretek.::. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu. 14. rozwiniecie czesci Z wymiarami. Oczywiscie. Gdy zas czesc rna wymiarowych).01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys. . 14.7. ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych. Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek.4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z..:b=6":------1--=-f-:::.jako zbedne . podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys. 14. Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni. a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki. oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. Y.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys. 14.2 11:0.11). Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np. // I '/ ~ -I 1 I -~ -s.4-7-14. a wymiary powierzchni.9.

przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys.5 .17). [4.Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys. Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8. 14.12. (rys. 14.~ )- t _[ _8. CZ<. 14.18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys. 14. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo. 14. Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 . Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys. Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys. to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys.19) lub tez jako podzespol spawany (rys.ISa). To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys.16).13. 14. 14.-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys. Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys. 14. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy. ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie.14.14 i 14. w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I .-+ .18).20).10. Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie.1 l .5 tiil . 1Sb). 14.7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci. z wszystkimi wymiaramiitd. [4. przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys.J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108. 14.

19.17.21). jak np.16.18. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys.polwyrobu i czesci gotowej.a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys. 14.lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys.22.20.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu. f 8 140 Tabliczka Rys. sruby. Ra-!y RalOI V Uloienie na ta. 14. traktowanej jako CZySC 14. 14. b) z kawalka Rys. 14.15. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . 14.. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki). czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki. CzyS6 wykrawana z blachy Rys. 14.. 14. co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku. Rysunek dzwigni katowej spawanej.3. dotyczace spawania Rys. sprezyny itd. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych. na rys. Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy.14. to rys. 14.23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys.21. 14. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.4. 14. CzyS6 tloczona Z blachy Rys. Natomiast gdyby z rys. omowione zostaly w rozdzialach 10-12..24 stalby silt bardzo trudno czytelny.24. gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony. Czesc tloczona z blachy 14. 14. 14.. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 . jak kola. Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym. przedstawiajacy odlew tej czesci. a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu. Rysunek wspornika spawanego. lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu. .zebate. b) """'L .

14. 14.4.22.23.24. lecz z wymiarami powierzchni.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 . Rys.85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I .5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys. 14. ktore pozostana nie obrobione <P140 <.2 77.23 Tabliczka Rys.(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.14. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 . Rysunek podstawy z rys.175 155+0.14. Rysunek odlewu pokrywy z rys.

promienie zaokraglen itd.6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!. Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0. ktore maja bye obrabiane. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. w jakim rna bye od1ana. 14. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 ."znych ~1.6 wewnfl . Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke. gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie.25.27.25. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych. wg odpowiednich norm PN lub BN.25-14. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych. 14. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu.27. wg norm.28. 14. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy. 91. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy.25).27).26. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. ich tolerancje. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej.~ Rys. maja bye w wielu miejscach jednakowe. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. Jezeli naddatki obrobkowe. to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki. tolerancje wymiarow. 14. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys. 14. Na rys. w sposob pokazany na rys. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien. Na rys. 14.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. 14.9 Dopuszczalne przeeadreoie O. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach. to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~.14.9 Tabliczka Rys.50 30 fa I. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys.8 Iabliczka Tab/iezka Rys. 14. ani w wymaganiach techniczn ych. Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu.. OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f. w jakim bedzie odkuwana. 14. +0. w gotowej czesci. ktore pozostana surowe.

ukladow kine~ matycznych. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow. lecz "pokryw. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete. 15. instalacji elektrycznych. Ogolnie biorac. rysunkami montazowymi. N a rysunkach montazowych. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej. omowiona jest w rozdziale 20. w razie ?ot~z~~ by. jak i jego zasade dzialania.2. grupujac je w wiersze i kolumny.1.3. prostopadlosci. a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. 15. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu). 390 15. samochodu. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys.2). fundamentowymi itd.2. zespol w wyrobie ! czesc w zespole. urzadzenia itd. gdy to jest konieczne. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac.4).1). chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna.e odniesienia. 15. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 . 1. b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu). wskazowki dotyczace rownoleglosci.2: Tak sarno podaje sie. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. wiadac ich przeznaczeniu.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15.1). Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki . jak np. wspolosiowosci itd.). ktore maja bye uzyskane przy montazu. zwlaszcza podzespolow. konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu.jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary. na rys. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys. Gdy wyrob jest prosty w budowie. np. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'. okreslonych powierzchni czesci montowanych. okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego. Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie. Czesci numeruje sie uzywajac. 4..patrz p. nazwy czesci powinny odpo- Rys. jak np. 15. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p.2. a wiec nie nalezy np. Lini. okreslajqcych: wyrob. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe. podzespohi).¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych. 15. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku. jak dlugosc. zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci. Na rysunkach montazowych podaje sie. nazywac czesci "plytkq okragla". Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu. rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny. 2. ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys.1. W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach.5. W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. wysokosc itd.! cienka. Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb. przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne.3. wymiary.!". a wymagane jest okreslone polozenie. 15.4). Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu.gl. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. drugiego i dalszych rzedow.

sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR. 15./1// // y. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 . RVS.~ ~ @___ 0.t:.14.14./J . Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys.ZMIAN KONSTR.H 1J&-~ 30. 15. 15.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) . 15.3. fS.2. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys.14.1---------- 8 C\I -s- ~ /. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr. 06 L450 P20./.iacz pasa Rys.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20.ZMIANY IL. ~ I V~ I I\~\ .11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:.PREZ NP2014 EPUJE RYS.05 L450 PNIf1-86102 NP20. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys.01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w.? I I t-- 7 wS//////l///7.5.4.

ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku.1). tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac.6. Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw. Niekiedy na rysunku zlozeniowym . 16. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w. spotyka sie rzadko.. 14. 15.1000 -----"2'l_7!. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci.2). Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci. IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf..vmJJvnAmw 7f. jak i napisow z nim zwiazanych. Rysunki zestawieniowe. z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych. 17.1 Zatw. Obok kazdego miejsca. 15. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej.5). natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament. przekresla sie cienka linia. Rys. podajac rozmieszczenie.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys.gdy to jest potrzebne . i obok wpisuje sie nowe wymiary itp. np.2..4fl ~ 1O. wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony..4). niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. w kt6rym dokonano zmiany. 1-3 nie jest mozliwe. pokazuj'lc ja tylko w postac. w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany.43. to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci. 15.j 1.przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys. 16.dla lepszej orientacji . Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie . 15. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe.3). w dokumentacji prototypowej. napisow lub znakow na rysunku. 15..z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys. Dlatego te. . albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys. obr6bki cieplnej itd.3 .H n.5i 4. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu.• . to w wyjqtkowych przypadkach. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku. Jt-.2.a 'to Spraw. umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych. blednej tolerancji wymiaru). ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe. I Vu. Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. 15.dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki.. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu).6). 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p.esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12.6). 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu. szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. w postaci odpowiedniego opisu. na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe. W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie .18). rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania. kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· . to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz.1 Rys. alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. to zmieniane wymiary itp. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji . np. wykazach czesci itp. a stary anulowac. liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat. wykonywany dla urzadzen stacjonarnych.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych . kt6re maja charakter reklamowy. Wszystkie jednoczesnie 181 . chropowatosci powierzchni itd. g~y.rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys.1. np._.15. Na rysunkach ofertowych (rys. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. rysunki eksplodujqce (rys. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml. pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu. 16.3. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy. i umieszczenie na ich miejscu nowych. bez obr6cenia.4. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :. jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p. 16.jak np. spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. a nowy. napisow itp. zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego. Rysunek fundamentowy.jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku .:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach.I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr. . .

Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian. 17. ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. ani do osi X. date wprowadzenia zmiany lub zrnian. ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow. date. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy.2 srednicy przedstawianych okregow. takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. biegnace w innych kierunkach. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi. Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. 17. ulegaja skroceniu w roznym stosunku. 16. XO Y.3a.2.1 C)I). w jednyrn rzucie. to numeru rysunku nie zmienia sie. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany. 17. 17. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana.. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. 17.7). Podkreslic nalezy. przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. a dlugosc malej osi 0. tresc zmiany z uzasadnieniem. prostokaty itd.1. 17. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian. Jak widac z rysunku. od ktorej zrniana rna obowiazywac. Mozliwe jest rowniez. b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. w pewnych przypadkach . a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych. 17.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach . nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty. a osie male . jak np.2). jak trojkaty. pozostale zas wymiary. 17.1 a. wspomniana wyzej 183 . ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc. YOZ) S'1 elipsami. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0.3b . dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian. w zmianie 1 na rys. 2) Scislej 0. 17.korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych.4a. numery dokumentow.6 i 17.jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe. 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ.82 : I. a) _z "'- 17. Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys.582) tyeh srednic. do ktorych wprowadza sie zrniane.7 srednicy. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe. 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty. 17. podanie numeru karty zrnian.1.2.82: I (rys. a na rys. w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer.3.577.0. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich.1 b).caly przedmiot. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys. zamiast wpisywania tresci zrniany. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow.4b).

w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys.. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3. czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0. wieksza 1.przedstawione rozne sciany przedmiotu. 17. 2) Scislej 0. 17.5. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'.w razie potrzeby . Rys. Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . 17 . 17.3. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych.7. 17. najczesciej prostokaty.6. 17.11 a. 17. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys. 17. 17.12). Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-.. Podobnie . Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur.05 srednicy przedstawianego okregu. 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys.jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY.5). Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys. 17.881 : I. W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys. Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys.7). a) szesciokat foremny. [zucie.4. b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne. dimetrycznY. 17. 17. 17. przekatne kwadratu itd. 17.314. rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys.8. Rysowanie ow.4a.11 b). Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys. jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys. Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys.10.3. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom. 17.1 Ob). np.13.pi 2/l 40 33 50 . prostopadloscianow.2. 17. b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 . 17 . c) figura z bokiem lukowym Rys.b) 67!-tL.8). Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102). Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. b) czworokat.1 Rys.przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach. jak: wysokosc trojkata. Okregi trudnosc mozna pokonac. i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury.9).4. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza. 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. I ""'I. 120' lub 150" (rys.5. 0. ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys.9. np. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z. 17.m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni). Przedmiot w rzucie izometrycznym 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31). 17.6). 17. 17.

ale jest bardzo pracochlonne.18) itd. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym. 17. 17. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys.15..lcych sie czesci Rys. 17.17.13. Kreskowanie stykajl. Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys. 17.14. 17. 17. Rys. Poza tym.14). 17.6. 17. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach . do katalog6w czesci zamiennych (rys. 17.11. jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys.18. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w. W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys. co wprawdzie ladniej wyglada.15). z 17. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys. 17. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta.16.16a. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych.smowego Rys. 17. 17.a) z b) z z .nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern. rysunki ofertowe. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys.12. Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku. 17. Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych.l6b.17). Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw.~ X Rys. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 . 17.

f) linia jednoprzewodowa. d) odgalezienie przewodow. przewod dwuzylowy. d) pradnica pradu przemiennego. k) transformator jednofazowy. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri. na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu. 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). b) ochronny. j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty. b) linia podwodna. f) silnik elektryczny (symbol ogolny).A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<. plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. b) pradnica (generator). c) pradnica pradu stalego.4. gietki (symbol og6Iny). h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN).5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_. 1) koniec przewodu nieprzylaczony. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny. h) silnik-pradnica. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys. pokazana z trzema zylami.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna..przedstawienie jednoliniowe 188 189 .E ~ h) --= 8. TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !..-. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych. podano symbole najprostszc. g) tr6jfazowy zygzakowy. k) pros tokatny dwukierunkowy. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys. IT Rys. I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys. 18. d) linia tr6jprzewodowa. 18._. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny).. 18. b) polaczenie przewod6w. i) elektrownia wiatrowa. e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny. natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym . e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy.» c) 3". gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu).2. 1) autotransformator jednofazowy.7.-. b) dwufazowy trojprzewodowy.:j).8. d) tr6jfazowy trojkatowy. I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu. e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym)._. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym. tor ulozony na stale (symbol ogolny). f) elektrownia jadrowa. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne. bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe._/ 18. przew6d trojzylowy. m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. na symbol wielokreskowy. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny. k) Jl_r ~ nJ ogolny). Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka. skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie. b) elektrocieplownia... i) anoda ochronna. piecioprzewodowej. f) polaczenie odcink6w przewodow.. h) szesciofazowy gwiazdowy. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). c) linia napowietrzna. k) szesciofazowy szesciokatny.. 18. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen.. kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. g) silnik synchroniczny. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz..6. i) przeplecenie przewod6w. j) impuls prostokatny..1. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys. np. j) przetwornica jednotwornikowa.3. linii. przew6d. a) b) I. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz. brunatny. n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) .. e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::.ri. 18. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna.18. k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq. m) mufa przelotowa. n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy. c) tr6jfazowy V. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy. zacisk. h) elektrownia sloneczna.. to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione. d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . c) stacja clektroenergetyczna...j. Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki. f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym.. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow. e) linia z podziemnym punktem przylaczenia. \ ] Rys. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia... e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. g) prad staly lub przemienny. n) pradu przemiennego Rys. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny).2. m)l y'"bn kf Y ~ Rys.coraz prostsze.1. jak np.czeniow./) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj .26. h) koncentrator lh. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny).. e) odgalezienie podwojne. 18. c) linia dwuprzewodowa. d) elektrownia wodna. ze linia lub przewod Sl! pojedyncze)..j) koncentratorlinii na slupie. b) linie.). 50 Hz d) ~ e) 18. 18.-. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole .5..- h) ~ j) . gal itp. sieci itd. I) trojkatny. przy ezym dla ele mentow. Podkreslic g)(Q. m) schodkowy. g) elektrownia geotermiczl1a. ich 00 k)6 U0& r). przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia.. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych. Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia. 18. h) prad tetniacy. I) transform at or nastawny. olej. tor ruchomy. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu.1. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego. 18. i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi.1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. g) punkt przylaczenia. przewod. c) listwa zaciskowa. fOOOMHz g) .

Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny). 18. h) 0 swietle skupionym. h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . f) zmywarka elektryczna do naczyn.. h) krzyzowy. c) odchodzaca w dol. c) pralka elektryczna. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. 18. j) miernik coso.23. j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d. TV .. e) oswietlenia wyjscia zapasowego. Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny). 18. g) przechodzaca z dolu do gory. b) lacznik jednobiegunowy.21.14. e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym. ogolny). d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. 18. nastawnik (symbol ogolny). e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. c) clektryczny podgrzewacz wody. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly. Rys. e) skrzynka przylaczowa. f) z reflektorem (symbol ogolny).16. d) wzmacniacz.. f) cewka indukcyjna (symbol ogolny).12. f) termoelement Rys. d) rozdzielnica (symbol ogolny). d) nikiem. g) suszarka. b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny). m) przycisk (symbol ogolny]. e) dioda 0 zmiennej pojemnosci. h) czestotliwosciomierz. 0 napieciu 24V). 1) synchronoskop. f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys. d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny). r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996). c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny). I) zegar sterujacy Rys. j) swietlowka.. f) gwizdek. k) omomierz. j) lacznik dwubiegunowy. c) zwiemo-rozwierny. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe.13. rozrusznik. c) ze stykiem ochronnym. cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly.19. 18. k) kondensator nastawny Rys. 18. c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy). i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek. f) fotorezystor._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa.. b) z lacznikicm jednobiegunowym. zestaw lqcznikowy.telefon. c) brzeczyk.l. 1) lacznik zegarowy. Symbole graficzne elektrycznych zarowka. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej.) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys. b) uk!ad prostowniczy mostkowy. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) .. p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1.9. 18. d) bateria ogniw (np. c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny). Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). stycznika zwierny. f) miliwoltomierz. c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. b) mikrofon. f) zestyk. f) lampa rentgenowska. d) gong. c) z czterema wyprowadzeniami. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny.10. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys.18.telewizja. c) prostownik polprzewodnikowy. Symbole graficzne rezystorow (opornikow).22. c) glosnik. h) zestyk wylacznika. h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy).cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). g) jarzeniowka stabilizacyjna. I) galwanometr. 18. 18. h) fotodioda prozniowa. d) chlodziarka elektryczna.. c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys..r- -(~ b) c) f) g) o o Rys. f) puszka (symbol ogolny). np..telex). e} odchodzaca w gore i w dol. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\. 18. g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys. s) Iicznik impulsow 190 191 .tiL- S)~ Rys. 18. f) te1ewizor. Symbole graficzne prostownikow. b) przychodzaca z gory. n) amperomierz rejestrujacy. g) rozwierny. b) rezystor nastawny (symbol ogolny). b) transformator. p) oscylograf (symbol ogolny). I) przekaznik ze stykiem zwiernym. j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny. b) lampa ze swiatlem migowym. e) przy otwieraniu. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych.-J j) k) j)-1~ k) -. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. b) gniazdo trojbiegunowe.cznik zespolowy. 18.mikrofon. e) odbiomik radiowy. 18. ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny). Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy. rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys. b) odlacznik z bezpiecznikiem. h) wentylator. e) promiennik podczerwieni.20. f) wtyczka. d) dioda (symbol ogolny). g) wtyk i gniazdo. h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny). 18. d) amperomierz. d) oswietlenia awaryjnego. b) rozwierny. j) Iacznik trojbiegunowy. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz. g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym. m) oscyloskop. g) kamera telewizyjna. b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami. e) woltomierz. c) rezystor 0 nastawnosci skokowej. g) watomierz. e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP . 18. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna. d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. e) czujnik zblizeniowy. k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys. 18. b) kuchnia elektryczna. TX . Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP.11. k) 1lJ.J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys.. g) schodowy. b) typu NPN. (pierwotny). d) potencjometr (symbol ogolny).24.17. l8 .15. d}przychodzaca z dolu. f) przychodzaca z gory i z dolu. g) ogniwo fotoelektryczne. e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej. h) syrena. b) miernik rejestrujacy. I) lacznik sterowany kluczem. M .25. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena. k) lacznik ciegnowy. f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore.

42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego. 18. Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych.1. 4) plany instalacji elektrycznych (rys. Ogolne zasady wymiarowania S. Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego. 2) schematy wyjasniajace. Na rys.J :~ 1: 1 L 43 . z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem.29) i przylaczen zewnetrznych.32) lub linii.J 1 --_---Ll --. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -.30 i 18.------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 . na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne. I) piee promiennikowy (symbol ogolny). Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania.27) lub wieloliniowej (rys. 18. a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi.41. 1 1I II 1I I r-~~~. 18. 18. 18. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba.28.33-18. k) piee lukowy (symbol ogolny).J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I .----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys. 18. f) piee elektryezny (symbol ogolny). Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny).42). ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys.! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996. 30. Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami. Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu). Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). oznaczenia liter owe wielkosci . i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn. IS.czcionka pochyla (kursywa). d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny).40.26. 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania. 18. np.31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys. 1)piee indukeyjny (symbol ogolny).J1 . e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys. ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 . Jak widac z tej tablicy. zasadniczymi lub szczegolowymi). Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18.J I' I 1 Rys. m) piee elektronowy (symbol ogolny).-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i.l5 ~ __ ::.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys. 18.29. np. powiazan elektrycznych (rys.30.4. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. 18.65 m.3. 18. technicznych i roboczych zbiorczych .r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D. a na rysunkach projektow wstepnych. Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 . h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi. Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -. e) ultradzwiekowa (symbol ogolny).. 18. 18. 18. g) piee rezystaneyjny. 192 I 2 }- Rys. 18.28). Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych. '---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}. gruba i cienka). schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4.w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego.27. Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach. I- H--+--------------------------~ I L 1 L .6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--.1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys.

20 ~ zbiornik oleju cylindrowego. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny).40. 18. c) dmuchawa. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego. d) sprezarka tlokowa. b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym). ~b!ormk benzyny. j) zbiornik gazu. d) suszarka (symbol ogolny). 18. Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny).chlodmce. f) butla stalowa.. h) wielowysypowy. g) miemik cieczy objetosciowy. 2 pompy tlokowe. n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys. 18. e) beczka. 13. 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna. 7 -. ~I m) t~ n) (. g) zasobnik jednowysypowy. _) . h) zamkniety. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny).zbiornik nafty. 6 ~.cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny).. m) wozek. g) rozdzielacz cieezy Rys. f) osadzajaca.33.38. Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny). Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. 18. Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ. I) podnosnik kube!kowy. o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. c) bebnowy (symbol ogolny). b) m!yn kulowy.32. c) crsmeruowy. d) wyparka (symbol ogolny) Rys. !) wozkowy.41.35. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego. e) bebnowa I> . Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. 22 ~ separator 194 25* 195 . c) z wypelnieniem ciesnieniowa. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa.34.. d) gniotownik obiegowy. 3 ~ wymiennik ciepla. h) wentylator.f'S ¢36nt 3x50 c) Rys. r-Il 12 Rys. wywrotka.. 21 ~ zbiornik asfaltu. 11 ~ zbiornik oleju gazowego. 10 .37. d) prasa filtracyjna. d) kulisty. f) wialnia ~t~~~-}( b) C). d) elektrofiltr r) ~ H Rys... 18.31. 18. e) sito potrzasalne.~ kol. ( . 18. 8 ~ przeparnik. 18.kondensator. j) slimakowy.39. 16 ~ pompy prozniowe. f) strumienica (smoczek). 18. 18.5 Z3 D na rys. c) kruszarka walcowa. Symbole graficzne urzadzen do absorpcji. e) wimikowa. 4 ~ piee rurowy. 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny. 18. e) I . h) dozownik tarczowy 3. b) klasyfikator (symbol ogolny).8. h) przenosnik tasmowy. d) e) f). c) filtr prozniowy. e) z belkotka.30 "111111111111111 I . 17 ~ zbiornik oleju gazowego. g) przetloezka. b) cisnieniowa. Rys.. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh..ktyfikaeyjna prozniowa. c) filtr gazowy (symbol ogolny). d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy. odstojnik. f) ugniatarka. 12 ~ piec rurowy prozmowy.. k) czerpakowy.36. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik. 15 ~ ejektor. I) pod daehem Rys. c) wezownica. 1. b) cyklon (hydrocyklon). k) sk!ad materialow sypkich odkryty. e) wirowka filtraeyjna.umna re. Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny). 14 .

2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0. ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys..--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys.L 256 270 135D 14Jj. } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J.:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I.. w zaleznosci od tego. ezy ponizej poziomu zerowego (rys.43. l ~ 204 314 540 . b) krzyzowo-zbrojone.J__ fzL.wysokosc otworu. k).1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0.:: "l I. liezba 82 .=5.Tablica 18. a na przekrojupoziomym .43. 1) zebrowe. g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym... m) znaki wysokosci poziom6w w budynku . "l c:. Niektore oznaczenia przekryc (stropow. Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7]. odnosniki.na rys.c:.Rp).2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"". 540 204 14ll "'1 . 18. g) pneumatyczne 196 197 . a liezba( 120) . d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo. 1).44.. h). j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu. 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys. e) zelbetowe wylewane. 18.wysokosc parapetu.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0. przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej.46. Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys.. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -.'~&5. 18. 18. 18.dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL.45n). ezy dany poziom lezy powyzej. d) z elemen tow prefabrykowanych.44. Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe. d. e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym. n) znaki wysokosci poziomow w budynku .45. 18. Przekroj pionowy budynku Rys.:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-. Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle. 18. ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny .i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I. dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku.1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0. c) pneumatyczne.iQ.J~4.42.1.u 1 ~ t-. 18.dla stanu surowego. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej.

w lY i n) 1t2J1 p) C='8. 18. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys. Na rys. styropian.49b.. n) przenosny elektryczny. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac . g) regal biblioteczny. poliuretanowe nie oznacza sie . d) wiertarka prom. 18.oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18.I. pleksiglas. pojedyncze rozwierane. e) f~e~arka pOZH?ma lub. b. trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50. k) przesu. na paliwo gazowe. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. 18.49). l) rower. 18. Oznaczenia: a) pochylni. pokazano na rys. w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow.!. Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w.2).===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach. I) piee ogrzewczy sta!y. przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru. g) kanaly spalinowe gazowe. 18.16Zko. 18. pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne.=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7._-=..o. k) bruzdy. lecz jego fragment. l) motoeykl. p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane. tynk. najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach.50.50.ilosc stopni. 18. schodow itd. winileum. a wymiary sehod6w (rys. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . 18. stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200). 18. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a). r) szafa dwudrzwiowa w scianie.>c II Rys. 198 199 . g) balkonowe jednoskrzydlowe. nie zabudowany (bez stolarki). Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa.46-18.ieh wysokosc w em. motorower.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni). r) podgrzewacz cicplcj wody. b) rewolwerowa. c). h) fortepian. pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 . I) obrotowe. c) fotel. dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. 29 .52. a liezba w mianowniku . pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym).49. nie zabudowany. Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys. h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl. h) dwuskrzydlowe. 18. przedstawiono na rys. 18. hj. 18. okien.5x29 I': Rys. f) szafa ubraniowa. Rys . m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane. d) stol.. drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. Oznaczac mozna nie caly przekroj. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle. f) piec hartowniczy. c) zabudowany (ze stolarka). I) trzon kuchenny staly weglowy.. 18:47. b) kominy centralnego ogrzewania.j) kanaly wentylacyjne. a) ~+5D b) 1t<e.49a). b) otwor nie siegajacy podlogi.60. I) okno jednoskrzydlowe.48b) oznaczaja przykladowo: 8 . e) kanaly dyrnowe.wymiar wzdluz muru (rys.wne dwuskrzydlowe.i Cegla.2. m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka. 17. Podobnie jak w rysunku maszynowym. 18. wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow. e~taboret (stolek). 18.48a. pew.gdy to jest eelowe . Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. I) skladane. d) drzwi jednoskrzydlowe. drzwi. j) wieszak. d) czopuchy.49.51. pionowa.poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej. k) wozek dziecinny.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania.b) krzeslo.lelllowa. pianizol. s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC.6. 18. np.Sl i 18. p) grzejnik centralnego ogrzewania. c).100: a) otwor siegajacy podlogi.5 . Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania. j) jednoskrzydlowe wahadlowe. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :.48. e) dwuskrzydlowe. g) suwruca. oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys. tworzywa epoksydowe.e) stol slusarski z imadlarni. I). Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow. c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla. s) kociol C. b) schodow. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys.53-18.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful