Autorem zmian jest mgr inz. Piotr Rozanski Opracowanie naukowe dr inz. Igor Rydzanicz Redaktorzy: Elibieta Czarzasta, Ewa Kilis, Marek Kosnik Okladke i strone tytulowa projektowal Pawel Adam6w Redaktor techniczny Anna Napiorkowska

SPIS TRESCI

W ksiazce podano zbi6r najwazniejszych informacji z dziedziny rysunku technicznego opracowany z uwzglednieniem Polskich Norm. Omowiono szczegolowo zasady rysunku maszynowego oraz podano wiadomosci z rysunku elektrycznego, architektoniczno-budowlanego i chernicznego dla mechanik6w, a takze zasady gospodarki rysunkowej. Trese ksiazki uzupelniono licznymi przykJ:adarni rysunk6w opracowanych zgodnie z obowiazujacymi przepisarni. Ksiazka jest przeznaczona dla personelu inzynieryjno-technicznego biur konstrukcyjnych i projektowych oraz zakladow przemyslowych, a takze dla sluchaczy uczelni i szkol technicznych wykonujacych projekty i inne prace rysunkowe.

Przedmowa 1 Rodzaje rysunk6w

2
Znormalizowane elementy rysunku technicznego maszynowego
11 12 15

Wydania 1-14 WNT lata 1962-1987 - naklad 340000 egz. Wydanie 15 "Omega" 1992 r. - naklad 10 000 egz. Wydania 16-23 WNT lata 1994-2003 - naklad 85000 egz.

2.1. 2.2. 2.3. 2.4. 2.5. 2.6.

Formaty arkuszy Linie .. Pismo techniczne Podzialki . . . Tabliczki rysunkowe . . Napisy i tablice na rysunkach

. .

16 18 20

3
Konstrukcje
© Copyright by Wydawnictwa Naukowo-Techniczne Warszawa 1962,2004

geometryczne
. . 21 31

3.1. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych. . . 3.2. Przyklady zastosowaii konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym

4
All Rights Reserved Printed in Poland
Utwor w calosci ani we fragmentach nie moze bye powielany ani rozpowszechniany za pomoca urzadzeri elektronicznych, mechanicznych, kopiujacych, nagrywajacych i innych, w tym rowniez nie moze bye umieszczany ani rozpowczechniany w postaci cyfrowej zarowno w Internecie, jak i w sieciach lokalnych bez pisemnej zgody posiadacza praw autorskich.

Rzutowanie prostokatne
4.1. Rzutowanie 4.2. Rzutowanie 4.3. Rzutowanie prostokatne metoda europejska - E . z dowolnym rozmieszczeniem rzutow . metoda amerykanska A.
_i

32 32 34

5
Widoki, przekroje i klady
5.1. Polozenie przedmiotu na rysunku . . . . . . . 5.2. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych 5.3. Oznaczenie i kreskowanie przekrojow 5.4. Rodzaje przekrojow . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.5. Widoki i przekroje pomocnicze oraz czastkowe . . . . . . . . . . . 5.6. Przekroje scian, zeber, ramion kot oraz niektorych przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych 5.7. Klady . 5.8. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach 5.9. Widoki i przekroje przedmiotow symetrycznych . . . . . . . 5.10. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow . . . . . 5.11. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotow i ich poszczegolnych powierzchni 5.12. Rysowanie wyrobow z uzwojeniami elektrycznymi . . . '.' 5.13. Oznaczanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow 35 39

37 37
41 42 43 43 44 45 45

Wydawnictwa

Naukowo- Techniczne

40

00-048 Warszawa, ul. Mazowiecka 2/4 tel. (0-22) 826 72 71, e-mail: wnt@pol.pl
www.wnt.com.pl

44

ISBN 83-204-3029-1

3

6 Wymiarowanie
6.1. 6.2. 6.3. 6.4. 6.5. 6.6. 6.7. 6.8. 6.9. Wymiary . Rozmieszczanie wymiar6w na rysunkach (og61ne wytyczne) Wymiarowanie element6w przedmiot6w Ogolne zasady wymiarowania . . . ., .. Wymiarowanie r6wnolegle, szeregowe i mieszane . . . . Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych, obr6bkowych i pomiarowych Zagadnienia szczeg61ne wystepujace przy wyrniarowaniu Wymiarowanie ksztaltownik6w w konstrukcjach stalowych Wymiarowanie odmian wykonania przedmiotu 46 48 49 59 61 61 63 65 67

13
Schematy mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki cieplnej i techniki prozni
13.1. Rodzaje schemat6w 13.2. Schematy kinematyczne 13.3. Schematy hydrauliczne, pneumatyczne, energetyki . . cieplnej i techniki prozni . 148 148 157

Rysunki wykonawcze czesci
14.1. Wskaz6wki og61ne . 14.2. Rysunki czesci gotowych 14.3. Rysunki odlew6w i odkuwek 164 166

14

7

T olerowanie wymiar6w oraz ksztaltu i polozenia
7.1. 7.2. 7.3. 7.4. Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie Tolerowanie wyrniar6w liniowych (dlugosciowych) wymiar6w katowych stozkow ., ksztaltu i polozenia 68
72

171

74 75 15.1. 15.2. 15.3. 15.4.

Rysunki zlozeniowc
Uwagi og61ne . . . . . Tabliczki na rysunkach zlozeniowych . . . . . . . . Wymiarowanie i dodatkowe wskaz6wki na rysunkach zlozeniowych Rysunki zlozeniowc 0 specjalnym charakterze . . . . . . 176 176 176 180

15

8
Oznaczanie chropowatosci i falistosci powierzchni oraz obr6bki cieplnej i powlok
8.1. 8.2. 8.3. 8.4. Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie Oznaczanie chropowatosci powierzchni falistosci powierzchni obr6bki cieplnej powlok 86 91 91 92

Wprowadzanie

16 zmian na rysunkach

17 Rzuty aksonometryczne
17.1. 17.2. 17.3. 17.4. 17.5. 17.6. Rodzaje rzut6w aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne izometryczne Rzuty dimetryczne ukosne . . . Rzuty dimetryczne prostokatne Kreskowanie przekroj6w i wyrniarowanie Zastosow~nia rzut6w aksonometrycznych . . rzut6w aksonometrycznych . . . . . . 183 183 183 184 185 187

9

Wyznaczanie przekroj6w bryl, linii przenikan i rozwiniec powierzchni bryl
9.1. 9.2. 9.3. 9.4. Przekroje bryl plaszczyznami Linie przenikania .... Rozwiniecia powierzchni bryl . . . . . . . . . . . . . . . Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. Przyklady przenikania i rozwiniec na rysunkach czesci maszynowych 93 97 98 98

Rysowanie polaczeri czesci maszynowych, sprezyn i uszczelnien
10.1. 10.2. 10.3. 10.4. 10.5. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych Rysowanie polaczen nierozlacznych . . . Rysowanie polaczen rozlacznych Rysowanie sprezyn Rysowanie uszczelnien 112 112 120 130 133

10

18 Elementy rysunku e1ektrycznego, chemicznego i architektoniczno-budowlanego
18.1. 18.2. 18.3. 18.4. Uwagi og61ne . . . . . . . . . . Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych Schematy proces6w technologicznych chemicznych Elementy rysunku architektoniczno-budowlanego 188 188 192 192

19 Wykresy techniczne
19.1. 19.2. 19.3. 19.4. 19.5. Rodzaje wykres6w . . . . . . . . . . Grubosci .Hnii .wykre,s6w i odstepy miedzy liniami podzialki Oznaczanie OSI wspolrzednych wykres6w Oznaczanie linii wykresowych . . Nomogramy 202 203 204 205 205

11
Rysowanie osi, walow, lozysk, sprzegiel i hamulc6w
11.1. Osie i waly 11.2. Lozyska . 11.3. Sprzegla i hamulce 134 134 136

20

12
Rysowanie przekladni oraz mechanizm6w i zapadkowych
12.1. 12.2. 12.3. 12.4. Przekladnie pasowe Przekladnie Iancuchowe Przekladnie zebate . Mechanizmy zapadkowe

Gospodarka zebatkowych
137 137 138 147 20.1. 20.2. 20.3. 20.4. Uwagi og61ne . . . . . Numerowanie rysunk6w .. Skladanie i przechowywanie rysunk6w . Ewidencja rysunk6w i gospodarka rysunkarni

rysunkowa
206 206 207 207
210

Normy Skorowidz rzeczowy

212

4

architektoniczno-budowlanych itd. Weryfikacji tekstu dokonal wnuk Autora mgr into Piotr Rozanski we wspolpracy z dr. . przy czym wiele z tych przepisow jest jui znormalizowanych w skali miedzynarodowej. ktory rna bogate doswiadczenie dydaktyczne w nauczaniu zapisu konstrukcji. into Igorem Rydraniczem z Politechniki Wroclawskiej. Zagadnienie ujednolicenia zasad i przepisow dotyczqcych rysunku technicznego zostalo rozwiqzane przez Polski Komitet Normalizacyjny (PKN) w postaci kilku zbiorow norm.. potocznie zwanego rysunkiem technicznym. zawierajqcych szczeqolowe przepisy dotyczace wykonywania rysunkow maszynowych. przy czym wystqpily wyraine tendencje do ujednolicenia w mozliwie najwyzszym stopniu zasad i przepiso» rysunku technicznego maszynowego. elektrycznego i architektoniczno-budowlanego. elektrycznych.PRZEDMOWA W ostatnich latach nastqpilo znaczne ozywienie miedzynarodowej dzialalnosci normalizacyjnej w zakresie rysunku technicznego.

wraz z rozwojem i postepem technicznym w przemysle maszynowym . kt6ry identyfikuje teren i zakres rob6t budowlanych w stosunku do planu urbanistycznego alba podobnego dokumentu. Mnogosc tych kryteri6w spowodowala. 4) Schemat . zawierajacy wszystkie informacje wymagane do okreslenia tego elementu. 0 cechach odpowiadajacych celowi.jest to rysunek zlozeniowy przedstawiajacy wszystkie zespoly i czesci calego wyrobu. 4) Plan ogolny . wykonany na ogol odrecznie i niekoniecznie w podzialce.jest to rzut prostokatny przedstawiajacy widoczna czesc przedmiotu. 12) Widok . dotyczace rysunk6w technicznych we wszystkich dziedzinach zastosowania. 10) Rysunek zlozeniowy ogolny .jest to rysunek przedstawiajacy wzajemne usytuowanie ijlub ksztalt zespolu na wyzszym poziomie strukturalnym zestawianych czesci. w kt6rym zastosowano symbole graficzne w celu pokazania funkcji czesci skladowych ukladu i ich wspolzaleznosci. 2) Przekroj . 9 . klad lub przekroj w plaszczyznie poziomej. spos6b wyroznienia (rodzaj elementu i numer identyfikacyjny) oraz zawierajacy dane dotyczace wykonania zestawu element6w danego rodzaju. alba zespolu w celu podania wymaganej informacji. zwykle w powiekszeniu. czesc. 3) Rysunek zlozeniowy . a takze w miare potrzeby jego zarysy niewidoczne. zwykle w ukladzie wspolrzednych.jest to klad przedstawiajacy dodatkowo zarysy lezace poza plaszczyzna przekroju. 8) Widok z gory .jest to rysunek. charakteryzujacy stan realizowanych prac.jest to rysunek stosowany w ramach operacji odbioru.jest to rysunek przedstawiajacy pojedynczy element skladowy. 2 Rysunek techniczny maszynowy 10) Szkic .jest to informacja techniczna podana na nosniku informacji. ze wszystkie dotychczasowe pr6by stworzenia pelnej klasyfikacji rysunk6w maszynowych mialy raczej charakter teoretyczny i nie doprowadzily do poprawnego rozwiazania tego zagadnienia. oznaczeniami identyfikacyjnymi i wymiarami.jest to przedstawienie rysunkowe pokazujace tylko zarysy przedmiotu lezace w jednej lub kilku plaszczyznach przekroju. 9) Klad . zaleznosci miedzy wielkosciami zmiennymi. do jakiego sa przeznaczone.wymagania dotyczace dokumentacji technicznej pOWOdUj4koniecznosc stosowania roznych rodzaj6w i odmian rysunk6w technicznych maszynowych. ile uporzadkowanie nazw najczesciej spotykanych rodzaj6w rysunk6w.jest to rysunek przedstawiajacy rozplanowanie rob6t budowlanych lacznie z ich polozeniem. 7) Rysunek szczegolu .jest to widok w plaszczyznie pionowej. widziany z g6ry. 8) Rysunek szkicowy. 2) Rysunek kontrolny .jest to rysunek sluzacy za podstawe do wyboru koncowego rozwiazania ijlub do dyskusji miedzy zainteresowanymi stronami.jest to rysunek. 5) Rysunek elementu . 6) Rysunek zestawu elemenniw . Dlatego w normie PN-ISO 10209-1:1994 ustalono i zdefiniowano terminy stosowane w dokumentacji technicznej wyrob6w. 6) Pozyeja . przedstawiona graficznie zgodnie z przyjetymi zasadami i zwykle w podzialce. Zostaly wprowadzone nastepujace terminy og6lne: 1) Wykres .jest to rysunek stosowany do zapisu szczeg616w konstrukcji po jej zakonczemu. 3) Szczegol.jest to rysunek przedstawiajacy wymiary. 5) Rzut pionowy .jest to czesc skladowa. z kt6rego mozna okreslic bez obliczen przyblizona wartosc liczbowa przedstawionych graficznie wielkosci. w celu unikniecia ewentualnych nieporozumien. 9) Plan ogolny robot .jest to rysunek przedstawiajacy na ogol w powiekszeniu czesc konstrukcji lub element i zawierajacy specyficzne informacje dotyczace ksztaltu i konstrukcji alba montazu i polaczen.jest to przedstawienie na rysunku.jest to przedstawienie graficzne.jest to widok.1 RODZAJE RYSUNKOW Rosnace wciaz . Dla praktyki przemyslowej istotne znaczenie rna nie tyle klasyfikacja rysunk6w. W normie wyszczeg6lniono nastepujace rodzaje rysunk6w: 1) Rysunek podwykonawczy . pozycji lub czesci przedmiotu. 11) Rysunek techniczny. element lub fizyczna wlasciwosc przedstawiona na rysunku 7) Nomogram .jest to rysunek.jest to wykres. rysunek wstepny . rysunek . Podzial rysunk6w technicznych maszynowych mozna przeprowadzac wedlug wielumniej lub bardziej waznych kryteri6w.

w celu umozliwienia oklejenia go tasma wzrnacniajaca. przy czym format A3=2A4. 2. przy czym a = 5 mm na formatach A3 i mniejszych oraz a = 7-10 mm na formatach wiekszych. 2.jest to rysunek sytuacyjny przedstawiajacy rozmieszczenie obiektow budowlanych w stosunku do lokalizacji znanych punktow. Tworzenie z formatu A4 formatow wiekszych od niego i mniejszych podstawowych " I 8rze.min.!: na przyklad: ~ rysunki patentowe bedace czescia dokumentacji patentowej.se planu ogolnego robot.7 mm. niezbedne do okreslenia wymagan dotyczacych pakowania. zespolow lub czesci skladowych.11) Rysunek instalacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy ogolny uklad pozycji i informacje niezbedne do zainstalowania danej pozycji w stosunku do wspolpracujacych z nia lub zwiazanych z nia innych pozycji. wymiary gabarytowe i podajacy mase przedmiotu. "'" ~ ~ A5 210 841 Rys.3. na ktorym zostala zarejestrowana ostatnia zmiana. wymagan dotyczacych eksploatacji i prob.3 -- Rys.jest to rysunek. 2 ZNORMALIZOWANE ELEMENTY RYSUNKU TECHNICZNEGO MASZYNOWEGO 2.rysunki katalogowe przeznaczone do umieszczenia w katalogu. q25mmi Linia oacieda kopii.3). W celu ulatwienia odnajdywania na wiekszych arkuszach szczegolow rysunku. odnoszaca sie do ich wymiarow. / Linia obramowania o 7 mm ~I 2' Mx3 ~ / / sso 2102 2378 a5 min. zawierajacy wszystkie informacje potrzebne do wykonania. na ktorym ma bye wykonany oryginal rysunku. Grubosc linii obramowania min. na ogol opracowany na podstawie danych projektowych. 22) Plan sytuacyjny .jest to rysunek zlozeniowy na nizszym poziomie strukturalnym. Formatem arkuszajest!ormat kopii (odbitki) rysunku po jej obcieciu (rys. budowli. 17) Rysunek czesci ~ jest to rysunek przedstawiajacy pojedyncza czesc (ktora nie moze bye dalej rozlozona) i zawierajacy wszystkie informacje niezbedne do okreslenia tej czesci. Stosowane S.1. tworzonych przez zwielokrotnienie krotszych bokow formatow podstawowych. Al i AO powstaja przez zwielokrotnienie formatu A4. pokazujacy tylko ograniczona liczbe grup lub czesci. W razie potrzeby stosowania formatow pochodnych zaleca sie formaty: A4x3 (297x630 mm) do A4x9 (297x1892 mm). Oryginal rysunku ma po obcieciu wymiary wieksze od wymiarow kopii 0 10 mm. 19) Rysunek modelu ~ jest to rysunek przedstawiajacy model wykonany z drewna. w odroznieniu od formatow pochodnych (rys. Formaty A3. Norma PN-ISO 10209-1:1994 nie wyczerpuje jednak w pelni zagadnienia nazewnictwa rysunkow zwiazanych z bud owa maszyn. . np.2. . 12) Rysunek polaczenia ~ jest to rysunek podajacy informacje potrzebna do zlozenia i dopasowania dwoch czesci.1). pole rysunku mozna podzielic ria strefy.2). }grl1b. ograniczenia ksztaltu. elementow. Wymiary oryginalu i kopii rysunku 11 . """"ooi. AOx2 (1189x1682 mm) i AOx3 (I 189x2523 mm). Przyldady formatow pochodnych Rys. 2. 2. dojazdy i ogolne rozplanowanie terenu. (qcub. .1. i podajacy informacje uzupelniajace. 13) Wykaz czesci ~ jest to kompletna lista pozycji tworzacych zespol (lub podzespol) albo poszczegolnych czesci przedstawionych na rysunku. formatA2=2A3=4A4 itd. Wymiary forrnatow podstawowych podano w tabl. 18) Plan czesciowy robot ~ jest to rysunek przedstawiajacy wydzielona czc. Oznaczenie formatu pochodnego sklada si~ z oznaczenia formatu podstawowego i jego wielokrotnosci (w liczbach calkowitych).min. budynkow. Alx4 (841x2378 mm). metalu lub inn ego materialu. 2.1. (rys. 20) Rysunek wykonawczy . wykonane wedlug wymagan Urzedu Patentowego RP. A3x3 (420x891 mm) do A3x7 (420x2080 mm). Kazdy arkusz powinien miec obramowanie pola rysunku. transportu i instalacji. w odleglosci a od linii obciecia kopii. A2x3 (594x1261 mm) do A2x5 (594x2102 mm). 2. 2. rysunek sytuacyjny ~ jest to rysunek przedstawiajacy lokalizacje placow. 23) Rysunek podzespolu . Formaty arkuszy Formatem zasadniczym arkusza jest format A4 0 wymiaracb 21Ox297 rnm. Moze on rowniez zawierac informacje 0 sieci uslug. 15) Oryginal rysunku =jest to rysunek przedstawiajacy aktualnie zatwierdzone informacje lub dane. ktory otacza sie materialem formierskim w celu wykonania formy odlewniczej. 16) Rysunek obrysu ~ jest to rysunek przedstawiajacy zewnetrzny zarys. 14) Rysunek rozmieszczenia.. Formaty od A4 do AO nOSZqnazwe formatow podstawowych. zas wymiary arkusza. powinnybyc wieksze 0 co najmniej 6 mm od wymiarow oryginalu po obcieciu. 0. za pomoca wyobrazalnej siatki wspolrzednych A3 A2 A1 A5 A4 e-. A4x6.rysunki ofertowe stanowiace cz~se dokumentacji ofertowej. sieci drog i krajobrazie. lecz 0 odmiennych parametrach. terenow. na ogol w wiekszej podzialce. 21) Rysunek odmian wykonania ~ jest to rysunek przedstawiajacy czesci 0 podobnym ksztalcie. A2.rysunki reklamowe 0 tematyce technicznej wykonywane do potrzeb reklamowych i inne. T Al<4 A2x5 / ! / / arkusza Lim""i". Alx3 (841x1783 mm).

Stopniowanie grubosci linii (w mm) podano w tabl. 2.. linia dwupunktowa gruba. 2. stopnia zlozonosci jego budowy i przeznaczenia rysunku. Minimalna wysokosc cyfr i liter wynosi 3. e) ~ a) \.z. to kazdy z rysunkow powinien miec wl~s~e obramowanie (rys.. 2. i bardzo gruba oraz linia kropkowa (zwana wielopunktowql cienka.2.35 i 0. zwlaszcza w zmniejszeniu (np. np. linia a na rys.5.7 mm . Minimalna odleglosc miedzy dwiema Iiniami rownoleglymi 0 roznej grubosci powinna bye rowna grubosci linii grubszej. 2. 2.4b). dla linii 0 wiekszej grubosci . 109).2 grubosci linii dla linii 0 grubosci 0. Odstepy miedzy kreskami w liniach kreskowych. 0 dlugosci nie przekraczaj<lcej potrojnej grubosci linii. 0.18 2. ktorych kopie maja bye wpinane bezposrednio do zeszytu (rozdzial 20). Wybrana grupa grubosci linii (bardzo grubych. ktorego odbitki zostana pociete na mmejsze formaty podstawowe Linie 0 grubosciach podanych tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane.. 2. e) Iinia falista. Poza tym w rownoleglych liniach kreskowych i punktowych polozonych blisko siebie przerwy miedzy elementami Iinii powinny bye wzajemnie przesuniete (rys.4a). 2.4.8. przez mikrofilmowanie). Jesli jednak rysuje sie rzeczywiscie kropki.25 4 2.25 mm.7. tausta zyqza/(owa Rys. d) przy rysowaniu krotkich osi symetrii . I I -. Wspolrzedne stref oznacza sie w poziomie kolejnymi liczbami arabskimi. punktowych i zygzakowych A3 A3 j T I I T A4 A4 A3 1 r T --~t-=.4 0. 2. Dotyczy to takze zygzakow w rownoleglych liniach zygzakowych (rys. W celu ularwienia skladania kopii rysunkow dopuszcza sie zaznaczanie na obrzezu arkusza linii zalamari. .5 mm na formacie A4 i 5 mm na formatach wiekszych.25 mm) na obrzezu arkusza. kilkoma rysunkami.kolejnymi wielkimi literami (z wyjatkiem liter I oraz 0). Wymiary formatow podstawowych przed i po obcltclu Wymiary formatu (kopii rysunku po obcieciu) mm AO Al A2 A3 A4 841 x 1189 594 x 841 420 x 594 297 x 420 210x297 Wymiary oryginalu rysunku po obcieciu mm 851 x 1199 604 x 851 430x604 307 x 430 220 x 307 Minimalne wymiary arkusza przeznaczonego na oryginal mm 857 x 1205 610x 857 436x610 313 x436 226 x 313 a) b) a) Format podstawowy --1 I b) --- c) L __ I I -$d) I I I s I Tahliclka 6 ----1 ----( __ L _ -. 2.25 mm . Minimalna odleglosc (w swietle) miedzy rownoleglymi liniami 0 rownej grubosci zaleca sie przyjrnowac: dla lin ii 0 gru bosci 0. Bardzo gruba Gruba Cienka 1.6.5 0. Jezeli na arkuszu rna bye wykonanych kilka oddzielnych rysunkow i kopie tego arkusza beda ciete na odpowiednie formaty.0 0. jak np. Prawidlowe rysowanie: aj-c) laczacych sie i przecinajacych linn ciaglych.. linia b na rys. 1 bardzo gruba. Grubosci IInii rysunkowych w mm Nazwa linii 2 Grupa linii 3 1. c) linia punktowa.7 0. kreskowych i punktowych przedstawiono na rys.4a). Polozenie kazdei strefy okreslajej liczba i litera.1. b) linie kreskowe i punktowe powinny przecinac sie i lqczyc kreskami.2. d).. 2. _----_.4 0.Sb). f) linia zygzakowa. lima cio.8. Oryginal rysunku ~ormatu AI . miedzy linia obramowania i l~ni<l obciecia kopii (rys. I Rys. Ii! -. . Linie obciecia kopii oraz linie ciecia na mniejsze formaty mozna zaznaczac tylko krotkimikreskami (rys.7e). W przypadkach gdy na rysunku pokrywaja sie czesciowo dwie lub wiecej linii roznego rodzaju lub 0 odmiennym przeznaczeniu.0 mm i wiecej . 2. Linie te w rysunkach maszynowych me maJ"! zastosowania. Grubosc linii grubych nalezy dobierac glownie w zaleznosci od wielkosci rysowanego przedmiotu. 2. Kolejnosc pierwszeristwa linii roznego rodzaju Tablica 2. a w pionie .0 0. Arkusze oryginalu rysunku po obcieciu: a) z podzialem pola rysunku na strefy. ze: a) linie kreskowe i punktowe powinny zaczynac sie i koriczyc kreskami.5 grubosci linn dla linii 0 grubosci 1. 2) niewidoczne zarysy przedmiotu (linia kreskowa cienka).0 1._ __ punktami w liniach dwupunktowych zaleza od grubosci linii i wynosic powinny: dla linii 0 grubosci do 0.25 m~. grubych i cienkich) powinna bye jednakowa dla wszystkich rysunkow wykonanych na jednym arkuszu i w jednakowej podzia!ce .0') 1. nalezy uwzgledniac nastepujaca kolejnosc pierwszeristwa linii: I) widoczne zarysy przedmiotu (linia ciagla grub a lub cienka).35 mm-co najmniej czterokrotna grubosc linii. Rys. Kropki w liniach punktowych i dwupunktowych rysuje sie w praktyce jako bardzo krotkie kreski.4 mm. b) linia kreskowa. d) linia dwupunktowa.Tabllca 2.6): a) linia clagla. 0.gdy wymiar przedmiotu w miejscu przeciecia jego zarysu z ta osia nie przekracza 12 mm -Tinie punktowa mozna zastapic linia ciagla (rys. Rodzaje linn rysunkowych ~ Zasady prawidlowego rysowania przecinajacych sie i lqcz<lcych sie linii ciaglych. zaznaczaiac polowe WYSOkOSCl a tego pola kreska 0 grubosci min.~ 1:J -$j:dl-$ I I I -_j_- A I _1 I b) T I T Rys.1. m~~dzy kreskami i punktami w liniach punktowych oraz miedzy I) W normie PN-82/N-0161? ujete sa jeszcze inne rodzaje linii do stosowania w rysunku architektoniczno-budowlanym 1 e!e~trycznym a mianowicie: linia kreskowa gruba I bardzo gruba. ~ruba.2.8. 2.35 5 2. Na rysunkach. c) zalamania i wygiecia linii kreskowych i punktowych nalezy wykonywac kreskami. . 1) Zamiast 2. 2.18 i 0.. 0. 3C (rys.5 mm .8 mm.7d).3 gru bosci linii dla linii 0 grubosci 0. 2.7. Z rysunku tego widac.ba -4 ~l cienka (bxj-) --_. 12 13 ._ ----- ~. Poza tyrn rozroznia sielinie bardzo grube (0 grubosci 2a).1. 2. kreskowych. 2. krotkimi kreskami 0 grubosci min. e) rownoleglych linii ciaglych. to na rysunkach przeznaczonych do reprografii. jak np. moga natomiast bye stosowane w wykresach. Linie Do wykonywania rysunkow technicznych maszynowych sluza nastepujace rodzaje linii (rys.g[a kreskowa pllnlrtowa dWLIfJlJI7ktowa bardzo gruba qru.1 1 -- \ -- --+-. zaleca sie rysowac te kropki nieco grubsze od kresek.co najmniej 2 mm. I W przypadkach szczegolnych mozna stosowac takze format AS o wymiarach 148 x 210 mm (1/ 2A4). nalezy wydzielic z lewej strony u dolu pole wpinania 0 wymiarach nie mniejszych niz 20x297 mm (rys.Sa).5 Rys. b) z polem wpinania do zeszytu prostokatnych zaznaczonej kreskami (0 grubosci min. punktowych i kreskowych. linia punktow~ bardzo gruba. 2. linie grube (0 grubosci a) 1 linie cienkie (0 grubosci b = a/3)IJ.

2.3 i 8.11b) oraz innyeh osi przedmiotow 0 wymiarze a > 12 mm (rys. 2. 2: I~c. 2.5 b) zarysow pr~edmiotow przyleglych. 1inii den rowkow w walkaeh wielowypustowych (rys.5 podrzednych 7i5 5 i 3.8.1 Of).lOs. linii odniesienia (rys. 7.. 5) linie srodka ciezkosci (linia dwupunktowa). k) zarysow powierzchni nie obrabianych na rysunkach operacyjnych i zabiegowyeh (rys. 2. m) linii ograniczajacych powiekszany szczegol budowy przedmiotu (rys.4)..5 Wysokosc pisma h wwyrniarowaniu i uwagach 5 i 3. 2..§. linia e na rys. przecinek.11 d)."'" . dorysowanych dla celow onentacYJnych (rys. b) linii wykresowych.. 6) linie pomocnicze (linia ciagla cienka). 2.IOd).. gwintach itd. d) ~s~~t~cz~ego ksztaltu przedmiotu (rys. 3..§_ . do Is. tj.8.9. b) linii podzialowych b w kolach zebatych (rys. ale wtedy trzeba te linie rysowac przy linijce. 2. 2s .s. 2.llg). 2. Linia ciqgia cienka sluzy do rysowania: a) linii wymiarowych (rys.IOg) oraz innych osi przedmiotow 0 wymiarze a ~ 12 mm (rys.29b-d). gdy linie te rysuJe Sly odrecznie (rys. Linia ciqgia gruba sluzy do rysowania: a) widocznych krawedzi i wyraznych zarys6w przedmiotow w widokach i przekrojach (rys.l0h).(1< '" ~~ c::.5 3. b) linii wykresowych.1Oc).8). to minimalnym odstepem jest odstep miedzy znakiem interTablica 2. 2. Kl!t nachyleni~ siatki rombowej wzgledem pionu wynosi 15°. 2.". 2. rzadkie zastosowania omowionych linii Sq pokazane w dalszych rozdzialach ksiazki. gdy zas sasiednie linie nie sa rownolegle. jak np. Linia dwupunktowa cienka sluzy do rysowania: a) skrajnyeh polo zen czesci ruchomych (rys.8. f) linii osi ciezkosci (rys. Linia kreskowa sluzy do rysowania: a) niewidoeznych krawedzi i zarys6w przedmiotow (rys. ale stosuje sie jq w zasadzie wtedv. 2.10f).5 3.2.Rys. Zalecane wysokosci pisma od formatu arkusza w mm Wysokosc pisma h w napisach Format arkusza gl6wnych pomocniczych 10 i 7 7i5 5 i 3.. Pismo teehniczne I 3) slad plaszczyzny przekroju (kreski grube). dorysowanych dla celow orientacyjnych (rys. a jesli w~r~zy oddziela znak interpunkcji. 5. Linia punktowa gruba sluzy do rysowania: a) linii zaznaczajacych powierzehnie podlegajace obrobce eieplnej lub powierzehniowej (patrz p.1Oa). d) kreskowania przekrojow (rys.12. 2.r- ~ ~~EB j) - I~ r-=-. 2. 5.linia c na rys. f) linii wykresowych. 5. c) pierwotnego ksztaltu przedmiotu (rys.11 a) i sladow plaszczyzn symetrii (rys. malych liter zas . 8. 2. ._" rij g) a) b) Polerowac c) d) e) -ft. 2. 2. 2.101). 4) osie i slady plaszczyzn symetrii (linia punktowa cienka).3.11.7b). n) zarys6w przedmiotow przyleglych. c) osi okregow 0 srednicach ponad 12 mm (rys.5 i 2. np. 2. h) przekatnych prostokatow (rys. "'I. 2. Poszczegolne rodzaje i grubosci linii rysunkowych maja w rysunku maszynowym nastepujace zastosowania: 1. 2. l Oa). g) osi kol 0 srednicy ~ 12 mm (rys. b) pomocniczych linii wymiarowych (rys. b) c) $ a) c) 6s ... 2.J.1 Om). c) krotkich kresek oznaczajacych konce sladow plaszczyzn przekrojow i miejsc zalarnania tych plaszczyzn (rys. 2. ~ )"'. Linia punktowa cienka sluzy do rysowania: a) osi symetrii a (rys. b) zarysow kladow przesunietych (rys.13. 1!~ '" ~ h) $ S3 k) L) r) }j . 2. Zastosowania linii falistej i zygzakowej D~E88 DO~ c) d) Do opisywania rysu~ow technicznych maszynowych stosuje sre pismo rodzaju A lub rodzaju B (norma PN-80/ /N-01606). Linia ciqgla bardzo gruba sluzy do rysowania: a) polaczen lutowanych i klejonych (patrz p.11 e).lin!i urwania i przerwania przedrniotow. 2.5 3.7s. 2. p) linii wykresowych. b). 2.. .1 l c). We) oraz i I Ry. Zastosowania linii ciaglej cienkiej I: ! 9: L_inia~ygzakowa sluzy do rysowania tychsamych linii co linia falista.zy li!erami oraz cyframi powinny bye r?wne 2s dla liter 1 cyfr. 4. 2. W pismie rodzaju B wysokosc h pisma ijednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 10s. kwadratow i trapez6w utworzonych przez widoczne plaskie powierzchnie przedmiotow majacych os symetrii. e) linii obramowania arkusza. e) linii gtecia przedmiotow przedstawionych w rozwinieClU (rys. d) przy recznym ich rysowaniu. 2. d) linii wykresowyeh. 2.3.ge). 2. i~ j) linii przenikania w miejscach lagodnie zaokraglonych powierzchni w druga (rys. przejsc z jednej 2. slimakach.10j). ktorych sasiednie linie sa rownolegle. odstep mozna zmniejszyc 0 polowe. Linia ta moznajednak rowniez ~ykonywac dluzsze linie urwania i przerwania przedmiotow (rys. 6.13a) 0 boku rownym slub na siatce rombowej (rys.5 i 2.lOk). Dodatkowe. b) linii wykresowych. 2. T A czy 71. Konstrukcja pisma jest oparta na siatce pomocniezej kwadratowej (rys.13b) 0 wysokosci rombu s r?w~ej gruboscilinii liter. 2. 2. 2. 2.11 f). np. liniajna rys. cyfr i znakow.j)~inii ograniczajacych przekroje czastkowe (rys.4).101).. 2.10. 2. 2. Odstepy rni~d. 2. c) innych linii pomocniczych. 8. b). I) ramek oznaczen tolerancji ksztaltu i polozenia (rys. 10. 2. Wymiary pisma technicznego rodzaju A h) Rys. f) zarysow a rdzeni gwintow (rys.lle). 2. w zestawieniach VB.5 i 2.9b). d) zarys6w powierzchni obrabianych na rysunkach operaeyjnych i zabiegowych (rys.9a). slimakow i innych przedmiotow majacych szereg powtarzajacych sie regularnie wglebien. lOb).-~- A ~ ] 6s ~Q ~1~ '" "" "" '" ~ f) ~ ~ _E Rys. Liniajalista sluzy do rysowania: a). Minimalny odstep miedzy wyrazami lu? liczbami powinien wynosic 6s. 2.. jak np.10n).10a. 2.12a.9a i AO i wieksze Al i A2 A3i A4 14 i 10 10 i 7 7i5 14 15 ..11 h). malych liter zas (bez lasek w gore i w dol) . jak np. Zastosowania linii punktowej cienkiej i dwupunktowe] a) b) Rys. gdy linie te sq rysowane maszynowo.9c). jak np. e) zarys6w y kladow miejscowych (rys. Zastosowania linii ciaglej grubej linii a den wrebow kol zebatych (rys. W pismie rodzaju A wysokosc h pisma i jednoczesnie wysokosc wielkich liter i cyfr wynosi 14s. I) znakow chropowatosci (rys.

b) pismem rodzaju B.22. w odpowiednie pole w tabliczce rysunkowej. 1:5. 2. 2. 2.50:1.na rys.16. Rysunki do ksiqzek technicznych. W normie PN-80fN-OI606 usunieto zaleznosci wysokosci pisma od formatu arkusza.4. stosujac wielokrotnosc 10. nad O~poW!ednimi rzutami czastkowyrni szczegolow przedmlOtu Rys. a dla pisma rodzaju B: f = s/4. 1:50. wykladniki poteg. 3. 2. bez wyrniarow (rys. 1:10 000. 2. Pismo pochyle rodzaju A Iacinskie oraz cyfry Rys. 1:200. latwiejszego 16 3 Rysunek techniczny maszynowy 17 . 2. nalezy pisac w nastepujacy sposob: a) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. jak i rodzaju dopuszcza SII( ograniczac poziomymi liniami.16.zwykle w powiekszeniu.Rys. 14. 2. Rys.5. dzaju A odchylki oraz ulamki ro- B 1) Cyfry rzy~skie zarowno w pismie rodzaju A. 2.17s. Zalecane wysokosci pisma w zaleznosci od formatu arkusza podano w tabl. 2.1:2. Normalne wysokosci pisma wynosza: 2.19. frakcja gorna i dolna oraz ularnki rodzaju A Rys. 2. c) pismem tego samego rodzaju co pismo podstawowe (A lub B) i 0 wymiarze tym samym co pismo podstawowe (rys. Pismo proste rodzaju A greckie Rys. 10:1. greckiego i rosyjskiego pokazano na rys. 5:1.19. Litery i cyfry pisane jako ulamki. w celu zorientowania sie co do jego rzeczywistej wielkosci mozna obok zasadniczego rysunku narysowac ten sam przedmiot w podzialce 1: I cienkimi !iniami. w ktorych zostaly wykonane pewne Sz?zegoly rysunkow .1:1 zmniejszajace .znaki III1IIIIIII Rys. 2. 1:100. 2. . odchylki graniczne itp. 2. Rozroznia sie podzialke gl6wnq. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju B lacinskiego pokazano na rys.17. Pismo proste rodzaju A . 1:10. Wzory znak6w interpunkcji. 2.1). 1:20.20. 1:500. 2:1 naturalna . 10. moga miec inne podzialki niz wymienione wyzej.5.14. Pismo proste rodzaj u B lacinskie oraz cyfry Rys. 2. znak6w matematycznych i innych znak6w pisma prostego rodzaju A pokazano na rys. Pismo proste rodzaju A Iacinskie oraz cyfry punkcji i nastepnym wyrazem. Pismo proste: pismo podstawowe. 2. gdy pismo podstawowe jest rodzaju A.1S.23). Uklad podzialek mozna rozszerzyc. Podzialki Podzialka rysunku nazywa sit. 5. Pismo proste: pismo pods taw owe rodzaju A.21. 1:5000. 7. natomiast podzialki pomocnicze umieszcza sit. w powiekszeniu. Podzialke glownq wpisuje sit.20. Dotyczy to wszelkich rodzaj6w pisma technicznego. frakcja gorna i dolna oraz ulamki rodzaju B 2) W rysunku maszynowym stosuje sie nastepujace znormalizowane podzialki: zwiekszajace . Pismo proste: pismo podstawowe.15.znaki 111111111 Rys. a pisma pochylego rodzaju B .21). 1:2000. 1:1000. a dla pisma rodzaju B . Pismo proste rodzaju A rosyjskie 2. Wzory liter i cyfr pisma prostego rodzaju A: Iacinskiego. stosunek liczbowy wymiarow liniowych przedstawionych na rysunku do odpowiednich rzeczywistych wymiarow liniowych rysowanego przedmiotu.32). Minimalna podzialka wierszy dla pisma rodzaju A wynosi 22s. 14 i 20 mm". w ktorej zostala wykonana wiekszosc rzutow tub rysunkow na arkuszu i podziaiki pomocnicze. 2.23.22). a pisma pochylego rodzaju B lacinskiego . i 0 jeden wymiar mniejszym od wysokosci pisma podstawowego (rys. Dopuszcza si~ stosowanie podzialek 0 wartosciach posrednich.na rys.14-2. Gdy przedmiot rysuje Sit. Dopuszcza sie pisanie zaokraglonych liter i cyfr 0 duzych wymiarach z przewyzszeniem f wynoszacym dla pisma rodzaju A: f = s/5. katalogow i innych materialow informacyjnych oraz kopie rysunkow otrzymywane metoda mikrofilmowania itp. 2.17. 1) 111111 III IIIIIII I II Rys. 2. 20:1. Pismo pochyle rodzaju B .18.

. Tabliczke rysunkowa umieszcza sie w prawym dolnym rogu arkusza (rys. umieszczane na drugich i dalszych arkuszach dokumentow tekstowych. 14 i 15. nie jest mozliwe stworzenie najlepszej. zawierajace najwiecej informacji i przeznaczone do rysunkow wykonawczych czesci oraz do rysunkow zlozeniowych. 2 . 17 . 13. 2.! u~upelnia sift umieszczonym nad nia wykazem CZ~SCl. 14 -liniowe jednostki miar (inne niz mm). zeby rubryka 16 znajdowala silt nad rubryka 17. Sposoby rozmieszczania rysunkowej podstawowej rubryk w strefie A tabliczki 7 I 10 12 8 I 13 tJ 9 2 -f 5 [ 16 3 I Rys.podzialke rysunku. 9 .zastepuje rysunek nr.numer rysunku.format arkusza.informacje administracyjne: stanowiska. 2. Na rysunkach zlozeniowych tabliczke rysunkowa podsta'Y~w.numer arkusza.nazwe i/lub znak przedsiybiorstwa. 6. 3) tabliczki uproszczone. rozmieszczonejak na rys. 3 . b) w strefie B: 4 .jej tresc.25b lub c. wielkosci zakladu oraz przeznaczenia tabliczki rysunkowej. Wedlug normy PN-85/M-0 1119 rozroznia silt trzy rodzaje tabliczek rysunkowych: 1) tabliczki podstawowe. w prawym dolnym rogu arkusza ale naglowek wykazu czesci umieszcza sie u gory arkusza kolejne pozycje wpisuje sie od gory ku dolowi. rubryki zawierajace te dane nalezy rozrnieszczac jak pokazano na rys. 2. 2.numer modelu. W.28a.24a-c. zas linie dzielace rubryki na wiersze i kolumny -Iiniami cienkimi (rys.. stan dostawy itd. a ponadto.ilosc arkuszy. . 7 . inne dane. wydzielajac kilka kolumn z kolumny "Material".zawierajacyrn kolumny pokazane na rys. umieszczane na schematach i na pierwszych arkuszach dokument6w tekstowych (nie rysunkow)..28.28-2. 2.. albo numer normy czesci znormalizoWanej.zapis odchylek wymiar6w nietolerowanych.co najmniej 40 mm. Tabliczki rysunkowe lstnieje niezliczona ilosc tabliczek rysunkowych. B i C. tabliczki zmniejszonej . Ta ogromna roznorodnosc tabliczek rysunkowych wynika glownie z tego.- 11 18 6 3 rowych. rysujac jej zarys oraz linie oddzielajace poszczeg61ne rubryki liniami grubymi (obra- m~wanie rubryki I liniami bardzo grubymi). a wysokosc: tabliczki podstawowej . rubryki strefy C nalezy tak rozrnieszczac. 0 mniejszej ilosci informacji. i 3' 19 18 .zastapiony przez rysunek nr. Wowczas tabliczke rysunkowa umieszcza silt na zwyklym miejscu. I Y .4a. Informacje podawane w tabliczce podstawowej grupowac nalezy w trzech strefach A. ze w zaleznosci od: dziedziny techniki czy branzy przemyslowej.ub zespoly sa oznaczone na rysunku. 0 jeszcze mniejszej ilosci informacji. jak np.. Przyklad tabliczki rysunkowej przedstawiono na rys. oznaczerne polozenia ~zftsci lub zespolu na rysunku. Dlatego tel. Rys. kt6re rozmieszcza sie jak na rys. Dopuszcza sie rowniez tabliczki uproszczone zawierajace rubryki 1.nazwe przedmiotu (lub dokumentu). 8 . date i podpis wg rozdzialu 16). numer magazynowy. gdy pole rysunku jest podzielone na strefy. b) tabliczka do 18 . mozna natomiast sprecyzowac pewne wytyczne. w rubryce tej. II. nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za opracowanie rysunku i jego kontrole norrnalizacyjna. rubryki z tymi informacjami mozna rozrnieszczac w strefie B dowolnie.2 i 3. w razie koniecznosci.kolumnlt "Oznaczenie" wpisuje sie numer rysunku ftsc~ lub zespolu.razie potrzeby wykaz czesci mozna uzupelnic kolumnaml: ~asa. a) 3 2 f b) 2 3 1 17 9 2) tabliczki zmniejszone. kt6re mOM bye wzajemnie usytuowane jak pokazano na rys.numer rysunku licencyjnego. gdzie: a .. 2.mase przedmiotu. W kolumne "Nazwa" wpisuje silt nazwe czesci lub ze~po~u. 2. ~olumnlt "Hose" wpisuje sie ilosc sztukjednakowych ftSCIl~b zespol6w wchodzacych w sklad narysowanego przedmlOtu.numer archiwalny. uniwersalnej tabliczki rysunkowej.2. a w tabliczce uproszczonej podaje sie ty Iko in formacje I i 16. 2. np.. rozniacych silt miedzy soba ksztaltem i wielkoscia. Sposoby rozmieszczania stref z informacjami w tabliczce rysunkowej podstawowej f6 4 14 .Llwagi" wpisuje sie dane uzupelniajace. C orymi CZltSCI. iloscia umieszczonych w nich informacji oraz rozmieszczeniem tych informacji w polu tabliczki. Dlugosc wszystkich tabliczek powinna wynosic co najmniej 185 mm.24.: 10 . W tabliczce rysunkowej zmniejszonej pomija sie informacje: 4. I 1 .co najmniej 55 mm.27.. cz cz W kolumne "Material" odpowiedniej normy. dotyczace danych jakie powinny znalezc silt w typowej tabliczce rysunkowej. z jej lewej strony. pod numerem rysunku podaje sie numer kolejny arkusza i calkowita ilosc arkuszy w postaci napisu: Arkusz nr alb. 15 .25. czesci sporzadzony na oddzielnym arkuszu powime~ ~lec w rubryce 2 tabliczki rysunkowej napis: . tj. gdy rysunek lub schemat rna wiecej niz jeden arkusz. montazowych i ogolnowymia- b) c B A c B A pozycji Nr Nazwa ILosc Oznaczenie Materia[ Uwaqi Rys. 2.3 i nastepne). tabliczki te wolno rowniez umieszczac na drugich i dalszych arkuszach rysunk6w i schemat6w kilkuarkuszowych.date pierwszej emisji rysunku (w razie koniecznosci).zapis zmian (oznaczenie zrniany.rodzaj materialu i jego oznaczenie wg normy. 15 10 12 7 2 8 l I 5 1 b) c) 16 2 17 17 f6 3 Rys. ego oznaczenie Z odpowiedniej j normy przedmiotowej.oznaczenie graficzne metody rzutowania (E lub A-patrz rozdziaI4). gdy czesc lub zesp61 jest znormalizowany .30). 13 .. przy czym: a) w strefie A nalezy umieszczac nastepujace dane: 1 . . W kolumne "Nr pozycji" wpisuje sip kolejne numery ktc . c) w strefie C: 16 . Wyk~.wpisuje ~l<. Przyklady tabliczek rysunkowych p od st awowyc h) a ta bli rysunku czesci : hczka do rysunku zlozeniowego. 12 . Rozmieszczenie rubryk w tabliczce rysunkowej uproszczonej z wykazem czesci. 2. 9. Rozmieszczenie kolumn z informacjami w wykazie czesci a) 13 Rys. 2.. jak na rys. 2.. przy ~ym numeracja CZySCI wykazie powinna biec od dolu ku w gorze. 5 . 6 .26..27.Wykaz CZ~SCI". wpisuje silt jego oznaczenie wg W kolu~nft . wraz z wykazem czesci v-: v-: Wykaz czesci wraz z tabliczka rysunkowa moze bye takze sporzqdzo?y na oddz~elnym arkuszu (lub arkuszach) formatu A4. 2. tabliczki uproszczonej .25. b .co najmniej 15 mm.26. najbardziej celowe rozwiazania tabliczek musza bye niekiedy calkowicie odmienne. przy czym w razie braku miejsca na kolejne zapisy zmian dalszy ciag rubryki 16 nalczy umiescic obok tabliczki rysunkowej. .5. 2.

przy czym na arkuszach wiekszych teksty mozna pisac w dwoch lub wiecej kolumnach 0 szerokosci do 185 mm.gdy jest prowadzona od pola jakiejs powierzchni (rys. 2.jak np.1.31 g) oraz prowadzic od jednego napisu kilka linii odniesienia (rys. a nastepnie dwusieczne powstalych w ten spos6b czterech katow. Nad jedyna tablica na rysunku nie pisze sie nic. Napisy i tablice na rysunkach Napisy dotyczace bezposrednio poszczegolnych rzutow przedmiotu lub ich fragmentow nalezy umieszczac w jednym wierszu .30. Tablica 3.31 f).31a) albo niewidocznych (rys. Dwusieczne te przecinaja sie parami w punktach C 1 D. Przyklad tabliczki uproszczonej W przypadkach gdy wykaz czesci jest wydrukiem z elektronicznej maszyny cyfrowej moze on bye sporzadzony na formacie A3. Tablice danych technicznych (np. normy dotyczace rysunkow wykonawczych sprezyn (patrz rozdzial l 0. 3. Jezeli rysunek wykonany jest na wiecej niz jednym arkuszu.7 16 to f2 5 8 2 17 3 1 KONSTRUKCJE GEOMETRYCZNE Rys. Nad kazda tablica (gdy jest ich kilka) pisze si~ slowo "Tablica" i jej numer kolejny. 2. Wykreslamy dowolna prosta c przecinajaca ramiona a i b kata w punktach A i B. 2.to tablice nalezy umieszczac zgodnie z wytycznymi podanymi w tych normach.4) czy kol zebatych (patrz rozdzial 12.31 h). zmiennych wymiarow) nalezy umieszczac z prawej strony rysunku lub okreslonego rzutu albo pod nim. linii okregu okreslajacego jakis szczegol budowy przedmiotu (rys. to teksty mUSZqbye umieszczone na pierwszym arkuszu. Prosta g poprowadzona przez punkty A i G przechodzi przez wierzcholek kata znajdujacy sie poza obszarem rysunku. 2. kropka .31e) lub od punktu przeciecia sie jakichkolwiek linii (rys. a nie zakaricza sie niczym .29. Proste c i d przechodzace przez A i B lub C sa styczne do okregu a. 2. 3. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] przez leillcy na Dim punkt A nad tabliczka rysunkowa. Wykreslanie prostej tllczllcej dany punkt A z wierzchorklem kata znl\idujllcym sle poza obszarem rysunku Wykreslamy promieri OA i przez punkt A prowadzirny prosta b prostopadla do niego. Linie odniesienia zakancza sie: strzalka . Prosta ta jest styczna do okregu a.28-2. Nastepnie przez punkt F prowadzimy prosta f rownocgla do b i przecinajaca d w punkcie G.6. Zasady wykonywania podstawowych konstrukcji geometrycznych 2. Z kolei wykreslamy prosta przechodzaca przez C i D i przez punkt A prowa?zuny prosta e rownolegla do a i przecinajaca prosta CD ~ PUnkcle F. 2. nalezy umieszczac bezposrednio e)~ ~ Rys.gdy. ktora przecina a i b w punktach DiE. Wykreslanic dwusiecznej kata. 2. 2. 2. Jezeli odpowiednie normy precyzuja polozenie tablic . 4.31 a) lub w dwoch wierszach . 2. a nastepnie dowolna rowno!eglq do niej prosta d. 2. 21 .patrz rozdzial 4. kt6rego wierzcholek znl\iduje si~ poza obszarem rysunku Wykreslanie stycznych do okregow 3.31 c). Laczyrny srodek okregu 0 z punktem A i wykreslamy okrag b 0 srednicy 0A.30.3) . jesli podaje sie je na rysunku.nad cienka linia odniesienia (rys. przez kt6re przechodzi szukana-dwusieczna d. Przyklady tabliczek rysunkowych przedstawiono na rys. Podstawowe konstrukcje geometryczne (wybor) Podzial katow 1.1. 2. 2.gdy jest odprowadzona od linii wymiarowej (rys.31. Okrag ten przecina okrag a w punktach B i C. Przyklad tabliczki zmniejszonej 16 Rys. 2.1. Wykreslanie stycznej do okregu a przechodzace] lezacy na nim punkt A przez nie Przez punkt A prowadzimy dowolna prosta c przecmaJllCll r~nuona a i b kata w punktach B i C.31 d).jest prowadzona od krawedzi lub zarysow widocznych (rys.31 b). Teksty wyrnagan i charakterystyk technicznych. Zakonczenia linii odniesienia Podstawowe konstrukcje geometryczne spotykane czesto przy wykonywaniu rysunkow technicznych maszynowych ujeto w tab!.nad i pod ta linia. Linie odniesienia mozna w razie potrzeby rysowac z jednym dodatkowym zalamaniem (rys. Napisy dotyczace rozmieszczenia rzutow przedmiotu na arkuszu lub arkuszach .

wykreslamy symetralna d odcinka BO. ze luk C zakreslamy prornieniem r-RI.) 5.1 (cd. w ktorym przecinaja silt proste c ie. Przypadek 2 (fYS. W ktoryrn przecinaja silt luki c i d. Z punktu O2 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownoleglq do niej prosta e przechodzaca przez punkt A. po czym z punktu B. zakreslarny luk promieniem AB. po czym z punktu przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e (warunek konieczny: r . a nastepnie laczymy B z 0. a ze srodka 02 luku b . b): . a): W odleglosci r od. Prosta e jest styczna do okregow a i b. ze odcinek AB odkladamy na prostej c po przeciwnej stronie prostej b. a i b) b) Przypadek 2 (rys. zakreslarny promieniem r luk e (jezeli luki a i b nie przecinaja silt. Wykreslanie Iuku aib 0 Wykreslanie tukiiw okregow stycznych do innych lukow i do linii prostych oraz przechodzacych przez dane punkty promieniu r stycznego do dwoch lukow Przy wykonywaniu nizej podanych konstrukcji nalezy pamietac. 3. Prosta e jest styczna do okregow a i b. b): Przebieg konstrukcji taki sam. Wykreslamy dwusieczne die i z punktu ich przeciecia A zakreslamy luk prornieniern AB (rownym AC i AD). prostej b prowadzimy rownolegla do niej prosta C. i promieniem AC zakreslamy luk e.? /12). jak w przypadku 1. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a w punkcie A i do prostej b (rys. Wykreslanle Iuku stycznego do trzech prostych a. b): Przebieg konstrukcji taki sam.Tab!. Przypadek 2 (rys. Wykreslanie luku stycznego do Iuku a i do prostej b w punkcie A a) c b) c Prowadzimy przez 0 i A prosta b i odkladamy na niej odcinek AB = r. !uk dzakreslamy promieniem R-r(warunek konieczny: ze r ~ (f+R)/2).promicnicm R2+r luk d i z punktu A (lub B). Przypadek I (rys. Wykreslanie Iuku 0 promieniu r stycznego do prostej a przechodzacego przez dany punkt A Z p~nktu B zakreslarny promieniem AB luk c. po czym z punktu przeciecia B zakreslarny promieniem r zadany luk. ze: a) prosta styczna do okregu jest prostopadla do promienia w punkcie stycznosci. Wykreslanie luku 0 promieniu r stycznego do luku a promieniu R i do nie przecinaiacej go prostej b 0 P rz ypad ek I (rys. Prz y pade k I (rys.jak na rys. Wykreslanie stycznej do dwoch okregow a i b R ir 0 Tab!. Z punktu 01 prowadzimy styczna d do tego okregu (jak w konstrukcji 4) i nastepnie rownolegla do niej prostq e przechodzaca przez punktA. Wykreslanle hiku 0 promieniu r stycznego do dw6ch przecinajllcych si~ prostych a i b 10. a): Wykreslamy promieniem R-r okrag c.? (0102+RI+R2)/2). a): Przez punkt A prowadzimy prosta c prostopadla do a i odkladamy na niej odcinek AB=R. Prowadzimy przez 0 i A prosta c i styczna d przechodzaca przez A. W odleglosci r od prostej a prowadzimy rownolegla do niej prostq b. a. nastepnie z punkt?w A 1 C wystawiamy prostopadle die przccinajace sie w punkcie D 1 Z tego punktu zakreslarny ramieniem DA (rownym DC) zadany luk.) promieniach 7. Przypadek 2 (rys. Wykreslanle inku stycznego do dwiich przecinajacych sle prostych a i b gdy dany jest punkt stycznosci A na jednej z nich P rz y p a d e k 1 (rys. Wykreslanie luku A 0 promieniu r stycznego do iuku a w punkcie 13. a) b 12. 3. ~rzebieg konstrukcji taki sam.f 9. b): Wykreslamy promieniem Rer okrag c. nastepnie wykreslarny dwusieczna e kata 0 ramionach bid. 11.1 (cd. Wykreslanie Iuku 0 promiemu r stycznego do Iuku a promieniu R i do przecinajacej go prostej b 0 6. z ta tylko roznica. 14. jak konstrukcji 11b. b i c a c) a P r z y pad e k 1 (fYS. a z punktu 0 zakreslamy promieniem r+R luk d.? (0102-RI-R2)!2). z ta ty Iko roznica. to warunkiem koniecznym jest: r. ktora przecina prosta C w punkcie C. P r z y pad e k 2 (fYS. z ta tylko roznica. 15. a z punktu A zakreslamy promieniem r luk C.? fl2+R). b) punkt stycznosci dwoch lukow lezy na prostej laczacej srodki tych lukow. a): Ze srodka 01 luku a zakreslarny promieniem RI+r luk C. ktory jest styczny do prostych a i b w punktach B i C. a nastepnie z punktu B zakreslamy promieniem r luk c. ze luk d zakreslarny promieniem r-R (warunek konieczny: r . jak dla konstrukcji l l a (nie ma warunku koniecznego). W odleglosci rod prostych a i b prowadzimy proste C i d do nich rownolegle i z punktow przeciecia A zakreslamy promieniem r zadany luk e. a): Przebieg konstrukcji taki sam. b): Przebieg konstrukcji taki sam. 22 23 . 8. a !uk d promieniem r-R2 (warunek konieczny: r. z ta tylko rozl1!Cq.

aby luk wykreslic cyrklem. 17. zakreslarny promieniem r luk e (warunek konieczny: r ~ (0102+RI-R2)/2). Wykreslanie luku stycznego do dwoch lukew a i b. a z punktu l' prowadzimy prostopadla do D-1.1 (cd. 2. Fi.2'. 2. D. w kt6rym przecinaja sie luki C i d. Wykreslanie wielokatow foremnych Tab!' 3. w kt6rych luki maja bye styczne do prostych a i h i wystawiamy z punkt6w A i B prostopadle c i d..A i 02D luki tworzace owaL o = Spos6b 1 (rys. a punkt C na wielkiej osi elipsy. wykreslamy proste r6wnolegle do wielkiej osi elipsy.. C F D j~~f A 3' 2' ~----'-------" r £ B c) Laczymy punkty A i B. = 002. Ten sposob wykreslania luku okregu jest przydatny. prosta z D' z prosta z ] itd. . . ze luk c zakreslamy promieniem r-RI (warunek konieczny: r ~ (OIO. i z punkt6w Ei.) Przypadek 3 (rys... Wykreslanie luku okregu 0 duzym (nieznanym) promienlu. a z punkt6w E2. i 0" i z tych punkt6w zakreslamy promieniami 01A i O.+R. G. gdy dana jest [ego cieciwa AB i strzalka f Spos6b 2 (rys. Z punktu 0 zakreslamy promieniem b luk c przecinajacy os AB w punkcie E ina odcinku AD odkladamy odcinek DF EB. i z punktu A. Wykreslanie dwoch hikow stycznych do sicble. wystawiamy z punkt6w 1'. F" . otrzymujac punkty Ai B. F2 .. f odcink6w AC i CB i z punkt6w przeciecia DiE zakreslamy luki promieniami DA i EB luki hi g. a): WykreSlamy wzajemnie prostopadle i przecinajace silt w srodku osie AB = 2a i CD = Zb. sa punktami 18. Punkty C. Punkty przeciecia F. gdy srodek luku wypada poza obrebern rysunku i gdy wobec tego nie mozna go wyznaczyc. W6wczas punkt B paska wyznacza kolejne punkty wykreslanej elipsy. trzeciego odcinka. rownolegle do malej osi elipsy..rys. b): Na osiach owalu budujemy prostokat 0 bokach 2a i 2b. gdy dany jest punkt stycznosci A na luku a Wykreslamy dwie wzajemnie prostopadle srcdnice i przedluzamy je nieco poza okrag. nastepnie Iaczymy B z 02. wykreslamy symetralne e. Wykreslarny osie elipsy. Wykreslarny prostokat ACDE i boki AC oraz AE dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych. Sq punktami wykreslanego luku. ze srodka 0 prowadzimy pek promieni przecinajacych okrag C w punktach E" Fi.Tab!. kt6ra przecina osie owalu w punktach 01 i 02.. a ze srodka 0. luku a zakreslamy promieniem Ri-r luk C..) Owal Elipsa 22. z ktorych kazdy jest ponadto styczny do jednej z dwoch prostych rownolegtych a ib cwiartki wykreslanej elipsy. na pasku papieru odkladamy 24 4 Rysunek techniczny maszynowy 25 . prostopadle do O'B i AO i z punkt6w C. Nastepnie wykreslamy symetralna d odcinka AF. . . z ta roznica. Punkty 0. U wag a. . prowadzimy rownolegle do AO.. Nastepnie dzielimy srednice poziorna na tyle r6wnych odcink6w a. sa punktami wykreslanei elipsy. Z kolei prowadzimy z E styczna fdo okr~gu e. :H (cd. = b) Wykreslanie krzywych plaskich Okrag ]1Th§. Odcinek C-3 jest szukanym bokiem siedrniokata forernnego. b): Wykreslamy dwa odcinki O'B = b i AO = a i dzielimy kazdy z nich na jednakowa ilosc czesci rownych. '/111 r [ r 2' 3' 4' 4 3 2 Prowadzimy przez punkty 01 i A prosta c i odkladamy na niej odcinek AB Ri. Spos6b 1 (rys.C luki tworzace owaL S p 0 s 6 b 3 (metoda "papierkowa" . Wykreslanie owalu 19. c): odcinki AB = a i BC =. Wykreslarny odcinek AB i punkt C laczyrny z konccm trzeciego odcinka a na srednicy poziomej. jak w przypadku I. . Punkty przeciecia tychprostych: E... Wpisywanle ogolny) W 0 osiach 2a i 2b osiach 2a i 2b 16. oraz 1. liczac od prawej strony ku lewej.. zeby punktA znajdowal sie na malej..b i przykladamy pasek do rysunku w roznych polozeniach. zakreslarny promieniem r = CA luk e. F. zas okrag d w punktach E2. Punkt C laczymy zawsze z koncern bez wzgledu na ilosc bokowwielokata. w kt6rym przecinaja sie proste c i d.. . z 2' prostopadla do D-2 itd. przecinajaca osie owalu w punktach 0.-R. z kt6rych zakresla silt promieniami O. a): Wykreslamy przecinajace silt pod katern prostym osie AB = 2a i CD 2b i dwa okregi wspolsrodkowe c i d 0 promieniach a i b. wykreslamy symetralna d odcinka BO. z wlerzcholka E i ze srodka owalu 0 prowadzimy pod katem 45' proste C i d przecinajace sie w punkcie F i z tego punktu zakreslamy okr~g e styczny do obu osi owalu. sa srodkami. c): Przebieg konstrukcji taki sam... Wykreslanie elipsy 0 21. Nastepnie z punktu 0' zakreslamy luk c. D'. i na przedhizeniach srednic odkladamy po odcinku a. Nastepnie punkt D lqczymy z J. w ktorych przecinaja sie: prosta z C' z prostq z 0.)12). Wykreslanie luku 0 prumieniu r stycznego do dwoch przecinajacych sie lukow a i b okrag wielokata foremnego 0 n bokach (sposob a Ze srodka 0. do O. oraz 00. i od punktu 0 odkladamy odcinki003 = 00. Spos6b 2 (fYS. luku b promieniem R2+r luk d.. i z punktu C.. ile bok6w rna rniec wielokat (na rysunku na 7 odcinkow).. ale zawsze tak. = 20. Nastepnie obieramy na odcinku AB dowolny punkt C..

3"..) 23.nastepnq cwiartke promieniem BAt itd. Wykreslanie osi elipsy.. ktore dla hiperboli rownobocznej sq wzajemnie prostopadle. prowadzimy proste g.1 (cd. '" Punkty przeciecia prostych: 1z A-1'. Gl.. ?-?. a): Wykreslamy okrag o promieniu h i dzielimy P!"omieiioraz o~rqg najednakowa ilosc czesci rownych (ria rys.. punkt E). Sq punktami wykreslanej paraboli. Analogicznie wyznacza sie punkty paraboli ponad punktem A (np. 2 z W-2' itd. prowadzimy rownolegle do osi paraboli. prowadzimy rownolegie do osi paraboli. a z punktu A . gdy jej asymptoty przecinajq sill!pod katern ostrym lub rozwartym.Tabl. h. gdy dane Slljej srednice sprzezone AB iCD c H A tc--____:~~~-~ B J S p 0 sob w Rozroznianie krzywych stoikowych 28. 2'.. W taki sam sposob wykresla sie hiperbole.. A W dwoch dowolnych punktach A i B krzywej wystawiamy st~~zne do niej przecinajace sie w C.tie~ niem 0-3 luk 3-C itd. B-2'. pro'. .) danych srednicach sprzezonych AB Parabola 26. .5 .i. przez punkty E i D prowadzimy prosta a. WykreSlaniehiperboli rownoboczne]. .. B.:::---I'G 25.a): Wykreslarny prostokat ABCD. b): Budujemy kwadrat 0 boku rownym hl4 i przedluzamy boki kwadratu w sposob pokazany na rysunku. . z punktu B . b) 24. Punkty 1. 3'. Sp o s o b 2 (rys. odcinki FC i OC dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych..1 (cd. trojkat lub szesciokqt.krzywa jest elipsa ED CD = 0. Wykreslanie paraboli stycznej do dwoch prostych w pnnktach AiB f3 Spirala Archimedesa 29... a): Hiperbola H 27..5 . H. C. Nastepnie prowadzimy z punktu 0 polprosta 1... Nastepnie ze srodka 0 zakreslamy: promieniem 0-1 luk do przeciecia z promieniem O-Iw punkcie A. 3.rys. Sq punktami spirali Archimedesa.5 .. S p 0 sob 2 (przyblizony . przez ktore przechodza osie elipsy HJ i KL. gdy dane saje] asymptoty a i b oraz jeden punkt A Budujemy rownoleglobok EFGH 0 bokach rownoleglych do AB i CD. rownolegle do CD. otrzymujac linie Iamana AB. 3'. np.-7-:. b): Wykreslamy prosta prostopadla do osi paraboli. 26 4* 27 . Wykreslanie spirali Archimedesa 0 skoku h rr--. paraboli i hiperboli I (rys. HH1. Sp o s o b 2 (rys. Luk ten przecina prosta a w punktach F i G. b) Sp o s o b I (rys. ktora przecina prosta d w punkcie C i prosta c w punkcie B.3.2. sa punktami wykreslanej elipsy.. gdy dane Sll: wierzcholek W i [eden punkt A paraboli IV a a) D E A 123456C Odcinki AC i CB dzielimy na jednakowa ilosc czesci rownych i lqczymy punkty 1-1. itd. a z punktu B prowadzimy pek prostych B-1'. Nastepnie z punktu A zakreslamy cwierc okregu promieniem AD. dzielimy odcinki OB i OW na jednakowa ilosc czesci rownych..~~~i1T"""". . a punkty 1'. po czym laczymy punktA z punktami 1.. dzielimy odcinki DW i AD na jednakowa ilosc czesci rownych i z punktow 1..krzywa jest parabola ED CD > 0.. to przetna sie one w punkcie D.. . b): Wykreslamy okrag 0 srednicy AB. Krzywa styczna do tej linii lamanej Jest parabola. promieniem 0-21uk 2-B.'.. Punkty przeciecia prostych: A-I z B-1'. Otrzymana krzywa jest zblizona ksztaltem do spirali Archimedesa.. a z C rownolegla do a. odkladamy na tej prostej odcinek OB = OA. 2'..3. taczymy z W. laczyrny A z B i w powstalym troJkqcie ABC wykreslarny srodkowa CD.r. a nastepnie jego srednice EF prostopadla do AB i szereg rownoleglych do niej cieciw: GG1.. Zamiast kwadratu mozna do wykreslenia przyblizonej spirali zastosowac inny wielobok foremny. (w dowolnych od siebie odstepach). Punkty A. h. na osiem). Prowadzac z 0 pek polprostych mozerny wyznaczyc w ten sposob dowolna ilosc punktow hiperboli.wktQrych te -rownolegle przecinaja proste g.pek polprostych przechodzacych przez punkty 1'. . Jezeli z kolei poprowadzimy z B rownolegla do b.. Sqpunktami wykreslanej paraboli. HI. Przez punkt A prowadzimy proste c i drownolegle do asymptot a i h hiperboli. 2 z A-2'. Rozr6inianie elipsy. ktora przecina krzywa w punkcie E. Wystawiamy z a prostopadla do AB i odkladamy na me] odcinek OE = OB. .. 2.. Punkty przeciecia prostych: 1 z W-1'. prowadzimy rownolegle do EC.2. Sp 0 sob I (rys..2. Jezeli: ED CD < 0.... sa punktami wykreslanej elipsy. dzielimy odcinek ED na polowy i ze srodka 01 zakreslamy promieniem 010 luk b.. . A-2 z B-2'. . itd.krzywa jest hiperbola..]... U wag a. Z kolei przez punkty G2H2 itd. Wykreslanle paraboli. laczymy Ez C i z punktow G. 3.. po czym z punktow 1. Wykreslanie i CD elipsy 0 Tabl.. ktory jest jednyrn z punktow wykreslanej hiperboli.

. 7). II. U wag a. z ta tylko roznica. Nastepnie wykreslamy pomocnicza prosta AB i odldadamy naniej tyle sarno odcink6w o dlugosci r6wnej dlugosci luku A-1.. na stycznej z 2 odcinek 2-2" =A-2' itd. np.. II. wystawimy prostopadle do biz punkt6w 0'.jak w przypadku epicykloidy. na 12 czesci) i z punkt6w 1. 2. 35.2. Nastepnie z punkt6w 1'.. Sll punktami wykreslanej ewolwenty. wyznaczajac za to wiecej punkt6w tej czesci krzywej (rys. Punkty A. . Punkty przeciecia prostych: poziomej 1 z pionowa 1'. U w a g. jak w konstrukcji 30. III.promieniami. oraz epitrochoide lub hipotrochoide (posluguj!\c sie konstrukcjami 31 i 32). . Z kolei na prostej b odkladamy od punktu 12 dlugosc okregu a (2ltY) i odcinek ]2"':']2' dzielimy rowniez na 12 czesci r6wnych. .. ze prosta b zastepuje sie okregiem b proste r6wnolegle do b . a nastepnie laczymy odpowiadajace sobie punkty.3. Przy wykreslaniu zarys6w zebow k61 zebatych wykorzystuje silt tylko odcinek ewolwenty znajdujacej silt w poblizu kola zasadniczego.) Krzywe cykliczne 30.. Tak samo wykresla sie trochoide. 2". . z prosta poziornq przechodzaca przez punkt 1. 04 z IV lub 07 z VII.A-1'. 31. . Wykreslanie ewolwenty Wykreslamy kolo zasadnicze a i odkladamy na jego okregu pewna ilosc rownych odcink6w (na rys. iz. ze kolo odtaczane a znajduje sie wewnatrz kola b promieniu R.. Wykreslanie hipocykloidy 3 0 promieniu R. sa punktami wykreslanej sinusoidy. cykloidy. Wykreslanie trochoidy Wykreslamy kolo odtaczane a i styczna do niego prosta b.. ktorej punkt P lezy na zcwnatrz kola odtaczanego. Punkty IV'. 3. VII' itd. 0 Wykreslarny pomocniczy okrag a i prosta b.. 3'. . sa punktami wykreslanej trochoidy. jak w przypadku cykloidy. a prostopadle do b . Wykreslanie sinusoidy IX r =7? ·3EO 0 Przebieg konstrukcjijest taki sam. Ewolwenta 34. .02.. 2'.360 f' • Sinusoida Przebieg konstrukcji jest taki sam. Wykreslanie epicykloidy Najpierw wyznaczamy punkty I. prowadzimy r6wnolegle do b. Nastepnie odkladamy od punktu 0 dwanascie r6wnych odcink6w i wystawiamy z ich koncow prostopadle do b.. prowadzimy r6wnolegle do prostej b.. III. osiem odcink6w)... 3. 1"....a. 28 29 .3.1 (cd. zakreslarny promieniem r luki. i od punktu 04 (07) odldadamy odcinek 04-N' (Or VII') rowny odleglosci x punktu P (zakreslajacego trochoide) od srodka kola odtaczanego. Z kolei prowadzimystycznedo kola zasadniczego z punktu 1.) 33.03. Dzielimy okrag na 12 r6wnych czesci (kazda z nich odpowiada wiec katowiJO") i przez punkty 1. po czym dzielimy okrag na dowolna ilosc czesci r6wnych (na rys. Punkty I. . i odkladamy: na stycznej z punktu 1 odcinek 1-l"=. z ta tylko roznica. 32. fX=7[. sa punktami wykreslanej krzywej.1 (cd. w kt6rych przecinaja sie odpowiednio: luk zakreslony ze srodka 0.Tab!. luk ze srodka 02 z prosta przechodzaca przez punkt 2 itd. poziomej 2 z pionowa Z' itd.2.wspolsrodkowymi lukami 0 srodku 0. Wykreslanie cykloidy Tabl.

. polproste a i b.6). a): Wykreslamy dwa rzuty walca 0 prornieniu r Na rysunku zrnniejszanej figury (rys. Poza tyrn elipsa wystepuje bardzo czesto jako odwzorowanie okregu w rzutach aksonometrycznych (patrz rozdzial 17). Przedrnioty z blachy.6' 2'3. b) i z punktu 01 prowadzimy pod dowolnymi katami ostryrni ax i a.w zaleznosci od zadanej podzialki zrnniejszenia figury z rys. . obrotowych ---_...~===~====-= 0 ksztaltach . 5.5. a . Przedrnioty lonych r b) b o 5. rys.16' /11.. 3. 12. na ktorych odkladarny wspolrzedne punktow figury z rys. a.jako zarysy bokow zebow kol zebatych (rys. . 2' itd. b): Przebiegkonstrukcjijest taki sanrjak w przypadku linii srubowej walcowej.) Linia srubowa 36. 2._-i zarysach zaokrag- t' Rys.. d=2r ~ Jf 7' 5' 8. Przyklady zastosowan konstrukcji geometrycznych w rysunku maszynowym Z omowionych w tab!.1510.2).7-12. 3.jcdncj piatej (gdy zrnniejszenie rna wynosic 1 : 5) itd. a przez punkty 1'. Zastosowanie wek spirali Archirnedesa jako zarysu krzyRys. Nastepnie prowadzirny z punktow 1. Rownolegle te wyznaczaja na osiach XI i y.. a) a) 12' 10 I' -.. a punkty linii srubowej w rzucie z przodu Ieza na przecieciu odpowiednich tworzacych stozka z liniami poziomymi 1'. Nastepnie wykreslamy drugi prostokatny uklad odniesienia XIOI YI (rys. a) wykreslamy dowolnie polozony prostokatny uklad odniesienia XO Y i wyznaczarny na jego osiach wspolrzedne 1.2.-=--::. .' ..6. Z kolei . . 3. 3.9)..4' r =_:-::. 3.. 2'. 3. (rys.1 konstrukcji geometrycznych najszersze zastosowanie maja konstrukcje dotyczace krzywych plaskich oraz wykreslanie lukow przechodzacych plynnie winne luki i linie proste. parabole zas i hiperbole spotyka sie jako linie zarysu przedmiotu (rys. a z punkt6w 1'. a punkt 16' z koncem odcinka y i przez punkty 1. 3. proste pionowe.2.jak w danyrn przykladziej. I I --/ 1\ k::- r-. na 12 czesci)..1) i jako linie przenikania bryl (patrz p.odmierzamy: a) na osi YI odcinek y rowny po!owie odcinka 01-16' (gdy figura rna bye zrnniejszona 1 : 2. . Wykreslanie Iinii srubowe] 0 Zmniejszanie figur plaskich 37.sa .8 b) Rys. . Spirale Archimedesa wykorzystuje sie czesto jako zarys roznego rodzaju krzywek (rys. 3.8) oraz jako zarysy przedmiotow z blachy (rys..9. 2 z 2'. Luki przechodzace plynnie winne luki lub odcinki linii prostej spotyka sie bardzo czesto jako zaokraglenia krawedzi przedmiotow (np. 2..2'.5). Krzywe stozkowe jako zarysy przedmiotow: a) parabola. Linia srubowa sluzy do. ze w rzucie z gory linia srubowa jest spirala Archirnedesa 0 skoku hp (skok poprzeczny linii srubowej). zas krzywe cykloidalne i ewolwente . 16 .1. roznego rodzaju dzwigien itd. b) naosi XI odcinek x rowny po!owie odcinka 01-12.3) i wszelkiego rodzaju innych powierzchni srubowych.... 3. . b) hiperbola Spirafa Archimede. 3. prowadzirny rownolegle do odcinka C. oraz 1'. Linia s r u b o w a s t o z k o w a (rys. '" wybranych (najczesciej charakterystycznych) punktow zarysu figury.5 i 14. 3. zmniejszone w stosunku 1:2 3. Rys. d=2r 14 13' 12' 11' v . 3'. /" 9' 8' .7 49.1).13 2.g' 6' " 4'3' 2' 4'< 12' 10' 8' 6' 2' 10' 8' 6' 4' I. Krzywe stozkowe (elipsa.2). 16 1.3. wspolrzedne wykreslanej figury. Punkty przeciecia prostych: 1 z 1'. . z 4 tylko roznica. 15. parabola. 3. Laczymy punkty 12 z koncern odcinka x.Tab!.. g' 10 7 . 3. 14. 3. r\ '/ I.1 (cd. poziorne.5.. Wykreslanie figury ptaskiej w okreslonej podzialce zmniejszajace] promieniu r i skoku h -4 .4. 3. I. 0 zarysach zaokraglonych I a)~b)~ Rys.3'.4). t 'l I I. sq punktarni wykreslanej linii srubowej.. 3.. Wykorzystanie trapezowego linii srubowej do rysowania niesymetrycznego na rysunku pogl!}dowyrn gwintu Lin i wysokosci h i dzielirny okrag w rzucie z gory oraz wysokosc walca wrzucie z przodu na jednakowa ilosc czesci rownych (na rys. hiperbola) wystepuja czesto jako linie przeciecia bryl plaszczyznami (patrz p.rysowania gwintow na rysunkach pogladowych (rys. rownolegle do odcinka d. ia s r u b ow a w al c ow a (rys. Przedrnioty 0 zarysach zaokraglonych 4 Rys. 30 .. 2. 3.3'. 9.2'.. przedmiotow 0 ksztahach obrotowych (rys.14 12 X '3.

1 b otrzymamy uklad rzutow tego przedmiotu pokazany na rys.rzut z przodu (rzut glowny). 4. rzut w kierunku C .2): rzut w kierunku A . Poszczegolne rzuty maja nastepujace nazwy (rys. Prostopadloscian rzutni przekroj6w rysowanych na oddzielnych 4.4).4 RZUTOWANIE PROSTOKATNE F . Rzutowanie metoda europejska E obowiqzuje w Polsce i w wielu innych krajach. nalezy umiescic w tabliczce rysunkowej. b) amerykanskiej . 4. A~ ---D -LW 0 D B [III---c~tc___JI 5 Rysunek techniczny rnaszynowy S:J IA~' Rys. 4. ze na jednym z rzut6w zostana zaznaczone strzalkami i wielkimi literami kierunki rzutowania: te same litery powtarza sie nad odpowiednimi rzutami (rys. Gdy w celu unikniecia zbyt duzych format6w papieru poszczegolne rzuty przedmiotu rysuje sie na oddzielnyeh arkuszach. Oznaczenie to. Oznaczenia metod rzutowania: a) europejskiej . 4.~ '" Rys.. dopuszcza sie dowolne rozmieszczenie rzut6w na jednym arkuszu lub na oddzielnych arkuszach.2. na ktorym arkuszu jest pokazany kierunek tego widoku (rys.7. 4.1 a). Rzutowanie z dowolnym rozmieszczeniem rzutow W razie trudnosci z rozrnieszczeniem rzutow jak na rys.na rysunkaeh zlozeniowych .rzut od prawej strony. 4. Rzut z tylu mozna w razie koniecznosci umiescic z lewej strony rzutu D (polozenie pokazane liniami dwupunktowymi na rys. przy zalozeniu.2).E polega na wyznaczaniu rzutow prostokatnych przedmiotu na wzajemnie prostopadlych rzutniach.rzut z tylu. Uklad rzut6w wg metody E B I 4. 4.6a). r .1.2.3.E Rzutowanie prostokatne metoda europejskll. podajac numery arkuszy. Gdy zas . Oznaczeniem graficznym rzutowania metoda E S.__ J .4. 4. i wyznaczymy na tych rzutniach rzuty prestokatne przedmiotu wg metody E.A a) b) A-A arkus: 2 arkusz q ~ r Arkusz 2 I Arkusz4 Rys.! rzutniami.2. 4. Oznaczenia widokow rysowanych na oddzielnych arkuszach b) . a na arkuszach z tymi rzutami podaje sie inforrnacje. jesli jest potrzebne (np. pod warunkiem.7. to najednym z nieh (zwykle z rzutem glownym) oznaeza sie kierunki rzutowania innych widokow (rys.5. Przyklad dowolnego ukladu rzutow czesci jednego rzutu na kilku arku- 32 33 . 4. 4.oczywiscie .oznaezenia graficznego metody E.6b).3a). ktorego wszystkie sciany s. a) ~A arkusr 2 b) B arkus: 1 aj n Q ":"3[-=* I Arkus: ~---l 1 r Arkusz 3 Rys. 4.E.5a) i przekrojow (rys. ze przedmiot rzutowany znajduje sie miedzy obserwatorem i rzutnia. 4.6. Oznaczenia arkuszach Rys. 4. rzut w kierunku B . Rzutowanie prostokatne metoda europejska . Na rysunkach z dowolnym rozmieszczeniem rzut6w nie umieszcza sie .rzut z dolu. 4. na rysunkach licencyjnych).5b) lub przekroju (rys. rzut w kierunku F . na ktorych odpowiednie rzuty sitt znajdujq. 4. rzut w kierunku D . [] B D 0 I: :Ll-----. ------ I E I II r Rys. 4.1.2. 4. Rozrnieszczanie szach r Arkusz 2 Rys.rzut z gory.rzut od lewej strony. 4.nawet pojedynczy rzut musi bye (ze wzgledu na jego wielkosc) narysowany czesciami na kilku arkuszach. to po rozwinieciu scian prostopadloscianu w sposob pokazany na rys.!dwa rzuty stozka scietego (rys.'. w sposob pokazany na rys. Jezeli umiescimy przedmiot wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. rzut w kierunku E . to dla orientaeji nalezy pokazac jego zarys w zmniejszeniu na kazdym arkuszu.1 4. 4.

Przy rysowaniu przedmiotow w rzutach prostokatnych nalezy stosowac nastepujace zasady: 1) Liczba rzutow powinna bye ograniczona do minimum niezbednego do jednoznacznego przedstawienia ksztaltow przedmiotu i zwymiarowania go. jak i przekroje. na rys. Polozenie przedmiotu na rysunku Rzutami przedmiotow mega bye zarowno widoki. ktore pokazuja budowe wewnetrzna przedmiotow wydrazonych (rys. przedstawiajace ich zewnetrzne ksztalty. W ogromnej wiekszosci przypadkow wystarczaja trzy rzuty (najczesciej A. 4.1). B ( I . Dlatego tez wszystkie szesc rzutow. ze rzutnia znajduje sie miedzy obserwatorem a przedmiotem rysowanym. Gdy ktorys z rzutow (oprocz glownego) musi bye z jakiegos I) Niekiedy wystepuje koniecznosc zwiekszenia ilosci rzutow nawet ponad szesc.2. jak na rys. \ D ~ [] E 0 WIDOKI.II .jak np. ktory nie moze bye pominiety na zadnym rysunku. ze w ukladzie rzutow wg metody Oznaczeniem graficznym rzutowania wg metody A sa dwa rzuty stozka scietego (rys. 5. dwa lub jeden (rzut glowny. Przekroj powstaje przez przeciecie przedmiotu wyobrazalna plaszczyzna (plaszczyzna przekroju) i odrzucenie tej Rys. 4. niezaleznie od liczby rzutow).. to mozna go przesunac rownolegle na dowolne miejsce na arkuszu. 3b). 5.2. 5. gdy przedmiot rna skomplikowana budowe".! potrzebne. albo na dowolnych wolnych miejscach na arkuszu. oznaczajqc go jak na rys. 5. 5. PRZEKROJE I KtADY I Rys.8) niektore rzuty sa jak gdyby poprzestawiane w porownaniu z ukladem wg metody E (rzuty B z E i C z D).2.3a. Natomiast jezeli.1.1. Widok i przekroj przedmiotu czesci przedmiotu. rysuje sie tylko wtedy. 5. c-c B-B Rys.3. Uklad rzut6w wg metody A I A (rys. Rzutowanie metoda A jest stosowane glownie w krajach anglosaskich. gdy niezbedne jest narysowanie i kilku widok6w i kilku przekrojow przedmiotu 0 bardzo skornplikowanych ksztaltach. ktora znajduje sie przed plaszczyzna przekroju. W ten sposob zostaje odslonieta czcrsewnetrza przedmiotu znajdujaca sie poza plaszczyzna przekroju. 4. Przekroj przedstawia wiec zarys figury lezacej w plaszczyznie przekroju oraz widoczne zarysy i krawedzie przedmiotu lezace za ta plaszczyzna. 5.8. co powoduje. 4. gdy te ostatnie nie s.jednego z widokow nie mozna umiescic na arkuszu zgodnie z metoda rzutowania E. Rzutowanie metoda amerykariska= A Rzutowanie ta metoda rozni sie od metody E tym. Przy rzutowaniu metoda E przekroje umieszcza sie alba na miejscach odpowiednich widokow. Przedmiot w szesciu rzutach (wg metody rzutowania E) 5* 35 . B i C).

jak i rzeczywiste (linia a na rys. krancowego) polozenia jakiejs czesci lub zespolu.4b). c).4a). Teoretycznych linii przenikania powierzchni przedmiotu. a Wl~C np. ktorych polozenie uzytkowe jest piol}owe. 5.10n. Nieznaczne pochylenie powierzchni (rys. Czesci takie rysuje sie albo jako nieprzezroczyste .9). Zarysy i krawedzie Iezace za plaszczyzna przekroju mozna rysowac bez szczegolow. jak na rys. nie dochodzacymi do linii zarysu przedmiotu (rys. d)Q: .w polozeniu. i to zwykle jedynie w poblizu Iinii zarysu tej czesci (rys. b) z teoretycznymi liniami przenikania "uplastyczmajacyrm rys~nek.ne):a) widok przesuniety. 5. 5. 2.10.8. jakie maon .na karcie instrukcji obrobki .1). rozdzielajac je pozioma kreska. 2.10). ani pionowe (rys. 5.7. ktorych polozenie uzytkowe nie jest ani poziome. b) prawidlowym ! Rys.8b).11e) lub ciagla cienka (rys. Rysowanie krancowego polozenia ruchomych czesci na rysunku zlozeniowyrn l] Rys. Rysowanie krawedzi i zarysow niewidocznych Ten ostatni sposob jest zalecany w normie PN. 9.zajrnowac w rzeczywistosci (tzw. poniewaz czesto ich zarysy gmatwaja wtedy rysunek)". ~rzedmioty: a) bez zaznaczonych linii przenikania powlerzc~~l1. 5. Umowne pomijanie przenikania powierzchni Rys. to nalezy narysowac tylko jedna linie. rysuje sie w polozeniu poziomym lub pionowyrn zgodnie z zasada 2 (rys.5. Widoki rozwiniete przedmiotow rysuje sie w celu pokazania budowy przedrniotow wa1cowych (rys. 5.7) lub nieznaczna zbieznosc mozna na rysunku zwiekszyc przesadnie. 5.6b). 5. to nad takim rzutem nalezy umiescic znak z rys. Gdy zachodzi potrzeba przedstawienia na rysunku dodatkowej czesci. powinien .jesli to jest.zaslaniajqce glowny przedmiot (podmiot rysunku). 5. 5. odmiennego niz przedstawione na rysunku (rys.5min I a) b a Rys. 5. Rzuty s~e~jal. c) znak rzutu obroconego wymlaru w rOZW1ll1~CIU d) znak rzutu rozwinietego (lub ' ~ \ljf niektorych m I 1 : · r.gdy nie zmniejsza to czytelnosci rysunku (rys.5).9. 5. a pomijania innych. a) 5.8) i stozkowych oraz przedmiotow wyginanych z blachy (rys. I l e).2. 5. ktore przyjmuja rozne polozenia podczas uzytkowania (np.6a).12a) oraz strzalkarni wskazujacymi kierunek rzutowania przekroju. 36 37 .10n i 5. Oznaczanie i kreskowanie przekrojow Polozenie plaszczyzny przekroju zaznacza sie w rzucie na plaszczyzne do niej prostopadla dwiema krotkimi. 5. r r teoretycznych linii powodu obrocony 0 pewien kat w stosunku do swego wlasciwego polozenia..8a) lub srednicy mniejszej podstawy stozka scietego (linia a na rys.91/N-01604. 2. korbowody). jakie zajrnuje podczas obrobki nadajacej mu najwiecej ksztaltow charakterystycznych. przy czym dolnaczescprzedmiotu umieszcza sie z prawej strony rzutu. nie bedacej podmiotem rysunku.w polozeniu poziomym (polozenie podczas toczenia wrzeciona).4: Przedmiot narysowany w polozeniu: a) zlym (zgodnym z rzeczywistyrn). Jezeli konieczne jest narysowanie rzutu ukosnego (widoku lub przekroju). wrzeciono wiertarki .3c (rys. przy ezym nieregularne linie przenikania. 5. w celu ulatwienia rysowania. a nad rzutem przekroju powtarza sie te litery. alba jako przezroczyste (rzadziej.6.f-------~ B d 8t Q) 1 -I A r . 5. zarowno rysunku zlozeniowegc.jakie przedmiot rna zajmowac podczas konkretnej operacji czy zabiegu (rys.s ~ " Rys.3. ktore moglyby zaciernnic rysunek. to umieszcza sie go jak na rys. 5. . Nie zaleca sie rysowania tylko niektorych linii niewidocznych przedmiotu. gdy chodzi 0 zapobiezenie ewentualnemu blednemu odczytaniu rysunku.21b). niewidocznych z powodu zaokraglenia przejsc z jednyeh powierzchni w drugie.6b).1).3b.11h). I) 0) Rys. a jezeli pochylenia lub zbieznosci nie mozna na okreslonym rzucie wyraznie pokazac. 5. W przeciwnym razie nalezy rysowac dodatkowe widoki lub przekroje. b) Ii Rys. Rysowanie zarys6w czesci przyleglych Rys . jak np. polozenie uzytkowerrwidziany od stronyuwidaczniajqcejnaj wiecej jego cechcharakterystycznych. wowczas zarys tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka w sposob pokazany na rysunku. nie przecinajacymi zewnetrznego zarysu przedmiotu (rys. 4.2. jesli jednak dodanie tyeh linii zwieksza czytelnose rysunku. grubymi kreskami. 2) Przedmiot rysowany powinien bye tak ustawiony wewnatrz wyobrazalnego prostopadloscianu (rys. Umowne zwiekszanie: a) pochylenia. 5. odpowiadajaca mniejszemu wymiarowi elementu z pochyleniem (linia a na rys. a umozliwia unikniecie dodatkowego rzutu. 5. 2. 5.6c) mozna zastepowac zblizonymi w ksztalcie lukami okregow lub odeinkami prostych. Jezeli konieczne jest uwidocznienie na rysunku zlozeniowym charakterystycznego (np. ' ~a rysunku wykonawczym przedmiot przedstawia sie najczesciej w polozeniu.3. rnozliwe= przedstawiac przedmiot w polozeniu. to mozna je narysowac liniami cienkimi. aby wiekszosc jego charakterystycznych plaszczyzn i osi byla rownolegla lub prostopadla do rzutni. Przedmiot narysowany w polozeniu do wiercenia otworu . 5. 5. gdyz moze to wywolac watpliwosci u mniej wprawnego czytelnika rysunku.mozna rysowac W polozeniu poziomym. zarowno teoretyczne (linia a na rys. 5. na rys. Przekroj takiej czesci zakreskowuje sie tylko wtedy. powierzchni b) zbieznosci bi~ 1. 5. zarys i krawedzie widoczne tej czesci rysuje sie linia dwupunktowa cienka (rys. w zasadzie nie rysuje sie (rys. 3) Rzut glowny. umieszczonymi w odleglosci 2-3 mm od zewnetrznych koncow grubych kresek. jak i rysunku pojedynczej czesci maszynowej. Plaszczyzne przekroju oznacza sie dwiema jednakowymi wielkimi literami. 5. I . ktore pisze sie obok strzalek. gdyz ulatwia to rysowanie i wymiarowanie. b) widok pomocniczy ukosny. 5. Zarysy i krawedzie niewidoczne przedmiotu mozna rysowac -lini'l kreskowa cienka . 5. natomiast na rysunkach operacyjnych i zabiegowych (w dokumentacji technologicznej) . z uproszczona (w postaci luku okregu) rzeczywista linia przenikania powierzchni dwoch otworow Rys.11). b) przedmioty. Zarysy i krawedzie widokow i przekrojow oraz czesci przyleglych Zarysy i krawedzie widoczne widokow i przekrojow (lacznie z krawedziami przekrojow powstalymi wskutek przeciecia przedmiotu plaszczyzna przekroju) rysuje sie linia gruba (rys.11. Od zasady tejdopuszcza sie nastepujaceodstepstwa: a) dlugie przedmioty.1. 2. oraz przedmioty.

1). Jednakowe przekroje tego samego przedmiotu oznacza sie jednakowymi lite rami i rysuje sie tylko jeden z nich. 5. b) pominac takze strzalki (rys. Beton zbrojony (zelbet) Tynk.13. Pola przekroju. 5. b) lamany i stopniowy. Oznaczanie sladu plaszczyzny przekroju r:Ji~ o b) Tablica 5.12b). zas przekroje i klady jeszcze wezsze mozna zaczerniac (rys. 5.l7a). gazy oznacza sie tak sarno jak eiecze. 5.19) i . 5. ale w celu zwiekszenia czytelnosci rysunku mozna elementy znajdujace sie za przezroczysta czescia przedmiotu (np. guma -I 1-1-11M .. obszary. Grunt naturalny Kamieii naturalny Szklo i materialy przezroczyste w stanie stalym Ceramika i materialy eeramiczne a) b) c) A-A B-B Pustaki szklane Beton Rys. 5. na schematach Plyny!' Drewniane plyty konstrukcyjne Rys. to oznacza sie je kolejnymi wielkimi lite rami alfabetu lacinskiego (rys. to mozna: a) pominqc oznaczenie literowe przekroju (rys.13b) lub do poziomu (rys. przy kilku przecinajacych sie plaszczyznach przekroju) . BI-Bl. pozostawiajac miedzy zaczernionymi przekrojami przeswit.l6d).15b).gdy to jest potrzebne (np. Na przekrojach zlozonych (stopniowych i lamanych) krotkimi kreskami oznacza sie rowniez miejsca zalamania plaszczyzny przekroju (rys. 5.16. i narysowany jest zgodnie z metoda rzutowania E. np. AI-AI. 5.16b). z wyjatkiem liter: 1.2). Rodzaje przekrojow Rozroznia sie przekroje proste. do jego osi (rys. 5. Linie kreskowania powinny bye nachylone pod katem 45' do linii zarysu przekroju (rys. powstale przez przeciecie przedmiotu jedna plaszczyzna (rys. a gdy to jest niemozliwe .powtarza sie w tych miejscach litere plaszczyzny przekroju. tj. 5. nalezy poslugiwac sie rodzajami kreskowania podanymi w tab!. Przekr6j tamany jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami. to mozna je zakreskowac tylko w poblizu zarysu (rys. szklana szyba) rysowac jako widoczne (rys.. 5.13a).15a). 5.:» d) Izolacja przeciwwilgociowa . Kreskowanie pol: a) tego samego przekroju.13d). jak na rys. 5. R. Podzialka kreskowanla (odleglosc miedzy sasiednimi kreskami) zalezy od wielkosci kreskowanego pola i moze wynosic od 0.1.13c). kreskuje sie liniami cienkimi. Oznaczenia materialow na rysunkach technicznych Metale Rys. a gdy z rysunku widac wyraznie. w ktorym miejscu przedmiotu przekroj zostal wykonany.16a) powinno sie roznic kierunkiem (i ewentualnie podzialka). 5. 5. powstale przez przeciecie przedmiotu dwiema lub wiecej plaszczyznami. 0. 5.17. Przekroje zagiete mozna kreskowac pod katem 3~' (rys.1.1). 5. a gdy S'l dlugie i waskie (ale co najmniej 0 szerokosci 2 mm) mozna je kreskowac tylko przy koricach i w poblizu ewentualnych otworow (rys. Na rysunkach zlozeniowych kreskowanie przekrojow stykajacych sie ze soba czesci (rys. azbestocement Rys. 5. polpanewek) powinno miec odwrotne kierunki i jednakowe podzialki (rys. Przekroje: a) lamany.1Sa i przekroj A-A na rys. 5. co moze prowadzic do nieporozumieii aJ i ~. 5. W razie potrzeby rozroznienia materialow przy kreskowaniu przekrojow na rysunkaeh zlozeniowych. 5. 5. Jezeli pola tego samego przekroju lub kilku przekrojow tego samego przedmiotu roznia sie wielkoscia.l7b).16c). Przekroje zaczemiane Masy plastyczne.5 mm dla bardzo malych pol do 5 mm dla pol duzych.4. 5. a) k\ / \ /. b) trzech stykajacych sie czesci. 5. c) czesci dwudzielnych. 5.19. Kierunki kreskowania przekrojow . 5. j I I I I I ~) Rys. Jezeli zas liczba przekrojow przekracza liczbe liter w alfabecie. 5.18c). Gdy przekroj znajduje sit< tym samym arkuszu co rzut.13b i 5. 5. 5. Przekroje zlozone dzieli sie na larnane i stopniowe.14). gips. Jezeli pole kreskowane jest bardzo duze. stosuje sie litery z cyframi.tylko podzialka (rys. 5.12. na na ktoryrn oznaczono polozenie plaszczyzny przekroju. 5. b) dwoch stykajacych sie polprzekrojow Materialy sypkie Drewno w przekroju poprzeeznym Jezeli na rysunku jest wiecej niz jeden przekroj. w ktorych plaszczyzna przekroju przecina material.18.a) ~ a) TI~I I @th Rys. i przekroje zlozone. Rysowanie przedmiotow stych z materialow przezroczy- to podzialke kreskowania (jednakowa dla wszystkich pol) lepiej dobierac wg najwiekszego pola. I 1/ / < Drewno w przekroju wzdluznyrn 11111111 np. natomiast kreskowanie dwoch stykajacych sie polprzekrojow powinno bye przesuniete 0 pol podzialki (rys. RkrY~' 5. Kreskowanie przekrojow tego samego przedmiotu w roznych rzutach powinno miec jednakowy kierunek i podzialke. Kreskowanie przekrojow: a) dwoch stykajacych silt czesci. Przedmioty wykonywane z materialow przezroczystych przedstawia sie na rysunkach w zasadzie jako nieprzezroczyste (rys. Kreskowanie dwoch lub wiecej pol przekroju najednym rzucie powinno przebiegac wzdluz tych samych linii prostych (rys.15. c) lamany s ocony 38 39 . mozna w ogole nie zaznaczac plaszczyzny przekroju (rys.. 13e). Q i X. Kreskowanie kazdej z dwoch czesci przedmiotow dwu- dzielnych (np.18 i 5.l8b). ktorych slady tworza linie Iarnana 0 katach rozwartych (rys.14. d) gdy pole kreskowane jest duze 1) Wedlug normy PN-88/N-01607 procesow chemicznych.

tak jak gdyby znajdowaly sie tuz za plaszczyzna przekroju (rys. 5. 2. Widok czastkowy powinien bye wykonany w rzutowaniu metod".23c). Przekroje czastkowe rysuje sie jako przekroje miejscowe (tzw.rys. gdy nie budzi to watpliwosci. Przekroj stopniowy jest to przekroj dwiema lub wiecej plaszczyznami rownoleglymi (rys.. kt6rych nie ogranicza sie zadna Iinia od strony nie narysowanej czesci przedmiotu (rys. czesci wystepujqce tylko w przekroju (czesci 2.24. czesci wystepujace tylko w widoku (czt(se 1 na rys. b) ~ I=Es Dobrze lie Dobrze .11h). W przypadku przekroju pomocniczego na rysunku zlozeniowyrn. 5. np.22. 5. 5.3d.oku. chyba ze rysuje sie widok polowy okreslonego fragmentu przedmiotu (rys. b) i przekrojami pomocniczymi (rys. 5. b) kilka drobnych.6. Przekroj taki nosi nazwe rozwinietego i oznacza sie go znakiem z. 5. 5.19. zwane widokaml pomocniezymi (rys.25). c) EE-t --l Rys.23a. 5. to przekroj moze obejmowac cala jego szerokosc (rys.20a).21b).18b).. A.21 d) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa).. 5.A-A A-A Q. to numer tego arkusza nalezy wpisac pod liter'! oznaczajaca powiekszany szczegol (rys.22b. Przekroje rozwiniete Rys. d) przekr6j czastkowy powinien obejmowac tylko taki obszar. Poza tym rozroznia sie przekroje pionowe. 5.2Sd).18c). Na przekrojach zespolow. na ktoryrn zaznaczono szczegol powiekszany. 5.20. 5.22-5.. 5. Ponadto szczegol powiekszany moze bye narysowany w wid. 5. 5. sworznie. a czesci wystepujace i w widoku i w przekroju (czesci 1 i 3. przesuniete (rys. ze: a) linia ograniczajaca przekr6j nie powinna nigdy pokrywac sie z linia przedmiotu (rys. 5.3b i 5. ten sam znak umieszcza sie nad rozwinietymi widokami (rys.jaki jest potrzebny do pokazania zadanego szczegolu budowy przedmiotu (rys.21a) albo przesuniete i obrocone (rys.na rys.26).. Przy rysowaniu przekroj6w czastkowych nalezy pamietac. Gdy trzeba przedstawic w powiekszeniu jakis szczegol budowy przedmiotu. 5.26. blisko siebie polozoriych przekroj6w czastkowych lepiej jest laczyc w jeden wiekszy (rys. te sciany. apow~ykszenie w przekroju (rys. 5.2). czesci ukosne przekroju mozna skrocic (rys.18a.27). ktorych os lezy w plaszczyznie przekroju. 5. przy czym. zeber.2Ic) lub niezgodne.3b i 5. Gdy powiekszony szczegol rna bye narysowany na innym arkuszu. czesc a przekroju na rys. Szczegoly budowy przedmiot6w w powiekszeniu 6 Rysunek techniczny maszynowy a) A Widoki czastkowe wykonuje sie w postaci odrebnych rzutow (rys. b). Przekroj stopniowy Rys. 5. 5.24b). 5..------. stosuje sie przekroje stopniowe rozwiniete!'.2Ie) ogranicza sie urywajac kreskowanie wzdluz linii prostych.25. 1) Norma PN-91fN-01604 winietych. podajac przy tyrn podzialke powiekszenia. rownolegle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroj A-A na rys. wyrwania) na widokach przedmiotow i ogranicza sie je linia falista lub zygzakowa (rys.. ramion k6l oraz niekterych przedmlotow 0 ksztaltach obrotowych W rzutach przekrojow przechodzacych wzdluz przez sciany przedrniotow.2Ie) ogranicza sie linia falista (lub zygzakowa) i na obszarze widoku i na przekroju (linie a i b). 5.16b). poziome. 5. podzespolow itp. to szczegol ten ujmuje sie na rysunku w kolko.22a).24a). 5. Drobne szczegoly budowy przedrniotow mozna przedstawiac w widokach i przekrojach czastkowych (rys. 5. 5. zamiast calych rzutow (widokow i przekrojow) przedmiotow mozna rysowac tylko istotne w konkretnych przypadkach czesci rzutow (rys.24). Przekroje scian. walki itd.S.. zebra.. nity. W pewnych przypadkach.. Polozenie rzutow pomocniczych moze bye zgodne z kierunkiem wskazanym strzalka (rys.23) oraz wzdluzne (rys. Widoki czastkowe Rys. Talc sarno przedstawia sie inne 41 me wprowadzila przekrojow roz- 40 ..19 i przekroj B-B na rys.21.23d. 5. Widoki i przekroje pomocnicze Rys. (cienka linia) i oznacza wielka litera (rys. 5. 5. b).25b) lub odwrotme.23. ktore Sq przekrojami stopniowymi uzupelnionymi czesciami przedmiotu lezacymi w plaszczyznach rownoleglych do kierunku rzutowania przekroju i pomijanymi w zwyklych przekrojach stopniowych (np.22). 5. 5. 5. 14. c) przekroje czastkowe dochodzace do osi przedmiotu lub przechodzace przez caly przedmiot ogranicza sie w spos6b pokazany na rys. 5. przedmioty pelne 0 ksztaltach obrotowych.-------. d) Dobrze r) Rys. e. jak: kolki. 5..20b). lIe .24). Przekroj wzdluzny przedmiotu zaokraglonego mozna rozlozyc na plaszczyznie rysunku (rys.21).23 i 5.. 3 i 4 na rys. 5. Rys. 5. Przekroje czastkowe (wyrwania) 5. Powiekszony szczegol przedmiotu moze zawierac elementy przedmiotu nie pokazane na rzucie. owallub tp.23f i 5.l2a) i poprzeczne (rys. linia ciagla gruba i polaczony z widokiem lub przekrojem glownym linia osiowa. 5. zebra czy ramiona rysuje sie w widoku. prostopadle do plaszczyzny rzutow z gory (przekroje B-B i C-C na rys. 5. 5. 5.21a. ramiona k6! itd.. 5. Przekroje przechodzace wzdluz przez sciany i zebra przedrniotow Przekroj taki sprowadza sie do jednej plaszczyzny (rys.21c). Przekroje czqstkowe (wyrwania) 88~ Rys. 5.21d oraz CZttSC 2 na rys. Wldoki i przekroje pomocnieze oraz ezastkowe W celu zaoszczedzenia miejsca na arkuszu i czasu. Te sama litere powtarza sie nad powiekszonym szczegolern przedrniotu.2) i ukosne (rys. c). e) jezeli przedmiot jest symetryczny wzgledem plaszczyzny prostopadlej do plaszczyzny rzutu. 5. zwlaszcza przy rysowaniu mechanizmow. 5. rysuje sie w widoku (rys. na rzucie takiego przekroju przedstawia sie tylko czesci przedmiotu lezace w tych plaszczyznach rownoleglych.

sruby. 5. Plaszczyzna przekroju kladu przesunietego nie powinna znieksztalcac zarysu kladu i dlatego trzeba czasem jedenklad zastapic dwoma czastkowymi (rys.28). b) c) d) '-----~ e) Rys. 5JOb). 5. 1) Roznica miedzy kladem i przekrojem polega na tym. 5.! falista lub zygzakowa. wpusty itd. 5. 5. 5. ograniczajqc miejsce urwania widoku (rys. 5. przez co zmniejsza sie wielkosc rysunku i skraca sie czas rysowania. 5.29d). Widokl i przekroje przedmiotow symetrycznych Symetrie przedmiotu lub jego fragmentu wzgledem jakiejs osi lub plaszczyzny zaznacza sie przez narysowanie linia punktowa cienka osi symetrii rownoleglej do plaszczyzny rysunku (rys.32.tylko Iiniami kreskowania.2S. 5. ktorych ksztalty nie budza watpliwosci. jak na rys. 2) Norma PN-9IfN-01604 nie uwzglednia tej zasady. Przekroje przerywa sie w sposob pokazany na rys. jesli nie wywola to watpliwosci co do ieh ksztaltu (rys.29b) lezacych za plaszczyzna przekroju (aby uniknac "rozpadniycia sie" kladu na dwie odrebne czesci). 5.30e).: alezy obran cac w lewo lub do gory.29. 5. nalezy oznaczac strzalkami wskazujacymi kierunek rzutowania kladu (rys. rysuje silt je liniami cienkimi. S. b) lub od dolu (rys. 5. Rysowanie przedmiotow symetryeznych m I b) 5. oznaczajac je jak przekroje.31. Przerywanie dlugieh przedmiot6w na rysunkach Rys. c). obr6cony wraz z ta plaszczyzna 0 90 i polozony na widoku przedmiotu (klad miejscowy . przy czym dopuszeza sie ukosne polozenie linii przerwania (rys. lecz przekroj (rys. 5. a nawet cale rzuty.7.31a). 5.29a). d). b) jako klady przesuniete wzdluz sladow plaszczyzn przekrojow (rys. tak jak przekroj. 5. Mozna rowniez.33a) i widoku z przekrojem (rys.30. Urywanie przedmiot6w na rysunkach a) Rys. 5. (rys.34. c)." Klady miejscowe wolno rysowac tylko wtedy.29b. jak zwykle rzuty.rys.34a) lub sladu plaszczyzny symetrii prostopadlej do plaszczyzny rysunku (rys.29b. 5. jak i przekroj . a gdy przerwanie obejmuje zarowno widok. to klad uzupelnia sie widokiem krawedzi otworow (rys. Klady przesuniete Jezeli klad jest przesuniety wzdluz sladu plaszczyzny przekroju.27. ze w kladzie nie wystepuja zarysy przedmiotu znajdujqce sie za plaszezyznq przekroju (por6wnaj rys.Rys. 5. Przy rysowaniu przedmiotow 0 budowie syrnetrycznej.8. 5. inne zas klady przesuniete. 5.2Ie z S. 5. Czesci maszyn rysowane w widoku na przekrojach 5. kliny. 5. 5. Klady Krad jest to zarys figury plaskiej lezacej w plaszczyznie poprzecznego przekroju przedmiotu!'.9. Obie czesci przerwanego widoku przedmiotu ogranicza sie linia falista lub zygzakowa (rzadziej. Rys. Rys.32a-d. np. glownie gdy linie przerwania sa dlugie). dzieki zaznaczeniu ich osi symetrii mozna pomijac czesci rzutow.32f). We wszystkich innych przypadkach. 5. CZ~Scimaszyn rysowane w widoku na przekrojach •• -b) 0 a) tie Ilobrze lie lie a) ~EEE' c) d) b) 8S e) Dobrze DH~ ~~ DO Kilka kladow jednego przedmiotu mozna rozmiescic na arkuszu: a) zgodnie z metoda rzutowania E. 5. jesli kierunek rzutowania moze budzic watpliwosc.34b). pominac na rysunku kOI1cOW'! zesc przedmiotu dlugiego 0 niezmienc nyrn zarysie w przekroju poprzecznym. Przerywanie i urywanie przedmiotow na rysunkach Przedmioty dlugie mozna na rysunkach skracac. 5.35.29c. lub poza jego zarysem (klad przesuniety .32d). w zaleznosci od jej polozenia. czesci maszyn pelne lub wydrazone. nakretki. Rysowanie uproszczone przedmiot6w symetrycznych 6" 42 43 .33b)lini.32e. w ktorych klad skladalby sie z dwoch (rys. jak na rys. Kilka klad6w jednego przedmiotu Rys.rys.29b). C)~ Rys. 5. to nie oznacza sie go w ogole (rys. 5.30a) lub wiecej czesci oddzielnych.29a. Kierunek obrotu plaszczyzny przekroju wraz z kladem powinien bye zgodny z kierunkiem patrzenia na przedmiot od strony prawej (rys. a wiec plaszczyzne tc. 5. 5. zamiast czesci srodkowej.33.32e. nalezy rysowac nie klad. S. 5. gdy nie zaciernniaja rysunku. zas klady przesuniete -liniami grubymi.32). oznaczajac klady jak przekroje (rys.przerwanie ogranicza sie linia falista (rys. Jezeli plaszczyzna przekroju przechodzi przez os otworu walcowego lub stozkowego. c) w dowolnyeh miejseach na arkuszu.31b). Klady miejscowe i przesuniete ~ Rys. a przekroju . usuwajac ich czesc srodkowa.

to mozna narysowac tylko jeden z nich (rys.36e. 5. Rysowanieuzwojerielektrycznych:a).37f. 5. 5. 5. 5. b) powierzchnie radelkowane.crt) uzwojenia w przekroju poprzecznym. ze widoczna krawedz a przedmiotu nie moze ani ograniczac p6lwidoku lub polprzekroju (rys. nachylona pod katem 60-90' do linii odniesienia (rys.36d).jesli nie moze to wywolac nieporozumieri. ~ tow ~ Rys. na ktorych te elementy sq rozmieszczone. gdy jest on istotny. Przekroje poprzeczne i klady izolacji kratkuje sie Oak materialy niemetalowe) gdy grubosc jednej warstwy izolacji wynosi co najmniej 2 mm. g).38h). Linie odniesienia . a jedynie podaje w wymaganiach technicznych. cyfrowa.37h. e) cwiereprzekroju (rys. 5. material. 5. 5. Takie przekroje przewodow mozna na rysunku dodatkowo upraszczac (rys.35c). to okregi i proste.39. 5. 44 .zakaricza sie kreska 0 dlugosci 2-3 mm.36g) lub symetrycznie (rys. 5. g) lub na linii odniesienia (rys. e) plaskie powierzchnie na przedmiotach 0 ksztaltach obrotowych mozna w celu zwiekszenia ezytelnosci rysunku zaznaczac cienkimi przekatnymi (rys.35c). zqbki na rys. b) polprzekroju (rys.38a. Rysowanieprzedmiot6w 0 powtarzajacychsie elementach Przedmioty symetryczne mozna przedstawiac w postaci: a) polwidoku (rys. 5. to odpowiednie pole na rysunku nalezy ograniczyc linia cienka i zwyrniarowac (rys. sposobu owiniecia itp.38g). zaznacza sie znakiem z rys. a zaczemia sie ~ gdy izolacjajest ciensza (rys.35f. rysuje sie jako przedmioty jednolite. W okrag ten wpisuje sie numer punktu wymagan technicznych. h). b). przy czym izolacje wielowarstwowa z jednego materialu przedstawia sie jak jednowarstwowa (rys. c) kierunek ulozenia wl6kien. Jezeli miejsce cechowania musi bye dokladnie okreslone.38g.39a). b).39c). 5. f). zaznaczajac pozostale cienkimi liniami ciaglymi a.35h. 14. 5. Oznaczanie miejsccechowaniai znakowania przedmio- 5. 5. 5. 5. 5. ze numer punktu w wymaganiach technicznyeh wpisuje sie w trojkat rownoboczny 0 wysokosci \0-15 mm (rys. Oznaczanie szczegolnych cech przedmiotew i ich poszczegolnych powierzchni Szczegolne cechy niektorych przedrniotow zaznacza sie na rysunkach w nastepujacy sposob: a) przedmioty skladajace sie z jednakowych elementow.35b). a przekroje poprzeczne uzwojen wielozezwojowych kratkuje sie (rys.38f). 5. b) wimik i stojan w przekroju wzdlu:i:nym.12. 5.5 mm.37k. Na polwidokach-polprzekrojach przekrojem powinna bye dolna lub prawa cz~sc rzutu (rys.13. Oznaezanie na rysunkach miejsc cechowania i znakowania przedmiotow W razie potrzeby wskazania na rysunku miejsca. literowo-cyfrowalub znak graficzny zawierajaca takie dane dotyczace cechowanego przedmiotu. jak np. 5.38j.38c).10. Gdy powtarzaiace siy elementy Sq rozmieszczone na okregu (rys. 5. feb sruby. I) Cecha~ informacja literowa. jak: znak fabryczny. przy czym gdy srednica lub grubosc przewodow na rysunku wynosi co najmniej 3 mrn-. 5. z ta roznica.38d). trzonek). 5. przekroj kreskuje sie jak metal (rys.b) D9Q mQ hj = a) b) c) d) e)c!m~3 -A\ H ~6 Ai LJ D k) ~ f) 9) q) cS 0 t) III ffi b) ~ --+---+---+-i tp- ! Rys. 5. Oznaczenia szczegolnych cech przedmiotow okreslonych powierzchni ~fe przy czym kierunek ulozenia blach mozna zaznaczyc kilkoma cienkimi kreskami (rys. g) ~ • • b) I f) h) ~ J) Rys. cwiercwidokach i cwiercprzekrojach nalezy zaznaczac dodatkowo przez przekreslenie kazdego z koncow osi symetrii dwiema prostopadlymi do niej cienkimi kreskami 0 dlugosci co najmniej 3. Analogicznie postepuje sie przy okreslaniu miejsca. 5. Przekrojow poprzecznych uzwojen jednozezwojowych nie kreskuje sie (rys.36c) lub pierwszy i ostatni (gdy tworza szereg.36j). podaje sie w wymaganiach technicznych lub nad linia odn iesienia.38e). Symetrie przedmiotu na p6lwidokach. a) #-~+tc) _J~if~:i2fZ"Z2'2ZZim d) m] : [I • ~ ~ • e) Rys. rysuje sie liniami punktowymi. 5. 5. przedstawia sie jak na rys. Gdy rzut przedmiotu jest skrocony. 5. j).35d).11.39b) albo wpisac tresc cechy. 5. np. data wykonania itd. a dane dotyczace rodzaju tasmy. numer serii. 5.25). ani oddzielac p6lwidoku od polprzekroju (rys. numer kolejny.37e umieszczonym narzucie przedmiotu (rys. to miejsea cechowania lub znakowania nie pokazuje sie na rysunku. rysowanym linia gruba (rys. prostej (rys. 5. rowkowane itp. c) pelwidoku-polprzekroju (rys.39c). ich Tasmy izolacyjne na widokach rysuje siy jak na rys. w ktoryrn ma bye umieszczony znak jakosci. 5. 5. d) cwierewidoku (rys. g)-j) izolacje a) rp / C) 5.36.gdy jest doprowadzona do krawedzi lub tworzacej powierzchni . do miejsca tego doprowadza sie linie odniesienia zakonczona okregiem 0 srednicy 10-\5 mm. Rysowanie wyrobOw z uzwojeniami elektrycznymi Przekroje wzdluzne uzwojen elektrycznych przedstawia sie na rysunkach w sposob uproszezony (rys. 5. 1). 5. 5.38. j). to nad linia odniesienia nalezy podac calkowita ilosc powtarzajacych sie elementow (rys.35e). w ktoryrn znajduja sie dane dotyczace cechowania.37a). 5. 5.36h).36a. Przedmioty 0 powtarzajacych sie fragmentach zarysow Jezeli przedmiot ma wielokrotnie powtarzajace sie jednakowe elementy (rys. d) plaszczyzny podzialu formy odlewniczej lub matryey kuiniczej przedstawia sie linia punktowa zakonCzonq odcinkami linii grubej oraz krzyzykami (rys. w ktoryrn ma bye umieszczona cecha1) przedrniotu. z pakietu blach. Jezeli cecha lub znak jakosci maja bye umieszczone w miejscu przedmiotu majqcym odrebna nazwe (np. polprzekrojach.37.37b-d. Przy rysowaniu takich rzut6w nalezy pamietac 0 tym.35a). 5. 5. zas warstwy izolacji wielowarstwowej wykonane z roznych materialow oddziela sie linia ci(!gi(!gruba lub przeswitem (rys.

. Liezby wymiarowe pisze sie nad liniami wymiarowymi w odleglosci 0.6 6. f) @_ e)-Rt=r llLJ tt\ c) U r2'2l I 60 9~ 22 90 60 19 Rys.2 3. SClto linie eienkie ciagle.0 8.0 9.0 Ra20 1.6 1.. przy czyrn oznaczenie "mm" pomija sie".2 2. 6. Na wszystkich rysunkaeh wykonanych na jednyrn arkuszu i w jednakowej podzialce liezby wymiarowe powinny miec jednakowa wysokosc. W zasadzie ostrza grotow powinny dotykac od wewnatrz linii.05 1.6 1. ktorych odleglosc rna bye narysunku podana (rys. f) kropka zastepujaca dwa groty ~]OII 6.105 0.3.190 0. d).5 8.130 0.160 0.500 0. b) na zewnatrz zarysu przedmiotu. np.2 3.450 0. natomiast ostrze grota moze miec dowolny 0 kat rozwarcia.100 Ra20 0.0 4. np.lc). 6.5 mm.8 2.110 0.220 0. 6. Nalezy unikac umieszezania liczb wymiarowych na liniaeh zarysu przedmiotu.1 2. przy uzyciu linii pomocniczych wymiarowych rowe sq zwykle prostopadle do kierunku wyrniaru i tylko gdy przejrzystosc wymiarowania na tym zyskuje . Liczby wymiarowe okreslajace wymiary nominalne pisze silt pismem 0 wysokosci co najmniej 3.4 1. przy ezym w postaci ulamkowej moga wystepowac jedynie sekundy. niezaleznie od wielkosci rzutow i wartosci wymiarow. 6.1 (wg PN-78/M-02040. 6.2.5 2. Jezeli konieezne jest podanie wymiaru w innych jednostkach.4d. 3 rom (rys. na przedluzeniach linii wymiarowej (rys.5 mm odnich.320 0.0 5.2 1. Przy konstruowaniu zaleca silt przyjmowac .0 1. 6. l ' 52' 35".600 0.5 2.6 J.2 1. Grot moze bye otwarty. nachylonymi pod katern 45" do linii wymiarowych (rys.3. Poniewaz wymiary na rysunku powinny bye latwo ezytelne. to liczbe wymiarowa mozna nap isac nad jej przedluzeniem.1. Pomocriicze linie wymiarowe moga sie przecinac i mozna je przerywac gdy przecinaja napis (np.630 0.8 3.10' 42' 18").2 1.1 8.250 0.0 2. wiekszosc wymiarow umieszcza sie zwykle poza zarysem przedmiotu. 6.0 2. to za liczba wymiarowa nalezy umiescic oznaczenie jednostki miary.5-1. to oznaczenie "mm" nale:i:y podawae.140 0.3 1. a) ~ b) d). Wymiary 6. Wymiary normalne Ra5 0.. a wiec blednie bedzie napisany wymiar 10' 42.nad liniami odniesienia (rys.5 2.200 0. Poczatek linii wymiarowej oznacza sie niezaczernionym okregiem 0 srednicy ok.250 0.4 2.0 ile to mozliwe .150 0. Wymiary kqtowe" podaje sie w stopniach.6 4. cienkimi.800 0.300 0. liczbe wymiarowa z tolerancja+ rys.0 2. 6.400 0.1.900 0.3).750 0.1 a).8 1. 6.1 7.5a). zamkniety lub zamkniety i zaczerniony.250 0. Wielkosc grota powinna bye proporcjonalna do wielkosci rysunku.4 3..29b).3 5.500 0.320 0.160 0.560 0. [_ 22 -[ 23 Norma PN-78/M-02041 zawiera wymiary normalne od 0.4c).0 1.1 e).2.1.0 Ra40 1. b) ze strzalkami na zewnatrz. 6.420 0.340 0. to trzeba w miejscach. 7.la. Jezeli to jest konieezne.180 0.120 0.8 3.250 0.240 0.2 3. Unikac jednak nalezy umieszczania liczb wymiarowych dokladnie jednej nad druga (rys.3 6.1. w zasadzie z prawej strony (rys.3' (prawidlowo .18. 1) rowa podana jest z dokladnoscia do trzech znakow dziesietnych za przeeinkiem.400 0.160 0.5". I ~ .2b i 6. Groty rysuje sie kr6tkimi.450 0.160 0. Rys.5c.4b).100 RalO 0.710 0.0 4.6 1.tworzacyrui ostrze. lub kropkami 0 srednicy ok. 6. b).7 7. Linie pomoenieze wymiarowe przeciaga sie 0 2-3 mm za punkt ich zetkniecia sie z linia wymiarowa. Dopuszczalne jest zastepowanie grotow cienkimi (lub 0 grubosci linii cyfr wymiarowych) kreskami 0 dlugosci co najmniej 3.gdy brak jest miejsca .115 0.4 1. bedace albo przedluzeniami linii rysunku (rys.100 0.220 0.850 0. Wymiar z lukowyrni Iiniami pomocniczymi wyrm wymiaro- gOO Rys.710 0.0 5. mniej wiecej na srodku (rys.1.1.6 3.100 0.6 6.5 1. minutaeh i ewentualnie sekundach. to jej kierunek nie moze bye zgodny z kierunkiem kreskowania. e) ukosne kreski zastepujace groty.360 0. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany (rys.0 4. poslugujac sie pomocniczymi Iinlam.800 0. 6.0 RalO 1.280 0. Jezeli linia wymiarowa jest krotka.0 3.0 6.110 0.5 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 24 25 26 28 30 32 34 36 38 40 42 45 48 50 53 56 60 63 67 71 75 80 85 90 95 Ra5 100 RalO 100 Ra20 100 110 125 125 140 J60 160 160 180 200 200 220 250 250 250 280 320 320 360 400 400 400 450 500 500 560 630 630 630 710 800 800 900 Ra40 100 105 110 120 125 130 140 150 160 170 180 190 200 210 220 240 250 260 280 300 320 340 360 380 400 420 450 480 500 530 560 600 630 670 710 750 800 850 900 950 WYMIAROWANIE 6. c) ksztalt grota.6. zawarty w przedziale 15 +90 (rys.5 Ra5 10 RalO 10 Ra20 10 11 12 12 14 16 16 16 18 20 20 22 25 25 25 28 32 32 36 40 40 40 45 50 50 56 63 63 63 71 80 80 90 Ra40 10 10.5 4.rys.001 do 20000 mm oraz wymiary uzupelniajace.180 0.2 4. Liczby wymiarowe Na rysunkaeh teehnieznyeh maszynowyeh wymiary liniowe (dlugosciowe) podaje sie w milimetrach.800 0.4a).630 0.560 0. Na duzych rysunkaeh pogladowych wysokosc cyfr przyjrnuje silt odpowiednio do grubosci linii rysunkowyeh. a umieszezanie wymiarow wewnatrz zarysu przedmiotu powoduje przecinanie sie linii wymiarowych ze soba i z zarysem przedmiotu (co jest niedopuszczalne.320 0. Linia wymiarowa powinna bye zawsze rownolcgla do kierunku wymiaru. alba stycznymi do nieh (rys. lecz nie mniej niz 2.4 i 6. osiach i liniach kreskowania przekrojow (wymiary: 4. Jezeli pomocnicza linia wymiarowa przeehodzi przez zakreskowane pole przekroju.360 0.260 0.17a). W braku miejsca groty mozna umieszczac na zewnatrz tych linii.1d).5 mm.400 0.0 8. gdzie maja bye 46 47 .630 0. 6.3.200 0.9 2.1 b).280 0. d) poczatek linii wymiarowej. 6. 6. Llnie wymiarowe i pomocnicze linie wymiarowe Linia wymiarowa jest to cienka linia prosta lub lukowa zakonczona grotami (niekiedy jednym) dotykajacymi ostrzem Iinii rysunkowych w punktach. wymiarowymi. 6.Iiniami.5 5.400 0.2a).8 5.15 1.0 5.8 4.3 6.0 9.0 4. gdyz zaciemnia rysunek . Liczby wymiarowe malych wyrniarow pisze sie . I 1.200 0.moznaje prowadzic ukosnie do kierunku wymiaru (rys.40 i 10 mm na rys. a utamki zwyczajne i odchylki graniczne pismem 0 jeden stopien mniejszym.2 2.wartosci liczbowe wymiarow (przynajmniej wazniejszyeh) z ciagow wymiar6w normaInych podanyeh w tab!. nawet gdy liczba wymiaJesli jednak wymiary lub ich tolerancje wymieniane sa W uwagach lub warunkach technicznych. np.120 0. Wymiarowanie: a) wewnatrz zarysu przedmiotu.5 mm.950 Ra5 1. 6.120 0.630 0.210 0.7 1.900 Ra40 0.1 D. 0' 20' 36.170 0.5 11 11.530 0.380 0.patrz p. Linie wymiarowe: a) ze strzalkami wewnatrz.500 0. I 1.5 9. 11 Inne sposoby wymiarowania katow .Tablica 6.3 6.6. 6.140 0. 3" lub 10 em. 6.6 2. e).670 0.480 0. 6.5 2.3 7. 1 mm (rys. natomiast pomocnicze linie wyrnia- a) 45 90 22 __ 1.

gdy wymiary sa umieszczone na tych rzutach. na ktorych wymiarowane elementy przedmiotu wystepuja najwyrazniej. Przecinanie sie liczb wymiarowych z liniami rysunku: a) bledne. Umieszczanie liczb wymiarowych: a). wymiary zamykajace laricuch wymiarowy (patrz p. d).4). W tym ostatnim przypadku na rysunku podaje sie tolerancje polozenia. Nalezy unikac przecinania sie linii pomocniczych wymiarowych z liniami wymiarowymi innych wymiar6w i z liniami rysunku (rys.10).15). pisze sie w nawiasach (rys. lecz podac ten wyrniar nad linia odniesienia. c) metoda 2 Rys.Wymiary: a) niczgodny z podzialka rysunku. jak na rys. Natomiast jezeli przedmiot narysowany w jednym rzucie rna w kierunku do niego prostopadlym tylko jeden wymiar (zwykle grubosc). aby mozna bylo je odczytac.4. nawet kosztem dorysowania dodatkowego rzutu. poprzedzajac go znakiem mnozenia. Met 0 d a 1. znakiem 0. 6. c) nominalny 6.8. Nalezy unikac wymiarowania niewidocznych zarys6w i powierzchni przedmiotu (narysowanych liniarni kreskowyrni).5b). 6. 6. Nie wolno uzywac pomocniczych linii wyrniarowych i ich przedluzeri oraz linii rysunkowychjako linii wymiarowych ani tez linii wymiarowych jako pornoeniezych dla innych wyrniar6w (rys. 6. stosujac tylko jedna z dwoch metod. 6. Wyrniarowanie jest przejrzyste.8a).a) c) lie a) lie I---~~ b) DObri-'z~e -! (1) lie Dobrze d) m e) 53 Rys. 6. wymiary nominalne zas. Linie wymiarowe rozne od poziomych przerywa sie. Kierunki umieszczania wymiar6w liniowych: a) metoda 1. Wymiary majace tylko znaczenie orientacyjne.1. przy czym odstepy miedzy rownoleglymi liniami wymiarowymi powinny bye rowne i nie mniejsze niz 7 mm. Liczby wymiarowe nalezy podawac w taki sposob. 6. b) rownolegla do OS! 30 10 4 7 8 9 (5) 31 c) o D f--- b) A-A Dobrze 5 D. b). to mozna nie rysowac drugiego rzutu.rzuty na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. Wymiarowanie przedmiotow 0 ksztaltach obrotowych w.rzucie na plaszczyzne: a) prostopadla do osi.3. Rys. 14. b) prawidlowe Rys. 6.6c). OJ ~~ r F---<:'f> f. Gdy liczba wymiarowa nie odpowiada podzialce rysunku.5.9. 0) A-A 5 Zle Rys. c) nad przedluzenicm linii wymiarowej. 6. niezaleznie od tego ezy wymiar srednicy rna bye podany w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osipowierzchni obrotowej (rys. b) orientacyjny (zamykajacy lancuch wymiarowy). ujmuje sie w ramki prostokatne (rys. Rozmieszczanie wymiarow rownoleglych: a) bledne. 6. 6. a nie na plaszczyznie do niej prostopadlej (rys. 6. b) nad linia wymiarowa. jak np. Znaku 0 nie pisze sie tylko: a) gdy wymiar srednicy podaje sie w postaci symbolu literowego D lub d. 6.12a. Rozmieszczanie wymiar6w: a) bledne. 6. Dlatego tez w przypadku kilku wymiarow rownoleglych nalezy wyrniary dluzsze umieszczac dalej od rysunku niz wymiary kr6tsze (rys. 6.6b).10) jest jedynym dopuszczalnym wyjatkiem od ogolnego zakazu przecinania sie linii wymiarowych. Met 0 d a 2.12d).-_1Q---i C)g. aby mozna bylo je odczytac.·Wymiarowanie elementow przedmiotow 6.12c). przerwac linie rysunku (rys. bez wskaznika cyfrowego u dolu lub ze wskaznikiem (rys.7. a odleglosc miedzy zarysem przedmiotu (lub osia) i najblizsza linia wyrniarowa a powinna wynosic co najmniej 10 mm (rys.3. wstawiajac w przerw~ liczbe wymiarowa (rys. 6. 6.8b).7a). 6. b) w przypadkach przedmiot6w 0 ksztaltach obrotowych . Z tego wzgledu nalezy raczej wymiarowac: a) przekroje. Liczby wymiarowe nalezy wpisywactak.11).Z 1 '0 Rys. patrzac od dolu lub z prawej strony rysunku (rys. patrzac od dolu rysunku.7b. b) prawidlowe 6. Rozmieszczame wymiarew na rysunkach (ogolne wytyczne) Liczby wymiarowe rozmieszcza sie. 6. ezy tez w rzucie. a nie widoki (rys. 6.7c).9b.I D J D J Przecinanie sie linii wymiarowych srednic w ich srodku (rys. w norrnach. 6. 6. 6. b) przed oznaezeniem gwintu. 6. b) przekroju (zalecane) 48 7 Rysunek tecbniczny maszynowy 49 .10. Wymiarowanie: a) widoku (nie zalecane). 6. b) kolo wyrniarow. Wymiarowanie srednic i promieni Przy wyrniarowaniu srednic powierzchni obrotowych liezbe wymiarowa poprzedza sit.9).8b). e) czesCIOWO nad liniami odniesienia DObrze napisane liczby wymiarowe lub narysowane groty (na widokach).2. jak np.6-.6a).11. Przy wymiarowaniu dlugosci przedmiotu przerwanego na rysunku linii wymiarowej nie przerywa sie (rys. to te liczbe nalezy na rysunku podkreslic (rys. 6. 6. b) prawidlowe Rys.jak pokazano na rys. ktorych na rysunkach nie toleruje sie. Liczby wymiarowe na pochylonych liniach wymiarowych wpisuje sie tak. na ktorym powierzehnia obrotowa jest przedstawiona w postaci okregu (rys. a) b) Rys.

20c.2.14. 2.12e-h (patrz tez p.17b). 6.13.14.1Sf Prawidlowe wymiarowanie srednic przedmiotow symetrycznych przedstawionych w polwidoku lub w polprzekroju pokazano na rys. to mozna do niego doprowadzic tylko skrajne promienie (rys. W uproszczony sposob mozna rowniez wymiarowac otwory z walcowymi lub stozkowymi poglebieniami (rys. a katy zalarnan linii wymiarowej rowne 90 (rys.19g. 6. Wymiarowanie srednicy i promienia kuli Pojedyncze male promienie zaokraglen mozna wymiarowac jak na rys.3. Wymiarowanie srednic na polwidoku a) [I(f"\~l CIJj2j Rys. b).41<5 Rys. 6. d). d).ISe).3. Kilka jednakowych malych promieni mozna zwymiarowac jak na rys. przy czym promien zaokraglenia krawedzi powierzchni obrotowej podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. Jezeli nie rna potrzeby wymiarowania polozenia srodka luku. Wymiarowanie promieni f\~ r) ~. 6. 6. b) gdy jedna z tworzacych powierzchni. b). 6.3. a) b) c) J~ r!J6. 6. wyjscie to mozna zwymiarowac podajac tylko promieii freza (rys. przy czyrri gdy konieczne jest podanie tolerancji srednicy i chropowatosci powierzchni otworu . Wymiarowanie srednic fragmentow powierzchni obrotowych malo roznia- a) e) Sposoby podawania na rysunkach wymiarow malych srednic pokazano na rys.18. 0 t/J 6.3.5 ¢12H7 ~ ~ c) d) RoO Rys. 6. Przy wymiarowaniu promieni lukow linie wyrniarowa prowadzi sie jak na rys. 6.2).4/<1> 10.20e-g). b) otwory sa przedstawione na rysunku w spos6b umowny (rys. 7* U proszczone wymiarowanie otworow mozna stosowac gdy: a) otwory maja male srednice (rys. Uproszczone wymiarowanie otworow Rys. 6. Wymiar promienia powierzchni kulistej poprzedza sie malym kolkiem przed znakiem R (rys.19c). b) gdy srodek luku znajduje sie poza obszarem rysunku . jest niewidoczna (rys.2.19.20c.6.".lSa) lub polprzekroju (rys. c) wymiarowanie zwykle zaciernniloby rysunek. 6. to: a) gdy srodek luku znajduje sie w obszarze rysunku . Srednice powierzchni obrotowych przedstawionych na rysunku w postaci niepelnego okregu wyrniaruje sie jak na rys.12. 6. 6. 6. rysujac linie wyrniarowa promienia larnanq. 6. liczbe wymiarowa pisze sie w kierunku prostopadlym do osi symetrii luku i umieszcza siy nad nia 51 50 .18d). podajac nad linia odniesienia wymiary poglebien w okreslonej kolejnosci. Jezeli polozenie srodka luku ma bye zwymiarowane. 6. wskazanej na rysunkach.nalezy przeniesc go do obszaru rysunku.17a. 6. 6.19h).polozenie srodka wyznacza sie jako punkt przeciecia osi (rys. 6. Pamietac nalezy.18b) lub linii pomocniczych wymiarowych (rys. Uproszczone wymiarowanie otworow gwintowanych-patrz p. ze linie wymiarowe dw6ch roznych promieni nie powinny lezec na jednej prostej (rys.15. Poza tym dopuszcza sie wymiarowanie duzej ilosci srednic jak na rys.18e). 6.3. 6. 6. 6. miedzy ktorymi wymiar rna bye podany. 6. 6. Uproszczenie polega na wpisywaniu wymiarow nad poziorna linia odniesienia. 6. 6. 6.16. Wymiar srednicy i promienia powierzchni kulistej poprzedza sie litera S. a gdy kilka promieni rna wsp6lny srodek. 6. to trzeba te roznice powiekszyc rysunkowo (rys.18c).10. a liczbe wymiarowa poprzedza sie zawsze litera R. umieszczona przed znakiem o i R (rys. Gdy wymiaruje sie srednice powierzchni obrotowych w rzucie na plaszczyznie rownoleglej do ich osi. c) gdy wymiaruje sie kilka srednic (rys. 6. od srodka luku i zakaiicza grotem tylko od strony luku. 6.19j).1Sb).18b.'~. przeciagajqc je 0 8-10 mm za os: a) gdy przedmiot jest narysowany w postaci polwidoku (rys. Przy wymiarowaniu rowkow wykonywanych frezem tarczowym.16. Uproszczone wymiarowanie otworow 6. to dluga linie wymiarowa mozna skrocic (rys.13).180. przy czyrn odcinek linii wymiarowej zakonczony grotem powinien bye prostopadly do luku. 6.ISc. 6. Wymiarowanie srednic ~1~IEI3 Rys. Wymiarowanie malych promieni i promieni nyrn srodku' 0 wspol- Rys.l9a-f. tj. Przedstawianie powierzchni obrotowych cych sie srednicach 0 ~ eJ~ l±J Rys.a) b) ~IEe) jt $ • 8 c) d) 1 I f) ~ g) A hJ ~ ¢J ~ a ¢40 a) b) a) ~~ ~ OJ b) 03 cJ~"2H7 ~'6. linie wyrniarowe nalezy prowadzic tylko po jednej stronie osi. Wymiarowanie Iukow i cieciw 0 Przy wymiarowaniu luku opartego na kacie do 90 linie wymiarowa rysuje sie jako luk wspolsrodkowy z lukiem wymiarowanym. Wymiarowanie srednic przy uzyciu linii wymiarowych z jedna strzalka Rys. Jezeli srednice dwoch wspolosiowych powierzchni przedmiotu roznia sie nieznacznie. gdy nie zalezy na okreslonej dlugosci wyjscia rowka. 6.20a.20.wymagania te wpisuje sie w kolejnosci pokazanej na rys. 6. 6.4¢12x60o e) Rys.17.

a) b)~
~ ~+-+---------~--~ c)

~

60°

b) odpowiada katowi narzedzia ksztaltowego, ktorym przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. do obrobki otworu stozkowego poglebiaczern stozkowym podaje sie kat stozka.

6.3.5. Wymiarowanie przekrojriw kwadratowych, szesciokatnych i prostokatnych
Rys. 6.25. Wymiarowanie przekroj6w prostokatnych

Przy wymiarowaniu graniastoslupow 0 podstawie kwadratowej lub szesciokatnej wymiar odleglosci miedzy przeciwleglymi scianami poprzedza sie odpowiednim znakiem (rys. 6.24), przy czym: a) gdy sciany, miedzy kt6rymi wymiar ma bye podany, sa prostopadle do p!aszezyzny rysunku - wyrniar podaje sie nad linia wyrniarowa (rys. 6.24a, b), b) gdy sciany zajmuja na rysunku inne polozenie - wymiar podaje sie nad pozioma lin ia odniesienia (rys. 6.24e,
d).

~ys: 6.22. Wymiarowanie: a) dlugosci przedmiotu wygietego, b), c)
ClltCIW

d)

a)

50°

b)

Rys. 6.26. Zbieznosc

Wymiary przekroju prostokatnego mozna podawac w zwykly sposob (rys. 6.2Sa) lub nad poziorna linia odniesienia, w postaei iloezynu dlugosci bok6w (rys. 6.2Sb), przy czym na pierwszym miejscu podaje sie dlugosc boku, do ktorego doprowadzono linie odniesienia.

~
Rys. 6.21. Wymiarowanie luk6w

6.3.6. Wymiarowanie stozkow, ostroslupow foremnych i -klinow 6.3.6.1. Zbieznosc
Zbieznoscia

znak luku (cienki luczek), a pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie r6wnolegle do osi symetrii luku (rys. 6.21a), chyba ze ich ukosne umieszczenie zwiekszy czytelnosc rysunku. Gdy zas luk obejmuje wiecej niz 90°, to pomocnicze linie wymiarowe prowadzi sie promieniowo (rys. 6.21b), Iinie wyrniarowa rysuje sie jak poprzednio i w przypadku, gdy liezba wymiarowa moze dotyczyc kilku luk6w (rys. 6.21c), nalezy wskazac luk, kt6rego dlugosc okresla liezba wymiarowa. Jezeli zarys przedmiotu sklada sie z odeink6w linii prostej polaczonych lukami, to pomoenieze linie wymiarowe prowadzi sie od punkt6w przeciecia przedluzen prostych odcink6w (rys. 6.21d) lub ze srodkow luk6w (rys. 6.21e). Gdy dlugosc czesci lukowej przedmiotu nie wymiarllje sie (rys. 6.22a), calkowita dlugosc przedmiotu przed wygieeiem podaje sie nad urwana linia wymiarowa, poprzedzajac liczbe wymiarowa znakiem rozwiniecia, kt6rego wymiary podano na rys. 5.3d. Dlugosc cieciwy zasadniczo wymiaruje sie jak na rys. 6.22b; linie pomoenieze mozna jednak prowadzic ukosnie, gdy zwieksza to przejrzystosc rysunku (rys. 6.22e).

d)

e

J

nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy srednic na jego koncach do jego dlugosci I (rys. 6.26a), b) w przypadku ostros!upa foremnego lub klina tryeznego - stosunek roznicy wymiarow d i d, scian nyeh na ieh koncach do wysokosci lub dlugosci 6.26b):
.." d=d , zbieznosc C = -1= 2tg

d i d, symezbiezI (rys.

Rys. 6.27. Wymiarowanie zbieznosci

"2
(f.

Rys. 6.23. Wymiarowanie katow: a) w stopniach, b) i c) wg metody 1, c) i d) wg metody 2, e) za pomoca wymiarow liniowych

c)

OJ''

-bl",

6.3.4. Wymiarowante katow
Przy wymiarowaniu kata linia wymiarowa jest lukiem zatoczonym z wierzcholka kata (rys. 6.23a), pomocnicze linie wymiarowe sa przedluzeniami ramion kata, a liczbe wymiarowa pisze sie prostopadle do dwusiecznej kata (nie lukowo). Liczby wymiarowe wielkosci katowych nalezy wpisywac na rysunku, stosujac tylko jedna rnetode; 1 lub 2 omowiona w punkeie 6.2. Zasady umieszczania wymiarow katowych zgodnie .z. metoda 1 pokazano na rys. 6.23b, c, natomiast zgodnie z metoda 2 na rys. 6.23c, d. Poniewaz katy stozkow, ostroslupow, klinow itp. mozna wymiarowac jeszcze innymi sposobarni: za pomoca zbieznosci, pochylenia i wymiarow liniowych (rys. 6.23e),

\
(

C)$F ~

Rys. 6.28. Pochylenie

Jak wynika z powyzszej zaleznosci, wymiarowanie za pomoca zbieznosci jest posrednim wymiarowaniem kata (1. miedzy przeciwleglymi zbieznymi powierzchniami lub miedzy skrajnymi tworzacymi stozka. Przy wymiarowaniu za pomoca zbieznosci podaje sie na rysunku znak zbieznosci w postaci waskiego trojkata r6wnoramiennego, a za nim wartosc liczbowa zbieznosci (rys. 6.27). Znak zbieznosci wraz z jej wartoscia liczbowa umieszcza sie przy osi (rys. 6.27a) lub nad Iinia odniesienia doprowadzona do powierzchni zbieznej (rys. 6.27b). Znak zbieznosci powinien bye zwr6eony ostrzem w kierunku zbieznosci powierzchni wyrniarowanej i rysuje sie go zawsze r6wnolegle do osi, a nie wzdluz zarysu powierzchni. Wartosc liczbowa zbieznosci podaje sie zasadniczo w postaci:ilorazu 1 :x(rys. 6.27a, b), wkt6rymx = II(d-d1), ale mozna ja rowniez podawac w postaci ilorazu (d-d1): I, np. 7: 24, jak na rys. 6.27b.

6.3.6.2. Pochylenie
wyb6r sposobu zwymiarowania kata nalezy uzalezniae od przewidywanego sposobu obrobki powierzchni, do ktorej wymiar katowy sie odnosi. Przy wymiarowaniu kata w stopniaeh i minutach nalezy podawac taka jego wartosc, ktora: a) odpowiada bezposrednio odczytom na podzialce katowej obrabiarki, na kt6rej przedmiot ma bye obrabiany, a wiec np. w przypadku stozka, ktory ma bye toezony, podaje sie polkat stozka, Pochyleniem nazywa sie: a) w przypadku stozka - stosunek roznicy promieni dl2 i dd2 na jego koncach do dlugosci I (rys. 6.28a),I) b) w przypadku ostroslupa foremnego lub klina symetryeznego - stosunek odleglosci dl2 i d 1/2 miedzy powierzchniami zbieznymi i osia do dlugosci I (rys. 6.28b),
1) W normie PN-82/N·01614 przez podanie pochylenia.

0$~
Rys, 6.24. Wymiarowanie przekrojow kwadratowych i szesciokatnych

usunieto wymiarowanie stozka

52

53

b)

c)
~ 1:100

a)
TabJica 6.2. Nakielkl wewD~trzne 60° (wymiary w mm) Do walkow o srednicach D",') ponad (0,5) (0,63) (0,8) 1,0 (1,25) 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 (5,0) 6,3 (8,0) 10,0 0,5 0,63 0,8 1,0 1,25 1,6 2,0 2,5 3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 1,06 1,32 1,70 2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20
-

c,--,,-r=-.
Rys. 6.29. Wymiarowanie pochylenia

Wielkose nominaina

d

D

DI

D2

/1

12

t

r1)

/32)

/42)

max

max

/52)

do 4,0 6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120 120

b)

d)
I)

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 18,0 22,4 28,0

2,12 2,65 3,35 4,25 5,30 6,70 8,50 10,60 13,20 17,00 21,20

-

0,48 0,60 0,78 0,97 1,21 1,52 1,95 2,42 3,07 3,90 4,85 5,98 7,79 9,70

-

-.

-

1,27 1,60 1,99 2,54 3,20 4,03 5,05 6,41 7,36 9,35 11,66

0,5 0,6 0,7 0,9 1,1 1,4 1,8 2,2 2,8 3,5 4,4 5,5 7,0 8,7

3,15 4,0 5,0 6,3 8,0 10,0 12,5 16,0 20,0 25,0 31,5

-

-

1,48 1,80 2,28 2,87 3,41 4,32 5,25 6,52 7,97 10,10 12,35 15,18 19,29 23,90

3,17 3,80 4,79 5,84 7,30 8,93 11,25 13,91 16,56 20,85 25,86

-

2,64 3,05 3,82 4,81 6,04 7,67 9,63 11,90 14,40 19,30 23,00

-

-

6,3 6,3 16 16 32 32 56 56 80 80 120

-

Nakielki 0 wielkosciach nominalnych ujetych w nawiasy SI! niezalecane. Wymiar r zgodny z wymiarem promienia nawiertaka wg normy PN-80/M-59682. 2) Maksyrnalne wymiary 13, 14 i 15 mozna wykorzystywac do okreslania naddatkow
usuniety.

materialu

w przypadkach

gdy nakielek rna bye

3) Zakresy srednic Dw sa orientacyjne. Przy wyborze wielkosci nakielkow nalezy uwzgledniac mase przedmiotu obrabianego i sily skrawania. Wymiar I zalezy od odpowiedniego wymiaru nawiertaka wg PN-80/M-59682 i nie powinien bye mniejszy od wymiaru t po kolejnych ostrzeniach nawiertaka.

c)

Odmiana C

Tablica 6.3. Naklelld z gwintem Oznaczenie nakielka
D

dl

d2

dJ 1) rum

c:
I
2)

11

min

i.

Gwint
D

Do chwytow ze stozkiern Morse'a I 2 3 4 5 6
-

A 2,5 PN-8J/!1-02499

7:24

metrycznyrn
-

J)

Rys. 6.30. Wymiarowanie stozkow

6 10 12 16 20 24 30
36

6,4 10,5 13 17 21 25 31 37 50

8 12,5 15 20 26 31 38 45 60

8,5 13,2 16 23 30 36 45 52 68

16 24 24 30 38 45 56 70 90

16 24 28 32 40 50 65 80 100

4 5 6 8
11

12 14 16 20

24 38 50 70 70 90 110 160 180

M6 MI0 MI2 MI6 M20 M24 M30 M36 M48

-

30 40 45 50 60 65 70
-

-

-

80

-

100 120 160 200

c) w przypadku klina niesymetrycznego - stosunek rozni~y odleglosci d/2 i d/2 sciany pochylonej od podstawy klina do jego dlugosci f (rys. 6.28c) pochylenie

Rys. 6.31. Nakielki wewnetrzne: a) zwykly A b) chroniony B c) lukowy C, d) oznaczenie nakielka zwyklego ' ,
I)

48

s=

d-d1
21

= tg

_r:_
2

2)

W chwytach ze stozkiem 7:24 oraz welementach W chwytach ze stozkiem Morse'a i metrycznym.

oprzyrzadowania.

Pochylenie okresla wiec, podobnie jak zbieznosc, kat a, przy czym Jest ono 0 polowe mniejsze od zbieznosci. P.rzy wyrniarowaniu za pornoca pochylenia na rysunku uml~s~cz~ SIC: przy powierzchni pochylonej lub nad Iinia o?mes~enJa znak pochylenia w postaci kata ostrego i za nim pisze SIC: wartosc liczbowa pochylenia (rys. 6.29). Znak pochylenia powinien bye zwrocony wierzcholkiem w ~lerunku pochylenia i rysuje sic:go zawsze rownolegle do OSI przed~lOtu (ry~. 6.29a) lub do podstawy klina (rys. 6.29b), a me wzdluz powierzchni pochylonej, W~rtosc liczbowa pochylenia podaje sic: w postaci: a) ilorazu I:x (rys, 6.~9a, b), w ktorym x=2f/(d-dI), b) procentu (rys. 6.29c) lub promille. Do najczesciej stosowanych (uprzywilejowanych wg PN78:M-02042) zbieznosci i katow naleza: 120',90',60',45", 30, 1:3 (18'55'28,7"), 1:5 (11'25'163") 1'10 (5'43'29,3"), 1:20 (2'51'51,1"), 1 :50 W8'45,2"), 1: ioo

(0'34'22,6"), 1:200 (0'17'11 ,3") i I:500 (0'6'52,5"), zas znormalizowane pochylenia i katy miedzy plaszczyznami S,! nastcpujacc: I:10 (5'42'53, I"), :20 (2'51 '44,7"), 1': 50 I W8'44,7"), I: 100 (0'34'22,6"), 1:200 (0°17'11 ,3") i 1:500 (0'6'52,5").

maszynowych nakielkow zwykle nie rysuje sie, lecz tylko podaje ich oznaczenia przy osi przedmiotu (rys. 6.31d i 6.32b). Wymiary nakielkow oraz wytyczne stosowania poszczegolnych odmian (wg PN-75/M-02497 i PN-83/ M-02499) podano w tabl, 6.2 ', i 6.3.

6.3.6.3. Wymiarowanie stozkow i klinow
Sposoby wymiarowania stozkow pokazano na rys. 6 JOa-d. Stozki znormalizowane wymiaruje sic: przez podanie ich oznaczenia wg PN (rys. 6.30e), kliny niesymetryczne- jak pokazano na rys. 6.30f-j, a kliny symetryczne - jak stozki.

6.3.7. Wymiarowanie sci~ckrawedzi, wprowadzajacych zakonczen warkew i zaokraglen przejsciowych
Sciecia krawedzi przedmiotow (tzw. fazy) wykonywane pod katem 45° wymiaruje sie w postaci iloczynu wymiaru liniowego i katowego nad Iinia wymiarowa (rys. 6.33a, b) lub nad linia odniesienia (rys. 6.33c, d). Sciecia krawedzi walkow i otworow rnaja na celu gl6wnie zlagodzenie ostrych krawedzi oraz ulatwienie wkladania walkow w otwory przy montazu, Gdy jednak konieczne jest

6.3.6.4_ Wymiarowanie nakierkow wewnetrznych
Rys. 6.32. Nakielki z gwintem: a) wymiary, b) oznaczenie nakielka

Nakielki wewnetrzne przedstawiono na rys. 6.31, a nakielki z gwintem na rys. 6.32. Na rysunkach czesci

54 55

A,D
1--- -1;)

E,E

'5'
0::

a Pod C ~L----------------------------------.----------------~----------------~ o z e w neirz ne w e w n e t r z ne

----+-

j_
a
nych

(

x
w
otwory

Rys. 6.34. Zakonczenia

wprowadzajace watk6w czesto wklada,

A

Rys, 6.33. Wymiarowanie sciec krawedzi: aj-d) wykonywanych pod katem 45', e), f) wykonywanych pod innym katem czeste nakladanie przedrniotow otworem na jeden walek (np. przedrniotow obrabianych na kolek ustalajacy w uchwycie obrobkowym), zakonczen iu walka zaleca sie nadawac jeden z ksztaltow pokazanych na rys. 6.34 (rodzaje DiE roznia sie od rodzajow A i B wieksza dlugoscia a zakonczen). Wymiary tych zakoriczeri (wg PN-76/M61006) podano w tab!. 6.4. Tablica 6.5. Promienie zaokraglen przejsciowych w mm

Tabllca 6.4. Wymiary zakonczeii wprowadzajacych a Rodzaj zakonczen A,B 0,6 1,6 2,5 4
1

walkow

r D,E 2,5 4 6 10 A
1

ZaJecany zakres d D
-

-

1,6 2,5 4 6

4 6
10

powyzej " "

16

" "

3 do 6 do 12 do 25 do 50

6 12 25 50

0,1
0,6 25 160

"

0,12 0,8 5 32 200

0,16 1,0 6 40 250

0,2
1,2

S 50

10 63

0,25 1,6

SO

0,3 2,0 12

100

0,4 2,5 16

0,5 3,0 20 125

Promienie podane w tablicy tlustyrn drukiem sa uprzywilejowane. Przy kojarzeniu zaokraglenia zewnctrznego z wewnetrznym promien r, zaokraglenia zewnetrznego powinien bye wiekszy od promienia r zaokraglenia wewnetrznego (zwykle 0 jedna wartosc, np. gdy r = 2,5 mm to 1", = 3 mm). Wymiary promieni przyjeto wg PN-S2/M-02045.

c

Tablfca 6.6. Wymiary podci~c obrobkowych w mm Zakres srednic d ponad do 3 3
10

Rodzaj podciecia AiB b
1

B
bl

CiD
I'

D

D

a 0,1 0,2 +0,1 0,3 0,4 +0,05

c 0,5
1

1',

emln

a,

bz

b3

emir;

D,S 1,5 3,3 5

0,25 0,4 0,6
1

1,6 2

10 18 30 80 4 6 2

1

0,2 0,3

-

-

-

-

18 30 80

2,5 3,2 4,5

1,6 2,5 +0,1
3,7

1,4 2,2 3,4

3 4 5,5
7

1,6 2,3

1,5 2,3

Rys, 6.35. Ksztalty podciec obr6bkowych: x - walcowa powierzchnia
szlifowanie

pracujaca, y - plaska powierzchnia

pracujaca, z - naddatek na

Promienie zaokragleri przejsciowych miedzy innymi powierzchniami przedrniotow (nie zakonczeniami walkow) ujete sa w tab!. 6.5.

Podciecia

te maja nastepujace

zastosowania:

6.3.8. Wymiarowanie podciec obrobkowych
Zalecane ksztalty podciec obrobkowych wykonywanych w celu ulatwienia obrobki wykanczajacej (np. szlifowania) przedstawiono na rys. 6.35, a ich wymiary (wg PN58/M-02043) w tab!' 6.6.

A - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej, B - dla dwoch pracujacych powierzchni: walcowej plaskiej, wzajernnie prostopadlych, C - dla jednej pracujacej powierzchni walcowej lub pla-

skiej, D - dla dwoch
plaskiej Iych,

pracujacych powierzchni: lub dwoch plaskich, wzajemnie

walcowej i prostopadRys. 6.36. Szczegolne przypadki podciec obr6bkowych

Podciecia C i D stosuje sie, gdy wymafana jest wieksza wytrzymalosc zmeczeniowa czesci maszynowej. Podciec BiD nie stosuje sie, gdy wymiar e (rys. 6.36a i tab!. 6.6) jest zbyt maly. Poza tym, podane w tabl, 6.6 zakresy srednic nie obowiazuja dla krotkich czopow (rys. 6.36b) oraz gdy przedmiot ma cienkie scianki. Gdy w czesci maszynowej ma bye wykonanych kilka podciec, to ze wzgledow technologicznych dopuszcza sie jednakowe wymiary wszystkich podciec, mimo roznych zakresow srednic, gdyz w ten sposob umozliwia sie wykonanie wszystkich podciec tym samym narzedziern.

56

8

Rysunek techniczny maszynowy

57

g.39d).nalezy to wyjasnic w wymaganiach teehnicznych. Ogolne zasady wymiarowania Poniewaz prawidlowe i przejrzyste wyrniarowanie ulatwia odczytywanie rysunku.) .. 14. ~t I± 1+ I I ++ podajac w jednym rniejscu wszystkie wyrniary powtarzajacego sie ukladu (cztery wyrniary 30 mm na rys.5 -0. na rysunkach takich w zasadzie nie podaje sie naddatk6w na powierzchniach.11. 6. 6. odkuwki. wytloczki itp.- lei '" ". 6. mozna je zastapic jednym wyrniarem.. w ktorym jest on najbardziej potrzebny ze wzgledu na przewidywany przebieg wykonywania przedmiotu. nalezy sie kierowac przede wszystkim przeslankami technologicznymi. przyjmujac wartosci liczbowe z odpowiednich norm. 6.---r-. np.41 f).lub kilkakrotnie fragment6w zarysu przedmiotu (rys. przedstawione na rys. a liczby wymiarowe pisze sie za przedluzeniami linii wymiarowych srednic (rys. Rys. ze na rysunkach powinno sie podawac wylaczn ie wymiary konieczne..dla podciec C i D). a druga okresla ich dhigosc. Podciecie w postaci rowka wykonanego frezem pilkowym lub nozern strugarskim (rys. Wymiarowanie powierzchnipowlekanych Dla powierzchni. 4.4la) lub za przedluzeniem pomocniczych linii wymiarowych (rys.jako odrebna czesc lub w zcspole. dla ktorego nie wykonuje sie odrebnego rysunku surowki (odlewu.4lb. np. 6._ co 44 x 60(=2540) 2720 f2 ~ K. 6. Podciecia obrobkowe albo rysuje sie i wymiaruje jak na rys. 44 x 60 (= 2640) na rys. Wymiarowanie powtarzaiacych sie elementow przedmiotow Gdy na rysunku wystepuje szereg jednakowych wyrniar6w. matrye itd.43). wyrniar 60 na rys. wykonanyeh na jednyrn lub kilku arkuszaeh.3. 6. Na rysunkaeh surowych odlewow i odkuwek podaje sie wymiary potrzebne do wykonania modeli i rdzennic lub matryc kuzniczych.3. to mozna je zwymiarowac podobnie jak na rys. 6.44a). W zaleznosci od rodzaju rysunku i jego przeznaczenia wymiarami koniecznymi Sq czesto odmienne wymiary. Wymiarowanie powtarzajacych sie element6w przedmiot6w oraz grup element6w 6.3 -0. Zarysy takie rnozna wymiarowac w prostokatnym lub biegunowym ukladzie wspolrzednych. 6._co ".9. Wymiarowanie i oznaczanie podciec obrobkowych b) Chromo wac ~[5 a) a) b) Rys. Na rysunkach przedmiotow gotowych podaje sie nastepujace wymiary: a) w przypadku przedmiotu. Przy wymiarowaniu w prostokatnym ukladzie wspolrz~dnych poczatek ukladu oznacza sie kropka.35. wymiary otworu wykonywanego wspolnie w dw6ch czesciach (rys. 6. w ktorym konieezny wymiar rna bye umieszczony. rozmieszczone w jednakowych odstepach (rys. 6.43. Oprocz omowionych wyzej rodzajow podciec.4112113. np.10. gdy powtarzaja sie jednakowe wyrniary katowe (rys. 6.38b (otworek wiercony przed wykonaniem plaszczyzn a) spotyka sie np. Wymiarowanie dowolnych zarysow ! o ~ 40 15x80(-1280) - r) 1= ! 80 6.41 c). 6. I. 14. np.37) i podaje oznaczenie zawierajace rodzaj podciecia (wielka litera) ijego wielkosc (wymiar b dla podciec Ai B. a mianowicie: PN. 6.wszystkie wymiary powierzchni obrabianyeh i nieobrabianych (rys. trzeba te naddatki okreslic. 6. lnne rodzaje podciec obrobkowych I 40 I 60 I . 6. dla ktorego wykonano odrebny rysunek odlewu lub odkuwki . ktore maja bye obrabiane. 6. albo rysuje sie je w sposob uproszczony (rys. Na rysunkach zespolowych podaje sie: a) wymiary powierzchni. to wymiar z uwzglednieniern powioki nalezy podac jak na rys. c) 100 70 h40 d) 80 .- '" "" Wymiarowanie tylko jednego fragmentu przedmiotu dotyczy takze powtarzajacych sie dwu.tylko wymiary potrzebne do jego dalszej obrobki. 6.12).41d. 6.40b. nie nalezy w ogole podawac wymiarc5w oczywistych. zas r .39c).patrz p. Wymiarowanie biegunowych dowolnego zarysu we wspolrzednych a) Chromowac-grubosc warstwy 0. ktore maja pozostac surowc w gotowym przedmiocie (rys.38a) ulatwia obrobke wykanczajaca wiekszych plaszczyzn. Przy takim wyrniarowaniu nalezy zawsze podac na rysunku pierwszy z powtarzajacych sie wyrniar6w.39a. 3.4.40a). Wobee tego. 6. krzywek do rnechanizmow) w celu zwiekszenia przejrzystosci rysunku pomija sie czesto pomocnicze linie wymiarowe i groty linii wymiarowych. z uwzglednienie m naddatkow na obrobke na powierzchniach.41a pokazano na rys.41. ktore maja bye obrabiane. ktore sa niezbedne do jednoznacznego okreslenia wyrniarowego przedmiotu.39a.3). 6.2 Rys. Jezeli konieczne jest podanie rowniez wymiaru po powleczeniu. chromowane lub niklowane. np. ktore maja bye powlekane.--/ /~l I x y 015 71 10 116123 8. przy ezym kazdy potrzebny wymiar pow in ien bye podany tyl ko jed en raz (zasada niepowtarzania wyrniarow).42. Wymiarowanie w biegunowym ukladzie wspolrzednych stosuje sie glownie przy rysowaniu krzywek i zarysow POdobnych (rys. Wymiarowanie zaokraglonego rowka .39c). oraz ewentualnych pochylen odlewniczych i kuzniczych (patrz p.1 6. niezaleznie od tego czy przedmiot jest narysowany: a) w jednym ezy kilku rzutach. co powoduje.jak kat 0' miedzy prostymi rownoleglymi i kat 90" miedzy prostopadlymi (z wyjatkiem przypadku gdy kat 90" rna bye na rysunku stolerowany. 6.37. 6. a wymiarowanie chaotyczne. 6.4. 14.. Gdy zas trzeba podac tylko wymiar lacznie z powloka .\---~ -_-_ t+ \ Podciecie A 4 E--3-----] ~l E---l---~~fi Rys.40.. a wiec wymiary powierzchni obrabianych i wymiary okreslajace polozenie powierzchni obrabianych wzgledem tych powierzchni. 6.8). przy wymiarowaniu nalezy przestrzegac nastepujacych zasad obowiazujacych: Na rysunku nalezy podac tylko tyle wymiarow i takich. Na rysunkach operacyjnych lub zabiegowych (na kartach instrukcyjnych) podaje sie tylko wymiary odnoszace sie do danej operacji lub zabiegu (rys. ze przy wykonywaniu modeli. 14. w sprawdzianach plytkowych ze szlifowanymi plaszczyznami a.38. 1 a) d) 15 15 15 5 15 Rys. Przy wyborze rzutu i miejsea na nim.42).39. e albo za pomoca tablicy (rys. 2. podaje sie na rysunku wymiar przed nalozeniem powloki (rys.w kt6rym pierwsza liczba oznacza liczbe powtarzajacych sie wyrniar6w. Wyjqtki .58/1'1-02043 Rys. 639b). ktore obrabia sie lub wytwarza dopiero podczas skladania zespolu.7. .---. 6.4). Wymiarowanie powierzchni powlekanych Rys. """" <i' O'!. 58 59 . _1. Wymiarowanie prostokatnych dowolnego zarysu we wspolrzednych Przy wymiarowaniu dowolnych zarysow (krzywoliniowych wzornikow. w praktyee stosuje sie jeszcze kilka innych. c) j 7020 60 3030 30 x 230 230 (= (900) Takie sarno wyrniarowanie mozna stosowac.-- // 6.. 6.39a.8 10. 90"± 15') albo promien polokregu miedzy rownoleglymi prostymi (rys. a wiec kazdy wymiar powinien bye umieszczony na tym rzucie i w tym miejscu. 6. Krzywe plaskie mozna wymiarowac jak na rys. nie przemyslane zaeiemnia rysunek i moze bye przyczyna blednego wykonania rysowanego przedmiotu.. b) na jednym czy na kilku rysunkach. a podciecie z rys.3. np. 638. b) w przypadku przedmiotu. Jezeli na rysunku powtarzaja sie jednakowe uklady wymiar6w (kilka zwiazanych ze soba wymiar6w). U proszczone wymiarowanie przedmiotu z rys. 6. b) "" '{:[ "" ~- "" .

ze wzgledu na to. jak np. 6. Wymiarowanie rownolegte.'5 20:!:O.nOSZqcy nazw~ zestawieniowego . ktore wymiary czesci maszynowej sa wazne ze wzgledu najej przyszle dzialanie. Wymiarowanie: a). 6A5c laricuchy: wymiarow zewnetrznych 40. Wymiarowanie w ukladzie rownoleglyrn: a) we wspolrzednych prostokatnych.25). e) w uldadzie szeregowym.'!J a) .45.S. 6. kt6rej podanie na rysunku jest potrzebne do obciecia odpowiedniego kawalka materialu (aby uniknac dodawania wszystkich wymiarow laricucha).'s 20:0. Zasada ta moze nie obowiazywac jedynie w wyjatkowych przypadkach. np. to najmniej wazny wymiar lancucha powinien bye porniniety. czyli wymiaruje szeregowo.I5 Rys. 100. 6A6b). szeregowym lub mieszanym._-------I b) 6".b) ¢8H7 a) 20 80 24' b) --1---- wyrniarow umozliwia sie w zaleznosci od potrzeby bezposrednie wykorzystywanie kazdego z nich. Natomiast w ukladach przestrzennych wystepuja trzy wzajemnie prostopadle bazy. 10. Przy wymiarowaniu mieszanym polozenie tych powierzchni. 6A4b). a w wymaganiach technicznych umiescic odpowiednia inforrnacje. gdy to jest potrzebne. d). 6. Wymlarowanie od baz konstrukcyjnych. lancuch wymiarowy prosty (rys. ze dowolny wymiar przedmiotu nie podany na rysunku rnozna obliczyc jako wypadkowy tylko dwoch podanych wyrniarow. Wymiarowanie od baz konstrukcyjnych stosuje sie. z ktorych wynika wymiar wypadkowy. Przy wymiarowaniu w ukladzie rownoleglyrn dokladnose kazdego wymiaru uzyskana w wyniku obrobki zalezy tylko od dokladnosci samej obrobki. obrobkowych i pomiarowych Wyrniarowac mozna od baz konstrukcyjnych. b). l. gdy zalezy na uzyskaniu dokladnego polozenia pewnej ilosci powierzchni przedmiotu od wybranej uprzednio bazy.46. np. np.47. ktore obrabia silt ostatecznie dopiero po zmontowani u zespolu.staje sie jednak nieczytelny i dlatego ten sposob wymiarowania powinno sic stosowac tylko w wyjatkowych przypadkach. 6. gdy ze wzgledu na brak czasu jednorazowo wykonywany uchwyt obrobkowy lub narzedzie specjalne projektuje sie w postaci szkicu odrecznego. Laricuchy wymiarowe: a). gdy dokladne maja bye wlasnie wymiary wynikajace jako wypadkowe przy takim wymiarowaniu. jest dwie (rys. to mozna na nim podac wymiary wszystkich czesci. oznacza silt ten otwor wielka litera i w wymaganiach technicznych podaje sie wyjasnienie. gdyz kazdy z wymiar6w lancucha moze bye dodatkowo obliczony jako wypadkowy pozostalych wymiar6w. gdy skladaniu czesci towarzysza odksztalcenia trwale lub sprezyste (wtlaczanie tulei w otwor . Poza tym wymiarowanie rownolegle rna te zalete. gdy tym najmniej waznym wymiarem jest calkowita dlugosc przedmiotu (rys. dzieki czemu unika sie wykonywania dla nich odrebnych rysunkow. a zatem i bezposrednio sprawdzone. Rysunek taki . 6. Wymiarowanie: a).45a). obrobkowych lub pomiarowych.6. gdyz zmusza to do znacznego zmniejszania tolerancji wymiarow. np.15 80:!:o. a nie zalezy w ogole od dokladnosci innych wymiarow przedmiotu. b) proste. ~ ~ ~--- 30 -(0) 40 6. bez dodatkowych obliczeri. Jezeli na rysunku wystepuje szereg wymiar6w polozonych jeden za drugim i ich wymiar Iaczny. oraz zorientowac sie co do przypuszczalnego przebiegu procesu technologicznego tej czesci. !) mieszane 60 61 .j. 6A6a). 6. b) we wspolrzednych biegunowych nawiasach okraglych i w6wczas .: "Otwor B szlifowac na wymiar 80H7 po wtloczeniu w czesc 40tll. ktore maja Rys. rownoczesne wiercenie wielu otworow przy uzyciu glowicy wielowrzecionowej). wymiaruje sie od tej bazy (rys. zas polozenia pozostalych powierzchni wzgledem poprzednich lub miedzy soba okresla sir: krotkimi lancuchami wyrniarowymi. 130. szeregowe i mieszane Wymiary biegnace w jednym kierunku mozna podawac na rysunkach w trzech ukladach: r6wnoleglym. gdy zalezy na podaniu na rysunku tych wymiarow.: "Otwor A wiercic i rozwiercac z czescia 12" (rys. c). wszystkie wazne wymiary przedmiotu mega bye na rysunku bezposrednio podane. utworzonych z wymiarow dowolnie skierowanych. 5. 6A4d). W plaskim prostokatnym ukladzie wspolrzednych baz tych.44.. d) czesci wykariczanych po zmontowamu na rysunkach wykonawczych czesci wspolnie obrabianych powierzchnie wytwarzana w zespole mozna narysowac i oznaczyc wielka litera. glowne wymiary obrysu i wyrniary instalacyjne (patrz p. 6A 7a). 15 A). i. przy wymiarowaniu gwint6w w normach (rys. b) wymiary powierzchni. 20:!:o.nie zamyka on laricucha wymiarowego. 6. np. 6A 7b). Zasada niezamykania laricuchow wymiarowych odnosi silt rowniez do lancuchow wymiarowych zlozonych. Dzieki takiemu wymiarowaniu.jako wymiar orientacyjny . 6. Na rysunkach zlozeniowych calego wyrobu podaje silt zwykle tylko wymiary jak w pA i poza tym. Wymiarowania rownoleglego nie nalezy jednak stosowac. wiericow kol zebatych itd.45b). Wymiarowanie w ukladzie rownoleglym polega na podawaniu wszystkich wymiarow rownoleglych od jednej bazy (powierzchni lub linii). Ten spos6b wymiarowania stosuje sie gdy zalezy na dokladnosci wzajemnego polozenia sasiednich elementow przedmiotu. ktore maja bye obrabiane zespolern narzedzi pracujacych jednoczesnie (np. b) otworu wykonywanego wspolnie ~ dw6ch czesciach. to wymiar ten podaje sie w Wymiarowanie w ukladzie mieszanymjest polaczen iem Rys. Przed wyborem sposobu wymiarowania nalezy kazdorazowo zbadac. Wymiarowanie w ukladzie szeregowym polega na wpisywaniu wymiarow rownoleglych jeden za drugim (rys.rys. c) zlozony Rys. W przeciwnym bowiem razie zachodzi powtarzanie wymiar6w. ktore powinny silt znajdowac w scisle okreslonych odleglosciach od pewnej bazy. c). Gdy podanie wymiaru zamykajacego jest z jakiegos powodu celowe. Dlatego tez ten sposob wymiarowania stosuje sie. czy!i laricuch wymiarowy nie powinien bye zamkniety. czyli tzw. W ten sposob wymiaruje sie czesto przedmioty. np. a nie na dokladnym ich polozeniu wzgledern jednej bazy. wowczas na rysunku wykonawczym czesci podaje silt wyrniar srednicy otworu przed montazem (rys. wzajernnie prostopadlych. 60 i 100 (wymiar zbedny). na rys.50 i 100 (wyrniar zbedny) i wymiarow odleglosci otworow 80. 6 A4c). Najczesciej stosuje sie wymiarowanie mieszane.'5 20:!:0I5 20:!:o. tak samo dwie bazy wystepuja w plaskirn biegunowym ukladzie wspolrzednych (rys. ze nie rna tu wymiar6w mniej waznych od innych wymiarow lancucha i przez podanie wszystkich obu sposobow ornowionych wyzej i jednoczy zalety obu tych sposobow. Jezeli rysunek zlozeniowy przedstawia prosta konstrukcje 0 niewielkiej ilosci czesci skladowych.

Rys. +. gdy bazy obrobkowe pokrywaja sie z konstrukcyjnymi. jak np. Zgodnie z p.48. do kt6rego nalezy. ' . ktore pozostan. Jezeli przedmiot nie rna powierzchni wazniejszych od innych. Oczywiscie.7. co ulatwia analize wymiarow'! cal ego zespolu i wyrobu oraz zwieksza dokladnosc wykonania czesci. co czesto pokrywa sie z wyrniarowaniem od baz obrobkowych (rys. Gdy na rysunku maja bye podane wszystkie wymiary obrabianych i nie obrabianych powierzchni przedmiotu (w braku odrebnego rysunku surowki).2. a nastepnie bazy zwiazuje SIt(. 6. ze budowa uchwytow obrobkowych staje sie prostsza i tansza. 6. C)~ . Zagadnienia szczegolae wyst~puj~ce przy wymiarowaniu 6. 6.umieszczanie (w celach porzadkowych) wymiarow zewnetrznych po jednej stronie przedmiotu. Na rysunkach czesci wspolpracujacych za baze wymiarow'! konstrukcyjna nalezy przyjmowac powierzchnie styku tych czesci po zmontowaniu. W praktyce jednak rzadko stosuje sie wymiarowanie tylko od baz konstrukcyjnych lub tylko od obrobkowych. 6.4.Poniewaz w takich razach ksztalty i wymiary powierzchni obrobionych sa odwzorowaniern ksztaltu i wymiar6w krawedzi skrawajacych narzedzia. 6. co zmusza czesto w przygotowaniu produkcji do przeliczania wymiarow.brabiane przedmiotu. ktore maja pozostac surowe.50. zaciesniania tolerancji itd. . Przy wymiarowaniu od baz obrobkowych wymiary odnoszace sie do jednej operacji nalezy.6. w kazdyrn przypadku ich niezgodnosci nalezaloby rozstrzygnac czy wyrniarowac od jednych. Niezaleznie od podanych wyzej zaleceri. Wymiarowanie od baz obrobkowych stosuje sie.52). d}-f) prawidlowe Wymiarowanie od baz pomiarowycii stosuje sie. b) niezrniennosc w znacznyrn stopniu rysunku czesci..49b) i to grupujac je po jednej stronie rzutu (rys.1. 6. co zmniejsza koszty produkcji. dzieki czemu tolerancje wymiarow podane na rysunkach moga bye w pelni wykorzystane. . Poniewaz bazy konstrukcyjne i obrobkowe czesto nie pokrywaja sie.. wymiaruje sie rowniez od trzeeh wybranych.dla powierzchni obrabianych i surowych . ktore bedzie mozna bez trudnosci bezposrednio sprawdzic. na wyrnagane luzy i wciski itd. Jest to tzw. 6.51). Rozmieszczanie nych przedmiotu wymiarow zewnetrznych i wewn~trz- 62 63 .rRa#i) x A-A Rys. gdy w przewidywaniu sprawdzania wyrniarow w okreslony sposob pragnie sie podac takie wymiary. pozadane jest . Zazwyczaj bazy pomiarowe pokrywajq sie z obrobkowyrni. 6. gdyz zmiany technologii nie maja wplywu na wymiarowanie.4 i 14. tak ze wymiarowanie od baz obrobkowych jest najczesciej jednoczesnie wymiarowaniem od baz pomiarowych.53a). to na rysunku przedmiotu gotowego przyjmuje sie w kazdym z trzech kierunkow przestrzennego ukladu wymiarowego baze (konstrukcyjna lub obrobkowq) w postaci powierzchni obrabianej i od tych trzech baz wyrniaruje sie wszystkie pozostale powierzchnie o.49. ~.oj lie b) Oobrze ~ (Ra~Ro/Ra. z na rys. 6. Wada wymiarowania od baz konstrukcyjnych jest wlasnie oderwanie sie od technologii.49c). wzajemnie prostopadtych baz. f}~ ~ i . y. gdy jednoczesna obrobka kilku powierzchni rna bye dokonana narzedziem ksztaltowym.7. Wymiarowanie bazy wymiarowej czesci wspolpracujacych od wspolnej bezposredni wplyw na dzialanie wymiarowanej CZttSCI maszynowej w zespole. Dzieki wymiarowaniu od baz obrobkowych osiaga sie: a) latwiejsze uzyskanie dokladnych wymiar6w czesci obrabianej. podaje sie wymiarow powierzchni surowych (rys. to wyrniary tych powierzchni nalezy zwiazac ze soba w grupe i polozenie jednej z powierzchni zwymiarowac od bazy obrobkowej przewidzianej do tej operacji (rys. frezowanie rowkow walka wielowypustowego frezem ksztaltowym kr'likowym.49c). i na montaz.51. Wymiarowanie przedmiotow gietych z pretow i rur: a)-c) bledne.kazda pare baz jednyrn wyrniarem. pozostale zas wymiary podaje sit( od baz obrobkowych. sprawa sie upraszcza.wiazace sie ze soba trzerna wymiarami (x. na tokarce wielonozowej).kazda jednyrn wymiarem z jedna z powierzchni. na rysunku nie Jezeli w przedmiocie Rys. 6. Tak sarno postepuje sie.48). to wszystkie wyrniary powierzchni. c) mozliwosc takiego ustawiania czesci do obr6bki. podawac na jednym rzucie (rys. Wymiarowanie wg operacji obrobkowych ife Dobrze B-B Rys. Zwykle podaje sie wymiary najwazniejsze (wchodzace w laricuchy wyrniarowe mechanizmow) od baz konstrukcyjnych i toleruje dokladnie. 6. gdy zalezy przede wszystkim na uproszczeniu procesu technologicznego. a nastepnie willie sie z tyrni bazami bazy wymiarow powierzchni obrabianych . 14. Wymiarowanie przedmlotow njecalkowicie obrabianych Jezeli niektore powierzchnie maja pozostac surowe w gotowym przedmiocie.! nie obrobione. to zwykle wymiaruje sie go od dw6ch koncow. Wymiarowanie przedmiotu surowego i gotowego (polwyrobu i wyrobu) na jednym rysunku Przyklady przedrniotow 6. Do zalet wymiarowania od baz konstrukcyjnych naleza: a) krotkie lancuchy wymiarowe. 6. wymiarowanie od wspolnycn baz wymiarowych (rys. czy od drugich. a wymiarow wewnetrznych po drugiej stronie (rys.52. blednego i prawidlowego wymiarowania wyginanych z pretow i rur pokazano na rys. z wiekszyrni tolerancjami lub bez tolerancji.gdyrysowany przedmiotjest wydrazony . 6.6). W ten sposob powstaja dwie grupy wymiarow . Sa to wymiary majace wplyw na polozenie czesci w zespole.50. Wymiarowanie powierzchnl wspolnie obrablanych i obrabianych na wiertarkach wspotrz¢nosciowych wytwarzanym seryjnie lub masowo pewna grupa powierzchni rna bye obrabiana jednoczesnie zespolem narzedzi (np. zarysy tych powierzchni przedmiotu nalezy tak 6. Rys. b) mozliwosc zaplanowania przez technologa przebiegu obr6bki bez potrzeby przeliczania wymiarow i zaciesniania tolerancji.7. 0 ile to mozliwe.

62). Wymiarowanie polozenia powierzchni wspolnej dla kilku element6w przedmiotu Przy wymiarowaniu retyczne dlugosci pisac bezposrednio tkie inne wymiary wych (rys.5illL~lJrJ ~ ~ Rys. Wymiarowanie przedmiotew baz wyobrazalnyeh i rzeczywistych oraz przedmiotow symetrycznyeh Na rysunku 6.60b). ze na rysunku kilka powierzchni przedmiotu ma wspolna os lub osie przecinajqce silt w plaszczyznie rownoleglej do bazy wymiarowej (rys.57b i 6. ktore Sq zawsze rnniej lub bardziej zaokraglone lub stepione.46b). lecz krawedzi teoretycznych. 6. Podobnie przedstawia sie sprawa wymiarowania srednic lub promieni 0 tym samym wymiarze nominalnym i roznych tolerancjach.56b. Wymiarowanie takie nalezy zastepowac wymiarowaniem ad baz powierzchni przedmiotu. Jednakze w przypadku wymiarowania przedmiotow z powierzchniami zbieznymi konieczne jest wymiarowanie krawedzi.4. gdy wymiary nominalne (jednakowe) pokrywajqcych sie osi lub plaszczyzn symetrii maja miec dla roznych elementow przedmiotu rozne tolerancje. badz tez i wspolrzedne polozenia tych elementow (rys. osi symetrii otworu.8. 6. 6. W celu unikniecia nieporozumieri.7. 6.przez zwymiarowanie polozenia jednego punktu osi. Wymiarowanie polozenia pokrywajacych sie osi symetrii. aby wg tych wyrniarow rnozna bylo bezposrednio sprawdzic ksztalt i wymiary ostrzy narzedzia oraz jego ustawienie wzgledem przedmiotu w polozeniu obrobki. b) b) w 6. Takie same trudnosci wystepuja przy wymiarowaniu. wykony.7.56a). Rys.5. c.53 b. oraz podanie kata pochylenia osi otworu (rys.53. b) od baz rzeczywistych a} od baz wyobrazal- b) 20±O. czyli od baz rzeczywistych.05 6. Tego rodzaju wymiarowanie nalezy ograniczac do przypadkow.59. b). Wymiarowanie elementow przedmiotu powtarzajacych sie po obu stronach plaszczyzny symetrii nalezy podawac jeden raz. Wyrniarowania od baz wyobrazalnych nie da sie uniknac. gdy na rysunku maja bye podane tolerancje powierzchni ad bazy wyobrazalnej.). 6.58a). grupujac wyrniary po jednej stronie (rys.60c). Wymiarowanie powierzchni wspolnie obrabianych: a) zespolem frezow.54). Rys. Przyklady wymiarowania przedmiotow symetrycznych podano na rys. obrabianych na wiertarkach wspolrzednosciowych (koordynatowych). c) nozem ksztaltowym wyrmar. 6. przy zastosowaniu zasady wymiarowania rownoleglego. 6. pokazano na rys.55b. wanego na wiertarce wspolrzednosciowej (koordynatowej) 6.3. 6. 6. przy czym kazda linia wymiarowa powinna grotem dotykac tej czesci plaszczyzny. 6.59b). to dla uproszczenia wymiarowania elementy te oznacza sie literami (rys. to wystarczy odpowiednio stolerowac niektore wymiary. W ten sposob wymiaruje sie np. Rowniez dwie lub wiecej powierzchni moze miec pokrywajace sie plaszczyzny symetrii (rys. Wyrniarowanie ksztartownikow konstrukcjach stalowych konstrukcji stalowych kratowych teoodcinkow miedzywezlowych mozna nad liniami pretow.we wspolrzednych prostokatnych (rys. Wymiarowanie grup jednakowych elementow przedmiotu Jezeli na rysunku znajduje sie kilka grup jednakowych elementow dowolnie rozmieszczonych. Dopuszcza sie ponadto wymiarowanie przy uzyciu tablicy zawierajacej badz tylko wymiary oznaczonych elementow (rys. I w takieh przypadkach lepiej powtorzyc wymiar nominalny z odpowiednimi odchylkarni. 6. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych W zasadzie wymiaruje silt powierzchnie przedrniotow. 6. on a) 3x¢ 3x¢ 6. metryczne itp. wyniklych z przeciecia tworzacych je powierzchni (rys. gdzie rzeczywiscie jest to konieczne. 6. natomiast wszyspodaje sie przy uzyciu linii wymiaro- Rys. Wymiarowanie takie.6. jak na rys. Wyrniarowanie polozenia przecinajacych sie osi Rys.57.zwyrniarowac.60a).7.46a) lub we wspolrzednych biegunowych (rys. b) gdy osie otworow SCI ukosne wzgledem podstawy przedmiotu . 6.58b). Wymiarowanie czyzn symetrii polozenia pokrywajacych sie plasz- a) (280) 236 6.59a. srednice chwytow stozkowych narzedzi (stozki Morse'a. np. 64 9 Rysunek techniczny maszynowy 65 . 6. Wymiarowanie polozenia otworu ukosnego. najczesciej punktu osi lezacego w plaszczyznie czola otworu. l! g~l~ Rys. W takich przypadkaeh wynikaja przy wymiarowaniu trudnosci. 6. jak np. 6. Polozenie otworow dokladnie rozstawionych. 6.57a). gdy jakas plaszczyzna nalezy rownoczesnie do kilku elernentow przedmiotu (rys.54. 6. 6. zwlaszcza gdy przedmiot rna bye wytwarzany seryjnie lub masowo.7. gdyz utrudnia 0110 proces technologiczny i sprawdzanie wymiarow. na rys. do ktorej powierzchni wymiar sie odnosi (rys. do ktorej sie odnosi b) b) e----. Wymiarowanie przedmiot6w symetrycznych Rys. wymiaruje silt: a) gdy osie otworow sa prostopadle do podstawy przedmiotu .55a przedstawiono wymiarowanie od baz wyobrazalnych. nazywane wymiarowaniem wg narzedzi. plaszczyzn symetrii i plaszczyzn Niekiedy zdarza silt. 6. przy czymjezeli zalezy na pokrywaniu zewnetrznych zarysow dw6ch w ten sposob zwymiarowanych powierzchni. lepiej jest w takich przypadkach odstapic od zasady podawania kazdego wymiaru tylko raz i powtorzyc wymiar nominalny dla kazdego elementu przedmiotu wraz z odpowiednimi odchylkami i uwaga.58. przy czym wymiary dotycza wtedy nie krawedzi rzeczywistych. 6. Wymiarowanie przedmiotow: nych.55. 6.56.61). 6.

Na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych poszczegolne ksztaltowniki wymiaruje sie podajac w poblizu korica preta jego oznaczenie i dlugosc (rys.13).60.7.3 Jezeli trzeba podac na rysunku ksztalty i wymiary poprzeczne ksztaltownikow.$A ~ ~ Af- D 0 axb D 60x 10 D 60x 25 x 5 (]) c Af- Otwor Liczba Wymiar A 4 B 2 C 1 Rys. a tylko rysuje sie obie czesci i wymiaruje jedna. ktore sa jednakowe dla wszystkich wykonan przedmiotu.65.prostok!!tna Rura Ksztahownik prostokatny Prf. Oznaczenie wykonania A B L LI l'1ateriaT 1'160 1160 65 90 115 45 70 C 95 45 Dsaaaenie wykonania A B C Rys. Kraw~dzie teoretyczne Rys. Ewentualne roznice ksztaltow innych wykonan w stosunku do wykonania podstawowego pokazuje sie na dodatkowych rzutach Iub ich fragmentach. 6. a x b x s" <P2 <P3 "'8 c) 1 X 2 0 6 0 0 C) a 0 20 40x4 20 25 x4 25 x 20 x 5 40x20 40x20x5 60x 8 90x60x8 50 x 100 200 0 6.40. 6. wykonanie podstawowe (rys. Jezeli kilka czesci lub zespolow rozni sie tylko niektorymi wymiarami. przy czym druga mozna narysowac w uproszczeniu i podzialce zmniejszajacej. za liczba okreslajaca dlugosc preta. a zmienne wymiary (oznaczane wielkimi literami) podaje sie w tabliczce umieszczonej w lewym dolnym rogu arkusza. Wymiaro.1 12. norm h x a x s!' I Rys.)tplaski Bednarka Tasma 0 zamkn. b) w postaci ularnka .."'anie ksztaitownikow na rysunkach wykonawczych konstrukcji stalowych Katownik nierownoramienny Teownik Dwuteownik L T L L T I [ I [ J a) x6 Ceownik rownoramienny Ceownik nier6wnoramienny Zetownik 1) Grubosc scianki. Wymiarowanie od krawedzi teoretycznych zawiera jeszcze oznaczenia 5 innych ksztaltownikow. Norma PN-85fN-01626 100 100 x 50 x 25 x 5 80 x 65 x 6 h x axb x 51) lub wg norm h x a x SI) lub wgnorm [ 1. tolerancje itp.)t5zesciok!!tny Rura szesciokatna Prf. 6. Wymiarowanie ksztaltownikow w konstrukcjach krato. Dla czesci (zespolow) bedacych odbiciem zwierciadlanym wykonania podstawowego tabliczki wykonan nie sporzadza sie. 6. Oznaczenia niektorych pretow. Rys.65) i umieszcza sie na nim te wymiary.65a. to pod linia preta umieszcza sie oznaczenie ksztaltownika.a) Tablica 6. 6. 1.63.gdy brak jest miejsca.63).7) i liczb okreslajacych wymiary poprzeczne ksztaltownika (rys.61. Q a a x 51) Pret polokr!!gly 3 4 60 80 13 5 90 20 20 9 20 60 Pr~t trapezowy Pret owalny lub eliptyczny Rura owalna K!!townik rownoramienny a x b x s" ax SI) 0 Cl Cl Y <P 710 50 9 13 40 25 a x b x s!' a x b x 51) a x b x 51) wg odpow.40. 6. Na rysunku takim przedstawia sie w podzialce jedna z tych czesci (zespolow). 6. Grubosc blachy na rysunku oznacza sie za pomoca znaku x wraz z wartoscia liczbowa w mm (rys. Wymiarowaaie odmian wykonania przedmiotu 14.2 12. TOr i ksztaltownikewnarysunkach Nazwa B Oznaczenie graficzne Wymiary d dx a a x 51) SI) Przyklad oznaczania B Pr~t okr!!gly pelny Pr~t okr!!gly z otworem Rura okr!!gla ~t kwadratowy pelny Rura kwadratowa Ksztahownik kwadratowy prf. wych . 6. oznaczenie ksztaltownika mozna umiescic nad ta linia. Rysunki odmian wykonari 9* 66 . 6. 6. Wymiarowanie grup jednakowych otworow Rys.40. skladajace sie z odpowiedniego znaku (tabl 6.64.62. zaczerpniete z odpowiedniej normy.64): a) oddzielone pozioma kreska.9. Gdy pod linia preta brak jest miejsca. to mozna dla nich wykonac jeden rysunek. Wymiarowanie pretow konstrukcji kratowej L 85 90 115 Do wyrobl1 12. oddzielajac je pochyla kreska. j akie wynika z prawidlowego kladu przesunietego przekroju poprzecznego preta. 0 0 D D 25 25x 3 32 32x4 B =2x¢70H7 A =4x¢ 10 b) . norm wg odpow.)ttrojkatny zarnkn. tzw. Znaki ksztaltownikow nalezy rysowac w takim polozeniu.'. 6.

Pojecia podstawowe Wymiarami nominalnymi nazywa sie wymiary przedmiotow. a potem rowek (np. 7. przy ktorym odchylka dopuszcza tylko zwiekszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu.04 Przy tolerowaniu w glab materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najwieksza objetosc (maksimum materialu .1. Tolerowanie normalne i swobodne Tolerowanie normalne jest to tolerowanie wymiarow przez dobranie odpowiednich odchylek z norm: PN-EN 20286-2:1996 dla wymiarow do 3150 mm. tj.1c z lewej strony najpierw bedzie obrabiana plaszczyzna A. wysokosc nadlewka itd. gdy wartosci odchylek sa jednakowe. maja charakter wymiaru zewnetrznego lub wewnetrznego i wtedy nosza nazwe wymiarow mieszanych typu zewnetrznego lub wewnetrznego.1d). nazywa sit.\~ 7.. 7. Wymiar nominalny i odchylki wyznaczaja zakres. Wymiary: nominalny i graniezne.02 T=o. ..4.2) nazywa sie polem tolerancji. d) jednostronne.§::::: ~il. przy czym czestowymiary te. Ze wzgledu na zadana dokladnosc wykonania wymiary dzieli sie na: a) swobodne.9 5+g·03 Tolerowanie asymetryczne. (rys.. przyjmujqc za wymiarnominalny wymiar B (dla wymiaru zewnetrznego) lub wymiar A (dla wymiaru wewnetrznego) wymiaru przeksztalcanego i zaopatrujac ten nowy wymiar nominalny w odchylke (z odpowiednim znakiem) rowna tolerancji przeksztalcanego wymiaru. b) asymetryczne. d) posrednie A Rys.4b).025 (rys. 7. postepujac w podobny sposob. tolerowaniem w gllib . szerokosc lub wysokosc przedmiotu. np. wymiar wewnetrzny a 32~:g~ bedzie wynosil 31.dla wymiaru zewnetrznego) mazywa sie roznice miedzy wymiarem gornym B i wymiarem nominalnymN. jak: glebokosc rowka.2). Kazdy wymiar stolerowany rna dwa okreslone wymiary graniczne: wymiar gorny B i wymiar dolny A (rys.. gdy wartosci i znaki odchylek sa rozne. S. 7.. 0 20+g. Tolerowanie wymiar6w: a) symetryezne. 1i~ :n. Rys. a tylko ich znaki rozne. (rys. . np. dla wymiarow takich nie podaje sie tolerancji. gdy jedna z odchylek rowna sie zeru.3b. 7. ktorych rzeczywista wartosc nie odgrywa wiekszej roli.. 12~:8~ lub 0 25~:8~6 (rys. Tolerancja T jest zawsze dodatnia. 7. toleraneja wymiaru i odchylki E/=o.4. ktore stosuje sie. takie. [---jllj~ a) b) ~~:wliUll Rys. d) wymiary posrednie.::. ei .o2(rys. takie.odleglosc osi otworu od sciany przedmiotu. szerokosc rowka itd.. Rys. e). (rys.02 :2@' . g)..1. dla ktorych nie przewiduje sie zadnych odchylek. jak: dlugosc..tylko w razie koniecznosci. 7. srednica walka.5a).::J) .~ . a wiec._ ~3:: . 7. Pozostale wymiary mieszane i postednie toleruje sie symetrycznie. odchylki wymiarow zewnetrznych Sq dodatnie.4a). a odchylki wymiarow wewnetrznych Sq ujemne (rys. es ._ 3:: .1. Tolerowanie zewnatrz materialu wymiarow: a) w glab materialu.3e. np. alba T= es=ei Obszar zawarty miedzy wymiarami granicznymi (zakreskowany na rys. c) teoretyczne. §- 1i~ ~~ ""t>. li:i ~"g . ~g> . jak przy przeksztalcaniu wymiarow na stolerowane w glab materialu.1. ~~. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic w rownowazny mu wymiar stolerowany w glab materialu. f) jednostronne hI.3a. 7. Na przyklad: wymiar zewnetrzny 2ojl'8i przyjmie postac 20. Miedzy wymiarem nominalnym.: ~. d) asymetryczne dwustronne. b) na 7. c) asymetryczne dwustronne. 7. gdy przewidziane jest sprawI) W tym zakresie wymiar6w zaleca si~ stosowanie w pasowaniach zasady stalego otworu. 7.2. 25±o. D. Rozroznia sie: a) wymiary zewnetrzne. np.przy obrobce powierzchni.§~ ~3:: ..1. Na przyklad wymiar zewnetrzny 2ojl:8i po przeksztalceniu na wymiar stolerowany na zewnatrz materialu przyjmie postac 19.'. 7. w zaleznosci od kolejnosci obrobki powierzchni. 7..w skrocie max mat). 7. w ktorym powinny zawierac sie rzeczywiste wymiary przedmiotow. odwrotnie Odchylka dolna (E1 . c) mieszane. PN-91/M-02106 dla wymiarow ad 3150 nun do 10000 mm!'. wymiary te moga bye rowniez niekiedy typu zewnetrznego lub wewnetrznego. np. powierzchnie te "zblizaj. gdy obie odchylki maja jednakowe znaki. jezeli w przedmiocie przedstawionym na rys.. 7. 2s:jl:8~(rys.01j03 wymiar wewnetrzny 32::g:8~ przyjmie postac 31.dla wymiaru zewnetrznego) nazywa sie roznice miedzy wymiarem dolnym A i wymiarem nominalnymN.2. Roznica miedzy gornym i dolnym wymiarem granicznym jest toleraneja Twymiaru. miedzy ktorymi musi sie znalezc wymiar rzeczywisty przedmiotu. tj. grubosc scianki przedmiotu wydrazonego itd. c) wymiary mieszane.. Tolerowanie wymiarow liniowych (dlugosciowych) 7.3.oslub 0 60j.1. Polozenie pola tolerancji wzgledem wymiaru nominalnego Tolerowanie moze bye: a) symetryczne..- .1c). 7. wzgledem ktorych odnosi sie odchylki. 7. 68 69 .. 7.1b). nazywa sie tolerowaniem na zewnatrz materiaPrzy tolerowaniu na zewnatrz materialu wymiary nominalne przedmiotu okreslaja jego najmniejsza objetosc (minimum materialu . c).".D3. Odchylka g6rn~ (ES . to wymiar a glebokosci rowka bedzie wymiarem mieszanym typu wewnetrznego.98+g. b) wewnetrzne. ktorych nie mozna zmierzyc bezposrednio.3d). 7. a odchylki wymiarow wewnetrznych oraz mieszanych i posrednich typu wewnetrznego Sq dodatnie (rys. rozstawienie otworow itd. Tolerowanle w gi~b ina zewnatrz materiaru Tolerowanie asymetryczne. 7. poniewaz przy wykonywaniu rowka jedno dno bedzie "oddalae sie" od plaszczyzny A. 7. 2 ~~ <l. zas zasady stalego walka . jak: srednica otworu. a zwiekszanie sie wymiaru obrobkowego az do osiagniecia wartosci zadanej (na rys.materlalu.3. "<:1 ~. Przy tolerowaniu normalnym pisze sie na rysunku tuz za wymiarem nominalnym: 1) Symbol umowny literowo-cyfrowy z normy PN-EN 20286-2:1996 odpowiadajacy odchylkom dobranym dla danego wymiaru (rys..w skrocie min mat).1c do wartosci a) jest cecha charakterystyczna wymiarow wewnetrznych. na strugarce).7 TOLEROWANIE WYMIAROW ORAZ KSZTAtTU I POtOZENIA a) 25:tO. Wymiary liniowe: a) zewnetrzne. b) asymetryczne.98j.!to zwykle wymiary potrzebne do obliczania wymiarow narzedzi. wymiarami granicznymi.dla wymiaru wewnetrznego. tolerancja i odchylkami wystepuja wiec nastepujace zaleznosci: A = D+E1 lub A = Ir+ei B = D+ES lub B = D+es T= B-A lub T= ES-E1. e).:<::>.§~ . sprawdzianow lub uchwytow.03. b) tolerowane.dla wymiaru wewnetrznego. przy ktorym odchylka dopuSzczatylko zmniejszenie ilosci materialu (objetosci) przedmiotu. ct3:: . (rys.1a)._ . odchylki wyrniarow zewnetrznych sa ujemne.§o ~<::>.. Kazdy wymiar stolerowany winny sposob mozna przeksztalcic na rownowazny mu wymiar stolerowany na zewnatrz materialu. '" . ktorych rzeczywista wartosc musi sie zawierac w okreslonych granicach. Jest to tolerowanie symbolowe.1. ktorych wzajemna odleglose jest okreslona wymiarem zewnetrznym. b) wymiary wewnetrzne.! sie" ku sobie.

"0 00 -0 rg 0 C... I 0\ o~ N 00 I 00 M 1'1 '" '" I 00 0\ N o~ 00 «> >0 I 00 0\ 1'1 I '" I 08 "<I" o~ "<I" 08 VI 00 >0 I 8 0 I -0- 10< .".. I---~ 19- _... I- 00 "<t MC'> "<too 0\0 . «>0 >0 + r-. II N ON I + II NO r- .5.. przy wpisywaniu wymiarow na maszynie) wysokosc cyfr odchylki powinna bye rowna wysokosci cyfr wymiaru nominalnego (rys. Tolerowanie swobodne jest zawsze tolerowaniem liczbowym.... gornego lub dolnego...0_ 00 _ "'M II "'1. Przy wpisywaniu na rysunek tolerancji wspolnego wymiaru nominalnego polaczonych czesci mozna korzystac z jednej linii wyrniarowej. II '" 1'1 N 00 v 0\ -M II .. to za liczba wymiarowa pisze sie odpowiednio max lub min (rys.. ktore maja naddatki obr6bkowe (rys.. Te wymiary mieszane i posrednie. '" 0 "0 0 M -0 0 00 0 0 N .1...26).. lecz ilosci miejsc znaczacych w tym przypadku nie wyrownuje sie.....r-<"'>- ++ + MO "<t 1'1 ++ + \0 . II 0. ""' 00 '-0 + I .3d. odlewow itp. okreslony roznica ich wyrniarow przed polaczeniern.0 ""' + "<I" -e- 00 + "<I" + '" + 00 0\ 0\ M"<t II 0.c:: ...... -0". 3) Symbol umowny i odchylki..007 0"" N"<t II v 00 _1'1 II Ov 00 "''-0 II 000 NM II 000 0'-0 "<trII .. '" 00 -1'1 II 0.... wymiar nominalny nie powinien bye oddzielony od symbolu lub odchylek ani linia wymiarowa.. w ktorych wystepuje zawsze wcisk (ujemnyluz). Jezeli powierzchnia walcowa 0 tej samej srednicy nominalnej rna na roznych odcinkach swojej dlugosci rozne tolerancje.. 14..... gdy przewidziane jest mierzenie tolerowanych wymiarow uniwersalnymi przyrzadami pomiarowymi..0 OJ) 1'100 II 0\0 I '-00 I I l- Rys...... ktore stosuje sie.. r-o . N orNv II OrN I 1'1"'" 7. '" "0 c:: '" 0 0. Tolerowanie za pornoca odchylek granicznych nazywa sie tolerowaniem liczbowym i stosuje sie je...... I 0\ I 00 oo M I M I I 0'" "<t . "<t ~ .. N "0 -0 ~ '" 0 0....... 7..r: 2' \00 000 + + + + . d...... o_ 0::6 0"" I 00 >0 r-. d) symboli i odchylek... -s. 7. nalezy wyrownac ilosc miejsc znaczacych przez dodanie cyfry zero (rys. W takich przypadkach podaje sie na rysunku osobno srednice kazdego odcinka wraz z odchylkami lub symbolem tolerancji. wymiarow miedzyoperacyjnych itp. Rozroznia sie trzy grupy pasowan: 1) pasowanla luzne...<"'> 00"<1" ++ 00 v oo"<t 00 OV) N\O ...I..... .++ ++ + II II ~O II II 00 ..:c . s ~ '" 0 0.----.. \0 '" I ON -1'1 II vN I- MOO -1'1 II ""v I00\ '" V _M II -o t- 0Nv II r-o IN ""0 1'1"" II 0\'" IN 00 .. '" C 0 Q..'" ++ + 00 \0 00 V) ++ + 00 N 0\\0 ++ + 00 00 01. ... I 0'" «> I O"<t O~ I v-i -eI 00 '" I 0\0 '" I \0 . II 0. I . II II 00\ -1'1 Mv '" 1.. ++ 00 ++ ++ + 0\ 00 N_ ++ + ""N MM ++ + N\O "<tN -N V) M 0\ r- ++ + . jak i wcisk. w ktorych wystepuje zawsze luz (w granicznym przypadku rowny zeru). "<t 00 I .. g)...~§ 1 ~ ..00 -1'1 II ON or- 00 O\N -M 00 ... II II \00 . \0 1'1 S ++ + ++ 0\0 ++ -0 . 00 1'1. toleruje sie symetryczme... "<t ....c:: 1. 0\ 1I 1'10\ «> '" II or1'1 . I \0 _ 0'" 000 I 0\ _ 00\ I 0- ---0'" I II ON M II 0\0 M II 00 "<I" I I I N I 1'1 I I I I I ~ ... Oo r. 7..... 00 00"<t I 1- I -ON 1I rI -II 0ON onv 1'1-1'1 II 00\ 00 onN M.r-..0 r-v I I \ \0 '" 00 r-.a . ~ '" 0 0... I 0- I M 1 I 0.0 ..0 60 210 Rys."" N r-N vN _r'l II II 000 V) '" -<"'> II 00 r-o -"<t II OM 00 M -"<t II 0... 1'1 00 1'1 + I + ""' + 00 1.5b). 0'" "<1"- ++ ++ ++ ++ \0 "<t \0 '" . M 00 '" I V I oo I 1 o~ ON O~ I NO 1'1 000 I I I I II v r'l .... 70 ~:~ b) ~ .. -+ O"<t or- + 00 v-.______.. 0\0 \ON r-N ++ ++ 00 00 M ++ 0"<1" 0\ <"'> \0 ~ ++ N\o O"<t \0 00 ++ ON N- <"'>N 1'1_ ++ 00 . Odchylki najczesciej stosowanych rodzajow otworow i walkow podano w tabl. '" ++ V) 0 <"'> oo M \O"<t ++ + 0\0 r-. \00 + . c::..5d)...". I or- ... 2) Odchylki dobrane z normy. c-. -0 Q -0 0 0..3f. .. 7....jak na rys. 1'1 00 1.... Gdy ilosc miejsc znaczacych jest w obu odchylkach rozna.++ ++ \0 e"<t NO r-_ '" -e- v-....... 00 1'1"" "'.. I 00 0\ 00 I . Zarowno przy tolerowaniu symbolowym.6). c) odchylek liczbowych. 0 ~:. ++ 00 00 MOO ++ \0 0 ""0 1------. <"'> r1'1_ '" ++ ++ + - ++ V) <"'> Nr"<tN "'1'1 ++ 0_ '-0 '" ++ ++ <"'> t-.. '" -e M '" ~ 0 "0 '" 0 0 M "0 0 '" 0 0 8 00 0 "0 0 8 s 0 "0 0 ~ "0 rg V) "0 01 0..... nalezy "przeszkadzajqcq" linie przerwac w miejscu zajmowanym przez wymiar (rys.. :Ii 0 '- ~OO --I I I I- .. ++ ++ vO "<1" 00 + . 7. ++ ~O ++ '" 0 "<tN_ co <"'> N- ++ + r..5 mm). ktore nie sa ani typu zewnetrznego.. w ktorych moze wystepowac zarowno luz...::0 MO N + 0\0 N NO .. 00 >0 I . ani pomocnicza. 7... lest to tolerowanie mieszane. 1'1 I 0\0 M 0'" V I 00 0"<1" l() OM I 0.. Przy tolerowaniu symetrycznym liczbowa wartosc odchylki pisze sie tylko raz. + II II orNO -1'1 II 1'1 '-0 r-N "<t"<t _1'1 t .c:: t> vO .....)... Wartosci liczbowe odchylek podaje sie do ostatniej cyfry znaczacej (rys... II 00 N '" II 1'1\0 "<t"<t 1'1'-0 NtII II Ov II I 0. Ov I 0. 7..'-0 M r-.r: ---NO v)0 ++ MO \0 NOO Nr- ++ 00 r- ++ 00 oo -++ 00 0\ 000 + + -0 M ""'0 N 00 M + ~O \00 "<t NO . 0 0 "0 '" 0 "0 M M 0 "0 -0 \0 -0 01 0 . N"<t II II "'''"' v-. umieszczone w nawiasie za symbolem (rys...... 0 Q..'" 0'" r....... ... _1'1 II or0\ I OM on v"" -1'1 II 00 1'1 OM .0 000 I I O- 0- ---0«> 0'-0 00\ I I I I I I II .. Tolerowanie wymiar6w za pomoca: a). Przy tolerowaniu symetrycznym oraz w przypadkach szczegolnych (np. 7. to odcinki te rozgranicza sie liniami cienkimi i wymiaruje ich dlugosc (rys.).. :Ii 0 ~0\ -0 I 8 0 '" I + ""0 r- + 00 0\ 00 + . 2) pasowania mieszane. 01 \0 0 "0 0 0 -0 00 .. 7...dzenie wyrniarow stolerowanych sprawdzianami roznicowymi..00 MN ++ 00\ V)N ++ ++ + 00 ..c:: ..... OJ) N\O II vo\ II '" I- I I + + + + '-0 v I- r.. 0 oo 0\0 00 + II + I- + I- t-O 0\ 00 + ::: + II -+ + 00 00"... 7. 7. to symbol umowny tolerancji oddziela sie od wymiaru nominalnego pozioma kreska (rys.'" "'++ ""0 N "<1""<1"r-"<t ++ ++ o\v ++ ++ + . . Jezeli nie mozna tego uniknac.0\ 1'1"... V) .... 00 r. 0\ \000 ""0 No\ 1. -M ++ ++ .5.. "'0 M ~O + + + "7ii c . przy czym: a) w przypadku tolerowania symbolowego ....3a)... e).... N I I '" ON . 00 . w wielu normach.. _ + ++ + ++ O\V ++ N'" ++ V) r- _N ++ r. b) symboli z normy PN-EN 20286-2:1996. jak i liczbowym..1. 71 ..za wspolnym wymiarem nominalnym umieszcza sie symbol pasowania skladajacy sie z symbolu tolerancji wymiaru ""iii :. 7....'" ++ ++ «> . .. I 00 r'l . ~ 0 0... tulei z osadzonym w niej walkiem). OdchyIki rowne zeru pisze sie zawsze (rys.6.. gdy wyrniary stolerowane mega bye zarowno sprawdzane sprawdzianarni roznicowymi. Tolerowanie swobodne jest to to1erowanie wymiarow przez dobranie wartosci odchylek wg uznania konstruktora (lub technologa w przypadku okreslania tzw...... 0 Q. ani wewnetrznego....... N"<t II OM 0«> .. rON '-0 . Wymiarowanie walka i roznych jej tolerancjach 0 jednakowej -0 .... <c. Jesli wymiar nominalny jest okreslony litera.3b-f..... rys.. 00 0\ + I ~!~ ~ ·0 10< e) m ¢20-O."... ~r- srednicy nominalnej o:."<t II 00\ r-O\ -"<t OOv II -. t I '" I 00 t- 00 I I ""0 1'1 I 000 + 1- + + r-o 1'1 «>0 M \00 + + + -e- "<1"0 + . poprzedzajac ja znakiem ± (rys. ~ 0 M \0 -0 Q 0 0 00 01 "0 Q. 7.. 3) pasowania ciasne. Symbol ten pisze sie liter ami i cyframi tej samej wysokosci co cyfry liczby wymiarowej. -'" -'" 0 00 0 C 0 0 "<t 0 "0 0 0 M ~ 0. 0 0..... 00 + .. ani osia. Pasowania Pasowaniem nazywa sie charakter wspolpracy polaczonych czesci: obejmujacej i obejmowanej (np.8 ~ 01 + 0\ - ++ ++ N- ++ 00 r- "'N ++ _ 00 OON ++ ""0\ -N ++ 0- ""M ++ ++ 00 '" ++ . OM "<tN "'1'1 .. + ++ \0 00 N a ++ Nv ++ .- 00 0 OM vr- II 00"1 or> 00 II 00\ 0'" \00 I- :..... Przy tolerowaniu swobodnym wymiary zewnetrzne i wewnetrzne oraz rnieszane i posrednie typu zewnetrznego lub wewnetrznego nalezy tolerowac w glab materialu. '" ++ ~~ ++ "<t V) 1'1- ++ ++ ++ ++ ""'++ 0\0 "'N ""M «> . I 00 ......>l ""iii ~ 00 ..... w postaci wartosci liczbowych w milimetrach poprzedzonych znakiem + lub -... Tolerowanie na zewnatrz materialu wymiarow zewnetrznych i wewnetrznych stosuje sie przy tolerowaniu swobodnym glownie w odniesieniu do wymiarow tych powierzchni polwyrobow (odkuwek.. Odch ylki pisze sie nieco mniej szymi cyframi niz liczby wymiarowe (lecz co najmniej 0 wysokosci 2.. 7.++ ... N 0 -0 '" <"'> 0 "0 V) 0 0. ~ VO r-..4)...jak np..... Jezeli konieczne jest okreslenie tylko jednego wymiaru granicznego...3a).. '--~ 1- ...\0 I l- 0\0 I IM I 0«> -N II 0.5c... . \0 C. e) wymiaru granicznego ... 0. 0 0 00 0 -0 "P 0 0 0 "0 00 0 0 0 ... 7.5e)..6).. jak i rnierzone uniwersalnymi narzedziami pomiarowymi.

0 ¢50N . jak na rys.0 ±2.6 +1. podane w tabl. 7.0 -6. sredniodokladnych do i zgrubnych ponad a) ~ 0. .8a).5" 2" 3 26" 20" 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 4 40" 32" 26" 20" 16" 12" 10" 8'~ 6" 4" 5 l' 6 1'40" 1'20" l' 8 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 9 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" l' 10 10' 8' 6' 5' 4' 3' 2'30" 2' 1'40" 1'20" 1' 12 26' 20' 16' 12' 10' 8' 5' 4' 3' 2'30" 6' 14 1 50' 40' 32' 26' 20' 16' 12' 10' 8: 6' 0 16 2 0 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 - 10 16 25 40 63 100 160 250 400 630 1000 - - 5" 50" 40" 32" 26" 20. U wag a.7b).6 -1.3 ±0.5 ±1.3 ±0.3 -0. mieszane (rys.4 +4.na zewnatrz materialu). zalecane do podawania na rysunkach.0 -1.4 +4.0 ±4.3.w zaleznosci od charakteru i dokladnosci og6lnej produkowanych w danym zakladzie wyrob6w. Odchylld Wymiar nominalny zaokraglcne Iiniowych wymlarow swobodnych w mm Odchylki wymiarow zewnetrznych do wewnetrznych mieszanych i posrednich s ¢501l'ljp6 L a) - ponad d -0.0 +40. a ponadto podano sposob ob1iczania (w razie potrzeby) tolerancji katow dla klas dokladniejszych od klasy 1 (oznaezanyeh symbolami: 0.6 +2.2 ±2.3 ±0. napisanych w postaci ulamka (rys. wewnetrzne (rys.4 -0.10.0 ±3.Sb). . Przyjecie takich zalozen umozliwia nietolerowanie na rysunkach wszystkich wymiar6w mniej waznych.0 9~ 1) Z 0.0 z +0.0 ±5. W normie PN-77/M-02136 przewidziano 17 klas dokladnosci katow.0 +1.I zlozeniowych wspolnych 7.6 +2. jak na rys. Analogicznie do tolerowania wyrniarow liniowych przedrniotow toleruje sie ieh wazne wymiary katowe. Rys.0 +6. 7. 6 30 120 315 1000 2000 315O 5000 8000 10000 ±O.4 -4. a) b) Tablka 7.2 ±0.6 -2. norma PN-78/M-02139 "Odchylki wymiar6w nietolerowanych" dopuszcza tylko wykonywanie wymiarow swobodnych z dokladnoscia odpowiadajaca szeregom tolerancji IT12 do IT16 (z PN-EN 20286-1:1996).6 -2.2 ±2.8 ±1.l ±0.4 -4. e) Tablica 7.4 +0.0 +6. 7.8).8.0 -10.5" 1" - 2 16" 12" 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.9c. 7. a wymiar zewnetrzny pod nil! (rys.odchylek odpowiadajacych otworom H14.6.5 ±0.0 ~ odchylek dokladnych.tak samo jak liniowe .0 -40. 7 .0 +16.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L stozka (rys.9b). Nietolerowane wymiary mieszane i posrednie nalezy traktowac jako wymiary stolerowane symetrycznie 0 nie okreslonych liczbowo odchylkach.9c). 7.0 -16. Mozliwe polozenia p61tolerancji katow pokazano na rys.2 ±0. Dopuszczalne odchylki wymiar6w nietolerowanych podaje sie w dokumentacji konstrukcyjnej w postaci jednego zapisu ogolnego dla wszystkich czesci wyrobu. Tolerancje katow stozkow wyznacza sie: !) dla stozkow 0 zbieznosci C ~ 1:3 . Mozliwe polo:i:enia pola tolerancji kata Rys.0 +1.6 +1.. przez okreslenie dla kata nominalnego dwoch katow granicznych: gornego (najwiekszego) amax i dolnego (najmniejszego) amill (rys.6 +2. Odchylki nietolerowanych sci~c krawedzi i ich promieni zaokraglen nalezy przyjmowac z klas 12-17 w PN -EN 20286-1:19961ub z tabl.6 -1. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- nych. 7.05 ±0. A Tv i ATh (w 11m)dla wspomnianych wyzej 17 klas dokladnosci i dla zakresu dlugosci L iLl do 2500 mm.wewnetrznego (otworu) i symbolu tolerancji wymiaru zewnetrznego (wafka).0 +10. 02. zawierajacej odchylki zaokraglone.0 +10.2. 7.1.2 +0. poprzedzajac je wskaz6wkami.0 -6.4 -4. c) za pomoca AT" 2) dla stozkow 0 zbieznosci C > 1:3 .8c) i posrednie (rys.1 -0. Odchylki zaokraglone nietolerowanych Scl~c i promieni zaokraglen krawedzi w mm Wyrniar nominalny wymiarow 7. Odchylki te nalezy takze stosowac do wymiar6w mieszanych i posrednich.2 +0.0 d ±0.4.3. Wymiarowanie na rysunkach wymiar6w czesci polaczonych ~fj <@ d) Rys.4 -1.0 -10.3 mm wlacznie.odchylek odpowiadajacych walkom h14. Tolerancle LiL. tj.4 -0.4 +0. a ponadto wartosci tolerancji zaokraglonych AT~.0 ±20.8 ±1.l ±0.7. 7. w stopniach. odchylek sredniodokladnych. do wyboru .). Te zaokraglone tolerancje w niektorych klasach dokladnosci katow podano w tabl.7a).0 -6.2 -0.0 -1. odchylek zgrubnych. Tolerowanie wymiarow katowych Wymiary katowe moga bye . od 1 do 17. nalezy traktowac jak wymiary stolerowane w glab materialu (w przypadku polwyrobow .0 -24. 7. 7. Tablica tolerancji katow w normie zawiera wartosci A T.2. 7. minutach i sekundach). 7. ktorych dopuszczalne odchylki nie zostaly liczbowo okreslone. 7.2 ±2. minutach i sekundach lub w mikroradianach (symbol tolerancji A Ta). c) w postaci dlugosci odcinka prostopadlego do ramienia kata A Ta (symbol tolerancji A Th).5 6 30 120 315 1000 2000 3150 5000 8000 szereg szereg z .zwykle minimum materialu).5" 2" 1.4. Oznacza to.0 s -0.0 +6.5 ±0.15 ±0. b) za Rys.0 ±8. 7.zewnetrzne (rys.w zaleznosci od dlugosci nominalnej L. Tolerancje katow miedzy plaszczyznami dobiera sie z tablicy w normie w zaleznosci od dlugosci nominalnej L I krotszego ramienia kata (rys. zaokraglone IuitOw Klasa dokladnosci 7 kata mm ponad do 1 10" 8" 6" 5" 4" 3" 2.31) 1 3 6 30 120 315 1 3 6 30 120 315 1000 ±O. Zamiast odchylek z klas 12 do 16 mozna stosowac odchylki zaokraglone.0 s +0. Wymiary katowe i tolerancje kata AT« i AT" a) b) Szereg odchylek dokladnych.0 ±3.0 ±8.0 -16.8 i 7. 7.' 16" 12" 10" 8" 6" 50" 40" 32" 26" 20'~ 16" 12" 10" 2'30" 2' 1'40" 1'20" r 50" 40" 32" 26" 20" 16" 50" 40" 32" 26" 50" 40" 1° 40' 40' 40' 20' 20' 20' ]0' 10 1° 10 Rysunek techniczny maszynowy 73 . Roznica miedzy katami gornym dolnym jest tolerancja kata AT. b) dla wymiar6w zewnetrznych . Tolerancje katow moga bye na rysunkach podawane: a) w jednostkach katowych. 7. (w urad oraz w stopniach. takie.8 ±1.10.5 ±0. 7. jak na rys.0 ±5.4 +4. 01.0 ±12. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrubnych.2 -0. 7.8d).4 +1.8e).szereg U wag a. . z ktorych klasa 1 jest najdokladniejsza. ~ L katowych. ktory wymiar kt6rej z polaczonych czesci dotyczy (umiescic oznaczenia czesci).0 z -0.2 ±0.0 +24.0 +16.3 +0. tworzacej stozka (rys.1 +0.9b. a 17 najmniej dokladna.0 d +0.2. Tolerowanie katow: a) w minutach pomoca ATD. b) w przypadku tolerowania liczbowego tolerowany wymiar wewnetrzny pisze sie nad linia wymiarowa. Odchylki liniowych wymiar6w swobodnych Wymiary wewnetrzne i zewnetrzne swobodne. W budowie maszyn przyjmuje sie zwykle zalecana 14 klase dokladnosci i wtedy dopuszczalne odchylki wymiar6w swobodnych nie moga przekraczac: a) dla wymiar6w wewnetrznych . b) c) ds- 0.20 ±0. tj.6 -2. Tablica 7. 72 b) w postaci roznicy srednic stozka wynikajacej z katow granicznych (symbol tolerancji A Tv).1O ±0. 7. 7. ze wymiar nominalny okresla maksimum inaterialu (w przypadku polwyrobow .0 +1.0 ±3.0 z ±0..9.0 -1. Aby jednak przy wykonywaniu czesci maszynowych odchylki rzeczywiste wymiar6w swobodnych nie byly zbyt duze.9a.

f) r. ktora nalezy dobierac z PN77/M-02I36 lub z tabl.11 a).. Przyklady tolerowania ksztaltu powierzchni stozkowych podano na rys. gdy powinna bye mniejsza niz to wynika z tolerancji T D stozka (rys. 7..jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest odlegloscia miedzy dwiema rownolegiymi plaszczyznami ograniczajacymi obszar tolerancji (rys. .to w ramke ujmuje si€. 7.jezeli wartosc liczbowa tolerancjijest odlegloscia miedzy jedna z dwoch plaszczyzn rownoleglych ograniczajacych obszar tolerancji i ich plaszczyzna symetrii (rys. [gl -e.11h).12gi) .8 ±0.przez zetkniecie czesci zlacza. '" i:'j ~- I I---~--- UL----90 -e.U' e o! . Rozroznia sie nastepujqce rodzaje ustalenia (uzyskania koncowego wzajemnego polo zenia osiowego czesci) zlqcza stozkowego: A .l2e) lub miedzy dwiema rownoleglymi prostymi ograniczajacymi pole tolerancji (rys. 7. 7..np. ~ S 90 Rys.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest srednica wa1cowego lub kolowego pola tolerancji4). k).3 ±O..przez uzyskanie okreslonego przesuniecia osiowego Ea wzgledem polozenia poczatkowego. ".3). 7. W tablicy pominieto szereg odchylek bardzo zgrub- Ar (!:.la~ okreslajacego rozpatrywany element przedmiotu lub polozenie tego elementu w przedmiocie.l2h) lub miedzy jedna z dwoch prostych ograniczajacych pole tolerancji i ich symetralna (rys. '" 0 f-.i 1. Tolerowanie stozkow Uklad tolerancji stozkow 0 zbieznosci od 1:3 do 1:500 i 0 srednicach nominalnych do 500 mm zawiera norma PN83/M-02122.l l l) jest dopuszczalne jedynie wtedy. Oznaczenia tolerancji ksztaltu i polozenia 7. w postaci wartosci liczbowych lub symboli tolerancji z PN77 IM-02136 (rys. z PN-89/M-02102. 7..: o! zlacza w polozeniu poczatkowym czesci laczonych.U' 0 '" c o! . Tolerancja rownoleglosci II t) '5 o! Tolerancja prostopadlosci Tolerancja nachylenia ToJerancja wspolosiowosci ToJerancja syrnetrii Tolerancja pozycji ·N '0 Q. 7. gdy maja bye mniejsze niz to wynika z to lerancji TD. Tolerancja walcowosci nego Tolerancja zarysu przekroju wzdluz- 0 /:I --j_ L.041 g) h) 1~ITo. gdy zbieznosc jest nie wieksza niz 1:3. Zbieznosc nominalna lub nominalny wymiar stozka (srednice. dobierajac wartosci z tablic w PN-80/M-02138.I2f).4. Wartosci liczbowe tolerancji zaleca sie przyjmowac z tablic w nonnie PN-80/M-02138. Q o 'N '" ::I c. jak dla wymiarow liniowych.Lk-~77:777M01 90 a) b) c) Szeregi odchylek dokladnych. mieszane i ciasne.21 I~I T/20. W zlaczach stozkowych moga wystepowac pasowania luzne.przez osiagniecie okreslonej odleglosci bazowej Zp! zlacza. w zaleznosci od wybranego pasowania zlacza stozkowego. I. Tn)· Tabllca 7.jezeli wartosc liczbowa tolerancji jest promieniem wa1cowego lub kolowego pola tolerancji.--". 7. Gdy nalezy pokazac na rysunku polozenie poczatkowe zlacza .D08) 90 90 ~ nych. gdy rna bye ona mniejsza od tolerancji wym. -- f-..111.wszystkie wymiary" z wyjatkiem Zpj'i Ea podaje sie jako informacyjne.. ) Dotyczy tolerancji symetrii. 7.5. Norma ta przewiduje dwie metody tolerowania stozkow: metoda 1 polega na zastapieniu tolerancji srednicy stozka w okreslonej plaszczyznie TDS.~ lUoN 0.11 b-d).12di) . 7.:: a Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja plaskosci Tolerancja okraglosci 0 '" .11.12a).4.5. 7. 4) W norrnie PN-78/M-02137 przyjeto dla uproszczenia nazwe "pole tolerancji" zar6wno dla wlasciwych p61 tolerancji (na plaszczy~nie). d) symbol TI2 (rys.- 10' 2) Elementem przedmiotu jest jego kazda powierzchnia linia lub okreslony punkt.3. w lewym polu umieszcza sie znak tolerancji. 7. przecinania sie osi i pozycji. podaje sie przy metodzie I tolerowania tylko wtedy.1Ij.6 ±0. w okraglych nawiasach (rys. Tolerancje srednicy stozka TD dobiera sie (niezaleznie od jego dlugosci) jak dla srednic walkow i otwor6w. Odchylki wymiar6w katowych nietolerowanych nalezy dobierac z klas dokladnosci katow 12-17 wg PN-77 / M-02136 1ubz tabl. 7. 1) 7. 7. zawartych w nonnie PN-87/M-OI145..1.. 7.1 I ponad - stopnie minuty ± 1° ±30' ±20' ±10' ±5' mm lOOmm ±1.D. TFR.12k) . B . 7.11 g) miedzy ta plaszczyzna i plaszczyzna bazowa.zaznacza sie je linia dwupunktowa cienka (rys.) nalezy umieszczac w ramkach prostokatnych.1 . Zasadnicze oznaczenie tolerancji ksztaltu lub polozenia skiada sie ze znaku rodzaju tolerancji z tabl. 7. 7. Tolerancje stozkow Tolerancja przecinania sie osi ToJerancja bicia promieniowego Tolerancja bicia osiowego Tolerancja bicia w wyznaczonymkierunku Tolerancja bicia promieniowego calkowitego Tolerancja bicia osiowego calkowitego Tolerancja ksztaltu wyznaczonego zarysu Tolerancja ksztaltu wyznaczonej powierzchni -$- c) jezeli tolerowana rna bye odleglosc Ls .patrz p. metoda 2 polega na oddzielnym okreslaniu wartosci wszystkich rodzaj6w tolerancji stozka (TDs. kat itd. Toleranoje kata stozka..Tabllca 7. Prowadzenie strzalki oznaczenia tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka prostopadle do osi stozka (rys. 7. e) znak w postaci kolka (rys.niezaleznie od sposobu ustalenia zlacza . Przy wymiarowaniu i tolerowaniu zlaczy stozkowych . 74 75 .12c) .?wartosc srednicy Ds (wymiar 035 na rys. / L/ r-. w ~staCl walca lub prostopadloscianu.12j).lS 10 40 160 630 c) 1>/:5 f-------- U wag a. Tolerancje ksztaltu stozka (okraglosci i prostoliniowosci tworzacej stozka) przy metodzie 1 rowniez podaje sie tylko wtedy..081 r) 101 Ro.12.. przy czym: a) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w dowolnej plaszczyznie (tolerancja TD) .- _ C . Tolerowanie ksztaltu i polozenia 7. Odchylki kl}towych L1 mm zaokrl}glone ruetolerowanycb wymiarow oj [ill b) ~ :or:: ~ -e.ze tolerancjeksztaltu lub polozenia okresla Sll(tyl~o wtedy.to w ramke ujmuje sie wartosc odleglosci Ls (wyrniar 20 na rys. 7.6 i jej wartosci liczbowej w milimetrach. b) jezeli tolerowana rna bye srednica stozka w okreslonej plaszczyznie (tolerancja TDs) .12b) .llk). D . ' 3) .jezeli obszar tolerancji jest kulisty.9 ±0. sredniodokladnych i zgrubnych do 10 40 160 630 2500 ~ e) 1014>0.9 o! ~ . b) symbol R (rys. AT. Wybrana dla wszystkich nieto1erowanych katow klase dokladnosci lub szereg odchylek zaokraglonych podaje sie w jednym og61nym zapisie.w zasadzieprzyjmujesie.jej wartosc liczbowa (rys.przez przesuniecie osiowe wzgledem polo zenia poczatkowego pod dzialaniem okreslonej sily osiowej Fs (ktora nalezy podac w wymaganiach technicznych). zawierajacej odchylki zaokraglone (rowniez z tej normy). . Dane te wpisuje sie w ramke prostokatna podzielona na dwa pola (w przypadku tolerancji polo zenia ramka ma czesto jeszcze trzecie pole . Znaki tolerancjl ksztaltu i polozenla Rodzaje tolerancji Znak "o. 7. +1. 7. 7 . Dotyczy to wymiarow okreslajacych charakter pasowania ~~ ~ ON 'g.l1e.jak i dla przestrzeni tolerancji tr6jwymiarowej. tolerancji okraglosci TFR i tolerancji prostoliniowosci tworzacej stozka Tn przez jedna tolerancje TD srednicy stozka w kazdej plaszczyznie. 0 '" e X Rys. Przed wartoscia Iiczbowa tolerancji podaje silt w szczegolnych przypadkach dodatkowo znak pola tolerancji: a) symbol 0 (rys. 0 Q. tj. odchylki graniczne kata podaje sie bezposrednio pod oznaczeniem zbieznosci.6. Gdy kat stozka jest okreslony przez zbieznosc.. c) symbol T (rys. tolerancji kata stozka AT. f).5.to w ramke ujmuje sie wartosc zbieznosci lub kata stozka (rys. w prawym .4.. Oznaezenia toleraneji ksztaltu i polozenia Tolerancje ksztaltu i polozenia elementow przedmiotow" podaje sie na rysunkach (jesli to potrzebne)" wg nizej omowionych zasad. 7. 7.

to ty dlugosc (rys.1 I. wzgledem kt6rego okresla sie tolerancje.1/200)(200 I Rys.l3t). przy czym . 7 . 7. Jesli zas konieczne jest stolerowanie zarowno calej dlugosci (Iub pola). wskazanie (za pornoca oznaczenia literowego lub nazwy) powierzchni lub innego elementu. 7 . 7. Gdy tolerancja rna dotyczyc wspolnej osi lub plaszczyzny.ISt) lub wymiary czesci pola powierzchni (rys.cej plaszczyzny.16b). 7 .~.1 mm dla tworzacej AB i 0.jak na rys. jak i obszaru mniejszego. ~~~2h~ zalicza sie: a) tolerancje prostolinioosi powierzchni obrotowej.14a. W wyjatkowych przypadkach mozna Odchylka prostoliniowosci (nieprostoliniowosc) rzeczywistej tworzlj. Linie laczaca nalezy w zasadzie prowadzic od 1e\Vej czesci ramki. przy czyrn tolerancja 0. dla ktorych elementow os lub plaszczyzna symetrii jest wspolna. a z rysunku wyraznie wynika. 7.12) powinna bye r6wna wysokosci h liczb wyrniarowych. Jezeli na rysunku powtarza sie ta sarna tolerancja. a wielkosc i ksztalt znakow rodzajow tolerancji . 7. Rozne przypadki tolerowania ksztaltu i polozenia Rys. graniastosc itp. symetrii dwoch Tablica 7. 7 . wysokosc ramki .4. prowadzac odgalezienia linii laczacej do wszystkich jednakowo tolerowanych e1ementow przedmiotu (rys.gdy brak miejsca . 76 77 .1 I. mierzona w kierunku strzalki w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny rysunku. Ramke oznaczenia tolerancji laczy sie linia zakonczona grotem z linia zarysu (lub jej przedluzeniem) tego elementu przedmiotu. 7 . siodlowosc itp. miejsce to oznacza sie linia punktowa i jego polozenie wymiaruje si« (rys.13. . Ramke nalezy rysowac w zasadzie w polozeniu poziomym. 7. krawedzi przedmiotu albo tworzacych plaszczyzny).13).1® I AI ramke umiescic pionowo.grot linii laczace] moze zastapic grot linii wymiarowej (rys.2.1 mm odnosi sie tu do calkowitej dlugosci powierzchni. oddzielajqc od niej pochyla kreska.14.tylko w razie koniecznosci (rys. bryly obrotowej w jej przekroju poprzecznym). to koniec linii Iaczacei powinien lezec na przedluzeniu linii wyrniarowej tego elementu (rys. Jezeli tolerancja dotyczy osi lub plaszczyzny symetrii jakiegos elementu przedmiotu. 7.7.1 mm. wiec linia laczaca musi bye czesto zalamana. dlugosci lub Wartosc liczbowa 7. Do tolerancji wosci (dopuszczalna nieprostoliniowosc ksztaltu ~{I~I{l)O. mierzone w plaszczyznach rownoleglych do kazdego z rzutow.).16a). b.1Sd) lub do sladu plaszczyzny symetrii (rys. do kt6rego odnosi sie tolerancja (rys. 7. d) tolerancje walcowosci (dopuszczalna stozkowosc. 7. Sposoby umieszczania ramek oznaczeri wzgledem tolerowanych elementow przedmiotow a) tolerancji odnosi sie do calkowitej pola tolerowanego elementu przedmiotu. W ten sam sposob oznacza sie tolerancje wa1ca podzialowego gwintu (rys. a poniewaz grot trzeba zawsze rysowac w tym kierunku.ISc). Gdyby obie wartosci dopuszczalnych odchylek byly jednakowe. 7 . Jezeli tolerancja rna obowiazywac na mniejszej dlugosci (Iub na czescipola powierzchni) w· dowolnym miejscu elementu tolerowanego. barylkowosc.ISb).4.2h. 7.1 I. b) ksztaltu i polozenia jednej powierzchni element6w przedmiotu.13e). . 7. i ewentualne wskazanie elementu odniesienia (bazy). nie moga przekroczyc 0.8). Oznaczanie tolerancji ksztaltu /tI II b) ::zz. 7. zas od prawej czesci .litere P w k61ku (patrz tab!. 7. Wysokosc liter i cyfr wpisywanych w ramki (pismem prostym .1 mm na calej dlugosci I plaszczyzny. Odchylki prostoliniowosei tworzacej plaszczyzny. h d d c) ~t-~M Rys.14c). to nalezy go podac w wymaganiach technicznych. e) tolerancje zarysu przekroju wzdiuznego walca (dopuszczalna nieprostoliniowosc tworzacych powierzchni walcowej). do kt6rego rna sie odnosic tolerancja. w przypadku tolerancji zaleznej stosuje sie znak w postaci litery M w k61ku (patrz p. to zamiast dwoch oznaczen tolerancji prostoliniowosci nalezaloby podac tylko przy jednym z rzutow oznaczenie tolerancji plaskosci plaszczyzny (patrz nizej).13) lub liniami o grubosci pisma liczb wymiarowych na rysun ku (rys. nie moze przekroczyc 0.ISh).ISa).rys. U wag a. 7 . 7. Wzory znakow stosowanych w oznaczeniach tolerancji ksztaltu i polozenia Poza tym. Tolerowanie rownoczesne: a) kilku powierzchni 0 jednakowej tolerancji. b) tolerancje plaskosci (dopuszczalna nieplaskosc plaszczyzny). Gdy tolerancja tej mniejszej dlugosci (lub czesci pola) dotyczy okreslonego miejsca na elemencie tolerowanym. to obie tolerancje wpisuje sie w ramke jak na rys. czyli rzeczywisty k~ztalt tworzacej musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi rownoleglymi odleglyrni od siebie 0 0. _l_ d ©=-El£==/ L/=®=®~ .6. 7 . 7.7. Jezeli konieczne jest podanie rodzaju tolerancji nie ujetego w tab!. a gdy pole tolerancji jest zewnetrzne .ISg) podaje sie za wartoscia tolerancji.1 I. 7.05/200 I j) 10'10.ISj.1Se).15 mm dla tworzacej CD. 7. c) tolerancje okrqglosci (dopuszczalna owalnose. to oznaczenie podaje sie tylko raz.r) a) / 1-10.S). to ramki oznaczen mozna polaczyc (rys. Ramki rysuje sie liniami cienkimi (rys. 7. Oznaczenie tolerancji ksztaltu Tolerancja prostoliniowosci Tolerancja prosteliniowescl tworzacych plaszczyzny Rys. w kt6rym odchylka rna bye mierzona. w sposob umozliwiajacy odczytanie tolerancji od prawej strony rysunku (rys. a w ramce umieszcza sie ty lko tolerancje. to Iinie Iaczaca doprowadza sie do osi (rys. 7 . Gdy zas dla jednego elementu trzeba podac dwie rozne tolerancje.15.16. Przyktady oznaczen tolerancji ksztaltu na rysunkach zawiera tab!. w postaci tekstu zawierajacego nazwe tolerancji i jej wartosc liczbowa w milimetrach.

Strzalke nalezy rysowac prostopadle do tworzacej (porownaj z tolerancja okraglosci . z dwoch plaszczyzn oddzielnie nie Tolerancja prostoliniowosci tworzacych obrotowych i osi powierzchni Toleraneja okragtosci Rys. Odchylka walcowosci (stozkowosc. U wag a. 7.7 (cd. 7.05 mm.05 mm na dlugosci otworu I.) Tolerancja walcowosei Tolerancja zarysu przekroju wzdluznego walca C=10. przy czym odleglosc miedzy prostymi kazdej pary wynosi 0.17. tolerancji (rys. np. punktu osi otworu na plaszczyznie jego czola prostopadlej do osi). to element odniesienia oznacza sie wielka litera w ramce prostokatnej (rys. wzdluznego rowka w walku wzgledem osi walka). np. 7. 0 wysokosci pokazanej na rys. Odchylka plaskosci (nieplaskosc) wspolnej plaszczyzny nie mozc przekroczyc 0.02 i 0. a nie wklesly. odleglymi od siebie 0 wartosc tolerancji.wyzej).03/3DO 1 Odchylka prostoliniowosci rzeczywistej tworzacej walca nie moze przekroczyc 0. Odchylka okraglosci krawedzi podstawy stozka (a nie przekrojow w dowolnych miejscach) nie moze przekroczyc 0.05 mrn nacalej dlugosci powierzchni otworu czyli rzeczywisty ksztalt osi musi sie znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. 7. czyli zarys kazdej z nich w dowolnym przekroju musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregami. Do tolerancji polozenia zalicza silt: a) tolerancje rownoleglosci (dopuszczalna nierownoleglosc plaszczyzn. Oznaczanie toleraneji polozenia W przeciwienstwie do tolerancji ksztaltu. Oznaczanie tolerancji polozenia Tolerancja rownolegioscl Tolerancja Odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka nie moze przekroczyc 0.03 mm na dlugosci 300 mm w dowolnym miejscu na calej diugosci walca. trzecie pole ramki z oznaczeniem tolerancji. z ktorych kazda moze bye elementem odniesienia dla drugiej (przyklad . dwoch lub wiecej czesci walu stopniowego itp. e) tolerancje symetrii (dopuszczalna asymetrie polozenia. Przyklady oznaczen tolerancji polozenia zestawiono w tab!. Gdy polaczenie trojkata z ramkajest niedogodne (rys. Odchylka prostoliniowosci osi otworu nie moze przekroczyc 0. I mm na dlugosci otworu I. czyli os otworu I w przekroju A-A musi znalde silt miedzy dwiema prostymi XI i X2 odleglymi od siebie 0 0. Strzalke nalezy rysowac prostopadle do osi stozka (por6wnaj z odchylka prostoliniowosci tworzacej stozka . przy czym mozc on mice ksztah tylko walcowy lub lekko beczulkowaty. U wag a.).06 1 f-----j Odchylka prostoliniowosci krawedzi w plaszczyznie rysunku nie rnoze przekroczyc 0.03 mm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi.1 mm.) Tolerancja plaskosci Tabl.8.1 mm. 7.1 mm. 7.05 mm.l7c) i tit sama litere wpisuje sie w dodatkowe. g) tolerancje przecinania sir: osi (dopuszczalna wichrowatosc osi.). graniastosc) zarysu rzeczywistego powierzchni walcowych a i b nie moze przekroczyc 0. osi otwor6w itp. Odchylka prostoliniowosci tworzacej plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. tolerancja polozenia jest zawsze zwiazana z dwomajego elementami: elementem tolerowanym i elementem odniesienia (baza pomiarowa)".06 mm na calej dlugosci plaszczyzny ijednoczesnic 0. kt6re mialy sie przeciqc). f) tolerancje pozycji (dopuszczalna odchylke polozenia punktu.patrz tab!.) nie moze przekroczye 0. d) tolerancje wspolosiowosci (dopuszczalna niewspolosiowosc dwoch otwor6w. prostej lub plaszczyzny. Odchylka plaskosci kazdej mozc przekroczyc 0. dwie rownolegle plaszczyzny.. Tablica 7.14b.7 (cd.4. na calej dlugosci kazdej z powierzchni.06 mm.l7a). czyli os otworu I w przekroju B-B musi znalezc sie miedzy dwiema prostymi YI i Y2 odleglymi od siebie 0 0. I mm. 78 79 . 1) Jest to jeszcze jeden sposob tolerowania katow. Odchylka zarysu przekroju wzdluznego nie moze przekroczyc O'Do mm. ktora dotyczy tylkojednego elementu przedmiotu. I mm.8).1 mrn.04 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugosci. c) tolerancje nachylenia (dopuszczalna odchylke kata ostrego lub rozwartego)!'.1 mm we wszystkich kierunkach i na calej plaszczyznie.17b). b) tolerancje prostopadlosci (dopuszczalna nieprostopadlosc plaszczyzn. Element odniesienia oznacza sie na rysunkach zaczernionym trojkatem rownobocznym. Odchylka rownolegiosci osi otworu I wzgledem osi otworu II w plaszczyznie B-B nie moze przekroczyc 0.02 mm w dowolnym przekroju na calej dlugosci stozka. Odchylka okraglosci (owalnosc. rewnolegfnsci dwoch osi A-A B-B 2:1 2:1 ~ ~~T E~3L .03 mm na calej jego dlugosci. Tylka wypukrosc 10. Odchylka okraglosci stozka nie moze przekroczyc 0. czyli rzeczywisty ksztalt obu plaszczyzn czastkowych musi sic zawierac miedzy dwiema poziomymi plaszczyznami odleglymi od siebie 0 0. np. 7. OZIlaczenia tolerancji polozenia elementu tolerowanego wzgledem elementu odniesienia (bazy pomiarowej) r1---------700 7. 7. osi otworu wzgledem jego plaszczyzny czolowej itp.8. czyli rzeczywisty zarys podstawy stozka musi sie znalezc miedzy dwoma wspolsrodkowyrni okregarni oddalonymi od siebie 0 0. Odchylka rownoleglosci (nierownoleglosc) osi otworu I wzgledcm osi otworu II (bazy) w plaszczyznie A-A nie moze przekroczyc 0. 7. i laczy cienka linia z ramka oznaczenia 1) Niekiedy wystepuja dwa rownorzedne elernenty.Tab!. barylkowosc itd. czyli rzeczywiste zarysy tworzacych walca w dowolnym przekroju przechodzacym przez jego os mUSZq sie znalezc miedzy dwiema parami prostych rownoleglych do osi walca i symetrycznych wzgledem niej.02 mm na 300 mm w dowolnym miejscu na calej dlugoki walka (oczywiscie wiekszej niz 300 mm).).. wzgledem ktorego okresla sie tolerancje polozenia elementu tolerowanego.3. przy czym moze to bye tylko wkleslose.nizej).

<. ezyh os tego otwo~ musi Sl~ z~alezc w prostopadloseianie 0 bokaeh podstawy 0.I. czyli w przekroju wzdluznym przechodzacym przez os i prostopadlyrn do podstawy os Ot:.o~Oru I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0. qd<. U wag a.04 mm na calej dlugosci I ezopa. mle~~on!l w plaszczyznie rzutu.d . Odchylka prostopadlosci osi otworu wzgledem bazy B nie moze przekroezyc 0. m~ moze prz czyc 0.rzu.dem plaszezyzny A (elementu odniesienia) ?i~ moz~ p~ekr~ezy~ 0. .7... > b prostopadlosci rzeezywistej plaszczyzny a wzgledem \t"as.04 mm na dlugosci kazdego z tych otwor6w.ommije wartosci hczbowe srednic DiD" podajac tylko "pust~.04 mm w zadnyrn kierunku. ezyli os rzeezywistego otworu moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi B-B co najwyzej 0 0.ub b wzgl. na kt6rym podano oznaczeme toleran. czyli os rzeczywista czopa musi sie znalezc miedzy dwiema prostymi prostopadlyrni do OSl otworu i oddalonymi od siebie 0 0.mtarowe (potrzebne ze wzgledu na oznaczenie tolerancji po!ozema).oSci Odchylka wspoisrodkowosci okregu zewnetrznego wzgledem otworu A nie moze przekroczyc 0.1 mm I dlugosci I.cjl: me moz~ przekroczyc 0.025 mm. A Odchylka rownoleglosci dowolnej z.06 mm na calej dlugosci otworu ukosnego.cle ..0 I mm. wspolosiowego z otworem II. 81 80 . czyh os .8 (cd. Tolerancja prostopadlosci dw6ch pfaszczyzn Odehylka wspolosiowosci kazdego Z otwor6w I iII wzgledem ieh wspolnej. calc] dlugosci otworu.04 mm.8 (cd. Tolerancja symetrii (dopuszezalna niesymetrycznosc) osi otworu a wzgledem plaszezyzny B-B (kt6ra jest plaszczyzna symetrii dla plaszczyzn b i c) wynosi 0.05 mm. ktorego os jest prostopadla do plaszczyzny B.) Tolerancja rownolegiosci osi i plaszczyzny Tolerancja prostopadtosci osi i ptaszczyzny Tolerancja wspetosiowosci powierzchni _D_-I C ~ Odchylki Odchylka r6wnoleglosei o~i otW?ru wzgledem plaszczyzny p?d~ stawy przedmiotu (bazy) me moze.05 mm.~vznvb nie moze przekroczyc 0. plaszezyznaeh A -A i B. Odchylka wspolosiowosci (niewspolosiowosc) otworu I wzgledem otworu II (bazy) nie moze przekroczyc 0. w dbwolnym kierunku.na ~e nym ~u~le mozna kazde oznaczenie podae n~ mnym .05 1 0.) TabL 7. przekro~zy~ 0. Odehylka wzgledem prostopadlosci osi otworu tolerowanego (Uk. na calej dlugosci otworu.ale wtedy na jednym z rzut6w nalezy"p. ezyli os rzeezywistego otworu I musi silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy 0.L Odehylka prostopadloSci (niepr<?stopa~losclosi ezopao srednicyzi wzgledem osi otworu (bazy pomiarowej).. Toleraneja symetrii Tolerancja prostopadlosci Tolerancja prostopadtoSci dw6ch osi T olerancja nachylenia d .:hylka prostopadlosci plaszczyzny wzgledem osi powierzchni w~1cowejnie moze przekroczyc 0. ezyli rzeczywista plaszczyzna musi silt znalezc miedzy dwiema plaszezyznami prostopadlymi do osi i oddalonymi od siebie 0 0.05 mm i 0 srodku wsp6lnym ze srodkiem otworu w tarezy.dem drugiej (kazda z nich moze bye baza pOmlar?Wq dla drugiej i dlatego zadna niejest oznaczonazaczemJOnym trojkatem) nie moze przekroczyc 0. czyli srodek rzeezywistej krawedzi zewnetrznej tarezy musi sie miescic w kole 0 promieniu 0.04 mm. W gran'ieaeh tolerancji 0.1 mm wymiaru 20 mm. mler?ion~ w pl. Zamiast oznaczen obu tolerancji .zc. .aszcz~kro_ rzutu na kt6rym podano oznaczenie tolerancji.1 mm I 0 051 r6wnoleglej do osi otworu II. Tolerancja rownolegtosci dw6ch plaszczyzn ° rownoleglosci osi otworu I wzgledern osi otwo~ II W.oruowmna znalezc p sie miedzy dwiema prostymi rownoleglymi do podstawy I odlegIymi od siebie 0 0.Tabl.Ja~ wy~eJ .05 mm. teoretycznej osi A nie moze przekroczyc 0. Odehylka rownoleglosci osi ot"Y0ru I wzgledem osi otW?ru II nie moie przekroczyc w zadnym kierunku 0. I OS mm na ealej diugosci otworu I. czyli os rzeezywistego otworu musi sie znalezc wewnatrz walca 0 promieniu 0.05 mm ale kazda z nieh moze znajdowac sre na mnej wysokosci.oSn~~~~ osi otworu poziornego (bazy). dw6~h plaszezyzn a I.04 mm na dlugosci /.B nie moga przek~oc~ye ndpowiednio ~."..05 mm.1 mm.02 mm. Odehylka rownoleglosci kazdei z trzech plaszczyzn wzgl.05 mm na calej plaszczyznie.06 mm na ealej WYSOk.0 I mm na. hmewy.

7. 1) Odchylka bieia wzdluznego powierzchni walca 0 okreslonej odniesienia. 2) Odchylka hieia poprzecznego ealkowitego moze dotyczyc tylko walca i jest ~P~d~o'Y'l odchylki walcowosci powierzchni i odchylki wspolosiowosci wzgledem osi ". Oznaczanie toleraneji zlozonych porozenia i ksztahu Odchylka zlozona polo zenia i ksztaltu jest wypadkowa odchylki ksztaltu jakiejs powierzchni lub linii przedmiotu i jej odchylki polozenia wzgl~dem okreslonych elementow odniesienia.1 mm. czyli osie otworow musza sie na tej dlugosci znajdowac wewnatrz walcow 0 srednicy 0. czyli os otworow moze bye przesunieta (na lewym rzucie) wzgledem osi powierzchni A nie wiecej niz 0 0. Odchylka pozyeji plaszczyzny symetrii kazdego z rowkow nie moze przekroczyc 0. kt6rego polozenie osi odpowiada norninaJnym wymiarom 15 i 20 nun. czyli rzeczywista powierzchnia tolerowana musi znalezc si~ miedzy dwoma walcami wspolosiowymi z osia odniesienia i odleglymi od siebie 0 0.2 mm. I mm.8 (cd.9. dla ktorej nie rna w tabl. Znorrnalizowane wartosci bicia zawiera norma PN-80/M-02138.05 mm.4. nie moze przekroczyc 0.02 mm.najpierw tolerancji polozenia i za nim tolerancji ksztaltu.6 okreslonego znaku.2 rnm. czyli kazda z tych powierzchni musi sie znalezc miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do drugiej powierzchni i oddalonymi od siebie 0 0.06 mm. 7. czyli rzeczywisty zarys plaszczyzny powinien sie znalezc na powierzchni walea 0 srednicy 100 mm. 2) Odchylka bieia wzdluznego wypadkowa odchylki plaskosci i plaszezyzny jest wypadkowa jej odchylki zarysu na srednicy i odchylki prostopadlosci wzgledcm osi calkowitego maze dotyczyc tylko plaszczyzny i jest odchylki prostopadlosci wzgledem osi odniesienia. Jezeli konieczne jest podanie na rysunku tolerancji zlozonej polozenia i ksztaltu.15 mm. Bicie wzdluzne plaszczyzny kolnierza wzgledem osi otworu (bazy).Tab!. Odchylka przecinania sie wspolnej osi otworow z osia powierzchni zewnetrznej (bazy) nie moze przekroczyc 0. Oznaczanie tolerancji zlozonych polozenja i ksztaltu Tolerancja bicia Tolerancja bicia poprzecznego (promleniowego)!' Tolerancja bicia wzdhU:nego (osiowego)" Odchylka symetrii rowka wzgledem osi 0 walka nie moze przekroczyc 0. 1) Odchylka bieia poprzecznego jest wypadkowaiednoczesnie wystepujacych odchyIek okraglosci i pclozenia srodka zarysu poprzecznego powierzchni wzgledem osi odniesienia (hazy). gdyz plaszczyzna syrnetrii kazdego rowka musi sie znalezc miedzy dwiema rownoleglymi plaszczyznami. a wiec os otworu rzeczywistego powinna sie znalezc wewnatrz walea 0 srednicy 0. czye 0. Tolerancja bicia wzdmznego calkowitego " Tolerancja pozycji osi otworu wynosi 0. to w pierwszym polu ramki oznaczenia tolerancji umieszcza sie dwa znaki skladowe . rownoleglosc i plaskosc dwoch plaszczyzn.1 mm.2 mm i polozonymi symetrycznie wzgledem nominalnej plaszczyzny symetrii rowka. Calkowite bicie wzdluzne plaszczyzny nie moze przekroczyc 0. Tulerancja pozycji Odchylka zewnetrzna pozycji osi otworow MID nie moze przekro. Sumaryczna odchylka kazdej z rzeczywistych powierzchni a i b nie moze przekroczyc 0.02 mm.9.1 mm w lewo lub w prawo.05 mm. maleic miedzy dwierna plaszczyznami prostopadlyrni do osi odniesienia i oddalonymi od siebie 0 0. Tolerancja przecinania sit. czyli plaszczyzna musi sit. 82 II" 83 . czyli plaszczyzna symetrii rowka moze bye przesunieta w lewo lub w prawo od osi 0 nie wiecej niz 0 0.05 rnm w dowolnym przekroju prostopadlym do osi AB. czyli os I moze bye przesunieta (na lewym rzucie) w lewo lub w prawo od osi II nie wiecej niz 0 0. Sposrod wielu mozliwych rodzajow tolerancji zlozonych polozenia i ksztaltu (np. kt6re ujmuje sie w ramke. na calej dlugosci powierzchni tolerowanej.05 mm na calej dlugosci stozka. Tolerancja przecmania si~ osi Sicie poprzeczne powierzchni a i b wzgledem osi otworu (w dowolnej plaszczyinie prostopadlej do jego osi) nie moze przekroczyc 0. I mm.15 mm.02 mm.03 mm. Tolerancja bicia poprzecznego cafkowitego" 7. miedzy dwiema plaszczyznami prostopadlymi do jego osi i oddalonymi od siebie 0 0.2 nun. mie~zone na srednicy 100 mrn.05 mm. Przyklady oznaczania na rysunkach tolerancji zlozonych podano w tab!.eslenla (bazy). 7. prostoliniowosc osi otworu i jej prestopadlosc do plaszczyzny czola tego otworu) najczesciej spotyka sie tolerancje bicia poprzecznego (promieniowego) i bicia wzdluznego (osiowego).2 mm na dlugosci 40 mm. czyli rzeczywisty zarys kazdej z powierzchni (a i b) musi sie znalezc miedzy dwoma okregami wspolsrodkowymi z osia otworu A i oddalonymi od siebie 0 0. Calkowite bicie poprzeczne powierzchni a nie moze przekroczyc 0.05 mm. odleglymi od siebie 0 0. (wichrowatosc) osi otworu I wzgledem osi otworu II (bazy) wynosi 0.) Tablica 7.4.02 mm. Tolerancja zlozona prostopadtosci i plaskoscl Bicie poprzeczne powierzchni wzgledem wspolnej osi czopow A i B nie moze przekroczyc 0. Bicie poprzeczne powierzchni stozkowej wzgledern osi powierzchni waleowej nie moze przekroczyc 0.

1.160 mm).10 (cd. a) ifJl2-o. a wiec 12. I~t I . 7.9.tolerancja zalezna przybiera rowniez odpowiednia wartosc posrednia. ktorych osie z kolei musza znajdowac sie wewnatrz walcow 0 srednicy 0.0 1 mm. a).0 I mm (rys.98 mm. Gdy rzeczywista srednica walka rna wartosc posrednia>.18 mm (przy srednicach 10. a) moze wynosic 0. 7.00 1 25. I b) c) os l. W przypadku wymiaru max mat srednicy walka. c).18a) . 84 . natomiast w przypadku wymiaru min mat. tj. Oznaczanie toierancji zaleznych ksztaftu i poloienia Tolerancja ksztaltu Osrzeczywistego otworu 32H 11 powinna silt znalezc wewnatrz walca 0 srednicy od 0. ~..04 mm (rys. tj. I ~ I. kt6rych dotyczy.08 mm). 2) za litera oznaczajaca element odniesienia (rys. 11.00 mm.J ~t '" ""'. gdy jej wartosc jest niezmienna (zgodna z podana na rysunku). 1 mm (przy rzeczywistych srednicach 10 mm) do 0. b). b). Tablica 7. Okreslenia roznego rodzaju elernentow przylegajacych zawiera norma PN-78/M-02137.18c) . Rys.) ¢12D-8s b) ~-----i .2 mm dla wymiaru max mat srednicy otworu. 3) za wartoscia liczbowa tolerancji i za litera elementu odniesienia (rys.I8b) . 15.--- Lr--- : • ~ ig . niezaleznie od rzeczywistych wymiar6w tolerowanego elementu przedmiotu i elementu odniesienia (bazy pomiarowej). ___. '" ""' '" ~- I) Elementem przy legajqcymjest ogolnie powierzchnia lub linia geometrycznie bezbledna._. gdy jej wartosc moze sift zmieniac w zaleznosci od rzeczywistych wymiar6w element6w przedmiotu.""'of I . tj. Oznaczanie toleraneji zaleznych ksztaltu i polozenia Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest niezalezna. Znakiem tolerancji zaleznej Jest litera M (max mat) w kolku.o2 Tolerancja zalezna prostopadlosci osi czopa do plaszczyzny-bazy wynosi 0. 7 .10.05 mm (rys. odchylka rzeczywista moze wzrosnac do 0. 7. a). Rzeczywista ~dchylka symetrii polozenia rowka (rys. gdyz os ta musi silt znajdowac wewnatrz walca 0 srednicy 0.5. 1) za wartoscia liczbowa tolerancji (rys...00 mm. W przypadku wymiaru max mat srednicy czopa.18. na ktorym rozmieszczonajest grupa 4 otworow. Przyklady oznaczania tolerancji niezaleznych podano w tab!. -. elementu tolerowanego i ewentualnej bazy w przypadku tolerancji polozenia..0 1 mm (rys. 7. do 0.36 mm dla wymiaru min mat (czyli 0 32. 7. odchylka rzeczywista nie moze przekroczyc 0.10. Znak ten umieszcza sie: Tabl.97 mm.4. L. a). Przyklady oznaczania tolerancji zaleznych zestawiono w tab!. odchylka rzeczywista moze wyniesc 0. ""'..3 dla wymiarow min mat. w przypadku wymiar6w max mat. '" - - ""'- . w przypadku zas wymiaru min mat srednicy.gdy odchylka rna bye zalezna tylko od rzeczywistego wymiaru elementu odniesienia..04 mm (rys.06 mm (rys. 32 mm. tj.. Tolerancja zalezna moze dotyczyc tylko element6w okreslanych wymiarem zewnetrznym lub wewnetrznym.8 mm (rys.gdy odchylka rna bye zalezna ty Iko od rzeczywistego wymiaru elementu tolerowanego. tj. tj. czyli 12.00 mm. Oznaczenia tolerancji polozenia zaleznych : ~ L__ «$ I~~ r--.. 12. Tolerancja podana na rysunku odnosi sift wtedy do wymiaru max mat (a wiec do najwiekszego wymiaru zewnetrznego lub najmniejszego wymiaru wewnetrznego) i moze bye przekroczona 0 wartosc roznicy miedzy wyrniarem max mat i wymiarem elementu przylegajacego do elementu rzeczywistego!'.gdy odchylka rna bye zalezna od wymiar6w obu tych element6w. 16. Tolerancja zalezna prostoliniowosci osi walka wynosi 0. b).2 i 24..oraz 0. stykajaca silt z rzeczywistq powierzchnia lub linia. 7. odchylka rzeczywista osi walka nie moze przekroczyc 0. przy czym os tego walca pokrywa silt z rzeczywistym srodkiern okregu. c).7-7. Tolerancja ksztaltu lub polozenia jest z alezna. czyli 1/2 T.04 mm (rys.

601 1. 8. Oznaczenia najmniejszej i najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci :z Rz2D z slady obrobki.Tablica 8. 8. przez symbole dwunastu stopni chropowatosci .3c) oznacza. 8.25 1 - 8 - 14 - 3 - c) Ro.oz51 0. Wymiary. czy tez nie (np. 8.401 0. i Rz• W ramkach podano wartosci zalecane.1.50 10. 8. '///)t. ze chropowatosc powierzchni rna bye uzyskana w procesie technologicznym bez zdjecia warstwy materialu (np.3a) oznacza..25 40 32 2 - ~ 20 16 [!QQ] 80 63 125 ~ 2.2. (w~ PN-87/M-04251).801 0. 8. mm h d' d ~~~rr b) c) d) e) Przyklady oznaczen chropowatosci przedstawione na rys.1.le).3a. 8. c dorysowac pozioma linie (rys. Symbol z rys. wraz z podaniem parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8.toczenie. 8.0501 0. a mniejsza pod nia. 8. Symbol z rys.040 0.401 0. b. czyli jaka rna bye dopuszezalna kierunkowosc struktury tej powierzchni..32 0.3.W/// 30 Rys.vflymbol z rys. Ra . niezaleznie od tego czy usunieto warstwe materialu. b. W informacjach dodatkowych do normy PN-87/M-04251 podane Sq zatecane dlugosci odcinka etementamego w zaleznosci od wartosci parametrow R. nad znakiem chropowatosci wpisuje sie obie graniezne wartosci (rys.). Ii N oznaczen :/.63 iKlasa') - OZNACZANIE CHROPOWATOSCI I FALISTOSCI POWIERZCHNI ORAZ OBR6BKI CIEPLNEJ I POWtOK 8.032 10. sposob obrobki czy dlugosc odeinka elementarnego). do tych przypadk6w. 8 Rz 32 Klasa!' - R. 0.1 (wg normy PN -871M -04251).201 0. 8. 8. k Docierac /: Ra 0.ld dorysowac okrag (rys. i sposobu obr6bki (struganie. jeden z symboli z tabl. przy czym wartosc chropowatosci musi bye poprzedzona symbolem parametru R.wysokosc chropowatosci wg dziesieciupunktow profilu b)RVi C)R~ Rys. rolkowanie).5.~ I chropowatosci Rys. w milimetraeh. to dlugosc te. dotyczace powlok (rys. 8 i 25 mm.1.5 7 15 7 0. 8. ze usuniecie warstwy materialu w procesie obr6bkowym jest niedopuszczalne lub.1. 2.125 0. i R.4 20 42 20 2 28 60 a) Ra2.25. Proporcje wymiarowe symboli do oznaczania chropowatosci podano na rys.6b). 0. Oznaczenia chropowatosci powierzchni oraz: a) kierunkowosci struktury powierzchni.16 0.4).35 5 11 5 0.1001 0. 8.3).5 2 11.063 0. / 250 160 ~ 630 500 ~ 2.7c). c. .25 10.25 1 10. tuz nad linia zarysu powierzchni.2.080 10.5.5a. Umieszczanie oznaczen chropowatosci powierzchni na rysunkach Przy podawaniu na rysunkach oznaczen chropowatosci (i ewentualnie falistosci) powierzchni obowiazuja nastepujace zasady: aj jezeli na rysunku rna bye podana tylko wartosc Ra lub R. 8. 3) jako uprzywilejowaoy.1.25 10. Oznaczenia chropowatosci oraz: a). 8. Oznaezenie dtugosci odcinka elementarnego Jezeli potrzebne jest podanie przy oznaezeniu ehropowatosci dlugosci odeinka elementamego chropowatosci!' (na ktorej to dlugosci lub jej wielokrotnosci powinno sie sprawdzac chropowatosc . '7//. c i wpisanej nad nim wartosci liczbowej najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. 8. 8.la uzupelniony wartoscia parametru najwiekszej dopuszczalnej chropowatosci (rys. b. Przy okreslaniu na rysunku kierunkowosci struktury powierzchni zaleca sie podawac slownie sposob obrobki (rys. 8.ale bez uwzglednienia falistosci i odchylek ksztaltu).7b).010 0. oznaczenie chropowatosci umieszcza sie na poziomej linii 1) Znonnalizowane dlugosci odcinka etementamego wynosza: 0. nad ktora podaje sie dodatkowe informacje (rys. to oznaezenie chropowatosci moze bye umieszezone w dowolnym polozeniu (rys.2. 8. Jezeli ta sarna struktura geometryczna jest wymagana na wszystkich powierzchniach calego obwodu. 8. sposob ten nalezy podac slownie nad dodatkowa liniq znaku chropowatosci (rys. (rys.6. Jezelijest wymagane podanie szczeg6lnych cech charakterystycznych struktury powierzchni nalezy do jednego z symboli z rys.201 - ~ ~ 160 ~ 5 4 7 - 10.016 0.25 3.5 8 3. Oznaczanie chropowatosci powierzchni 8. Symbole do oznaezania struktury powierzchni i parametry chropowatosci powierzchni Do oznaczenia chropowatosci na rysunku stosuje sie symbole pokazane na rys.5 2 - ~ 10 - 10. Ta mozliwosc oznaczania chropowatosci symbolem stopnia nie zostala wprowadzona do normy PN-ISO 1302:1996. Wartosci liczbowe parametrow R.7a). 8. (rys. to nalezy przy oznaczeniu chropowatosci powierzchni podac odpowiednie wymaganie. bez dodatkowyeh wymagari. 8. w um b) Toczyc 10 - - R.2. Oznaczenie sposobu obrobki Gdy chropowatosc powierzchni rna bye osiagnieta przy zastosowaniu okreslonego sposobu obrobki. ze powierzchnia rna pozostac taka sarna.3b) oznacza. b) jezeli na rysunku oprocz wartosci dopuszezalnej chropowatosci maja bye podane inne wymagania (np. 0. ze uzyskanie tej chropowatosci musi odbyc sie przez obrobke skrawaniem. Rowniez nad dodatkowa linia podaje sie inne wymagania. 8. 8.63 0. 8.801 0. frezowanieitd. 8.5e). nalezy do symbolu z rys. W zasadzie powinno sie podawac parametr R. b). 8.020 10. 1) 2. Symbole graficzne do oznaczania struktury powierzchni Symbol z rys.od Nl (chropowatosc najmniejsza." T. ~ ~ 320 116001 1250 1000 --- ~ 5 4 ~ 20 16 5 - Ra:.lc uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys. podawanej w mikrometrach.125 Rz 10. wpisuje sie z prawej strony znaku u gory (rys. 8.08. Symbol z rys.16 11 -- 6 - Rys..lb uzupelniony wartoscia parametru dopuszczalnej chropowatosci (rys.1b bez opisu oznacza powierzchnie obrobiona przez skrawanie. Symbol z rys. gdy producent nie rna przyrzadow do pomiaru parametru n.1. Rz - Klasa!' - R.3c).6. Wartosci liczbowe parametrow chropowatosci Ra 1) lub R/) zaleca sie przyjmowac z tabl. 8. dogniatanie. Gdy konieczne jest dwugraniczne okreslenie chropowatosci. 8.3 dotycza jednogranicznego jej okreslania (tylko najwiekszej dopuszezalnej chropowatosci). 8. Rys. Gdy to jest niernozliwe ze wzgledu na polozenie oznaczanej powierzchni na rysunku (rys. 8.1001 0. to oznaczenie musi bye tak umieszczone (rys. b) lub R. ograniczajac tym samym zastosowanie parametru R.0251 13 - '/po-'"~ --~ /Ral.8.1c oznacza. 8. Oznaczenie klerunkowosci struktury powierzchni Gdy ze wzgledu na prawidlosc wspolpracy jakiejs powierzchni z powierzchnia innej czesci maszynowej istotne jest w jakieh kierunkaeh moga przebiegac na tej powierzchni 86 87 .4.7 10 21 10 1 14 14 1. ) R. W tym celu umieszcza sie z prawej strony znaku chropowatosci.025 urn) do N12 (chropowatosc do 50 urn).1. 8. przy czym w kazdym stopniu 0 numer wyzszym chropowatosc jest dwa razy wieksza niz w stopniu poprzedzajacym. Oznaczenie chropowatosci powierzchni Oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci powierzchni sklada sie z jednego z symboli z rys.0121 0.50 0.la. c) powloki na powierzchni 8.ld). 8. Proporcje wymiarowe symboli i parametr6w do oznaczania struktury powierzchni (WI! normy jak wyzei).3). jakiejs powierzchni. jaka uzyskano w poprzednim procesie technologicznym. 8.16 Chromowac 8.080 10.5 Frezowac b) Ra c) - Hi H2 W/~/////. i R.5. 8.t. b) sposobu obrobki. ze uzyskanie tej chropowatosci odbedzie sie w dowolnym procesie obr6bkowym z uwzglednieniem obr6bki skrawaniem. 8.5 0.601 1. do 0.7.32 10.1. '{'. powierzchnia odlewu lub po obr6bce skrawaniem).1.1. Przyklady oznaczen dopuszczalnej chropowatosci powierzchni 3) W zaleceniuISOjR -1302-71przewidziano mozliwosczastepowania wartosci liczbowych parametru R.la bez opisu oznacza powierzchnie rozwazana ijest uzywany glownie w zbiorczych oznaczeniach chropowatosci. np. przy czym wieksza wartosc chropowatosci pisze sie wyzej.6a).032 0. 8.063 0.3.la. 8. Sposoby urmeszczama rysunkach na a) Rys. a wiec podanie rowniez jej najmniejszej dopuszezalnej wartosci.4.5). zeby mozna bylo odczytac je od dolu lub od prawej strony (tak sarno jak wyrniary).sredniearytmetyczne odchylenieprofilu od linii sredniej Rys. b) dlugosci elementamego odcinka porniarowego [QQl 80 63 125 12 - ~ 320 250 a) ~~ 8 - 1 - 11..la.i T"~Yi '-''--- 9 - ~ 1) ~ 4 ~ 10 40 Anulowane juz numery kJas chropowatosci (znajdujace sic na starych rysunkach) podano w celu ulatwienia "przechodzenia" z klas chropowatosci na wartosci liczbowe parametr6w R. 8.040 0.5 0.008 10:0501 0.

Oznaczenie chropowatosci gwintu podaje sie: .. 8.naboku gwintu +na boku gwintu (rys.1. . oznaczenie podaje sie tylko w jednym rniejscu..UM)(!~/adY olmibki / .l0d) lub na linii podzialowej(rys 8.I __ 1.7b). 8.2..11. 8. to oznaczenia chropowatosc! powtarzajacych sie powierzchni podaje sie _ tak sarno jak wymiary . Oznaczenie chropowatosci najlepiej jest umieszczac na tyrn rzucie przedmiotu. chropowatosc y na rys. jezeli na rysunku zwymiarowana jest powierzchnia niewidoczna..7d). IL. ktora rna byc pokryta powloka.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych wysok~sci pieciu najwyzszych wzniesien i glebokosci pieciu najnizszych wglebien profilu chropowatosci w przedziale odcinka elernentarnego I (rys. w nakretce. Skrzyzowana (w dwoch kierunkach ukosnych wzgledem krawedzi powierzchni w rzucie.7e) lub na linii pomocniczej (rys.8.6).l0h). Oznaczenie chropowatosci podaje sie dla kazdej powierzchni oznaczanej tylko raz i umieszcza sie je na linii zarysu powierzchni (w razie potrzeby mozna przerwac linie pomocnicza wymiarowa _ jak na rys. jedynie g~y na rysunku przedstawiony jest zab (rys.9.:ania na rysunkach oznaczen chropowatOSCI wielu powierzchni przedrniotu ujeto w tabl. Miejsca wpisywania oznaczen chropowatosci g61nych przypadkach e1 c) d) Rys . !'rzyklady oznaczen powierzchni powlekanych dopuszczalnej chropowatosci '\Ie c x M I n~tomiast . _ na linii grubej zarysu (rys. Parametry chropowatosci Dogladzanie t.. 8. f).l0c.12. 8. 8.12a) . c) falistosci a) chropowatosci R z' 88 89 . 8.l:=_. rozgraniczajac te czesci pO:-"le!zchr. Oznaczenia chropowatosci powierzchni obrotowych (walcowych.wysokosc i-tego wzniesienia _ glebokosc i-tego wglebienia profilu.. gdy brak jest miejsca na oznaczenie chropowatosci. chropowatosc x na rys.ll.8.8b).1=--_ 5 gdzie: Ypi . na ktoryrn podano symbol) Toczenie wzdluzne Struganie Dlutowanie ¢ I I . wkrecie itp. gdy przedmiot rna kilka plaszczyzn symetrii (rys. R.ch:opowatose czesci tej samej powierzchni okre. R~zn. 8.sla SII(.! . Oznaczanie chropowatosci I gwmtow bok6w zebow k61 zebatych profilu. 12. 8. Okreslanie parametr6w: b) chropowatosci R.IIIII.I!1 I W normie PN-87/M-04256/02 podanych jest kilka parametrow okreslanych w kierunku prostopadlym do linii sredniej profilu m.leczeniu (rys.9a) i podajac dla kazdej. 8. Gdy przedmiot rna miec jednakowa dopuszczalna chropowatosc na calym obwodzie (rys. . e). przedstawiona linia kreskowa to mozna na tej linii umiescic oznaczenie chropowatosci. na ktorym podano symbol) Frezowanie czolowe 8.9. na ktorym podano symbol) 40 Prostopadla (do krawedzi powierzchni w rzucie.. wotworze gwintowanym . 8. 8.7.8c). 8.16 Niklowac R0. 8. zawsze od strony zewnetrznej. Linie odniesienia ze strzalkami wolno stosowac takze wtedy. slimacznic..: IYpil + 1. Skrobanie Docieranie ~ :2 ~ Promieniowa (w przyblizeniu . 8. 8. Jezeli przedmiot rna kilka powtarzajacych sie szczegolow budowy (rys.1 111111111tlllllllll. z czego najczesciej uzywane sa: a) wysokosc chropowatosci wg 10 punktow R .lIIII.-- Ra10 \I ~ Rys.I( ~ 0 s:: Nieuporzadkowana ::l . jak .tylko przy jednym z tych jednakowych szczegolow budowy. g).l0a. 7. ~~sa?y poda. 8.wzgledem srodka powierzchni) Szlifowanie czolowe R ~ ~ ::l ~ ~ j:Q Punktowa Obrobka elektroiskrowa Niektore odlewy p :.24). 8.10b. 12 Rysunek techniczny maszynowy oj y b) x y x Rys.Tabllea S.7d).oz~aczen~e chropowatosci przed powleczeDIem podaje SII( na linii pomocniczej wymiarowej. stozkowych itp.L. 8.10.8d).czesci powierzchni oznaczenie jej chropowatosci (porownaj z rys. Symbole klerunkowoscl struktury powierzchni Rodzaj kierunkowosci b) Przyklady sposobu obrobki Struganie Dlutowanie Symbol Szkic Odmiana kierunkowosci Rownolegla (do krawedzi powierzchni w rzucie. przy czym jedno oznaczenie moze sluzyc dla kilku powierzchni (np. c) na powiekszonym zarysie gwintu . W zwiazku z tym. na ktorym jest zwymiarowana oznaczana powierzchnia lub jej polozenie wzgledem innych powierzchni przedmiotu. 8. Yvi I \/P ! I odniesienia zakonczonej strzalka dotykajaca zarysu oznaczanej powierzchni lub linii pomocniczej..: IYvd 5 5 I ~ys . Na rysunkach kol zebatych. ~) na gwincie zewnetrznym: srubie. oznaczeme chropowatosci umieszcza sie bezposrednio przy nim.l1a) . na ry_s.:.s .) podaje sie tylko po jednej stronie osi przedmiotu (rys. 8.oku linia cienka (rys. . 9d~ chc~ sil( p~dac rowniez dopuszczaln'! ch!opowatosc ~eJpowierzchni przed nalozeniem powloki.11b). Znak okregu jest zbedny.. 8. I '\In = _i_=..':. wowczas powierzchnie powlekana zaznacza sie linia punktow<j.w wld.1p. Jezeli ~zna~zenie chr?powatosci umieszcza sie na powlerzchm.L:. to oznaczenie dotyczy chropowatosci powierzchni po jej po".. bedacej przedluzeniem linii zarysu (np. .8a). I Wspolsrodkowa (w przyblizeniu dem srodka powierzchni) wzgleToczenie czolowe Frezowanie czolowe ~ ~ ~ Rys. b) na gwincie wewnetrznym. gruba i na tej linii umieszcza sie oznaczenie dopuszczalnej chropowatosci po powleczeniu (rys. dodajac okrag do symbolu graficznego. slimakow I zebatek oznaczenie chropowatosci powierzchni bokow ~~bo~ wpisuje sie na linii podzialowej (rys.~a cienkiej linii den wrebow (rys. Oznaczanie powierzchni roznych chropowatosci czesci tej samej 0) b) __'L___ w szcze- 0.3.

~J~tew nawias 1 uszeregowane wg rosnacej wartosci czego. oznaczenia chropowatosci. c .sum a srednich wartosci wysok~sci wzniesien i glebokosci wglebieri profilu w przedziale odcinka pomiarowego lw 1n 1n -w.dlugosc odcinka pomiarowego falistosci Sposob ogolny rozmieszczenia oznaczen zalecany w wycofanej normie PN-87/M-01146 pokazano na rys.I.4. 8.::.6 0.jesli jest to konieczne .4. lub w przyblizeniu 1 Ra.la. k) sredni odstep falistosci Swm 1n n. k . ze w przedziale pomiarowego Iw sumy pol zawartych miedzy ta a profilem falistosci po obu stronach sa takie same a) a/clf b b) alc/f Vctxqxhxk b (e)Vd a) I Tabliczka Tabiiczka N:. wyliczona na dlugosci pieciu jednakowych.1 25 0.05 3.jest srednia z pieciu najwiekszych wysokosci faI.0±0. parametru falistosci wraz z wartoscia.. wysokosc wzniesienia profilu falistosci Wp 'TluUJ.graficzne oznaczenie kierunkowosci struktury powierzchni. Rz lub R.oznaczenie dotyczace najwiekszej ilosci powierzchni umieszcz~ wac. Oznaczanie chropowatosci wielu powierzchni przedmiotu na rysunku Gdy jedno z kilku oznaczeii chropowatoSci powierzchni rna sif powtorzyc na rysunku wifCej razy nii inne oznaczenia Gdy wszystkie powierzchnie przedmiotu maja miec jednako chropowatosc wI! Oznaczanie falistosci powierzchni powierzchni (wg PN-89/M-04256/04) nazywa .jak np.Jajesli to miejsce jest zajete..13b.metoda wykonania.8 200 b) srednie arytmetyczne odchylenie profilu chropowatosci Ra .-l--4-+---1- Y= RaW Vi::.2 50 0. n i=1 L Iyd n 90 12* 91 .dlugosc odcinka linii sredniej mw zawierajaca wzniesienie i sasiadujace z nim wglebienie profilu falistosci. np. L n ni=1 L S.srednia arytmetyczna wartosci bezwzglednych odchylen profilu y od linii sredniej m w przedziale odcinka elementarnego I (rys. c .08 12. linia jest linia srodkowa profilu [alistosci.5 0. P~rametr W.13.rodzaj 0 brobki. np. h .liczba punktow podzialu odcinka elementarnego.wzniesien profilu hwp . gdy jest inna nil w normie PN-87/M-04251. przy hartowaniu na wskros. . czesciowych odcinkach pomiarowych.dlugosc odcinka elementarnego dla Ra i Rz.065 6.U'''V~~>~- ± it1 Fi = 1 FJ Linie srodkowa stosuje sie do graficz- b) Ra~(Raw Ro/) Ra5 Upraszczanie powtarzajllcych sif skomplikowanych oznaczeii chropowatoSci Ro/~(j) {I. cinek elementarny 1-jest to dlugosc linii odniesienia przyjeta do wyznaczania nierownosci. HRC 62 ± 3. gdzie: a.f .RaD'lf Iabticzka ~kom:plikowanei.rownanie profilu chropowatosoi. pod linia pozioma. b. hartowanie pradem wielkiej czestotliwosci.Ih?. 8. Norma ta zalecala podawanie falistosci wraz z chropowatoscia. Szczegolowe zasady oznaczania obrobki cieplnej na rysunkach podano w tabl. I umles~czoneJ rum htery.- gdzie: Yi .. vv". w urn poprzcdzona symbolem parametru. gdzie: a . 8. b . oraz gdy brak jest miejsca na oznaczeznakiem w na wiasie: nia) _uproszcz~>nYffil . WartoSci liczbowe wysokoscl falistoSci Wz w I'm okreslenia w przyblizeniu linii sredniej profilu. 8.jest to linia odniesienia dzielaca profil chropowatosc] tak ze w przedziale odcinka elementarnego I suma kwadratow odchylen profilu y od tej linii jest minimalna.odleglosc najwyzpunktu wzniesienia profilu od linii mw w przedziale qlebokosc wqlebienia profilu hwv . 8. Wm. Oznaczenie falistosci skladalo sie z parametrow W. gdy nie mozna jej okreslic. Przy podawaniu najmniejszej dopuszczalnej falistosci postepowalo sie analogicznie do ~wugraniczl!ego ?kr~s~ Ienia chropowatosci powierzchm. n . a..odleglosc najprofilu od linii mw w przedziale iw. gdy zadane wlasnosci materialu maja bye uzyskane przez zastosowanie okreslonego sposobu obrobki cieplnej). Jest to dzielaca profil tak. c bez litery nad nim. np.wszystk1~oznacze~a ~hropowatosci podane bezposrednio plikowanymi o:.wysokosc falistosci w urn poprzedzona symbolem parametru lub odcinek elementarny w mm dla Ra.la. wartosci h nie podaje sie tylko wtedy. Jezeli na rysunku ze skom. lub wartosc innej wlasnosci (Rm' RJ. symbolami w postaci znaku z rys.2.4 100 0.- 1 Llhwd odchylenie profilu [alistosci ~ 1 n n i=l i) srednie kwadratowe . powstaje na skutek drgan wzglednych w uklaobrabiarka-narz~dzie-przedmiot obrabiany.2 0. to jako jednego z uproszczonych symboli mozna uzyc chropowatoscl (rys. tole- h) srednie arytmetyczne odchylenie profilu falistosci vv" w. na rysunku (w ~e!u zmruejSZelllajego pracochlonnosci. . a przede wszystkim twardosc materialu lub inne wlasnosci mechaniczne. (jeszcze uzywany). h 1.wan. vv".wartosc chropowatosci Ra W urn poprzedzona symbolem parametru Ra (lub inny parametr chropowatosci wraz z wartoscia).naczeniaminie umieszcza sie oznaczenia zbiorna rysunku.1a .lIl??. HB) wraz z dopuszczalnymi odchylkami.wartosc parametru falistosci.13a).3. f . rodzaj obrobki lub inne wymagania odnosnie procesu technologiczncgo. 8. 8. Najwieksze dopuszczalne wartosci parametru W.Tablica 8. ktorych odstepy znacznie przewyzodst~py chropowatosci powierzchni. 8.~c profilu Wv .y Tabliczka --J. charakteryzujqca chropowatose powierzchni.naddatek na obrobke.wartosc parametru chropowatosci innego niz Ra. zgodnie z podanym w nonnie PN-ISO 1302:1996 sposobem rozmieszczeniaoznaczen struktury powierzchni wzgledem symbolu graficznego (rys.wartosc parametru chropowatosci innego niz R.odleglosc od linii do linii mw w przedziale Iw. HV. zwlaszcza powtarzaNa rysunku podaje sie tylko te inne oznaczenia chropowatosci 14C~ oznaczerua chropowat~s~i powierzchni mozna zastepoSl~. Jezeli rozne fragmenty i powierzchnie przedrniotu maja podlegac odrniennej obrobce cieplnej i umieszczenie wszystkich slownych oznaczeri na rysunku wykonawczym zaciemniloby go (rysunek taki zawiera przeciez wymiary z tolerancjami. a). prawyrn &~rnym!~gu Il:rkusz~ odleglosci 5-10 mm od w w obr..wartosc parametru Ra.. sposob pokazany na rysunku. ze nrzeuzaeuv odcinka pomiarowego lw suma kwadratow profilu falistosci hw od tej linii jest minimalna 8. g)srednia wysokos« [alistosci ~ . = T J ly(x)ldx o 1I g~~ie _y(x) . (wartosc odcinka elementarnego pomija sie. g .5. d . ~ lub parametru W.t:gJlU~'''l od linii wzniesieri do linii mw w przedzialeL: glfboko. u"JOnU'fI\" nierownosci profilu (hwp + hwv) w przedziale Sw. wytrzymalosc na rozciaganie. Oznaczenia chropowatosci i falistosci powierzchni: a) wedlug obowiazujacej normy PN-TSO 1302:1996. b). .12c). Ry 0.'i n i=l 0. falistosci okreslanymi w k i e run k u o s top ad 1y m do linii sredniej mw profilu sa: wysokosc . =- n LSwi i=1 04 Dopuszczalna falistosc powierzchni" okresla sie na rysunku .wartosc sredniego odstepu falistosci. Uproszczone symbole objasnia sie nad ze na rysunku wyst~PUj~ jeszcze mne chropowatosci (rys. e . 1) Opracowanie normy dotyc~~cejzll:sa~p~dawania ustalonych wartosci oraz przeprowadzama pomiarow jest rozwazane przez Komitet ISO/TC 57. to mozna oznaczenie ( urniescic w mnej odleglosci od obramowania).zczasie tylko zbiorcze oznaczenie chropowa.jezeli jest ona podana w normie ISO 4288). Wymagania dotyczace obrobki cieplnej nalezy podawac w nastepujacej kolejnosci: 1) nazwa rodzaju obrobki cieplnej (podaje sie ja tylko wtedy.d . Tablica 8.3. Oznaczanie obr6bki cieplnej Przy oznaczaniu obrobki cieplnej przedmiotow na rysunkach w zasadzie nalezy podawac wymagania dotyczace wlasnosci materialu po obrobce cieplnej.znak z rys.w tym przypadku wskazuje umownie. S. znaku z rys. Sl~ Ja!coznak zbiorczy w prawym gornym rogu arkusza i za tym a zwtekseecia czytelnosci. to linia odniesienia dzielaca profil w taki sposob.04 1. po wyzarzaniu odprezajacym. np. kt~ry. okresowej.3 0. L~ni~ s~edn~a profilu chropowatosci m .kierunkowosc struktury powierzchni.: = I hwpi I +I hwvi I ni=1 Rys. bedacy skladowa powierzchni rzeczywischarakterze przypadkowym lub zblizonym do .Ra. 3) twardosc (HRC. b . 2) glebokosc h warstwy utwardzonej przez obrobke cieplna wraz z dopuszczalnymi odchylkami. Do popodstawowy~h l!al~zy li~ia srednia profiluJ~listos~i m!". w urn podano w tabl..::.zajrnujace duzo miejsca. f) maksymalna >liysokosc profilu falistosci Wm = ~ + w. s.odchylenie i-tego punktu profilu. Oznaczeme falistosci moglo bye dodatkowo uzupelnione srednim odstepem falistosci oraz dlugoscia odcinka elementarnego.przez dopisanie po prawej stronie symbolu. np. tOSCI.4 (w nastepnym wydaniu normy PN-ISO 1302wszystkie wartosci chropowatosci beda wpisywane w polu "a" i poprzedzone symbolem parametru chropowatosci). rysunku umies. lub gdy wyniki obrobki cieplnej nie beda sprawdzane. w.l2b) Parametrarni falistosci okreslanymi w k i e run k u row no leg I y m do linii sredniej profilu mw sa: j) odstep [alistosci Sw. np. b) wedlug wycofanejnormy PN-87/M-01l46.

a Przekroje bryl plaskosciennych 1. Rozne powloki oznacza sie roznymi literami (rys.1. b). 8. Jezeli okreslony obszar na powierzchni przedmiotu rna bye pokryty powloka (lub pozostawiony bez powloki).O±o. to wymagania dotyczace obrobki ciepInej mozna podac na dodatkowym rysunku. Przekroje bryl plaszczyznami Zagadnienie to zostanie omowione na przykladach zawartych w tabl. B . Rowniez gdy caly przedmiot ma bye pokryty jednakowa powloka .:w wymaganiaeh technicznych (rys. ktorej znaczenie objasnia sir.14.HRC50±2 "i:::_ r_l b) L.). 2"'. a na rysunku oznaeza sie pozostale powierzchnie (rys.).te same Tablica 9. 9. to obszar ten nalezy ograniczyc Iinia punktowa gruba i zwymiarowac (rys. y. alba na dodatkowych widokach lub przekrojach czastkowych. Wykreslanie przekrojow bryl plaszczyznarni punkty bryly w roznych rzutach.l4b-d).. 2'4~ Linie przeciecia ]'''-3''' i 2"'-4'" wyznacza sie z rzutu z gory.: . Przekro] graniastoslupa prostego plaszczymll ukosna wzgledem podstawy x 3'4' rancje ksztaltu i polozenia itd. ceramiczna..5. 2". to dane dotyczace powloki na tej powierzchni podaje sie tylko w warunkach technicznych... Gdy kilka powierzchni rna podlegae jednakowej obrobce eieplne] Gdy obrebce cieplne] mail! podlegac powtarzajace si~ lub syrnetrycznie poIoione fragmenty przedmiotu b) W szystkie te fragmenty zaznacza sie linia punktowa gruba i przy jednym z nich podaje sie wymagania dotyczace obrobki cieplnej lub wielka litere (rys. gruba i wymia.: "RfkojeH:: lakier.1. prowadzonych w celu wyznaczenia poszczegolnych punktow zarysu przekroju bryly. Strzalka linii odniesienia powinna dotykac oznaczanej powierzchni (rys. lakierowa itd. oznacza sie na rysunku wielka litera. poslugujac siejej nazwa.l4e).dane odnoszace sie do powloki umieszcza sie tylko w warunkach technicznych.. przenosi sie bezposrednio odpowiednie wymiary.:sepowierzchni zaznacza sie linia punktowa ruje (rys.. to oznacza sie tylko pozostale powierzchnie (rys.slady pomocniczych plaszczyzn przeciec. 2) gdy te powierzchnie stanowia wiekszosc . przy czym gdy wiekszosc powierzchni przed- d} ~ t=:=J_..".8 mm) i nad doprowadzona do niej linia odniesienia wpisuje sie dane dotyezace obrobki cieplnej (rys. a) r A b) ~ c) ~ A am 4'" 8. a) A 1'2' 1''' 2''' U w a ~ a. 2'. miotu rna mice jednakowa powloke. np.4.14a).. b) Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z obu pozostalych rzutow. '" (rys.14g). na ktora rna bye nalozona powloka (metaIowa. okreslajaca ja jednoznacznie nazwe. a).c-_ [=1 S Te ezr. a rodzaj powloki i dotyczace jej wymagania podaje sie slownie w warunkach technicznych.'ymlar a z rzutu z gory na rzut od lewej strony.". 2 grubosci linii zarysu przedmiotu (leez nie mniejsza nil: 0. wykonanym w innej podzialce.. to polozenie tego miejsca i napisac nadIinia odniesienia wskazujaca pomiaru twardosci". Strzalki wskazuja przebieg konstrukcji przy wyznaczaniu poszczeg6lnych punktow zarysu przekroju bryly w roznych rzutach.slad plaszczyzny przekroju..Powloka powierzchni A: . b).opisuje sie ieh obrobke cieplna w wymaganiaeh technicznych.14a) lub grubej linii punktowej okreslajacej powlekana powierzchnie lub jej fragment (rys. C-C. Oznaezanie miejsca pomiaru twardosci Je:i:eli twardosc po okreslonym miejseu nalezy zwymiarowac to miejsce: "Miejsce obrobce cieplnej rna bye sprawdzana w przedmiotu. np. ~ 1''3'' " <..1. Dopuszczalne jest podawanie wymagan dotyczacych powlok bezposrednio nad linia odniesienia.). ktora rna ogolnie znana. LI N II PRZEN IKAN I ROZWI N I ~C POWIERZCHNI BRYt a) !Jl. 1".Powloka powierzchni A: emalia. Dotyczy to wszystkich podanych nizej konstrukcji. 8. 1'. zamiast wykreslania lukow pokazanych na rysunku. W praktyce przy wyznaczaniu linii przeciecia w rzucie od lewej strony. 8. wpisywana nad linia odniesienia (rys. a) lub wielka litere. 8. g) e) Q A b) [' r) 2' 1''' 2'" vlt{[f ~ lliflJ:f3xa 3' Rys. pozostale powierzchnie: . B-B.. 8.". ..Tabliea 8. W tablicy tej {oraz w dalszych tablicach w tym rozdziale) przyjeto nastepujace oznaczenia: A-A .. m A A 9.to oznacza sie je (rys.. a) oraz 2'-4' i 1'-3' (rys. 2.Z. co znacznie ulatwia 1 przyspiesza wykreslenie linii przeciecia. np. . Przyklady oznaczania powlok 4' 3'" 4'f. 8'iO_~8~·-·~a Bez obrtibki cieplnej Gdy caly przedmiot rna bye poddany jednakowej obrobce cieplnej Wlasnosci materialu po obrobce cieplnej podaje sie w wymaganiach technicznych. Jezeli powloka ma bye nalozona na powierzchnie.).. 8. Powierzchnie te zaznaeza sie linia punktowa gruba w odleglosci ok.: . . 8. 93 . Przekr6j graniastos:htpa prostego plaszczyzna prostepadfa do podstawy Stosuje sie tu dwa rozwiazania: 1) gdy te powierzehnie stanowia mniejszosc w porownaniu z pozostalymi (ktore moga podlegac innej obrobce cieplnej lub nie podlegac jej wea1e) .. Oznaczanie powlok Powierzchnie. Ozaaczanie obrobki cieplnej na rysunkach Gdy jedna powierzchnia rna bye poddana obrobce cieplnej Gdy cz~sc powierzchni rna podlegae (lnb nie podlegae) obrobce cieplnej 9 WYZNACZANIE PRZEKROJOW BRYt.. 1'''.14f) i w warunkach technicznych pisze sie np.

Z polozenia sladu plaszczyzny A-A w rzucie glownyrn wynika (patrz konstrukcja 7). b punkt 1''' wyznacza sie z rzutu z przodu.1 (cd. ze linie przeciecia w pozostalych dwoch rzutach beda elipsarni. Przecinajac stozek dalszyrni plaszczyznarni rownoleglymi do B-B.1 (cd. a nastepnie z obu tych rzutow wyznacza sie linie przeciecia w rzucie z gory. Po wyznaczeniu osi glownych elips wykreslenie ich nie przedstawia juz trudnosci. Przekr6j ostroshipa prostego pmszezywil UkOSDIlwzgledem podstawy Tab!.. 9. Przekr6j walea prostego pmszczywil prostopadla do podstawy 6. apunkty 2'" i 3'" z rzutu z gory. 9. a punkty 2'" i 3'" z rzutu z gory.sem figury otrzymanej w tej plaszczyznie jest trojkat rownoramJenny. mozna wyznaczyc dowolna ilosc punktow hiperboli w rzucie od lewej strony. Przekroj ta plaszczyzna daje w rzucie z gory okrag 0 prornieniu r. Przekr6j ostrostupa prostego plaszczyznq prostopadla do podstawy 4. po czym wykresla sie jll jednym ze sposobow podanych w rozdziale 3.Tab). Przekr6j stawy stozka prostego plaszczyzDIl prostopadlll do pod- A Linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest hiperbola. Poniewaz linia przeciecia w rzucie od lewej strony jest elipsa (tak sarno i figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju). Gdy plaszczyzna przekroju przechodzi przez wierzcholek stozka. W rzutachod lewej strony przedstawione S'l rzeczywiste ksztalty i wielkosci figur powstalych w plaszczyznie przekroju. parabola lub hiperbola. 9. w ktorych elipsa w rzucie od lewej strony jest styczna do zarysu stozka. wyznacza sw z rzutu glownego jej osie glowne 1"'-4'" i 2"'-3"'. elipsa. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B przechodzaca przez srodek odcinka 1'-2' w rzucie glownym (srodek elipsy) i wyznaczajac linie przeciecia ta plaszczyzna (okrag) w rzucie z gory. przecinajac stozek plaszczyzna pomocnicza B-B prostopadla do jego osi. W zaleznosci od kata a stozka i kata nachylenia y plaszczyzny przekroju A-A do osi stozka linia przeciecia jest jedna z czterech krzywych stozkowych: okregiern. zary. Przekr6j stozka prostego pfaszczyzna Die przechodzaca przez jego wierzcholek 8. natomiast na rys. Figura K otrzymana w plaszczyznie przekroju oraz jej odwzorowania w rzutach z gory i od lewej strony S<'! deltoidami. ktorej punkt 1''' wyznacza siy z rzutu glownego. 94 95 . wyznaczajacy punkty 4" i 5". Przekr6j stozka pmszczyzDII UkOSDIl zgledem podstawy w Przekroje bryl obrotowyeh 5. Dalsze punkty 4'" i 5'" wyznacza sie. ktore nastepnie przenosi sie na rzut od lewej strony. Bezposrednio z rzutu glownego mozna wyznaczyc osie 2"-1" i 1'''-2''' tych elips oraz punkty 3'" i 4"'.) 7. Najpierw wyznacza sie z rzutu glownego linie przeciecia w rzucie od lewej strony. Przekr6j walea prostego plaszczyzna UkOSDIl wzgledem podstawy A A Linie przeciecia w rzucie od lewej strony wyznacza sie z rzutu z gory. W rzucie od Iewej strony przedstawiony jest rzeczywisty ksztalt i wielkosc figury K powstalej w plaszczyznie przekroju. a wyznacza sie z rzutu z przodu. Osie 5"-6" i 5'" -fl'" elips wyznacza si. Odcinek 1'"-2''' Iinii przeciecia na rys.) 3.

ktorych osie glowne wyznacza siejak w konstrukcji 9. Jedyna roznica polega na tym. do zarysu kuli.3''' i 4'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. punkty lezace na krawedziach bryl lub na ich plaszczyznach symetrii. np. mozna przerzutowywac bezposrednio z jednego rzutu bryly na drugi.jak-np. dalszepunkty. i polaczyc 96 13 Rysunek techniczny maszynowy 97 . punkty 4' i 5' w konstrukcji 6a w tab!. Pewne punkty linii przenikania..) 11 Przekroj plerscienia 0 przekroju kofowym (torusa) prnsz. 9. ze w rzucie z gory wyznacza sie dodatkowo . W praktyce mozna czesto uniknac zmudnego wyznaczania wielu punktow linii przenikania.1). 4'" i 5'" wyznacza sie przez przeciecie pomocnicza plaszczyzna B-B itd.jak np.gdy obie przenikajace silt bryly Sq plaskoscienne. b) linia krzywa . 2. 9.2. Ogolna metoda wyznaczania linii przenikania polega na przecinaniu przenikajacych silt bryl pomocniczymi plaszczyznami lub powierzchniami obrotowymi (najczesciej powierzchniami kulistymi). ktore oddzielaja widoczna CZI(SC linii przenikania od czesci niewidocznej..1 (cd. przenoszac poszczegolne punkty tych linii.. wyznacza sie za pomoca dodatkowej plaszczyzny B-B itd. Przekro] bryty obrotowej 0 dowolnym zarysie prnszczyznll ukosna wzgledem podstawy A Liniami przeciecia sq dwa wspolsrodkowe okregi. 9. sa punktami linii przenikania (np.1 (cd. w ktorych slady pomocniczych plaszczyzn lub powierzchni przecinaja jednoczesnie obie przenikajace siltbryly lub sa do nich styczne. Te punkty musza bye zawsze wyznaczone. Przekro] kuli plaszczyzna ukosna Tabl. Punkty. gdyz wtedy najlatwiej wyznacza silt poszczegolne punkty linii przenikania. 9.w takim kierunku. 2'" i 3'" wyznacza sie bezposrednio z rzutow glownego i z gory. zeby ich slady byly prostoliniowe lub kolowe. ktorych przechodzi ona przez krawedzie bryl. Punkty 1'''. Linie przenikania wyznaczone w dwoch rzutach mozna przenosic na inne rzuty przenikajacych sie bryl. w ktorych krawedzie kazdej z bryl przebijaja sciany drugiej bryly.gdy jedna z przenikajacych silt bryl lub obie nie sa brylami plaskosciennymi. 8' i 9' oraz punkty 4' i 5'.Tabl.jezelijest to mozliwe . 12. 9. np.2'''. w ktorych elipsa jest styczna.1). Najbardziej charakterystycznymi punktami linii przenikania sa punkty. 9. 5'" i 6"'. Linie przenikania przenikania dwoch bryl jest na ogol linia przestrzenna (tylko w przypadkach szczeg61nych -Tinia plaska). Zwykle mozliwe jest prowadzenie plaszczyzn pomocniczych pionowo lub poziomo (rys. punkty 1.punkty 7" i 8". oraz najdalej nazewnatrz lub wewnatrz polozorie jej punkty.2. bez prowadzenia plaszczyzn pomocniczych. 3. a mianowicie: a) gdy przenikaja sie dwie bryly plaskoscienne wystarczy wyznaczyc te punkty linii przenikania. dalsze punkty krzywej przeciecia. Takimi punktami na rys. czyznll prostopadill do osi 13. 9.2 Sq punkty 1'. na rys. 2: Plaszczyzny pomocnicze nalezy prowadzic . przy czym moze ona bye: a) linia lamana .) 10. Linia w Linie przeciecia w rzutach z gory i od lewej strony 54elipsami.bezposrednio z rzutu glownego . Przekroi pierScienia 0 przekroju kolowym (torusa) praszczyznll rownolegla do osi 8 8 Punkty 1'''.

9 .4. Rozwiniecia powierzchni bryl Koniecznosc rysowania rozwiniec powierzchni bryl wystepuje najczesciej przy projektowaniu konstrukcji przestrzennych z blach. to kula ta przetnie kazdy z dwoch walcow wzdluz dwoch okregow (rys.3b.. Sa to punkty najnizsze (w gornej) i najwyzsze (w dolnej) linii przenikania.4a. konstrukeje I i 2 w tab!..1. zas mniejszy walec przetnie wzdluz okregow B i C w punktach 1. ! f' / /' --I <. A / <. 9. Rys. kiedy na podstawie rysunku w rzutach prostokatnych bedzie rysowane rozwiniecie scian przedmiotu.3. 9. Srednica najwiekszego okregu pomoeniezego powinna bye mniejsza od przekatnej AC. Zaznaezone sa na nim zarysy I i II kul oraz okregi A. 3 i 4. 2 i 2' itd. 9. 9. poniewaz Ieza rownoczesnie na powierzchniach obu walcow.2. 1\ -. 1/2/1 4" 611 V .. elipsy (konstrukeje 3 i 4). ze jezeli na rysunku dwoch przenikajacych sie walcow (rys.2).: .3 Rys.3a) wpiszemy kule I 0 srednicy rownej srednicy wiekszego walca (poziomego) i 0 srodku znajdujacym sie w punkeie przeciecia sie osi walcow. Linie przenikania przechodza przez punkty przeciecia odpowiednieh okregow (odcinkow). 8 7' \'4. walca ze stozkiem lub dwoch stozkow w tych przypadkach.. - - 5/1 \ 8" _i_ . B.4. czesci linii przenikania sa czesto odeinkami: okregu (rzut z gory w konstrukcji 3. w takich przypadkach wystarezy wyznaczyc kilka eharakterystycznych punktow (np. Linie przenikania bryl z rys. prostopadle do plaszczyzny rysunku. Przyktady przenikania i rozwiniec na rysunkach cz~sci maszynowych Dokladne wykreslanie linii przenikania na rysunkaeh czesci maszynowych jest konieczne glownie wtedy. Najnizsze (lub najwyzsze) punkty linii przenikania wyznacza sie wykreslajac okrag (najmniejszy) styezny do wiekszego walca. A - :\6 7 111 111 8 1\ 8'. Rys. 9. to kula ta bedzie styczna do wiekszego walca wzdluz okregu A. 7" g" 1/ -------- - . 9./ I "g' ~811191/1 . Wyznaczanie linn przenikania sposobem kul wspolsrodkowych 98 99 . okregiem.5" / . b) gdy przenika sie bryla plaskoscienna z walcem lub stozkiem obrotowym. W ten sposob.2. . 9.3d) beda dalszymi osmioma punktami: 5 .3. Wykreslanie uproszczonych linii przenikania. 2. to punkt przeciecia prostyeh poprowadzonyeh z 1 i l' rownolegle do osi walcow bedzie punktem przenikania itd. osie glowne elipsy w konstrukejaeh 3 i 4) i wykreslic odpowiednia krzywa. 1" ~ ) I 3/1~ .rzut linii przenikania na plaszczyzne rownolegla do plaszczyzny symetrii jest: linia prosta (konstrukcje 15 i 19). paraboli lub hiperboli (konstrukcje 5 i 6). <.3e). elipsa.. tab!. 9. Przyklady rysowania rozwiniec powierzchni roznego rodzaju bryl zawiera tabl. Wyznaczanie linii przenikania bryl przez przecinanie ich szeregiem rownoleglych plaszczyzn 9. przy ezym punkty A. Zastosowanie tego sposobu (zwanego sposobem kul wsp6lsrodkowych) objasnimy na przykladzie. okolicznosc ta ulatwia wykreslanie linii przenikania. Z rysunku wynika.. ktore sa punktami wyznaczanych dwoch linii przenikania (gornej i dolnej). a wiec najczesciej przy rysowaniu przedmiotow spawanych lub lutowanyeh z blachy. gdy w jednyrn z rzutow osie przenikajacych sie bryl leza w plaszczyznie rysunku i przecinaja sie pod dowolnym katem. 9. C i D sa punktami odgraniczajacymi widoezne czesci linii przenikania od niewidoeznyeh. albo czescia tych linii. Pomocnicze_powierzchnie kuliste stosuje sie do wyznaczania punktow linii przenikania dwoch walcow. po wykresleniu 2-3 dalszych kul 0 innyeh srednicach otrzymamy ilosc punktow obu linii przenikania wystarczaiacq do ieh wykreslenia (rys. ktore w rzueie prostokatnym Sq odeinkami prostych. ! I" 2'/ I \3' \ \ / 4' 11' \3'" 2111 I 5' . c) i punkty przeciecia odpowiednich okregow (rys. Jezeli z kolei wykreslimy wspolsrodkowa kule II 0 nieco wiekszej srednicy. 9. parabola lub hiperbola (np..4b) wykreslimy okrag I przecinajacy zarysy obu walcow w punktach 1 i 1'. 9. 9. 12 linii przenikania. 9. B..te punktyodpowiednio odeinkami prostej (np. Linie przenikania bryl z rys. 9.1 b) II c) II Rys. e) gdy przenikaja si~ dwie bryly obrotowe: stozki. 9. W pozostalych przypadkaeh rysowanie linii przenikania rna na celu jedynie zwiekszenie pogladowosci rysunku i przez to ulatwienie jego odczytywania. walce i kule.2). Przyklady wyznaezania roznego rodzaju linii przenikania ujete sa w tab!. konstrukcja 16). Jezeli w dwa przecinajqce si~ wa1ce 0 roznych srednicach (rys.. Ponadto 13* 9. to jesli maja one wspolna plaszczyzne symetrii .3. C. Ten sam przyklad w rzucie prostokatnym jest przedstawiony na rys.

6b) przedstawia niewidoczna krawedz teoretyczna przeciecia sie powierzchni przedmiotu. Dalsze punkty linii przenikania.Sq symetryczne wzgledem pionowych krawedzi scian bocznych). ktora przebija sciane na srodku jej szerokosci. Z tych powodow pracochlonne. W· tym celu najpierw wykresla sie rzut 0"-6" tej tworzacej. gdy przenikajace sie powierzchnie sa obrobione (rys. czy krzywa linia przenikania miedzy krancowymi punktami w danym rzu. Najnizsze punkty 5' i 4' wyznacza sie wykreslajac w rzucie z gory pornocnicza tworzaca 0"-6". Przenikanie bryl piaskosclennych z obrotowymi 3. p!aszczyznq B-B. Przypadek 2 (rys.2). wyznaczajac punkty 7" i 8". i nastepnie te sama tworzaca 0'-6' w rzucie glownym.przejscie z jednej powierzchni w druga jest zwykle zaokraglone i linia przenikania (linia a na rys.linie przenikania w postaci krawedzi wystepuja wyraznie w przedmiocie tylko wtedy. 1"-5" itd.1. wana w sposob uproszczony. Punkty przeciecia tego okregu z zarysem graniastoslupa (szesciokatem) odpowiadaja dodatkowym punktom hiperboli w rzucie glownym (np. punkt 6' lezy na przecieciu prostych z 6" i z 6'''. np.dk~w niepotrzeb~e i dokladn'l linie przenikania zastepuje SIl( przez przyblizona. Przenikanie graniastosrupa z ostrosfupem b) 0' Linie przenikania w rzucie glownym wyznacza sie rzutujac na niego z pozostalych dwoch rzutow punkty przebiciajednej bry!y krawedziarni drugiej.wyznacza sie wykreslajac rzut 0'-6' tworzacej stozka. a): Najwyzszy punkt 2' krzywej przenikania w rzucie glownym le~y na srodku odcinka 1'-3'. np. Wykreslanie Iinii przenikania bryl Przenikanie bryl plaskosciennych 1. np. 9. 5. punkt 5" punktowi 5') lub w rzucie od lewej strony. konstrukcja 8).2 (cd.2. na rzut glowny. narysn. ktore powinny lezec na srodku szerokosci bocznych scian prostopadloscianu (poszczegolne odcinki krzywej przenikania . ktore ~USZq bye rownolegle do krawedzi podstawy ostroslupa.) 5. Do tego celu wystarczy: 1) zorientowanie sie co do charakteru linii przenikania w zaleznosci od rodzaju przenikajacych sie powierzChni i ich wzajemnego polozenia (np. Przenikanie prostopedloscianu a) ze stozklem Tablica 9. natomiast gdy SI! one surowe . najwyzsze zas punkty 5'i4'. na prostej 3'"-4''' poziornej. 9. 2" i 8" wykresla Sl~ odcinki linii przenikania 7"-9". a nastepnie wyznacza sie rzut 0'-6' i punkt 5'. Krzywoliniowe czesci linii przenikania powodu wyrmernonego w konstrukcji 3. 5. ktora w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. kt6ra w rzucie z gory przecina stozek wzdluz okregu I. prostopadly do sciany bocznej prostopadloscianu. na podstawie przyklad6w podanych w tabl. sa odcinkami elips z Odcinki liniiprzenikania sa hiperbolami. 3" itd.na prostej poziomej 1'-3'. P r z y pad e k I (rys. Po wyznaczeniu w rzucie z gory punktow 7". Tab!. przecinajqc obie bry!y pomocniczymi plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. dokladne wyznaczanie linii przenikania j~s~ w wi~~szo~ci przypa. Przenikanie dw6ch granlastoslupow 2. 100 101 . wyznacza sie przecinajac obie bryly plaszczyznq pomocnicza B-B. aby wiedziec np. Przenikanie granlastoshipa foremnego ze wsp6losiowym stoikiem 6. przechodzqca przez punkt 5".hiperbole . 7' i 8'. zas najnizsze punkty na krawedziach graniastos!upa. Wierzcholki tych krzywych w rzutach gl6wnym i od lewej strony leza na prostej poziomej 1'-2' (na srodku szerokosci kazdej sciany graniastos!upa). poniewaz sa liniami przeciecia stozka plaszczyznami rowoleglymi do jego osi (patrz tabl. b): Najnizsze punkty 1'. poniewaz wynikaja z przeciecia walca ukosnymi plaszczyznami (gorna i dolna sciana prostopadloscianu). Przenikanie graniastoslupa z walcem Czesci krzywoliniowe linii przenikania sij odcinkami elips. Dodatkowe punkty krzywych wyznacza sie. Przenikanie prostopadfoscianu z walcem 4. i ~astI(Pme przerzutowuje SI~ punkty 9". 9.2' i 3' linii przenikania leza. I".6c).

przecinajac obie bryly plaszczyznami rownoleglymi do B-B. W celu unikniecia zaciemnienia rysunku. 102 103 .widoczna z rysunku. a): Czltsc krzywoliniowa 3'-4' linii przenikania jest odcinkiem hiperboli. np.6'" do rzutu odpowiedniej sciany prostopadloscianu.) 8. 9'" i 10'. styczna do walca pion owego i rownolegla do osi walca ukosnego. Przenikanie prostopadtoscianu z kula TabI. 7' i 6'''. wykreslajac w rzucie z gory okregi 0 promieniach 'I i '2 (rownych odleglosciom punktow I' i 2' od osi stozka). a punkty 1'" i 4'" z rzutu glownego.przez przeciecie plaszczyzna B-B. Punkty 3" i 4" wyznacza sie. przecinajac obie bryly plaszczyzna C-C. 7'" wyznacza silt. Dalsze punkty linii przenikania wyznacza silt. W podobny sposob wyznacza silt punkty 3' i 4'. Najwyzsze i nainizsze punkty poszczegolnych odcinkow linii przenikania (elips) np. punkty 5 do 8 w obu rzutach . styczny w punkcie 5"'..przecinajac obie bryly plaszczyznami prostopadlymi do osi stozka. b): Punkty 5' i 6' wewnetrznei linii przenikania w przypadku stozka wydrazonego wyznacza silt analogicznie do punktow 3' i 4' na rys. 7. 9. przechodzaca przez os walca ukosnego i rownolegla do osi walca pion owego.okregu . ktora przechodzi przez os walca pionowego ijest rownolegla do poprzednich. przecinajac walec pionowy plaszczyzna E-E. punkty 9'. Dalsze punkty krzywej wyznacza siC. Dalsze cztery punkty: 5 do 8 wyznacza silt.Tabl. prostopadloscian w rzucie glownym zostal pominiety. D C B Punkty l' i 2' w rzucie glownym i nastepnie punkty 1''' i 2'" w rzucie od lewej strony wyznacza silt przecinajac walec ukosny plaszczyzna B-B. Punkty krzywych przenikania wyznacza silt przecinajqc obie bryly pomocniczymi plaszczyznami. 9~2 (cd.) 10. Dalsze punkty krzywych wyznacza silt. Przenikanie prostopadloScianu z kuilj (przypadek szczegolay) E DC B E P r z y pad e k I (rys. Okrag I jest zarysem przeciecia kuli plaszczyznami B-B i B'-B' stycznymi do krzywych 4'-3' i 7'-8'. E Konstrukcja linii przenikania . Przypadek2 (rys. w sposob pokazany na rysunku. punkty 5' i 6'. Najwyzsze punkty krzywej przenikania: 5' w rzucie glownym i 5'" w rzucie od lewej strony oraz najnizsze punkty 8' i 8"'. 10"'. Przenikanie prnstopadloscianu ze sto:ikiem Punkty 2' i 3'oraz 2'" i 3'" wyznacza silt bezposrednio z rzutu z gory. przecinajac obie bryly nastepnymi plaszczyznami pomocniczymi. jak np. wyznacza silt wykreslajac w rzucie od lewej strony okrag I. Przenikanie ostroslupa z kula (przypadek szczegolny) Punkty I' do 4' wyznacza silt z rzutu od lewej strony. Przecinajac zas oba walce plaszczyzna D-D. przecinajac obie bryly plaszczyzna pomocnicza B-B. Przenikanie bryl obrotowych 12. a. Przenikanie dw6ch walcow 9.2 (cd. wyznacza silt punkty lezace na zarysie walca pionowego w rzucie glownym. Przenikanie ostroslupa z walcem 8 11. jak rowniez punkty 6'. rownolegla do jego osi i styczna do walca ukosnego.

Przenikanie walca ze stozkiem (przypadki szczegolne) 21. Linie przenikania wykreslono sposobern kul wspolsrodkowych (patrz str.2 (cd.Tab!. a): Gdy srodek kuli lezy na osi walea rownoleglej do plaszczyzny rysunku .6sernki". Przenikanie walca z kula (przypadki szczegolne) _~ ___i__~ _ Linie przenikania wykresla siltprzez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. Przenlkanie dwoch walcow (przypadki szczegolne) c) Jezeli walce maja jednakowe srednice a osie ich przecinajq silt w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszczyzny rysunku. kt6re odpowiadaja punktorn I'" i 2'" linii przenikania lezacym w rzucie od lewej strony na prostej laczacej os walca ze srodkiem kuli. qtem #90' 20. Jezeli osie wale6w i stozkow przecinaia sie w plaszczyznie r6wnoleglej do plaszezyzny rysunku i mozliwe jest wpisanie kuli stycznej do obu bryl (rys. 98) 14. przecinajac obie bryly pornocniczyrni plaszczyznarni B-B.) osiach przecinajacych sie pod 16. Najpierw wyznaezarny punkty I' i 2'.. a) lub na odwr6t (rys. Przypadek 2 (rys. Przypadek I (rys. Dalsze punkty (pararni) wyznaeza silt. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach rownoleglych 18. 98). 98) 15. Przenikanie katem 90' dwoch walcow 0 Tab!. Przenikanie walca i stozka kqtem 90' 0 osiach przecinajacych si~ pod 19. Przenikanie dwoch waleow katem #90" 0 osiach przecinajacych si~ pod Linie przenikania wykresla sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str.2 (cd. b).b): Gdy wa1ecjest wewnetrznie styezny do kuli -linia przenikania rna ksztalt .) 13. w zaleznosci od srednicy walea stozek "przeehodzi" przez walee (rys.linie przenikania sa odeinkarni prostych. w kt6ryrn odcinek laczacy osie obu bryl przecina zarys walca. Przenikanie walca i sto:i:ka 0 osiach przeclnajacych si~ pod . to linie przenikania sa odcinkarni prostych. C-C itd. Przy tej sarnej wielkosci stozka w obu przypadkach. 9.. Tak sarno odcinkiern prostej jest linia przenikania gdy wa1ee i stozek sq wsp6!osiowe. to linie przenikania sa odcinkami prostych. Punkty 2" i 5" odgraniczaja widoczna czesc krzywych przenikania od niewidocznej. Najwyzszy punkt Iinii przenikania w rzucie z gory lezy w punkcie 1". Przenikanie walca z kula Linie przenikanie wykresla silt przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz str. 104 14 Rysunek techniczny maszynowy 105 . a i b). 98). 17. 9.

9. punktow 3' i 4'. 6-7 itd. 4. Przenikanie dw6ch stozkow katem 90" 0 osiach przecinajacych silt pod 26. musza Iezec na osi stozka i na symetralnych odcinkow AB. Gdy os stozkajest styczna do osi pierscienia. W ten sam sposob. Przenikanie walca i dowolnej bryly obrotowej legrych 0 osiach r6wno- "0. wyznacza sie punkty 2'. Przenikanie stozka z prerscremem (przypadek szczeg6lny) 0 1. Siatka walca prostego scletego przekroju kotowym B C Punkty I" i 2'" wyznacza si~ bezposrednio z rzutu glownego. wyznacza sie punkt 5'. O2. 2. C-C itd. Siatka graniastoslupa 4' prostego scietego 4 3.. odcinki AB i EF rzutami okregow.. po czym laczy sie punkty 1 do 4 z 0 i wykresla odcinki 5-6.) 22. we wszystkich konstrukcjach porninieto w siatkach bryl ich podstawy. Okrag I jest zarysem kuli. przecinajac obie bryly plaszczyznami B-B.) przekroju kolowym 24. Przenikanie stozka dowolnej bryly obrotowej 0 osiach przecinajacych sie B C Linie przenikania wyznacza sie przez wpisywanie kul wspolsrodkowych (patrz. Siatka sto:i:ka prostego • Punkty 1 i 2 wyznacza sie bezposrednio z rzutu glownego. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach glownym i od lewej strony .3 Rozwlniecia (siatki) bryll) Do wyznaczania linii przenikania stosuje sie sposob kul wsp61· srodkowych (patrz str. Aby ten warunek mogl bye spelniony.2 (cd. I) W celu uproszczenia rysunkow. str. Przenikanie walca z plersclenlem 0 Tab!' 9. 23. a nastepnie zakresla sie luki wspolsrodkowe promieniami I i 11 i odklada sie na wiekszyrn luku cztery razy odcinek 1-2 = 1'-2'. Nastepnie wykresla sie symetralna odcinkaAB i z punktu or wykresla sie okrag Z. po wykresleniu kuli II ze srodkiern O2. 211 3/1 s" 5" Konstrukcja siatki widoczna z rysunku. srodki kul 01.za pomoca plaszczyzn pomocniczych B-B. 25. 98). jako punkt przeciecia odcinkow CD i GH. W celu wyznaczenia wiec np. 106 14* 107 . prostopadlymi do osi obu bryl. a punkt 3'. dalsze zas punkty linii przenikania w rzutach gl6wnym i od lewej strony wyznacza sic. wyznaczajqc tez jej punkty 5" i 6". 98).2 (cd. z punktu 0' prowadzi sie promieri przecinajacy pierscien w punktach A i B.. wg ktorych kula J przecina obie bryly.Tab!.przechodzacy przez punkty A i B. w tej tablicy Konstrukcja widoczna z rysunku. Tablica 9. Linie przenikania w rzucie z gory wykresla sie. punkty przenikania l' i 2' w rzucie glownym wyznacza sie przez wykreslanie kul. 6' rownolegle do osi stozka. Okrag ten przecina stozek w punktach E iF.. CD itd. 3' itd. 4' przeciecia obu odcinkow jest punktem linii przenikania. i przenosi je na rozwiniecie pobocznicy walca. jako punkty przeciecia okregu 0 srednicy rownej GH z prosta poprowadzona Z punktu 5'. 6'. Siatka ostroshipa prostego scietego Okrag w rzucie z gory dzieli sie na pewna ilosc czesci rownych (na rysunku na osiem). . kt6re przecinalyby pierscien i stozek wg okregow przedstawiajacych sie w tym rzucie w postaci odcinkow prostej. przecinajacych obie bryly. f' 5 {j 2" Najpierw znajduje sie rzeczywista dlugosc krawedzi bocznych ostroslupa I oraz II.. C-C itd.

np. '" odcmki !" 12 itd. J? Wy~reslanie rozwiniecia pobocznicy stozka odbywa sie tak sa~o jak w konstrukcji 6. odcinek e. .. ~ r-. Krzywa przenikania na siatce walca wyznacza sie.jak w konstrukcji 8 w tabl..sw dlugosci rzeczywiste: I" 12.. Do wykreslenia siatki graniastoslupa potrzebne jest wyznaczenie zarysu jegopodstawy 1-2-3-4 w spos6b pokazany obok rzutu glownego. a wykreslanie scianki pionowej stozka (me pokazanej na rysunku) .0-2.. wykresla sie na niej two~z(l?e: O-~..0'-11'. Siatki granlastoslupa i walca przenikajacych sie n:d . a nastepnie odkladajac na rownoleglych do nich prostych odcinki odpowiednio rowne odleglosciom poszczegolnych punktow linii przenikania od podstawy graniastoslupa w rzucie glownym. Siatka stozka prostego scietego ukosnle 1" 5" 5 5 Wykreslenie siatki graniastoslupa pionowego (prostopadloscianu) nie przedstawia trudnosci gdyz wyznaczenie Iinii przenikania w rozwinieciu bryly polega glownie na przerzutowaniu punktow przebicia krawedziami 2'-3'.) 5. I wreszcie wyz~acza. okreslajacy odleglosc linii przenikania od podstawy w punkcie rowno oddalonym od krawedzi 2'-{)' i 3'-7'.. ~ rzucie glownym: 0-1 . Siatka stozka prostego scietego 7. .i odklada silt na nich od punktow: 1.1.. wymiary b i C okreslaja polozenie punktu 15. kt6rej bok 10-11 jest rowny odcinkowi.JL n:d «vo -.. -~ -. 108 109 .TabI.. 9... Siatka sto:ika prostego sci~tego rownolegle do osl 8. ktorych gorne konce wyznaczaja zarys gornej krawedzi pobocznicy stozka w rozwinieciu. 1. g itd. Do wykreslenia siatki tego ostatniego konieczne jestnajpierw wykreslenie rzeczywistego zarysu jego podstawy 9-10-11 (trojkat obok rzutu z gory).gory wykres~a silt pewna ilosc tworzacych stozka: 0.. W~znaczan~e wierzc~olkow laman~j liI?-iiprzenikania odbywa silt przez odkladanie na siatce bryly rzeczywistych odleglosci poszczegolnych wierzcholkow od odpowiednich.."" 1\ . Np. b i c z rzutu od lewej strony. z . 3'-7' i 4'-8' scian graniastoslupa ukosnego. tyc~ CZ~SCI..~uc~.2. tworz(lc_ych2 ktore leza na stozku scietym.punktu 16. wykreslajac w rzucie glownym i na siatce w rownych odstepach pewna ilosc tworzacych (na rysunku szesnascie) i odkladajac na tworzacych siatki odcinki: f.:.3 (cd. Dolna czyse 5-6-7-8-5 zarysu rozwiniecia wyznacza sie wykreslajac najpierw krawedzie: 1-5 = 1'-5~ 2-{)==2'-6' itd. .. 6. nast~pllle te same _tworz(lc. 9. tj. wzajemrue prostopadlych krawedzi. Z kolei wykresla Slit siatke stozka jak w konstrukcji 4.?. Siatki dwoch graniastostupow przenikajacych sie 1 Konstrukcja widoczna z rysunku. ~ V »: "" 6 . 9. przy wykorzystaniu odcinkow a.0 -2" : . a wymiar d .2 -..

:7ld1 ~~ Rys.jak w konstrukcji 5.2. Tak samo lukami okregow zastapiono dokladne ksztalty linii przenikania na rys. Na przyklad rzeczywisty ksztalt krawedzi otworu (przenikanie dwoch walcow) zastepuje sie bez szkody dla pogladowosci rysunku lukiem okregu przechodzacym przez trzy dane punkty (rys. I L \ / /\ _.5b. Upraszczanie linii przenikania: a) powierzchni obrobionych. walek (bryla rzeczywista) z otworem walcowym na rys./ . 9. i dlatego konstrukcje linii przenikania z tab!. Rys. 9. ze maja one jednakowy ksztalt. 11. wykreslonej odpowiednio dobranymi lukarni okregow i odcinkami prostej.6 (z prawej strony). przy czym .Tabl. ~ .8). 110 . Typowe przyklady tego rodzaju uproszczen rysunkowych przedstawiono na rys.6. jJ ~1 ! ---\ s: I ~ \"-. zwlaszcza kiedy przenika sie bryla rzeczywista z wyobrazalna. 3) poprowadzenie przez te punkty uproszczonej linii przenikania.7. 9.:se ma bye wykonana z blachy. Przyklady linii przenikania w czesciach maszynowych Rys. Wykreslenie siatkistozka odbywa sie tak sarno. 9. 9.5a). Przyklady linii przenikania na rysunkach czesci maszynowych pokazano na rys. Rozwiniecia scian czesci maszynowych rysuje sie glownie wtedy.2 odnosza sie do obu wymienionych przypadkow. b) powierzchni surowych I 'f / / I \ ~ 'l:! \ \ ~ \ \ I V I I I \ \ Siatke walca (bez przenikania) wykresla siltjak pokazano na rysunku. lub gdy czt. 9./ £'=:-1 f-~~j8--t E. Przy wykreslaniu linii przenikania trzeba pamietac. a siatke stozka . polozonych w r6wnych odstepach i przenosi silt na siatki punkty przeciecia tych tworzacych z liniarni przenikania w rzucie prostokatnym. 9. 5. co na ogol nie przedstawia trudnosci. gdy przenikaja sie dwie bryly rzeczywiste i bryla rzeczywista z wyobrazalna. Siatki prostepadfuscianu i stozka przecinajacych si~ (patrz konstrukcja 6 w tabL 9. 9. to rysunek mozna wykonac w sposob uproszczony .. Przyklady rozwiniecia ulatwienia wymiarowania widoku przedmiotu w celu Wykreslenie siatki prostopadloscianu nie wymaga objasnien. Wykreslanie tych linii jest oparte na konstrukcjach omowionych w tab!.1"-.7. Przyklady pomijania linii przenikania Rys.6a. Siatki walca i stozka przenikajacych Sl~ G)ED !I r'.linii przenikania nie doprowadzono do zarysu przedmiotu.-j ~~ I ! !\ / \ \ J /-:. jak np.bez linii przenikania.8.5.. Nastepnie w rzucie prostokatnym przenikajacych siltbryl i na ich siatkach wykresla silt pewna ilosc tworzacych (na rysunku po szesnascie tworzacych dla kazdej bryly). b) -+-.2) cie bedzie przebiegala wypukloscia w lewa czy w prawa strone.6b .3 (cd. gdy umozliwia to latwiejsze zwymiarowanie przedmiotu (rys. 9. 2) wyznaczenie kilku charakterystycznych punktow linii przenikania. 9. Gdy linia przenikania przebiega w poblizu zarysu przedmiotu i pominiecie jej nie powoduje trudnosci w odczytywaniu rysunku.zgodnie z rys. 9. 9.) 10. 9. jak w konstrukcji 6.

Nity: a) kulisty zwykly. tym wiecej szczegolow budowy czesci pomija sit.2). Obeenie jest znormalizowany tylko zapis umowny (PN-EN 22553:1997. Rys. 10. Uproszczone wych nitow rysowanie symboli szeregu jednako- 10. a numer czesci (nita) podaje sie tylko przy jednym z jednakowyeh nitow (rys. \\\\\\\I\S\ h) 4FiJijjjjjJ)- i) -ffilliID L) ~ C) . ID. 10. uproszczenia II stopnia (nazywane w normach przedstawieniem umownym) stosuje sir: na rysunkach zlozeniowych. 1004). cienkimi ciaglymi liniami.4.8b). Spoiny otworowe Rys...7. Przyklady symboli graficznych roznych nitow a) a) B-B . k) ~s' h) 10.2. w zaleznosci od podziatki i charakteru rysunku. Ponadto w normach ujete sa uproszczenia schematyczne.. to w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: jedynie w uproszczeniu jeden lub dwa nity (rys.3.~ 1 stopnia Rys. kt6re Sq jak gdyby uproszczeniami III stopnia i kt6re nalezy wykorzystywac przy rysowaniu schemat6w mechanizm6w i maszyn (patrz rozdzial 13). odwzorowujac wszystkie szczegoly ich budowy i zachowujac proporcje wymiarowe. zachowanie tej zasady zwiekszaloby bardzo pracochlonnosc rysunk6w i jed noczesnie zmniejszaloby ich czytelnosc. Polaczenia spawane W rysunku technieznym polaczenia spa wane mozna przedstawic w spos6b uproszczony. zgodnie z ogolnymi zasadami. W widoku od strony lica spoine przedstawia sie kr6tkimi eienkimi lukami (rys. lub w spos6b umowny.linia ciagla cienka. Spoiny otworowe okragle w widoku od strony lica zaznaeza sie jak na rys. . 10. Gdy zas na rysunku wystepuja grupy jednakowych nit6w roznego rodzaju i wielkosci. jak np. Polaczenia padlq do osi nitow +++++++ + wiednimi symbolami graficznymi. zas zarys czesci laczonych ulegajacych przetopieniu .6. 10. ej-h) Rys.2. Polaczenia nitowkretowe mozna przedstawic w dwoch stopniach uproszczenia (rys.b) plaski e) + I+ I + ~+ a)~ c) A-A . SPR~ZYN I USZCZELNIEN ++++++ -~-~ -----------Rys.rysunkowym. W uproszczeniu. przy wykonywaniu skomplikowanych rysunk6w zlozeniowych w zmniejszeniu lub przy rysowaniu czesci z gwintem. 10.8a)zarys spoiny rysuje sie linia ciagla gruba. 10. 1O.1). nitowe w rzucie na plaszczyzne prosto- 10. Spoine mozna zaczernic (rys.-1=~=~. natomiast na rysunkach polaczeri nitowych nity w rzucie na plaszczyzne rownolegla do ich osi rysuje sir: albo dokladnie..1.8e).8.:-=- + ~ I I I I I -t -t -- o ri10-O. 10. a mianowicie: uproszczenia 1stopnia. W rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi nit6w zaznacza sir: tylko polozenie tych osi . Przyklady rysowania polaezen nitowych pokazano na rys. to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do ich osi jednakowe nity oznacza sir: odpo- . Fragmenty: a) b) blachownicy nitowanej polaczenia nitowego zbiornika.2. w przekroju poprzecznym polaczenia spawanego (rys.5). W wielu jednak przypadkach.8e). 1O. Spoiny bezotworowe okragle zaznacza sie Iinia ciagla cienka w postaei okregu (rys.8f.3). Polaczenia rysunki uproszczone nitowe: a)-d) rysunki dokladne. 10.1. a niewidoezne lieo lukami kreskowymi (rys.8d. Stopnie uproszczen rysunkowych czesci maszynowych W zasadzie czesci maszynowe nalezy przedstawiac na rysunkach dokladnie. 10.2.10 RYSOWAN IE POLACZEN CZ~SCI MASZYNOWYCH. w jej uproszczeniu.7)..jak na rys. a) ~ Rys. Uproszczenia rysunkowe czesci maszynowych sa w normach tak dobrane. Gdy na rysunku zlozeniowym wystepuja tylko nity jednego rodzaju i jednakowej wielkosci. 10. a polozenia pozostalych nitow zaznacza sit. 1O. ze im wyzszy jest stopien uproszczenia. 10. 10. Stopieri uproszczenia przyjmuje sit. f) 8 f)[!j gJ§)l (((((((((((((@ j) ~ d) e) li(i! (//(i(. albo w uproszczeniu (rys. nie rysujac nitow.6. Rysowanie polaczen nierozlacznych 10. 10. Polaczenia nitowe Nity na rysunkach wykonawczych przedstawia sir: bez uproszczen (rys. 1O.. 1O.8g). W widoku od strony grani (przeeiwna lieu) gran zaznacza sie linia ciagla gruba.2. a w widoku od przodu . 1O..1. zwlaszcza wykonywanych w duzyrn zmniejszeniu 0 duzej ilosci drobnych czesci. Polaczenia nitowkretowe 15 Rysunek techniczny maszynowy Uproszczenie II stopnia n) ~ A Rys. Uproszczone i umowne rysowanie polaczen spawanych i miejsc napawanych 112 113 . Dlatego tez Polskie Normy rysunku technicznego maszynowego przewiduja mozliwosc rysowania czesciej stosowanych czesci maszynowych w jednym lub w dwoch stopniach uproszczenia. 10.5.krzyzykarni (rys.5 "JO b) Rys. glownie na rysunkach wykonawczych czesci maszynowych. PN-ISO 2553:1997). (nazywane w normach przedstawieniem uproszczonym) stosuje sit.

10. i) Czolowa U 1 Czolowa -U 2 Pachwinowa Brzezna z brzegami podwinietymi. 10. n zaczerpnieto z wycofanej normy PN-89/M-Ol134. ewentualny odstep miedzy laczonymi czesciami i ich ksztalty po przygotowaniu do spawania. brzezne. Przedstawianie poh!czen spawanych w uproszczeniu i w sposob umowny Rodzaj rzutu Widok od strony przeciwnej do liea spoiny Uproszczenie Rysunek umowny []JeD ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ d) Przekr6j ~ Wid ok od strony liea spoiny ---------~ 114 [i][] ~m spoin Rys. Jezeli rysuje sie w widoku od strony lica spoiny dluga spoine ciagla.I Y/IJ// 111///1/ 11/ e) C)~l Tablica 10.wysokosc pisma na rysunku Zaleeane proporcje wymiarowe znak6w nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 Tablica 10.2.9. h). Na rysunkach umownych w przekroju poprzecznym spoine przedstawia sie Iinia ciagla gruba.~ Spoina grzbietowa i bezotworowe od strony przeciwnej lieu zaznacza sie cienkimi liniami kreskowymi. wpisywana z lewej strony znaku spoiny i dlugosc I spoiny.elementarne Nazwa spoiny Przekr6j spoiny Znak spoiny Nazwa spoiny Bezotworowa punktowa Bezotworowa liniowa Spoina V brzegaeh 0 Przekr6j spoiny Znak spoiny Czolowa I Czolowa V 1 Czo!owa -V 2 Czolowa Y 1 Czolowa -Y 2 ~ II V V o U ~ ~ ~ stromych Rys. b). z podstawowych wymiarow (w milimetrach). umowne: g). I). Spoiny otworowe liniowe rysuje sie linia ciagla gruba i wypelnia srodek lukami za pomoca linii ciaglych cienkich (rys. e). to w celu zmniejszenia pracochlonnosci wykonania rysunku mozna jq przedstawic jak na rys. uproszczone: a). Na rys. wpisywana z prawej strony znaku. Spoiny bezotworowe liniowe oznacza sie linia punktowa cienka (rys. W widokach nie pokazuje sie ksztaltu czesci laczonych (w miejscu spawania) w stanie przygotowanym do spawarna.grubosc warstwy napawanej po obrobce mechanicznej.a)~r LD \\\\\ \\\ \\\\\\ \\ \ ~7f»{9)Jl : ?fiWfriWnml.1). gdzie s . pomijajac spoine.11. 10. lO. calkowicie przetopionymi Otworowa okragla i podluzna (USA) Y V y j. Przyk!ady rysowania spoin _.8n przedstawiono powierzchnie napawana jako ozna- czenie powloki (str. pozostale spoiny i szwy spawane . 10.81. 10. ~ ~ III Powierzchnia napawana Zlacze doczolowe Zlacze doczolowe ukosne Zlacze zawijane z=a(i 0?i~ Jl n h . 1O. 10. 10. oddzielajaca obie czesci laczone (tabl.2. Wymiarowanie 15* 115 . Oznaczenie spoiny sklada sie ze znaku spoiny z tabL 10.'. W widoku spoine przedstawia sie rowniez tylko gruba linia ciagla (tabl.linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow polozenia poszczegolnych spoin (rys. Spoiny wymiaruje sie na rysunkach przezpodanie oznaczenia.1.m. a na rys.10.1). 10. 10.8h).ge.9a). 10.J ~ 1 Spoina -V 2 ze stromym brzegiem . d). Aktualna norma podaje oznaczenie powierzchni napawanej za pornoca znaku umownego. 92).81podano w sposob uproszczony powierzchnie napawana z zaznaczonym zarysem wtopienia. Znaki umowne spoin . Spoiny bezotworowe liniowe rysuje sie Iinia ciagla cienka w sposob pokazany na rys. jak na rys.8k). lO. c). Oznaczenia podane na rys.8i. W umownym przedstawieniu polaczenia spawanego spoiny czolowe. ~ ~ J. Na rys. Gdy obrys spoiny pokrywa sie z krawedzia czesci laczonej (rys. natomiast nie zawiera informacji odnosnie rysowania powierzchni napawanej w uproszczeniu. ktorymi sa. 10.8m z pominieciem zarysu. 10.11.to rysuje sie go na tym odcinku linia ciagla gru ba b. grubosc a spoiny.81).8j). Oznaezanie spoin pojedynezych (jednostronnych) Rys. 1O. 10. grzbietowe i pachwinowe oznacza sie linia ciagla gruba (rys.

b) minimalna odleglosc od lica spoiny do granicy wtopienia (rys. Wymiaru I mozna nie podawac.1Od). zas wymiarem podstawowym spoiny otworowej okraglej i spoiny punktowej jest jej srednica d (rys. 1O. b) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony grani spoiny . nej ".lOe). h- wysokosc pisma na rysunku 116 117 . jej oznaczenie podaje sie: a) gdy strzalka wskazuje zlacze od strony lica spoiny .Gruboscia spoiny czolowej jest: a) grubosc czesci laczonych (rys.! linii odniesienia. 1/2U. 10.. Gdy spoina jest jednostronna.. ze lico spoiny powinno bye plaskie. przy oznaczaniu spoin i szwow otworowych i bezotworowych . 10. Dodatkowe znaki uzywane w cznaczeniach spoin Znak Objasnienie Kreska prosta.polaczenie od strony spoiny (rys. 10. ze podtopienia i inne karby nalezy usunac przez obrobke skrawaniem.znak umowny spoiny umieszcza sie nad lub pod polk.12b) Linia odniesienia majaca choragiewke na zalamaniu oznacza. Gruboscia spoiny pachwinowej jest wysokosc a tr6jkata r6wnoramiennego wpisanego w przekr6j poprzeczny spoiny (rys. Pod dlugoscia I spoiny rozumie sie jej dlugosc 0 pelnych wymiarach przekroju poprzecznego. Znak umieszcza sic po przeciwnej stronie znaku umownego (rys.. wklesle lub wypukle w stanie surowym Przyklad zastosowania a) a) b) Kotwica nad znakiem spoiny oznacza. wklesla lub wypukla nad znakiem spoiny oznacza.14.lOg). c). aJ=t a c) e) r-<@J d'~ \a . lO. IO. uzyskujac lagodne przejscie do metalu rodzimego c) ~ fW c) Polkole oznacza pelny przetop w obszarze gardzieli rowka uzyskany przez wykonanie podspoiny lub spoiny podkladowej. usuwanej po wykonaniu spoiny.13e). 10.13. Oznaczanie szwow spawanych Tablica 10.bez krater6w koricowych. Wymiarami podstawowymi spoiny otworowej podhis.linia kreskowa nad lub pod polka linii odniesienia stosowana w oznaczeniach polaczeri spawanych i zgrzewanych w celu identyfikacji polo Zenia spoiny w zlaczu. po tej samej stronie co linia identyflkacyjna.lOf). niezaleznie od metody rzutowania (A lub E).12 Oznaczanie spoin podwojnych (dwustronnych) 1) Linia identyfikacyjna . ale wtedy trzeba w oznaczeniu przed wartoscia Iiczbowa grubosci napisac litere z (z = a/2). Oznaczenie spoiny podaje sie na rysunku przy uzyciu linii odniesienia zakonczonej strzalka. Wymiar ten mozna zastapic dlugoscia z boku trojkata (rys. 10. czyli czynna dlugosc spoiny . lO. gdy spoina jest ciagla i z rysunku widac jej dlugosc. Oznaczanie dodatkowych wymiarow spoin Rys. po przeciwnej stronie linn identyfikacv]. 10. nej sa: szerokosc c i dlugosc I (rys. xl(e) n ':J "'0'"'- a aV 111/[505817-0/ [SO 6947-PA [SO 2560-E512RR 22 nxl(e) ·cdl ~ Rys..znak umowny umieszcza sie pod lub nad linia odniesienia. lO. Strzalka powinna pokazywac brzeg zukosowany dla spoin l/2V. ze spoina powinna bye wykonana przy montazu d) Okrag na zalamaniu linii odniesienia oznacza cillglosc spoiny na calym obwodzie zlacza d) e) Prostokat otwarty wraz z literami MR oznacza spawanie na podkladce spawalniczej. Znak umieszcza sie po przeciwnej stronie znaku umownego e) Spawanie na stalej podkladce spawalniczej Zalecane proporcje wymiarowe nie ujete w normie PN-EN 22553: 1997 f) ~ Rys.1Oa).10b.3. 1/2Y.

Wymiarami tymi S'l na przyklad: a .13a.18. 10.szerokosc rowka od strony Iica spoiny (rys. PN-ISO 2553:1997. lO. 10. jesli rysunek staje sie dzieki temu przejrzysty i jesli istnieja odrebne rysunki czesci zgrzewanych z zaznaczonymi na nich zgrzeinami. a wartosc srednicy zgrzeiny poprzedzic duza litera P. 10. Zarys zgrzeiny rysuje sie linia ciagla gruba. W widoku zarys zgrzein punktowych rysuje sie linia kreskowa cienka w postaci okregow z lukami wewnatrz (rys.. tj. lO. Dodatkowe szczegolowe informacje i wymagania odnoszace sie do spoin umieszcza sie w rozwidleniu linii odniesienia. b . 10. a na Iinii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny klejenia. c) doczolowa.17. 10. W celu wskazania specjalnej instrukcji spawania mozna zamknac rozwidlenie Iinii odniesienia za pomoca dodatkowego znaku (rys. to na wszystkich rzutach musi bye ono przedstawione w tym samym stopniu uproszczenia. a) .l2d. 10. 10. polaczen zgrzewanych punktowych i liniowych w przekroju zgrzeine przedstawia sie w postaci owalu niezaczernionego Iub zaczernionego wewnatrz (rys.16d). w kolejnosci ukladania spoin. Spoiny przerywane skladajace sie z kiIku odcink6w wymiaruje sie podajac ilosc odcink6w n. w sposob uproszczony.l3a-e). 10.15. 10. lrii].2 przedstawiono na rys. 10. 10. n . 14. Sposoby rysowania. 10. pozostale zgrzeiny rysuje sie linia punktowa cienka z zaznaczeniem srodkow poszczeg6lnych zgrzein (rys.16b. I I Rys.14e). gdzie: 111.kat ukosowania brzeg6w (rys. c . e). lO. a w spos6b umowny na rys.16g).gdy elementy laczone sa zaczernione (IYS.numeryczne oznaczenie metody spawania wg ISO 4063.do oznaczenia dodaje sie Z (rys. Dla zgrzein ciaglych w postaci zapisu n X l(e). Zna~i ~mowne zgrzein: a) punktowa. Polaczenia zgrzewane i lutowane Polaczenia zgrzewane i lutowane mozna przedstawiw spos6b uproszczony zgodnie z og6lnymi zasadami lub w spos6b umowny.. elektroda otulona wg ISO 2560-E512 RR 22.12f. Spoiny zlozone (np. dla zgrzeiny liniowej szerokosc c. 10.J. 10. J_). b) liniowa.W spoinach dwustronnych z brzegami przygotowanymi niesymetrycznie za strone Iica przyjmuje sie strone. czy tez jej obr6bki pospawaniu.17.16h).4. kt6rej spoina rna wieksza powierzchnie przekroju poprzecznego.12) oznacza sie przez zastosowanie kombinacji umownych znak6w spoin skladowych.16i). lO. Dla zgrzein punktowych w postaci zapisu n(e). 1O.liczba odcink6w zgrzein (rys. Przy rysowaniu.j J 10.14b).2.16h). (e) . Jezeli polaczenie rna bye wykonane na calym obwodzie (rys.19. W przypadku oznaczania zgrzeiny garbowej strzalke nalezy doprowadzic do miejsca na rysunku. Przyklady rysunk6w czesci spawanych sa pokazane na rys. to rnoga one bye przedstawione w uproszczeniu Iub umownie.20." nad nia rodzaj spoiwa lub kleju.16. 10. 1O. gdzie: n -liczba zgrzein. Polaczenia klejone oj DID I c) I Rys. wymiary podaje sie w zwykly spos6b. Polaczenia klejone Polaczenia klejone rysuje sie w spos6b uproszczony.odleglosc miedzy laczonymi czesciami (rys. We wszystkich pozostalych przypadkach polaczenia zgrzewane przedstawia si~ na rysunkach w spos6b umowny.19d. 10. liniowo-doczolowa wartosci te podaje sie po Iewej stronie znaku umownego. umieszczane w oznaczeniu spoiny (rys. Gdy po obu stronach zlacza maja bye po dwie spoiny ulozone symetrycznie.analogicznie jak przy oznaczaniu spawania.15.19a) Iub przeswitem . r-: b) c) d) e) ttr . gdzie wystepuje zgrzeina garb ow a. garbowa typu liniowego. w_ upros~czeniu rysuje sie -zgrzein~ tylko wtedy. gdzie: /. 10.rys. 1O. 10. b. Na rys. Gdy zlacze spawane rna mice po tej samej stronie dwie koIejno ulozone spoiny.16c.16f). lO.13c.14d pokazano przykladowe oznaczenie spoiny. natomiast jezeli na jednym rysunku wystepuje kilka polaczen zgrzewanych.14a). 10. . 2) w rzucie lub przekroju..16e.17). Wymiary polaczen zgrzewanych podaje sie na rysunkach w nastepujacy spos6b: 1) w rzucie. d). Rysunki czesci spawanych Rys. Rysowanie polaczen zgrzewanych C) a) <t o b) :§: c) II ~ Rys.16a). Niekiedy nalezy podac na rysunku uproszczonym dodatkowe informacje dotyczace np._iJ. Jezeli polaczenie zgrzewane rysuje sie w dwoch lub wiecej rzutach.odleglosc miedzy odcinkami zgrzein. 1O. to na zalamaniu linn odniesienia rysuje sie okrag 0 srednicy 3-5 mm. Inne wymiary spoin nie ujete w oznaczeniach umownych nalezy podawac na dodatkowych rysunkach pokazujacych ksztalt spoiny.16j. 1O. 10. Na rysunkach zlozeniowych mozna polaczen zgrzewanych nie rysowac. przy czym gdy dlugosc I obu spoin rna bye jednakowa. ZnormaIizowany jest tylko zapis umowny: PN-EN 22553:1997.19 i 14. oznaczania i wymiarowania roznego rodzaju polaczen zgrzewanych przedstawiono na rys. to znaki rodzaj6w spoin rysuje sie jeden nad drugim. 1O. Polaczenia lutowane Rys. lO. 10. pozycja spawania podolna PA wg ISO 6947. 10. i wymiary kazdej spoiny podaje sie przy jej znaku (rys."nT\ A j) I Strona garbu \t[ l ~ Rys. Polaczenia zgrzewane doczolowe wraz ze zmiana ksztaltu powstala w wyniku procesu zgrzewania przedstawiono w widoku na rys. wymagania jakosciowe wg ISO 5817. 13a-d). Oznaczenie zgrzeiny podaje sie za pomoca linii odniesienia zakoriczonej strzalka (rys. e). w ktorym podano te dane. Podawane informacje oddziela sie ukosna kreska. W rozwidleniu linii odniesienia podaje sie numer odpowiadajacy metodzie zgrzewania. Do miejsca polaczenia doprowadza sie linie odniesienia i wpisuje si. rysowany Iinia gruba.19b). 10. Przyklad polaczenia Iutowanego oznaczonego znakiem umownym z tabl.20.. Znaki urnowne zgrzein umieszcza sie symetrycznie na linii odniesienia (rys.Zgrzciny liniowe rysuje sie linia punktowa cienka (rys. Miejsce polaczenia oznacza sie linia bardzo gruba (rys. to oznacza sie je j ak na rys.18. krawedzie styku brzegow zgrzewanych w obszarze zgrzeiny liniami cienkimi ciaglyrni (rys.wysokosc progu (rys. 1O.12e). f . to nalezy je zaznaczyc jak na rys. Wymiary wzdluzne zgrzein podaje sie po prawej stronie znaku umownego. gdy komeczne Jest przedstawienie szczegolow polaczenia w spoob obrazowy. zgodnie z ISO 8167 (P) . Polaczenia zszywane 118 119 .19c).3. ($ >- 1-_-t+t_. na kt6rym uwidoczniono zgrzeine w spos6b umowny. lecz tylko w jednyrn stopniu uproszczenia. Wymiarem charakterystycznym dla zgrzeiny punktowej jest srednica d. Gdy spoina sklada sie z odcink6w nie lezacych naprzeciw siebie (spoina przerywana przestawna) .3. Zlacze zgrzewane liniowe w widoku przedstawia sie linia kreskowa cienka jak na rys. przedstawione w tabl. lO. 10.16 i 10. 10. 10.rys. lO. Do tego celu sluza znormalizowane znaki. albo numer punktu w wymaganiach technicznych. dlugosc I odcinka spoiny i odstepy e miedzy sasiednimi spoinami (rys.podzialka (rys. oznaczenie normy odnosnie wyrnagan jakosciowych .14c). 10. na kt6rym uwidoczniono w uproszczeniu dlugosc polaczenia zgrzewanego. wymiary podaje sie nad lub pod l?61ki! Iinii odniesienia wraz ze znakiem umownyrn zgrzemy. garbowa typu ~unktowego. przy uzyciu linn wymiarowych. ksztaltu Iica spoiny. to podaje sie ja tylko raz..2. W sposob umowny zgrzeiny doczolowe i liniowo-doczolowe oznacza sie linia gruba (rys..l6d. (e) . lO. dwustronne -. Spoiny zlacz krzyzowych oznacza sie jak pokazano przykladowo na rys. jesli zas rna bye wykonane na okreslonej powierzchni lub na czesci obwodu.dlugosc zgrzeiny.

'31 t --£'3 m 8=Ea$ (j+·-3$ m ®-- r--- Rys. lecz nie mniejsza niz 0. Dlugosc UZytkOW4 gwintu zaznacza sie linia gruba c (rys.1. W polaczeniach gwintowych "przewaza" gwint zewnetrzny. gt'! ~o osi gwintu . 10.jak na rys.23a. 10. patrz tabl. kt6ry zawsze zaslania gwint wewnetrzny (w otworze). 1). Polaczenia gwintowe Gwinty w spos6b szczegolowy rysuje sie .4. jak na rys. Pofaczenia zszywane Polaczenia zszywane nicmi przedstawia sie na rysunkach lini~ cienkaIrys. ~iewidoc.5. Odleglosc linii a i b od zarys6w element6w ~wi~towanych powinna bye w zasadzie rowna w przyblizeruu wysokosci gwintu. 10.211) 1gdy Jest to mozliwe. 10. lO. Na lub nad linia odniesienia umieszcza sie znak zszywki i . na linii odniesienia lub nad nia umieszcza sie znak graficzny zszywania i nad liniq odniesienia .2. 10.21 d-g). 120 $- ~- >------ 16 Rysunek techniczny maszynowy 121 .tylko w szczeg61nych przypadkach.jak on wyglada przed wykonaniem gwintu (rys. Przykladv lL~7. chyba ze gwint jest prze?stawiony w polwidoku lub polprzekroju (rys. 2) w spos6b uproszczony (w zaleznosci od przeznaczenia rysunku. jego podzialki i potrzeby pokazania szczegol6w) .3. ale z gwintem przedstawionyro w sposob uproszczony.21d-g. 0 wysokosci w przyblizeniu r6wnej wysokosci gwintu. ani koriczyc na liniach osi. 10. jesli zas wysokosc sciecia f jest wyraznie wieksza (rys. 10. poz. Przyklady polaczen zszywanych metalowymi zszywkami pokazano na rys. 10.22a. cyrm dna wrebow gwmtu (rys. 10.2la-c). na niekt6rych rysunkach pogladowycj. 10. 2) dlugos~~ uzytkowa gwintu na tym koncu sruby. 10. przez~aczonyc~. 9. J). ~e~y~e w srubach dwustronnych (tabl.podaje sie wymiary zszywek. ~- Rys.20a). Czesci zlaczne z gwintem: sruby. Jezeli gwint jest zakonczony scieciern (faz. 10. wymiary sciegu itp. Jest dlugos~ calkowita gwintu. konstr. linie srubowa zaleca sie przedstawiac jako linie prosta (rys.cZcg6Iowionego i uproszczoncgo rvsowania srub i wkretow Przedsta wienie uproszczone umowne ~ ~ 1 Rysunek uszczegclowiony I I ~ 0 :I --3~ 2 $ Q+3 $ ~}lE J ® 1 -I -8 ~ ~ B I I~ r--- f}:E:3~ EE_ [] 3 4 m) &£3$ 83 4$ E}:t==-3.Gdy gwint w otworze nieprzelotowym rna sit. 5) jest Tablica lOA.zn~ cz~s~ linii ograniczajacej dlugosc uzytkowa gwmtu rysuje SIt. zas w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu .3. Rysowanie poiaczeri rozlacznych 10.21 f) to sciecie mozna narysowac. 3/4 obwodu. a mianowicie: a) element z gwintem (srube. otwor itp. Gwint niewidoczny rysuje sie !iniami kreskowymi (rys.wpisuje sie parametry nici.gdy to jest konieczne .21. 10.8 mm. konczyc blisko dna otworu.) rysuje sie tak. linia kreskowa (rys.21d.21e.d'_Viemacienkimi liniami a obrazujq.22. Sposob wykreslania luk6w okregow (zastepujacych teoretycznv zarys krawedzi . 10.2. b. Dlugoscia uzytkowa gwintu jest w zasadzie dlugosc gwintu 0 pelnym zakresie.na rysunkach zlozeniowych.!)j.cienkim lukiem b o dlugosci ok. b) gwint zaznacza sie: w rzucie na plaszczyzne rownole. lacznie z wyj sciem 0 niepelnym zarysre. Rysowanie gwintow zewnetrznych i wewnetrznych 5 $ -- -6-t=-3 ® $ -~-~-3 >~ 6 -E 7 3t E--'3 B-· ~l' L'~@ ~- . przy czym linia ta nie powinna ani zaczynac sie. jak na rys. Przyk!ady uszczegolowionych rysunk6w czesci zlacznych gwintowanych zawieraja tabl.ze wzgledu na pracochlonnosc takich rysunk6w . 10. np. do ~e:6~ szkoleniowyc_h (rys. Rysowanie polaczen gwintowych $$- ~ 8 3) 10.21 h. JeJ wcale.hiperbole. wkrety i nakretki mozna rysowac: 1) w spos6b uszczegolowiony . bez wyjscia e gwintu.20b-d.21m). C.10. P~d nazwa "rysunek uszczegolowiony czesci zl. ' . to w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi gwintu sciecia (w postaci okregu) nie pokazuje sie. 10.21k).5.na rysunkach wykonawczych tych czesci oraz w specjalnych przypadkach na rysunkach zlozeniowych. kt6rym wkreca ~1~ J4 na s~~e w o~6r (koniec sruby zakonczony plasko).w razie potrzeby . lO. to na wszelkich rysunkach z wyjatkiem wykonawczych mozna umownie rysowac gwint na calej dlugosci otworu.!cznej z gwmtem" rozumie sie rysunek tej czesci ze wszystkimi szczegolami jej budowy. 10.4 i 10.22c) lub nie rysuje SIt. odleglosc miedzy nimi itd. We wszystkich pozostalych przypadkach gwinty przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. b.$ ~--. Uszczegolowione rysunki szesciokatnych i czworoklJ:tnych lb6w srub pokazano na rys.

22c.4-10. jak zaokraglenia. gwinty w otworach nieprzelotowyeh (tabl. Rysunek uszczeg61owiony potaczenia uproszczone w przekroju umowne w widoku 1 2 ~. 10. najczesciej w celu zwymiarowania dlugosci wyjscia.5). 5 E8 6 122 16* .6.polaczenia z tabl. 10.5.6. uszczeg6towiony Przedstawienie uproszczone umowne TabJica 10. 10. polaczcn gwintowych wielokrotnych: a) uproszczone. b) umowne Rys. Podkreslic nalezy. 10. Przyklad niewidocznego polaczenia gwintowego pokazano w g6rnej polowie rys. W przedstawieniu uproszczonym nie rysuje sie takich szczegolow budowy czesci z gwintem. 10.24. (tabl. 10.7. 1-6). pojedynezo lub laczac je w grupy. sciecia krawedzi.~ c) ~@JI~$ ~@3.7. X 2 ~<® fr@) ~(@H\® @ 0 2 < e---{ I 3 > I 4 tIIJJ Rys. a poza tym pomija sie wyjscia gwint6w e (rys.4 i 10. W przedstawieniu umownym polaczen gwintowych wykorzystuje sie symbole graficzne poszczeg6lnych czesci . B+ B~ ~1 yftf . 5) oraz wyjscia gwint6w. W przedstawieniu umownym zastepuje sie rysunek czesci zlacznej umownym symbolem graficznym. Przyklady przedstawienia uproszczonego i umownego podkladek i zawleczek uzywanych w polaczeniach gwintowych podano w tabl. podtoczenia itp.f). 1O.7. Rysunek uszczeg6towiony uproszczone umowne Tablica 10. 10. poz.21d. Rysowanie uszczegolowione lbow srub oraz nakretek szesciokatnych i czworokatnych przedstawiony na rysunku i nie wymaga objasnien. 1 Rys.5). Rysowanie tzw. 10. d). Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania podkladek i zawleczek Lp.7) stosuje sie przedstawienie uproszczone przewidziane dla poszczegolnych czesci zlacznych. 10. 1O. w zaleznosci od rodzaju polaczenia (tabl. rysujac je tylko w razie wyraznej potrzeby. poz.23c. lO. ze wybor rodzaju uproszczenia czesci zlacznych polaczenia nie zalezy od sposobu przedstawienia czesci laczonych (w uproszczeniu ezy bez niego). Identycznie rysuje sie zarysy nakretek (rys. Przyklady uszczeg61owionego i uproszczonego rysowania nakretek Przedstawienie Lp. a ponadto pomija sie luzy miedzy czesciami laczonyrni i zlacznymi (tabl.4 i 10.23. rysowanym linia gruba (tabl. przy czym niewidoezne symbole czesci lub fragmenty symboli rysuje sie liniami kreskowymi. 10.Tablica 10.7). W przedstawieniu uproszczonym polaczen gwintowych na rysunkach zlozeniowych (tabl. Przyklady uszczeg61owionego i upruszczoncgo rysowania polaczeri gwintowych Przedstawienie Lp.6.

przez podanie oznaczenia gwintu i jego dlugosci uzytkowej (rys. 10.10). 10.3._)l) dwukrotny (P .9mm Metryczny 1--600 mm Metryczny do przyrzadow precyzyjnych Rurowy walcowy Rurowy stozkowy Numer normy PN-74/M-02012 PN-83/M -02013 PN-78/M-02015 PN-ISO 228-1:1995 PN-80/M-02031 81 ~ Wymiary. Wymiarowanie gwintow d) Linia rdwnolegla do osi gwintu (doosi rury) ZTqczka d) ~ M10x15 Trapezowy symetryczny Trapezowy niesymetryczny Trapezowy niesymetryczny Okragly 45° PN-ISO 2902: 1996 PN-88/M-02019 PN-87/M-02027 PN-84/M-02035 Srednica zewnetrzna sruby x skok. a w tab!.26.5 I c) __. ktore nalezy podac w oznaczeniu Srednica zewnetrzna sruby w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm " Srednica zewnetrzna sruby w mm!' Srednica wewnetrzna rury w calach Srednica wewnetrzna rury w calach 1 i ~ ffi Znak M M M G R2) Rc2) Tr S S45° Rd Przyklad MO.10 wymiary gwintow metrycznych od M2 do M20. w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w him Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica zewnetrzna sruby w mm x skok w calach Srednica nominalna gwintu w calach IJ) I~ HIt). 2) np.2. Tablice 10. W tab!.7 (cd.24).dla gwintu zewnetrznego. 10. otworow gwintowych itp.6 M12 M16 x 1.5 G1 R3/4 Rc3/8 Tr24 x 5 S24x5 S45°125 x 8 Rd32 x 1/8" Nakr~tka Rys. Otwory gwintowane mozna wymiarowac rowniez w sposob uproszczony (bez linii wymiarowych).9 podano wymiary zarysu nominalnego gwintow metrycznych. b) gwint calowy (nie objety Polskimi Normami).. d) gwint rurowy-stozkowy. f) gwint trapezowy niesymetryczny Dla gwint6w drobnozwojnych: srednica zewnetrzna sruby x skok w nun. Zarysy najczesciej stosowanych gwintow znormalizowanych: a) gwint metryczny (tabl.15 zawieraja wymiary srub. e) gwint trapezowy symetryczny.70/E-02502 PN-65/S-46001 PN -64/K -88165 PN-68/S-83200 Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica nominalna gwintu w mm Srednica zewnetrzna sruby x skok w mm Srednica nominalna gwintu w mm E P Rw Rd Ven E27 P36 Rw14. Re ~ dla gwintu wewnetrznego.B1 j) Rys.2 10. M24 x 2(Pl) oznacza gwint Jezeli na rysunku wystepuja wielokrotnie powtarzajace siejednakowe polaczenia gwintowe. 10. to mozna narysowac tylko jedno z nich (w spos6b uproszczony lub umowny) i zaznaczyc cienka linia polozenia pozostalych identycznych polaczen (rys. 10. 10. 10._ I ~ [8 Tablica 10.8. St..)LH dwukrotny LH M16LH M20 x 2(P1) S48 x 16(P8) M60 x 4(P2)LH S48 x 16(P8)LH trapezowy niesymetryczny metryczny Rys. 10. podajac nad Oznaczenia gwintow lewych i wielokrotnych Lewy metryczny prawy Wielokrotny (wielozwojny) lewy trapezowy niesymetryczny 1) LH (P .25. Oznaczenia czesciej stosowanych gwintow sposrod objetych Polskimi Normami zawiera tab!. potrzebne do projektowania polaczen gwintowych. wymiarowac w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi.B St. Rysunek uszczegolowiony potaczenia uproszczone 7 w przekroju umowne w widoku - a) b) !116x 1. ezyli odleglosc miedzy sasiednimi zwojami gwintu wielokrotnego.26c). 1O.'2' Stozkowy calowy (Briggsa) 0 kacie zarysu 600 PN-54/M-02032 St.. Gwinty zaleca sit.) Przedstawienie Lp.. wkretow.3 Rd50x 7 Ven5. Wymiarowanie gwint6w Oznaczenie gwintu sklada sit. Oznaczenia gwint6w (wyb6r) Rodzaj gwintu Metryczny 0. ale oznaczenie gwintu mozna podac takze w rzucie na plaszczyzne prostopadla do jego osi (rys. dwukrotny 0 skoku 2 mm i podzialce 1 mm. 3) Litera P wraz z podana za nil! liczba oznacza wartosc w mm podzialki gwintu. ze znaku okreslajacego rodzaj gwintu ijego wymiarow.8.27. c) gwint rurowy walcowy. R .. 124 125 .26a. b). a zarys najczesciej spotykanych gwintow pokazano na rys. 10.9 i 10.11-10.Tab!. 10. Gwinty wymiaruje sit.25--{). Uproszczone nych ffi"'/"'" otworow gwintowa- Stozkowy metryczny (do butli do gazow) Edisona Do rurek instalacyjnych Rowerowy Okragly (dla kolejnictwa) Do zaworow do detek stalowych PN-63/M-69226 Srednica nominalna gwintu w mm St.36 wymiarowanie PN-82/E-02500 PN.25. 10.

36 0.173205 0.49 7.3 0.324760 0.5 7 7 5 5 1.45 0.270633 0.18 0.83/M·02013 zawiera wymiary.6 2 2.4 1.7 0.072169 0.4 0.4 0.773 9.6 0.25 I 1.026 1.866025 1.933 18.026 16.79 3.4 0.216506 0.242 4. .545 4.14 0.5 1.4 2 5.097428 0.25 MI0xl MI2 M12x MI2x M14 MI4x MI6 MI6x MI8 M18xl.026 9.216506 0.160 13.1.3 d-2.8 3.18 0.389711 0. d.346410 0.466 6.188 7. ~ D.07 0.146142 0.45 0.9.5 4 1.5 4 6 9 11 8 Gwint zwy~ kly M2 M2.2 6.387 6.048714 0.Tablica 10.1 2.546 12.5 PN-78/_H-82006 2PN-78/l1-82001 1) R promieri zarysu nominalnego gwintu zewnetrznego.s kok gwintu) I Y .515544 1.25 4 1. Norma PN.5 4.917 8.75 2 2.701 15.933 16.35 0.6 d-3 d-3.29 0.5 r 2 3.10 0.5 M3 M4 M5 M6 M8 drobnozwojny d= D d.324760 Rys.8 4.376 17.5 1.623798 Bn6x16 PN-55!H-85021 gH 0.135316 0.835 14.216506 0.5 3 2 0.8 0.647 10.14 0.075777 0.9) Skok gwintu zwyklego p 0.740 2.054127 0.8 6 17 3.75 2 4.917 5.5 3. mm P 0.9 1 1.606218 0.376 13.108253 0.7 17.2 6.zarys6w gwint6w 0 skokach 0.5 4 5 10 12 2.188 11.509 1.165063 2. - Kaniecplaski sc/(!ly rA) 10. .5 0.6 104 116 144 157 175 205 225 259 D+O. Gwlnty tabl.160 14.064952 0. Wymiary wyjsc i podciltc gwintow oraz gl"~bokosci otworow ~ -E(.dla wkretow z rowkiem lub z wglebieniem krzyzowyrn.026 14. e .5 M5 M6 M8 MIO M12 M14 M16 M18 M20 2) = J) 4} a ~ odleglosc ostatniego pelnego zwoju gwintu od powierzchn i oporowej lba.811899 0.141 4.5 0.433013 6 0.160 0.4 5.7 df d-l.108253 0.466 8.5 5 6 9 9 6 7 1. C .5 1. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri kolkowych a) b) 8x40 PN-90/M-83002 8.649519 8 H Ri' ~!!_ 0.243570 0.17 4.6 R A3) max 2.026 18.75 5 2 5 2.647 8.376 8.4 3 4 4.160 16.5 0.675 7.7 1.162380 0.189443 0.0 52.5 7 9 7 2 5 1 Skok gwintu P e 0.270633 0.25P lP .082532 1.10.5 4 1.3 5 6.466 10. d31) R2' -ad' 3 -4mm' - 2 2.773 8.29 0.101036 0.dla srub zgr ubnych.376 17.3 60.5 3 4 4.5P lub 4P.8 0.811899 0.5 5.5 4 1 3 0.7 7.082532 1.353165 1.8 I 1. zas szerokosc podciecia gwmtuj = 2.701 13.324760 0.25 1.6 0.947215 1.115470 0. ' A .25 1. 10. - 2 2 2.25 3.6 91.5 1.1 d-l.387 3. W przypadkach uzasadnionych dlugosc wyjscia gwintu maze wynosic x = I.647 6. ~ D.108253 0.5 2 3.188 9.459 3.917 10.144338 0.5 1 2.160 8.dlugosc niegwintowanej czesci otworu.350 5.649519 0.12.487139 0.2 5.9 36.546 14.853 10. metrycznym mm Gwinty zewnetrzne Gwint zwykly d Wyjscie Gwinty wewnetrzne aLl gwintu x2) max Podciecie 1 2) Kaniecplaski Tablica (rys.649519 0.378886 0.067582 0.25 11 12 It Czop walcowy (F) Czop soczewkowlj (6) Czapstoikawlj mm Srednica gwintu I} M18 M20 1.9 3.294 16.5 - Dla grub i wkretow walcowanych z koncami plaskimi scietyrni (A) dopuszcza sie wkleslosc powierzchni czolowej.5 10.3 d-l. Gwlnty metryezne.25 0.3 2 4 1.29.8 6 6 13 15 3 3.598076 5 -H 8 0.5 3 3.8 2.75 2 2.019 4.162380 0.6 1.5P.5 0.6 0.2 do 8 mm oraz wymiary gwintow 0 srednicach od 1 do 600 mm. .6 2 2.405949 0.835 12.376 19.5 6 2.75 0.405949 0.5 0. Norma PN-84/M-82061 obejmuje zakonczenia gwint6w od Ml do M160 oraz piec innych rodzaj6w zakonczen.433013 0.5 4 0.773 11.294 18.22 0.35 0.5 0. B .36 0.dla 'rub dokladnych i sredniodoktadnych .9 22.4 1.180422 0.086603 0.3 13 1 1.14 0.8 1 M6xO.4 0.151554 0.25 M8xl MIO MI0xl.4 76.06 0.5 1.6 0.4 3 7 2.7 2.5 3 4 5 6 6 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 16 16 18 18 20 20 1.3 56.5 metryczne (wybOr).5 2.948 2.28.692820 0.433013 0.081190 0. 10.11.2 3.75 d3 ZI Zt Z3 Z4 Zs Z6 a.22 0.259808 0.07 0.8 32.5 4 5 Df RL 1.22 1. 126 127 . 10.5 4.216506 0.376 15.863 11.2 4 5 6 7 8 1O D+O.360844 0.18 0.. Zarys nominalny a)~ Tablica 10.22 0.06 0. " " . oct Rys.568329 0.12 0.8 9. Wymlary w mm Kaniec Kaniecstoikaw!/ soczewkawy(B) tfP!J (C) 90° M4 M5 M6 M8 MI0 MI2 M14 M16 ostrlj(H) max 2.74 12.541266 0.162380 0.5 0.1 e4) max - max 1.8 3 5 3. .7 0.299038 1.5 3 3.134 4.917 11.541266 0.376 1.208 2.2 4.675 3.5 3.567 2.350 12. Rysowanie i wymiarowanie polaczeri sworzniowych Tablica to.129904 0.5 M20 M20x 1.2 86.974279 3 H 4" 0.350 10.8 0.5 5.3 6 7.043301 0.75 0.086603 0.270633 0.252591 0.013 2.288675 0.5 B3) C Wyjscie gwintu 3) Podciecie y 11 max 3..378886 0.773 5.350 9. ktoru w przypadkach uzasadnionych mote wynosic: = 1.5 0.45 2.433013 0.2 1.243570 0.057735 0.106 10.227332 0.22 0.480 5.459 6.75 0.5 1.5 4 5 max 1.5 3 H 0.3 3.1 7 8.6 d-2 d-Z.732051 2. Zaknnczenia srub i wkretow z gwintem d.14 0.

: - 3.2 9.4 10.3 2. _1M '" i3: 13 15 17. wiencowe i stozkowe Slub i wkr~tow Tablica 10.3 0.5 21.3 0. Przyklady uproszczonego wymiarowania gwintowanych otworow przedstawiono na rys..2 1. .22 -0.12 - 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.3 6.. Polaczenia wielowypustowe i wielokarbowe Polaezenia wielowypustowe i wielokarbowe przedstawia sie zgodnie z norma PN-EN ISO 6413:2001 w sposob rzeczywisty (rys. .wykonanie srednio dokladne i zgrubne.5 5.52 Dop.7 0. Z rysunkow tych widac.nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu dokladnym.6 9 11 14 16 18 20 22 Klasa zgrubna 1 H14 3.. rom Wykonanie dokladne d M3 M3.7 24. Norma PN-83/M-82062 obejmuje rozwartosc} klpczy. 1. lO..4 0.2 Tablica 10.7 3. Przedstawienie kompletne zlacza: a) wielowypustowego rownoleglego. 10.4 10.2 4.30) lub w spos6b uproszczony (rys..36 c) .6 10.6 9 11 14 16 18 20 22 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 - ~ - ~ !:i .6 2.5 19.7 2.. Walki i piasty z wielowypustami 0 bokach r6wnoleglych w spos6b uproszczony przedstawia sie nastepujaco: a) w rzucie na plaszczyzne rownolegla do osi walka i piasty linie den wrebow w walkach rysuje sie linia ciagla cienka a oraz zaznacza dhigosc uzyteczna wielowypustu linia ciagla gruba b (rys.2 8.5 6 7 8 10 11 12 13 14 Dop.15 -0. .14.28b.3 4.3 4.4 t max mm tl t4 1.3. Podobnie rysuje sie w uproszczeniu i wymiaruje polaczenia sworzniowe (rys.5 21.0 1. A B C D d -027 -0.5 13 15 17 19 21 Polaczenia kolkowe mozna rysowac w spos6b dokladny (rys. 10.27a-c).Tablica 10.5 M4 M5 M6 M8 M10 M12 M14 M16 M18 M20 Do 3. Klase srednio dokladna stosuje SIt< ogolnej budowie maszyn. wykonanie srednio dokladne . '" _1M 5 5.2 6.6 5.3.4 2.27 -0.6 4.4.7 6.9 '0 . Norma PN-75/M-02046 obejmuje srednice ot)"oro:-" przeJs~owych do srub i w~rt<tow od Ml d~ M160 ora~ srednice otworow w klasie zgrubnej 2.31a).8 7 10 12 15 17 19 21 23 Do 3.nawiercenie pod leb walcowy z gniazdem szesciokatnym.n .. 1O.31).7 6.7 20.4 - D1 8 - D2 - D3 6 6.7 d Klasa dokladna H12 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 3 10.2 - D1 8 - D2 - D3 6 6.4 4 t2 :::.9 '0 oil 16 18 20 22 24 . Polaczenia kofkowe i sworzniowe D K1asa srednio dokladna H13 3.2 7.: 0 . Nawiercenia pod Iby walcowe.3 5. jakby wypusty lub karby lezalynaprzeciw siebie i pokazuje sie je jako nieprzekrojone..1 t3 0.'" 0 ..5 6.0 8.15..8 16. 1O. l0. odchylki Al) a) E - .'" 0 i3: B l) s» .84 -0.3 0. Wykonanie srednio dokladne d M3 M3.4 40. 10.j. B . W wykonaniu srednio dokladnym krawedz otworu 0 srednicy Do tylko zatepia sie.0 1.2 1.5 M4 M5 M6 M8 MI0 M12 M14 M16 M18 M20 t max +0. przyrzadow i aparatow.3 0.srednica gwintu sruby lub wkreta.5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D4 6 7.5 6.4 36.43 -0.5 6 7 8 10 11 12 13 14 -0. 16 18 20 22 24 0 .nawiercenie pod leb stozkowy w wykonaniu srednio dokladnyrn.2 6.6 12.4 8. 10.33 -0.3 5.6 3.4 28. 10. W widoku zarysy i krawedzie wielowypustu zewnetrznego (walka) lub wielowypustu wewnetrznego (piasty) rysuje sie tak. nie uwzgledniajac podzialki. uproszczone wymiarowanie otworu jeszcze bardziej sie upraszcza.:.3.7 1.43 1) A _ wykonanie dokladne. w Klase zgrubna 1 stosuje sit< w maszynach mniejdokladnych i w urzadzeniach rurociagowych.w ogolnej budowie maszyn.3 6. odchylki Al) ID~@J Wymiar "pod klucz" S S1 15 16 17 18 19 21 22 24 27 30 -0.6 4.patrz rys. lO...0 9..0 4. Wymiarowanie kolkow narysowanych w sposob uproszczony lub umowny odbywa sie przez podanie odpowiednich norm czesci maszynowych.3 23 26 30 34 37 tl mm 3.nawiercenie pod leb i nakretke szesciokatna.27d-j. lO. c) wielokarbowego 128 17 Rysunek techniczny maszynowy 129 .4 9.7 2. 10.8 5.5 13 15 17 19 21 10 11 13 18 22 26 30 33 36 40 8 ~ !:i E oil - e' 4.o~ 3.0 7. . Wykonanie dokladne stosuje sie w budowie dokladnych maszyn.4 19.1 4.. w piastach natomiast linie den wrebow rysuje sie linia kreskowa cienka f (rys.4 8.13.7 17. b) wielowypustowego ewolwentowego.n e' 5.5 19.6 2.6 5.4 4 4.4 4. Rozwartosci kluczy i wyrniary "pod klucz" w mm 3.30. ze w przypadkach gdy niektore z podanych wyzej wymiarow nie wystepuja. jakby byly czesciami pelnymi (bez wypustow i karb6w) ograniczonymi walcami przedstawiajacymi powierzchnie wierzcholkow.5 ~lf-Sill Wymiar "pod klucz" S S1 5 5. Srednice otworow przejsciowych do srub i wkretow linia odniesienia doprowadzona do osi otworu odpowiednie wymiary w nastepujacej kolejnosci: dxll-12lDxl3x if' (znaczenie symboli . Rys.5 Klase dokladna stosuje sic w budowie dokladnych maszyn i urzadzen.29).5 8 10 11 15 18 20 24 26 30 33 D5 6. .0 10. .31c). przeznaczonej do otworow odlewanych.28a) uproszczony (rys..5 8.9 5. Wymiary zaczerpnieto z norm PN-83/M-82069 i PN-87/M-82068. Sciecie 0 srednicy D1 i kacie 90° w wykonaniu dokladnym moze bye zastapione zaokragleniem..8 9 11 13 15 17.28c). .0 ~o 210 rom oraz wymiary przekatnych kwadratow 1 szesciokatow "pod klucz". b) .28b) lub umowny (rys.4 32.jak na rys. 10.8 9 11 .5 5.. W przekrojach wzdluznych walki i piasty rysuje sie tak.8 9 10 11.:.

37.-100N 40N c) Rys. Podobnie rysuje silt walki i piasty 0 wielowypustach ewolwentowych i wielokarbowych. 10.32c.31f. 130 131 . 1) naciagowa barylkowa g) skretowa ' cCt?T1 c) Rys. piast. c) graficznego wielowypustu rownoleglego. nalezy podac na rysunku rodzaj zakonczenia (wg PN-ISO 2162-2:1996).4.34a). Przedstawienie uproszczone walkow. Przedstawienie uproszczone sprezyn srubowych a) b) b) Rys: 10.31a. 1O.. Przy stosowaniu uproszczen rysunkowych dopuszcza sie rysowanie wszystkich zwoj6w sprezyny lub wszystkich sprezyn pakietu.36. Rys.34. 0 ile jest to mozliwe. 10. jak i na rysunkach zlozeniowych..33. d) naciskowe stozkowe.31e. 10. Przedsta wienie w widoku i przekroju sprezyn: a). b) sprezyny naciskowe wa1cowe.31a). c).33 QI [. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej Iabliczka c) d) 10. d). Rysowanie sprezyn Sposoby przedstawiania sprezyn w widoku.5 Pokryci e Srednica DtugoSl: trzpienia rozwini~te90 kontrolnego drutu 22.5 7. e) naciagowa wa1cowa.5 43. b) walek wielokarbowy Jub wielowypustowy z wypustami 0 zarysie ewoJwentowym. nalezy podac odpowiedni symbol wedlug ISO 5261. wraz z wymiarami. 10. Jezeli sprezyna ma prawy kierunek zwojow. b) c) Rys. Rys. 10. 10. przez podanie oznaczenia wielowypustu za pomoca symbolu graficznego (rys.33-10. natomiast przedstawienie uproszczone tylko na rysunkach Rys. 18. przedstawienie w widoku i uproszczeniu resorow wielopiorowych: a) bez zaczepow. 10. e) spiralnych ~. b) zlacza wiclowypustowego rownoleglego.37 zgodnie z norma PN-ISO 2162-1:1996.34c). c) piasta z wielowypustami 0 bokach rownoleglych.38. c). Spos6b rysowania zlaczy wielowypustowych rownoleglych pokazano na rys.n. Dopuszcza silt rysowanie miejsca wyjscia rowk6w w walku w postaci kreski ukosnej club odcinka luku okregu linia ciagla 0 grubosci tej samej co linia oznaczajaca dna wrebu (rys. np. Gdy ksztalt przekroju poprzecznego drutu jest inny niz okragly. 10.ch z.34b). f) zlacze wielowypustowe ewolwentowe lub wielokarbowe a) b) b) w przekrojach wzdluznych walkow i piast linie den wrebow rysuje silt linia ciagla gruba g (rys.a) ~ cba . Sposoby oznaczania: a) polozenia wypustow wzgledem plaszczyzny symetrii. Jezeli zakoriczenia sprezyn 84 nieoszlifowane. 10. 10.3 mm 589 mm 10. a zlaczy wielowypustowych ewolwentowych i karbowych . 1O.5.na rys. N a rysunku w uproszczeniu sprezyny wykonanej z drutu 0 przekroju okraglym nie jest wymagane podawanie symbolu graficznego (/) (rys..35.. Przedstawienie sprezyn srubowych w widoku i przekroju: a). Przedstawienie i spiralnych z rys.3. natomiast w przypadku lewego kierunku zwojow nalezy podac oznaczenie LH.. Dopuszcza silt zaznaczanie jednego do dw6ch wypustow lub karbow za pornoca linii ciaglej grubej.32a). Widoki i przekroje sprezyn stosuje silt zar6wno na rysunkach wykonawczych sprezyn. 1O. b).-1 Rys. d) piasta wielokarbowa Jub z wypustami 0 zarysie ewolwentowym. c) talerzowych. tj.32b. na rysunku w uproszczeniu nie jest wymagane poda wanie symbolu RH (rys.32. D. przekroju i w uproszczeniu pokazano na rysunkach 10.. Polaczenia rurowe Polaczenia rurowe rysuje silt wykorzystujac uproszczenia rysunkowe lub schematyczne pokazane w rozdz. c) z zaczepami oczkowymi i sprezyna pomocnicza Liczba Catkowita Kierunek Twardcsc zwoj6w czynn). gdy istnieje koniecznosc zaznaczenia polozenia wypust6w lub karb6w wzgledem plaszczyzny symetrii (rys.31b. e) zlacze wielowypustowe rownolegle.5 prawy HRC4Ot2 cynowane liczba zwoj6w 21 34. Wielowypusty 0 zarysie specjalnym wyrniaruje silt na dokladnie narysowanym zarysie przekroju poprzecznego wielowypustu. 10. Roznica polega na dorysowaniu we wszystkich rzutach walca podzialowego linia punktowa cienka h (rys. 10. 10. a) ~ c) e) b) h $) . d). 10.. b) z zaczepami oczkowymi. 17* ~ (rys. 10. zlaczy wielowypustowych i wielokarbowych: a) walek wielowypustowy z wypustami 0 bokach rownoleglych.31.woj6w 5. Zlacza wielowypustowe i wielokarbowe znormalizowane wymiaruje silt w sposob pokazany na rys. 1O. d) wraz z odpowiednia norma. 10.35 uproszczone sprezyn talerzowych d) h z rys. d) graficznego wielokarbu lub wielowypustu 0 zarysie ewolwentowym zlozeniowych i schematach.

M02 Tablica 10. 10."L'.liczbe czesci)..-n".. podtoczenia itp. 10. zamiast kwadratu rysuje sie rzeczywisty zarys uszczelnienia w przekroju.45. wraz z krzyzem umieszczonym na przekatnych zarysu (rys. 10. bez wargi przeciwpylowej. dwustronne 10. sciecia krawedzi. alba w spos6b umowny og61ny Iub umowny szczegolowy (EN ISO 9222-1:1995. 10.43. bez uwzglednienia dokladnego zarysu i warg.z krzyzem.HH.38-10. W szczeg61nych przypadkach dopuszcza sie kreskowanie lub zaczernienie metalowych element6w uszczelnien.rl mJ. ~ U szczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych. Przedstawienie uszczelnien spoczynkowych mozna przedstawic zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego lub w uproszczeniu.w zaleznosci ad rodzaju sprezyny ./. W przedstawieniu umownym ogolnyrn uszczelnienie. W UWAGA Norma EN ISO 9222-1:1995 nie zaleca kreskowania przekroj6w uszczelnien. w srodku umieszkwadratu(rys. 10.pierscieniowyeh . Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciskowej stozkowej Przyklady rysunk6w wykonawczych niekt6rych rodzaj6w sprezyn przedstawiono na rys.srubowych pracujacych na trzpieniu nale.5. Rysunek wykonawczy sprezyny spiralnej plaskiej srednice wewnetrzna zwoj6w. EN ISO 9222-2:1994).t·. rysowanego sposob umowny szczegolowy. Krzyz nie zarysu uszczelnienia. picrscieni V i pakiet6w uszczelnieri Rys.45b). b) w uproszczeniu lZJ ~. z warga przeciwPY!OWl! [S] Przyklady przedstawiania sprezyn na rysunkach a) w przekroju. 1O..44.l1U na rys. przedstawia sie w postaci kwadratu . ill LC=:=J. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowei skretowej (bez tabliczki z wymiarami i wymaganiami technicznymi) EJ [2J hlii M fill ill F2 Rys. 10. pokazano w tablicy 10. pozostale wymagania i dane potrzebne do wykonania sprezyny i jej sprawdzenia -'.41. Jezeli kierunek jest istotny. 10. Rysunek wykonawczy sprezyny srubowej naciagowej Rys. Wszystkie wymiary sprezyn podaje sie na rysunku.~. 132 .. W przypadku gdy wymagane jest dokladne przedstawienie zarysu.42.38).. a dla w tulei . G Rys. Rysunek wykonawczy sprezyny talerzowej G m Przedstawienie umowne szczegolowe pierscieni U.bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. krzyz nalezy uzupelnic grotem strzalki (rys.powinna zawierac nastepujace dane: a) liczbe zwoj6w czynnych (dla sprezyn talerzowych i.i:l"'''.w wymaganiach technicznych (wg PN-EN 2162-2:1996) lub w tabliczce (wg PN-81/M-01148) umieszczonej w prawym g6rnym rogu arkusza (rys. Przyklady rysowania uszczelnieii ruchowych Przedstawienie umowne szczegolowe Rysunek Zastosowanie [ZJ ~ Uszczelnienie typu wargowego dla wal6w obroto~ych.16. 10.40..45a). W uproszczeniu pomija sie takie elementy.45c). zgodnie z og61nymi zasadami rysunku technicznego.maksymalna srednice ~ Uszczelnienie typu wargowego dla walow obrotowych.. 10.sposob umowny' ogolny [I] IT] ill J1 Przyklady uszczelnienia ruchowego.16. Tabliczka ta . b) liczbe zwoj6w calkowita.43.39. c) kierunek zwoj6w."'HJla [c:J [8 Uszczelnienie labiryntowe (niezalezne od liczby element6w) Rys. 1O.< ::. z warga przeciwpylowa v'(v) nrzedstawiania sprezyn na rysunkach zlozeUJl. 10.jak zaokraglenia. Rysowanie uszczelnien ruchowych w. U~L. bez wargi przeciwpylowej U szczelnienie typu wargowego dla wal6w obrotowych. d) twardosc. ~ ~ ~ L ~ Rys. Rysowanie uszczelnieri Uszczelnienia ruchowe mozna rysowac dokladnie.

5. np.. a rysunek zlozeniowy jest wykonywany w zmniejszeniu. W widoku prostopadlym do osi lozyska elementy toczne rysuje sie w postaci okregow niezaleznie od ich rzeczywistego ksztaltu (kulka. 11. rowkow itp. 11.rys. 11.rys.4. Lozysko toczne przedstawia sie w spos6b umowny og6lny. tOZVSK. Osie i waty Na rysunkach wykonawczych osie i waly przedstawia sie w zasadzie bez uproszczen (rys.:ienie um~wne o rzeczywistym zarysie przekroju ogolne lozyska tocznego JOO 127.rys. Rysunki: a) osi.7.2. gdy pokazanie ich na rysunku nie jest konieczne. lub uproszczenia II stopnia. Na rysunkach zlozeniowych osie i waly rysuje sie stosujac uproszczenia I stopnia.Rys. 11. 11. ktore polegaja na pomijaniu gwint6w. Rys. stozek. 11. Jezeli konieczne jest przedstawienie dokladnego zarysu lozyska tocznego.5 ~ 430 20 655 125. do. 11.4. Lozyska Na rysunkach zlozcniowych lozyska slizgowe rysuje si~ bez uproszczeii lub z pominieciem drobnych nieistotnych szczeg616w. 11.2. na rysunkach w duzym zmniejszeniu. 1:5 Rys. lowy.? \ Rot25' l:: R~ I i 11. b) walu Rys. Znormalizowane ksztahy i wymiary koricowych czopow walow (np. 42 24 400 600 215 12 10 100 -. off.5. 11. zarysy osi i walowrnozna upraszczac. Rysunek wykonawczy warn stopniowego a) b) oj 16 52 BE] tiD + f----- + Rys.6. przedstawiajqc dokladny ksztalt uproszczonych fragmentow przedmiotu w sposob pokazany na rys. W szczeg61nych przypadkach. 134 135 . Zgodnie z norma PN-EN ISO 8826-1:1995 lozyska toczne rysuje sie w spos6b umowny og6lny lub zgodnie z PrPN-ENISO 8826-2:1997 w spos6b umowny szczego. rysujac kwadrat z krzyzem w srodku . 11.1. Przedstawienie umopuszczalnymi uproszczemanu wne ogolne Iozyska tocznego b) 870 PN-83/M-02499 Rys.1. 11. 5 86 PN-83/1'1-02499 3 3 Podz.!I R5 Ra1~ 9 Ra~ Ra 51 35 19 81 67 7 'nt. Czopy koncowe walkow: a) walcowy b). Dopuszcza sie kreskowanie w tym samym kierunku. to krzyz umieszczamy wewnatrz rzeczywistego zarysu lozyska .11 RYSOWANIE OSI.1.3) ujete s~ w normie PN-89/M-85000.1. igielka) i wymiaru . Na schematach mechanicznych rysunki wal6w i osi zastepuje sie ich symbol ami graficznymi z tabl. 11. 11. SPRZI. Przyklady przedstawiania lozysk tocznych w spos6b umowny szczegolowy pokazano w tabl. jak na rys.2 (lecz bez powiekszonych fragmentow przedmiotu). WAtOW.2. z wyjatkiem element6w tocznych. czesci lozyska 0 tym samym numerze pozycji .7.rys. wielowypustow. Lozysko poprzeczne lub skosne w widoku W przedstawieniu umownym zaleca sie pomijanie kreskowania. c) stozkowy Rys.GIEt I HAMULCOW 11.1). 11. Rysunek lozys~a z.6. 11. 11.3. Przedsta".. 13.

8 pokazano rysunek zlozeniowy z 10Zyskami tocznymi przedstawionymi w sposob umowny szczegolowy. a poza tym sprzegla mozna rysowac w sposob uproszczony. 11. c) wysuwnego. k ) ciernego hydraulicznego. 12. Uklad napedowy z przekladnia pasowa z pasami klinowymi 18 Rysunek techniczny maszynowy 137 .2. g) klowego.1. ~ ~ Stozkowe Stozkowe dwurzedowe !fA [5 ~ ~ Igielkowe § ~~.3a) i gruba linia b .BATKOWYCH I ZAPADKOWYCH Rys. 12. ktore polega na tym. ~~+ ~ k) HljdraUficzne ~~~ 0 t) £lekfromaqnetljczne Igielkowe dwurzcdowe B em EO ~ ~ Rys.1). I) Na rysunkach schematycznych nalezy stosowac uproszczenia schematyczne wg tabl.na przekrojach. a) tulejowego. e) odchylnego (Cardana). Rys. 12. 11. I) poslizgowego elektromagnetycznego Igielkowe wzdluzne ~ Barylkowe wzdluzne ~ Na schematach maszyn i mechanizmow sprzegla i hamulce przedstawia sie za pomoca symboli graficznych podanych w tabl. h) poslizgowego. Uproszczone rysunki sprzegiel. 12. Na rysunkach wykonawczych kola te przedstawia sie bez uproszczen (rys.1. Lozyska toczne przedstawione szczegolowy na rysunku zlozeniowym w spos6b umowny ~ K ulkowc skosne jednorzedowe Kulkowe skosne dwurzedowe = ~ Kulkowe wzdluzne jednokierunk owe § EO B 8 ~ Kulkowe wzdluzne dwukierunk owe ~ Walcowe EO E1 B ~ N a rys. jak to pokazano na rys. Przekladnie pasowe Na rysunkach zlozeniowych'! kola pasowe gladkie i klinowe rysuje sie dokladnie lub z pominieciem pewnych szczegolow budowy. Walcowe dwurzedowe ~ Barylkowe jednorzedowe Barylkowe dwurzedowe ~ Wa1cowe wzdluzne B ~ B B EO [g_ ~ 000 ~ .Tablica 11. Na schematach lozyska toczne i slizgowe oznacza siy za pomoca symboli graficznych z tabl. 12. f) sprezystego. 11.zastepujac je zarysem waIca podstaw zebow. 11. 11. Przekladnie hU1cuchowe Kola i przekladnie lancuchowe rysuje sie tylko w jednym stopniu uproszczenia. Sprzegla i harnulce Na ~ysunkach zlozeniowych sprzegla i hamu1ce przedsta wia .Sly bez uproszczen Iub z pominieciem nieistotnych szczegolow.9. d) krzyzowego. w zaleznosci od podzialki i charakteru rysunku (rys.j) ciernego.2). oraz zarysem wa1ca podzialowego rysowanym linia punktowa cienka c.8..3.9. 13. 13. 13. ze nie rysuje sie w ogole uzebienia k61. Przedstawienie umowne szczegolowe lozysk tocznyeh Nazwa lozyska Rysunek Przedstawienie urnowne szczegolowe Kulkowe zwykle ~ Kulkowe wahliwe fj 1 RYSOWANIE PRZEKtADNI ORAZ MECHANIZMOW ZI. b) tarczowe~o.1.1.e-rflh-----. 12. rysowanym cienka linia a na widokach (rys.1.1.

Przekfadnle zebate 12..2. Gdy calc kolo jest narysowane W przekrojlf(rys. c) przedstawia sie rysujac: a) walec wierzcholkow a -hniq gruba. zawsze wtedy. 13. 12. stycznyrni do okryg6w podzialowych. ~ 'f ::1' e-c~ l!2 I- ~ s . = 12.4.3.1. Rys. "" ~ s .linia punktowa. '" . mozna zaznaczyc na tsa5 . a w innych przypadkach .. Przyklad rysunku wykonawczego kola Iancuchowego prze?stawiono na rys.\ <t$ S- es . es "S ~ s N .3. narysowanymobok przekroju... d) dwurzedowych a). 12. c) walec podstaw zebow c: w przekroju -Tinia gruba. 12. Rysunek wykonawczy kola lancuchowegojednorzedowego 8 -=-: ~~ 41-- .nalezy rysowac zgodnie z ogolnymi zasadami rysunku maszynowego. Kola pasowe: a) gladkie. w widoku =Iinia cienka.f Tabliczka 138 139 . Pozostale elementy k61 zebatych ... 12. 12.ty Iko gdy zachodzi wyrazna potrzeba.. jesli nie ma one zebow prostych.2.izebow jednego z k61 wspolpracujacycb.3. b) walec podzialowy b . Na rysunku tym pokazano w POW~ykszeniuragment uzebienia kola. Na rysunkach schematycznych przekladnie lancuchowe przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tabl. Linie zebow kola.poza uzebieniem .. 13. Rysunki k61 przekladni lancuchowych: jednorzedowych. 12.y. b).1. Kola zebate walcowe Uzebienie kola zebatego waicowego (rys.6b).1. Uproszezenia rysunkowe k6t i przekladni zebatych Kola i przekladnie zebate rysuje sie takze tylko w jednym stopniu uproszczenia... 12.~ 3. ~ ~1 ~. -..3c.2. N a schematach mechanicznych kola i przekladnie zebate przedstawia sie przy uzyciu uproszczen schematycznych podanych w tab!.4. b) rowkowe (do pasow klinowych) ~ ~rzy rysowaniu przekladni lancuchowych (rys.5).f5-D.3 ~~ "". 12. podobnie jak nie rysuje sie zwojow gwintu na srubach i w otworach gwintowanych. 12. c) Tab/iczka Rys. Na rysunkach przekladni zebatych wystarczy podac kierunek Iinii. 12. przy czym uproszczenie to polega na nierysowaniu zebow k61 (z wyjatkiem przypadkow specjaInych). ~ L a8tO. w celu zwyrniarof wama zarysu zebow..3.l. '" ~ l!2 ~ S- Iabllczka @ Rys.6a.6b) linie zebow mozna pokazac na widoku cz~§tko" wym. _' . gdy pokazuje sie zarys zeba (rys.b) I\ c) d) widoku wienca kola zebatego trzema liniami cienkimi (rys. d) tanc~ch zaznacza sie liniami punktowymi cienkimi.

12. ktora jest zarysem boku zeba kola 1. 12. w ten sam sposob zarys boku zeba w kole 2.srednica okregu podzialowego. (rys.116 24 327 D. W zazebieniu. to zarysy zebow wykresla sie W nastepujacy sposob (rys. c) zeby daszkowe. WNT. na rysunku pogladowyrn do celow szkoleniowych). 12. lezacy w odleglosci b od okregu kal' 4) odcinek AB linn zazebienia dzieli sit.bow podcietych przekracza ramy niniejszej ksiazki 1). Wykreslanie zeba kola zebatego z uzebieniem ewolwentowyrn 0 zarysie Jezeli pokazanie zarysu zebow jest celowe (np.013 SID 13.kar nachylenia zeba. Wyd. linie zazebienia BC (styczna okregow zasadniczych). jak na rys. c) O2 d. 12.jesli przewiduje sie obrobke zebow metoda obwiednioWq. 12. 5) wykresla sit. II Patrz dr inz.kat przyporu). 3.a) ~~M~ b b) c) d) a) b) Rys.24). 12. 12. 12. b) z uzebieniem zewnetrznyrn. dokiadny zarys bok6w zeba zastepuje sie lukami okregu.8b na cztery czesci) i odklada sitt je na okregu kbl w prawo od punktu B.7a): 1) wykreslic okrag zasadniczy 0 srednicy db = dcosa1) (d . 12. 12. 3. moie bye zasadzie uksztaltowana dowolnie. Syrnbole linii zebow k61 zebatych: a) zeby srubowe prawe. 12. a wiec zarys stopy zeba bedzie znieksztalcony (rys.6.7b).8a. Wykreslanie zebow k61wspolpracujacych. okrag wierzcholkow kal i okrag podstaw a) bl 1 D. c) z uzebieniem wewnetrznym 80. Dalsza I) czysc tego zarysu.8d). aby zeby byly styczne w okreslonym punkcie zarysu zeba jednego z kol.kat pochylenia linii zeba. Warszawa 1985. tom I "Konstrukcja". Ocheduszko: "Kola zebate".9. b) zeby srubowe lewe. przy czym zaleiy na tym. 2) wykreslic okregi: wierzcholk6w i podstaw zebow.6b. na kilka czesci r6wnych (na rys. 12. ale wlasnie dlatego ksztalt jej powinien umozliwiac swobodne poruszanie sie wierzcholka kola wspolpracujacego w pobliiu dna wrebu. ponizej okregu zasadniczego(tzw. Rysunek wykonawczy kola zebatego walcowego 0 ewolwentowyrn zarysiezebow niekorygowanych przyjmuje sie na rysunku AD =2)' nm 6) wykresla sie symetralna a odeinka AD. Opisany sposob rysowania zebow nie dotyczy k61 niekorygowanyeh 0 ilosci zebow mniejszej od graniczI) W przypadku kola 0 zebach srubowych nalezy wykreslic okrag 0 sredn icy d cos2J3. to nalezy w rzucie na plaszczyzne prostopadla do linii zeba narysowac co najmniej jeden zab i dwa przylegle wreby miedzyzebne. W przypadku kola 0 0 zebach srubowych nalezy wykreslic luk okregu srednicydcosa coil 13 . Rys. Drugi bok zeba rysuje sie w nastepujacy sposob: 4) wykresla sie okrag podzialowy 0 srednicy d1l (rys.2 TW32. Wykreslanie zarys6w zebow cykloidalnych '(j'( Rall! RQ1:JR~RQW) Liczba zebow Modul normaln 85 1.8b): 1) wyznacza sie odleglosc osi a i wy kresla okregi zasadnicze kbl i kh2. 5) na okregu podzialowyrn odklada sie cieciwe AD 0 dlugosci rownej grubosci zeba (dla kola zebatego 0 zebach w Tabliczka Rys. ewolwente ew\ (wg tab!. Gdy trzeba narysowac zeby dwoch kol znajdujacych sir.7c).) 7 I k wykresla sit. 3) wykreslic ewolwente sposobem omowionym w tab!.10. w punkcieA na rys. a . d) zeby lukowe b) c tj ~ 10 c) I nej. 140 141 . 12. odcinek ewolwenty miedzy okregami wierzcholkow i zasadniczym jest czynna czescia zarysu boku zeba. Rysunki k61 zebatych walcowych: a).5.1). 12.jak na rys.7b.8. 7) poszczeg6lne punkty ewolwenty przenosi sie syrnetryeznie na druga strone prostej a.nalezy na rysunku przedstawic zarys zebow dokladnie i zwymiarowac go. wyznaczajac w ten sposob punkt poczatkowy A I ewolwenty. Opisywanie sposobu wyznaczania zarysow zr. 7) wykresla sit. gdzie ~ . Dalsze zeby kazdego z kol rysuje sir. ktora jest sladem plaszczyzny symetrii zeba (prosta a przechodzi przez srodek kola zebatego). np. po wyznaczeniu poczatkowego punktu A2 ewolwenty eW2 (rys. gdyz na tej podstawie bedzie projektowane i wykonane narzedzie do naciecia zebow. grubosc zttba w pewnej odleglosci od jego wierzcholka (rys. gdy dany jest punkt stycznosci na jednyrn z zebow Rys. Na rysunkach wykonawczyeh.6. 3) wyznacza sit. 2 Il) do obu kolejne Rys. 12.8c). 12.7. gdzie 13 . 6) wykresla sit. 12.1. linia przejsciowa). gdyi w kolach takich wystapia podciecia zebow u podstawy. 8. gdyz ta czescboku zebanie wspolpracuje z zebami drugiego kola. na linii BC punkt A. na ktorej leiil wszystkie punkty stycznosci wspolpracujacych zebow k61. K. gdy podaje sir. przenoszac juz wykreslony zarys 0 podzialke t. Gdy z jakiegos powodu koniecznejest dokladne nary sowanie zeba 0 zarysie ewolwentowym kola wa1cowego 0 zebach prostych to nalezy (rys. zarysy drugich bokow zebow . U wag a.2 20· tj fJ W Rys. Gdy kolo rna zeby 0 zarysie nieewolwentowym . dwie podzialki itd.

12. Na rysunkach wykonawczych kol stozkowych czesc wyrniarow uzebienia podaje sie na rysunku. 12.20. 3. Przyklad tabliczki do wpisywania wymiarow i innych danych dotyczacych kola zebatego 0 dwoch wiencach uz~bio_ nych c) tworzace podstaw zebow d (tylko na przekrojach kol) -liniq gruba.17). tOCZqCpo okregu k. Poza tym przy rysowaniu przekladni stozkowej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys.16. Przekladnia zebata prosta na rysunku zlozeniowym a 12. uwzglednieniern 1 sie PI ~dd.6.1. 12. Wymiary i inne dane dotyczace uzebienia wpisuje sie w znormalizowana tabliczke. 12.10). W razie potrzeby narysowania dokladnego zarysu zeba kola stozkowego (na grubszym koncu zeba). 12. Jezeli to miejsce jest zajete. Przektadnie zebate walcowe Przy rysowaniu przekladni walcowych stosuje sie uproszczenia przewidziane dla k61 zebatych walcowych. 12. 12.13. Na rysunku 12. 12. a ponadto rysuje sie (rys. ktora zaleca sie umieszczac w prawym gornym rogu arkusza (rys. pozostale zas w tabliczce (rys. 12.linia gruba. 3) wykresla sie epicykloide (wg tab!. Rysunki przekladni zebatych wichrowatych c tego I) stozka -liniq punktowa cienka. Przy rysowaniu przekladni wichrowatej 0 kacie miedzy osiami roznym od 90' (rys. b) tworzace stozkow podzialowych oraz osie kol przedluza sie az do przeciecia w wierzcholkach stozkow (na rys. 12. b) wewnetrznej 02 02 0 12.zab jednego kola zasloniety przez zab drugiego kola. to tabliczke umieszcza sie w innym miejscu (rys. 12.w obszarze zazebiania sie k61. 4) drugi bok zeba wykresla sie jak na rys. 12. 12.17 i 12. odcinek AD epicykloidy jest zarysem glowy zeba Rys. 3. Dlatego tez zawsze nalezy projektowac rownoczesnie oba kola przekladni. rysujac (rys. wykresla sie zastepczy okrag zasadniczy kz I) i z tego okregu rozwija sill ewolwente (rys. Kola zebate stozkowe Uzebienie kola zybatego stozkowego przedstawia uproszczeniu.3. 6) epicykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu PI po okregu k2• Na rysunkach wykonawczych k6l zebatych walcowych podaje sie wymiary okreslajace ksztalt kola.4. Zarys zeba kola 2 wykresla sie wyznaczajac (rys.16). narysowanym linia punktowa cienka. Rys.15): a) stozek wierzcholkow a . jesli nie zmniejszy to czytelnosci rysunku.19) rysuje sie z uproszczen przewidzianych dla kol stozkowych.3. 12. . kt6re z powodu Rys. 142 143 .1).9a): 1) wykresla sie okregi podzialowe kl i k2' kt6re w tym przypadku sa jednoczesnie okregarni zasadniczymi i tocznymi.zab jednego kola zaslania zab kola drugiego.7b. niewidocznej czesci kola mozna nie rysowac. Przekladnie odcinek AB hipocykloidy jest czynna czescia zarysu stopy zeba kola 1 (na luku Be zab nie wsp6!pracuje juz z zebami drugiego kola). tak sarno jak w przekladniach walcowych.9b): 5) hipocykloide przez toczenie okregu odtaczajacego 0 promieniu P2 po okregu k2.12. 12. aj Rys. otrzymuje sie wtedy zarys AE stopy zeba kola 2. okrag odtaczajacy 0 promieniu P2 (zwykle P2 =} dz). Przyklad rysunku zlozeniowego z przekladnia stozkowa przedstawiono na rys. Patrz uwaga I na dole str. 12.3. Jezeli jedno kolo zebate rna dwa lub wiecej wiencow uzebionych tego samego rodzaju. 12. 12. rysujac: a) powierzchnie wierzcholkow a linia gruba. rysunek tego kola. 12. c) powierzchnie podstaw c -liniq gruba (tylko w przekroju).19a .3. W tabliczce tej podaje sie rowniez niezbedne dane dotyczace wspolpracujacego kola przekladni. 2) wykresla siy hipocykloide sposobem pokazanym w tabl. to nie zaleca sie rysowa= ~ ~t '~' 12. oznaczajac kazdy wieniec uzebiony i odpowiadajaca mu kolumne w tabliczce jednakowa wielka litera. Rysunki kola zebatego stozkowego kola 1.18).11. a poza tym: a) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie kol wspolpracujqcych . Przekladnie zebate stozkowe zebate stozkowe (rys. w ktorych rysowanie takiego kola byloby bardzo pracochlonne. wyznaczajac zarysy zebow w nastepujacy spos6b (rys. przy czym wierzcholek zeba zaslonietego rysuje sie (linia kreskowa).13). ze dwa takie kola moga wspolpracowac ze soba tylko wtedy. okrag odtaczapo jacy 0 promieniu PI (zwykle przyjmuje Uzebienie lictba z~Mw ModuT normain'1 Zarys I ka! zorqsu odnie. ze zeby zadnego z k61 nie zaslaniaja zebow drugiego kola.Przy projektowaniu k6! zebatych z zebami 0 zarysie cykloidalnym trzeba pamietac 0 tym. 12. Gdy na rysunku jedno z k61 zaslania czesciowo drugie (rys. b) w przekroju plaszczyzna przechodzaca przez osie obu k61. 12.15.we wspolnyrn wierzcholku obu stozkow). 12. poniewaz przyjeto zasade.14. w odleglosci 20 mm od g6rnej linii obramowania.(1).(2): a) w widokach .19b) kolo znajdujace sie w polozeniu ukosnym zastepuje sie stozkiern podzialowyrn w tych rzutach.14 pokazano przekladnie walcowa prosta. b) powierzchnie podzialowa b -liniq punktowa.okregi wierzcholk6w liniami grubymi.5. b) tworzace b stozka podzialowego i podstawe sie w Rys.3. to wymiary i dane dotyczace uzebien mozna umiescic w oddzielnych kolumnach tej samej tabliczki (rys. Slimaki Uzwojenie slimakow (rys. Rysunki zarys6w zebow k6l stozkowych prostych zebach ~ polozenia wzgledem rzutni mialoby zarysy w ksztalcie e1ips (bardzo pracochlonnych w rysowaniu) zastepuje sie umownie okregiem a 0 srednicy wa1ca podzialowego. 12. 0 promieniach 'I i '2. gdy zarysy ich zebow zostaly wyznaczone za pornoca tych samych okreg6w odtaczajacych. Rysunki przekladni zebatych prostych: a) zewnetrznej. ukosnego 12. tOCZqC okregu podzialowym k.21) przedstawia sie na rysunkach w uproszczeniu. 141.I luz wierzcholkowy stenia ~ A z mn ()( B c Rys. bez uwzglednienia uzebienia. Jezeli na czolowych powierzchniach slimaka (dotyczy to takze kol slimakowych i zebatych) wystepuja w obszarze uzebienia sciecia krawedzi (fazy).13b).

Rysunki przekladni zebatych stozkowych: a) 0 kacie 90° miedzy osiami. 12.'trzna sr-edrri ca wierzchoH6w tworzCjcej zevne tr-ane dtugosc Ki!. c) hipoidalnej Rys. 12.. zevnet r-zna s r-edni c a wierzchotk6w Zelolnetrzna I<~t stoZka dtugosc podziatowego r.w razie potrzeby .27 75 19 70°35 Zevne t r-zna Ka._'~Y_SO_k_OS_C_Z~'b_. przy czym zarysow zaslonietej czesci slimacznicy lub slimaka mozna nie rysowac (dolna polowa rys.21 a) w rzucie na plaszczyzne prostopadla do osi slimaka (slimacznicy).16 5. Lj ezba z~b6w Modut abwodowy zevnet rzny k<lt zarysu ka.I zebo . 12.. W przypadku gdy slimacznica rna sie na rysunku znajdowac pod lub nad slimakiem.26b).na jego widoku.27). przekladnie slimakowa mozna narysowacjak na rys. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach lukowych Rys. 12...49 3 WspO-tczynnik Ookhdnosc Wysokosc Rys. reba zarysu Jl 10°36 prawy lin.45 4.19..25) w przekroju zab slimacznicy rysuje sie zawsze zasloniety przez zw6j slimaka. 11. obwodowy z evne't rzny Kat pochy len. 12. a ponadto (rys. Sllmacznice Slimacznice (kola slimakowe) upraszcza sie tak sarno jak kola zebate walcowe. 12. trzema cienkimi liniami.26a i prawa polowa rys.3. 12.18.23): a) zarys powierzchni wierzcholkow zebow a -Tinia gruba.89~':f1. ali Kierunek Dokta~nosc Grubosc Wsp6tczynnik ni .trzema cienkimi liniami.22.26.7. Przekladnia zebata stozkowa na rysunku zlozeniowym 1. 12. Przyklad rysunku wykonawczego slimacznicy pokazano na rys. Przekladnie slimakowe Przy rysowaniu przekladni slimakowych uwzglednia sie wszystkie uproszczenia dotyczace slimaka i slimacznicy. b) 0 kacie =1= 90° miedzy osiami.8. 12. Przyklad rysunku wykonawczego slimaka podano na rys.t s t oz ka Kqt stoZka podziatowega podstaw wysokost ee R..24. na rysunku pogladowym). s 115. Gdy konieczne jest pokazanie zazebiania sie zebow slimacznicy ze zwojami slimaka (np.20. 12. Linie zebow zaznacza sie .3.. 12.. c) zarys powierzchni podstaw zebow c (tylko na przekrojach) -Tiniq gruba.. 12.!cuj Clce bou~m'7'r _cy:.---j xot c wspMpf.un_kU~-+ l i cabe z~b6w __ Tabilczka Rys. 9 90° WH309.. to nalezy narysowac wszystkie zazebiajace sie zeby (rys. 12. rysujac zamiast uzebienia (rys.c:. jezeli nie spowoduje to niejasnosci rysunku. Rysunki slimakow: a) walcowego.21. i aeba pr-z esurriecie vykonan'l a h S aebcv po Wysokosl: do c te ctvv aeba c+ec tv+e tvor aace ] • 4.04 -+-:..11er-z rho tkovy rnte 41 5.439 20° z arvs odniesienia l f n-i i aebe pr eescnteci wykonan"ia do cificiwy e zarysu ~ 23°31 praowy 2. Rysunek wykonawczy kola zebatego stozkowego 0 zebach skosnych nia krawedzi d tych sciec (rys.17. b) globoidalnego 144 19 Rysunek techniczny maszynowy 145 .t K<'It pochyLenia Kierunek Lf n+i z~ba 1. 12.497=gJ4 zeb6w d 223 .s:-. b) zarys powierzchni podzialowej b =Iinia punktowa. 12. Kqt t<he ~ os i TatJliczka Rys..290 A-A li ezba Modut A.t osi zeba 'f b a c 12.8 Zewnf.z~e'~n~.t~r_zn_.jesli to jest potrzebne . Kierunek zwoj6w slimaka pokazuje sie .

#" ~ "" -s '-f---. Rysunek nawczy slimacznicy wyko- Wskazni k Sredni pok 8 3 15 22. c)..25.. Na schematach mechanizmy zapadkowe przedstawia sit.8 10°'1 prawy L.w razie potrzeby .98 30.23.28b) koncowych wrebow zebatki nie rysuje sie. 12.'irt'i-i I I kat zarysu luz wierzchotkowy " c r q zwoj u L'in'i t zwoju Pz 43.23. b) mechanizmu zebat- 146 19' . 12. jak kola zebate walcowe z ta roznica. 12.29.. b) plaszczyzne podzialowa= linia punktowa. Rys..__ '-- f- \1-------260 400 590 -I----I/ f--L. 12.: -s- 50 20 f::li~ !'i1 3x45° 70 A-A Ra Liczba Modut z~b6w '2 rod:r.28c) rysuje sit. 12. c) plaszczyzne podstaw zebow -liniq cienka w widoku.42 Tabliczka Kierunek Rodzaj wzniosu Numer rysunku s t imaka h2 wspMpracuj<lcego s L imaka cowy a zwoju c wykonani do c i ec-iwy Rys..c- c::::. d) segmentow zebatych Rys.3.aj 50 14 "" Sl imal<: tworzqty s Ltmake z~b6w '1 L i czba k<tt luz kat zar-ysu v+ er-achc wzniosu tkcvy lirri i zwoju l jrri-i zwoju 20° 2. c zba z~b6w Modut '1 m 1 15 20° 3 7°7 30 prawy N ~ 5 ~ OdLegtosc Wsp6tczynni Dokladnos~ Skok zwoju Wysakdc aebe wykonania kierunek wskaznik o s-i podstawowa k pr z eaun i ec+e wzniosu sr-edn i covy 10 420 Zarys K&t odniesienia wzniosu l.zwoju Skok zwoj u Wysokosc zwoju po c te ctvte P.28a) upraszcza sit. Mechanizmy zapadkowe Na rysunkach k61 i mechanizmow zapadkowych (rys. 13. Slimacznica OdlegtoSl: I I h1 numer rysunku l i cabe zebcw Tabficzka Rys.27. ~'ElS ~ ~ 'El- c:: "'" 1--<:::> ~1-l-l-col-I-I-----1. a w przekroju zab zebatki rysujesie zawsze zasloniety przez zab kola zebatego.8 3.22.4. 12. 12. rysowanie wszystkich zebow). ? ~ ~ -I-- ~ ss-S ~I-I- §I~ 10 90 W 70 i:(l!1.Rysunek slimacznicy (kola slimakowego) Rys. ~ c::::. Rysunek przekladni slimakowej z uwidocznieniem zebow w obszarze zazebienia Rys. a okrag podstaw b linia cienka. 12.78 47. 12.04.29) okrag wierzcholkow zebow a rysuje sie linia gruba.12 t adnos Wysokosc h 8 a 1 Grubosl.28.3x45° I~ - A Rai# ~r-~) "'" c::::.Rysunek: a) zebatki prostej. Zarys zebow przedstawia silt rysujac co najmniej jeden zab i dwa sasiednie wreby (na rysunkach segmentow zapadkowych zaleca sit. a ponadto . 14.1.12 33 2.26. Przyklad rysunku wykonawczego zebatki przedstawiono na rys. 12.Rysunki przekladni slimakowej w widoku z gory kowego. a gruba w przekroju. Zebatki i segmenty zebate Zebatki proste (rys.--'- -~--l~~fj-# ~I- R~(RaWRa#fR~) Hal. §.Rysunki przekladni slimakowej Segmenty (wycinki) zebate (rys. 12. 12. 12.mozna rysowac skrajne zeby (rys. przy uzyciu uproszczen schematycznych z tab!. rysujac zamiast calego uzebienia: a) pierwszy i ostatni wrab miedzyzebny -liniq gruba. 12.24. 12.9.9.Rysunki mechanizmow zapadkowych Rys. Rysunek slimaka wykonawczy os i podstawowa '2 a 44 390 Rys. Przy rysowaniu mechanizrnow zebatkowych (rys.28d) lub wreby miedzyzebne. ze zawsze rysuje sie luk a okregu podstaw zebow.

.!:l oj . 13.. pokazujacyrn zaleznosci miedzy najwazniejszymi czesciami (zespolami) funkejonalnymi wyrobu i zasade jego dzialania.16b).. rurociagow ezy kabli oraz miejsca ieh przylaezenia lub wyprowadzenia (np.!c 149 . pneumatyczne.1.jesli nie spowoduje to watpliwosci merytorycznych przy odczytywaniu schematu. Czesci funkejonalne rysuje sie w postaei uproszezonyeh widok6w i przekrojow. ale w szczegolnych przypadkach dopuszcza sie obrocenie symbolu 0 90" (por6wnaj rys..s: h -0 ~ 0 0 w jednym polozeniu skrajnym S '2 oj Q) g >. technologiczne.1). regulacji. a wyjatkowo 0 45". 0 >.2).1 8 w polozeniach nych skraj- I': 0- 8 >..3 z 13. -. Symbol graficzny specjalny :l .<:: ~ 1\ ~ >. Na kinematycznych schematach obrabiarek skrawajacych do metali stosowane s~ zwyczajowo niektore symbole graficzne inne niz w tabl.5a i 13.. rys. Gdy brak jest odpowiedniego znormalizowanego symbolu grafieznego. 13. W zaleznosci od dziedziny teehniki i tematu. z zatrzymaniem chwilowym -I • >. . -0 h 0 il: z zatrzymaniem dluzszym 8 nych >.. 0 -'<iQ Q) ~ Z zatrzymaniem chwilowym ~ ~ ~. o stalym kierunku ~_ticzl7ik ~ sziu« Rys. ~ l~ .l 0 Q c) w postaci prostych figur geometrycznyeh (najczesciej prostokatow). hydrauliczne. Symbole graficzne i oznaczenia stosowane na schematach kinematycznych podano w tab!. .. PNEUMATYCZNE.2. Schemat zasadniczy przedstawia wszystkie glowne czesci skladowe wyrobu i powiqzania miedzy nimi. funkcjonalne lub zasadnicze.. przekladni) nalezy sporzadzac dla schernatow zasadniczych. a wzajemne polozenie czesci wyrobu moze odpowiadac w przyblizeniu rzeezywistemu lub nie odpowiadac mu wcale. Symbole graficzne znormalizowane powinny bye w zasadzie rysowane takiej wielkosci i w takim polozeniu. 13.3. montazowych i podlaczen (mozna takze dla schematow funkejonalnyeh). a przyklady schematow wykonanych przy uzyciu symboli z tej tablicy pokazano na rys.6. 13. 148 o stalym kierunku o zmiennym kierunku . Elementy schematow kinematycznych Oznaczenia rodzajow i kierunk6w ruchow 13. o zmiennym kierunku Rys. Koniec ruchu prostoliniowego Koniec ruchu obrotowego ---I ---I 13.. elektryczne. Schematy te przedstawia sie w rozwinieciu na plaszczyznie. 18. automatycznego sterowania.c '" ~ A . ze sehematu tego mozna odczytac dokladnie budowe i zasade dzia!ania wyrobu. Czesci funkejonalne przedstawia sie w postaei prostyeh figur geometryeznyeh (rys. ENERGETYKI CIEPLNEJ I TECHNIKI PROZNI Rys. 13. ' Schemat montazowy (polaczen) przedstawia polaczenia miedzy czesciami funkejonalnymi wyrobuz zaznaezeniem przewodow.1. jak i przejrzystsze dla uzytkownika. :.1. pod warunkiem objasnienia jego znaezenia obok schematu.. 13. zasadnicze. Schemat funkcjonalny przedstawia dzialanie poszczegolnyeh czesci funkejonalnyeh wyrobu albo calego wyrobu.1 SCHEMATY MECHANICZNE. urzadzen. Symbole element6w schematow kinematycznych zasadniczych powinny bye rysowane Iiniami grubyrni (waly i osie moga bye rysowane lin iarni bardzo grubymi). 13.2. U mieszczac je nalezy nad symbolami graficznymi lub liniami albo wewnatrz prostych figur geometrycznych obrazuj~cych czesci funkcjonalne wyrobu. Zespoly funkejonalne przedstawia sie na schematach: a) za pomoca symboli graficznych z Polskich Norm (PN) lub norm branzowych (BN). mozna zastosowac dowolny symbol. ~ 0 w jednym polozeniu skrajnyrn ..2.. energetyezne.. HYDRAULICZNE. symboli graficznych lub prostyeh figur geometrycznych. kt6re s~ zar6wno prostsze i latwiejsze do wykonania dla konstruktora. rozroznia sie sehematy kinematyczne.29). . I" Rys. N N w polozeniach skraj- t: ~ 0 Z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku w polozeniu posrednim ___r-. Fragment schematu..s.schematy strukturalne. 13. 13. Symbole te podano w tabl. sprzegiel. Schemat podbtczenia (przylaczenia) przedstawia zewnetrzne podlaczenia wyrobu. W Jakim znajduja sie w normach. funkcjonalne. pomp. montazowe (polaczen) i podiaczen (przylaczen).4. Rodzaie schematow Zasady dzialania maszyn. gdy sq potrzebne. ...--r-. 13. '" . N J ~ N z ruchem zwrotnym na pewnym odcinku __s::-- .1.... zas w zaleznosci od przeznaczenia . kontroli i wiele innyeh. Opisy element6w schernatow. b) w postaci uproszczonych widokow i przekrojow.r. Schematy kinematyczne Schematy kinematyczne maszyn i mechanizmow mega bye strukturalne. Schemat strukturalny jest schematem pogladowyrn. kt6rego czesci skladowe Sq przedstawione w postaci prostych figur geometrycznych :5 '§ ~ 0 >. 0 0- z zatrzymaniem dluzszyrn :5 ____r~ '§ '" 0 . Symbol graficzny obr6cony 0 90' >. 13. niz rysunki konstrukeyjne.1. mega bye slowne. Schemat przekladni zebatej obiegowej w zasadzie wzajemne polozenie zespolow i czesci przedstawianych schematycznie. instalaeji itd. Sehematy rysuje sie bez okreslania podzialki. w wolnym miejscu arkusza (rys.. zachowuj.4.. najlepiej przedstawiac w postaei rysunkow sehematyeznyeh....~ "& til o:j w polozeniu posrednim ____r ... Wykaz zespolow funkcjonalnych wyrobu (np. . Tablica 13. cyfrowe lub literowo-cyfrowe.

~ 0 -±L --para srubowa (symbol og6lny) '0 . os.n >0 0 .. "2 '0 z kolami stozkowymi $ +{~II~ ":J-tt~II~ L -151 ...: --8-+ 'u :::4 Mechanizmy cierne walcowe Ogniwa mechanizm6w i polaczenia czesci ogniw Ogniwo nieruchome (ostoja) Polaczenie nieruchome ogniwa z regulacja czesci stozkowe Wal.1(cd.. '0 0 >- .c u 0:1 '" :l: '2 7 g 0._ '0 ~0 0..c o 0:1>.0 20 N '" 0 '" ~ Z para kulista czopem para obrotowa w mechanizmach przestrzennych para kulista ......._ '0 0:1>t:: 0 0.c o .Tabl. krzywoliniowe Polaczenie ogniwa nieruchome czesci .g przekladni tarczowej (tarcze) r' .._ '0 0:1>~0 k _L --- }(orbow6d w mechanizmach plaskich --11 --OJ Korba (lub wahacz) w mechanizroach plaskich Jarzmo '" ~ .0 20 on'" 0 '" ~ .1 (cd.. 13.. ..! 0:1 ~ ~ bezstopniowe z kolami stozkowymi Mechanizmy dzwigniowe i ich ogniwa Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach plaskich Mirnosrod elastyczne -[ bezstopniowe tarczowe Ogniwo nieruchome wchodzace w sklad pary obrotowej w mechanizmach przestrzennych Ogniwo wchodzace w sklad dwoch par przesuwnych . on .} Pary kinematyczne para obrotowa w mechanizmach plaskich para cylindryczna Tabl.n ! para przesuwna para kula-cylinder 0 '" :l '2 :l: - g 0..) Mechanizrny dzwigniowe i ich ogniwa Suwak A I~ . ~ .c u . d para kula-plaszczyzna Korba (lub wahacz) w mechanizmach przestrzennych Wodzik (suwak) Ogniwo trzyelementowe 4tub 0 .. 13. trzpien Polaczenie nieruchome elementu z walem (osia.r: .n para plaszczyznowa (plaska) . '" 0 20 o. trzpieniem) t :1-j I + z kolami walcowymi E ...

152 =l ~ -5 ~ '2 ~ listwowy 1J:' I I --+ I \ -..+--I / 0 [-~J 20 Rysunek techniczny maszynowy .!:! oS 0 hipoidalna ~ z zebami prostymi -1 -1 Z zebami skosnyrni ..i2 -c: <Il 0 00 zew- " !.§ tIS -{2J- A plaski § 0 jj N stozkowa '" ~ c..i2 <11 Mechanizmy krzywkowe obrotowa N '2 ::. .. krazkowy z zebami prostymi .1(cd... :. N 0 symbol ogolny tI o ] ~ globoidalna ${ -+ -+ @ obrotowa polaczona sztywno ze sworzniem {9 @ ~ 0 N A A walcowy (lukowy) :i2 ~ poruszajaca si~ prostoIiniowo o .) Mechanizmy zebate o uzebieniu zewnetrznym (symbol og6lny) o uzebieniu zewnetrznym elastyczne o uzebieniu wewnetrznym -: } J- czolowa - czolowa z wycinkiem zebatym ze slimakiem ~ 0 $ 'OJ '" ~ <11 ~ 0 ~ srubowa <11 ~ ~ 0 ~ ~ .1:J :00 . 0 p..0 ~ '0 oS 0 '"0 oS walcowa '" N z zebarni daszkowymi -1 p. 13.c:: 0:1 o ~ walcowa >. N kolowy z zaczepieniem wewnetrznym " ~ e.. c.a 0 ~ ...i ~ N '2 e tIS rWz kolem 0 uzebieniu srubowym symbol ogolny :.1:J <1)' 0 ~ '"0 <o:l '2 <!) '2 tIS N e N [:t 0 ~ oN ~ ~ ~ ..c:: o Z ostrzowy ~ S '" " ~ ..Tabl.>:: ·N 0 " ~ z zebami skosnymi S '" i z zebami krzywoliniowymi i i i ~ 0 ~ tIS ...1:J ~ <1)' 0 ~ $ '" ~ c. .l oS '2 " '@ 1 ~ ~ '2 s zaezepieniem netrznym Z ~ ~ z zaczepieniem netrznym wew- ~) )$ '"0 ] ~ (£f +: \ tIS tIS c. globoidalna ---es ~ A kolowy z zaczepieniem zewnetrznym symbol og61ny Mechanizmy maltanskie i zapadkowe czolowa z kolami okraglymi 0 0 ~ 0 ~ czolowa z kolami nieokraglymi ~ 0 ~ ~ N (.

L -8J¥pneumatyczne... 13. elektromagnetyczne) mechaniczne. Iub nierozlaczne podatne -828- samoczynnc!' (symbol og6lny) wzdluzne (symbol og6lny) D d 11 <U' N ..J r+t q samoczynne jednokierunkowe -a0B--g'p-~~ 0 wzdluzne jednostronne wzdluzne dwustronne zebate dwustronne GJLl I~ ~ 0 .----.Tabl. 0ell cd sterowane!' zebate jednostronne -EB-tiE12_JD ~ ~ 0<U' :1 ell samoczynne odsrodkowe cierne wzdlu:i:ne jednostronne -B(8- poprzeczne L. poprzeczno-wzdluzne dwustronne I~\ Elementy rozne Podzielnica Powyzsze symbole zostaly zaczerpniete z normy PN-EN ISO 3952-1. bI) s N B 0 tub r:1 r:1 samoczynne bezpieczeristwa z Iacznikiem podlegajacyrn zniszczeniu samoczynne bezpiez l~cznikiem trwalym [] .!::! :.a U wzdluzne dwustronne _jIL Ii poprzeczno-wzdluzne jednostronne tllb asynchroniczne (cierne) jednostronne -Eff-- czenstwa poprzeczno-wzdluzne jednostronne I~ poprzeczno-wzdluzne dwustronne KJ a 0 Hamulec (symbol ogolny)'? -j hydrauliczne. H - P- Kolo zarnachowe Przekladnie pasowe i linowe symbol og61ny z pasem klinowym Kolo schodkowe z pasem zebatyrn Wal gietki z pasem plaskirn Przekladnia linowa 154 20' 155 . .Lozyska nierozlaczne samonastawne elektromagnetyczne poprzeczne (symbol og6lny) poprzeczne U ..--~ I ) \: (1T_-l ·W 3V" __ Przekladnia niowym z lancuchem sworz- Przekladnia z lancuchem zebatym -+"'-:--~ ---t-..3:1998.) Przekladnie lancuchowe Sprzegla i hamulce -" nierozlaczne (symbol og6lny) ---1~ asynchroniczne (cierne) dwustronne [IE - nierozlaczne sztywne -EB-B& hydrodynamiczne (symbol ogolny) -HE-§ ---8)3--- przekladnia z lancuchem pierscieniowym ++ " ~-E3I ".1(cd..Q...2.elektryczne (np. 1) W razie potrzeby mozna podac przy symbolu rodzaj sterowania: M E .

) Kola zebate Lozysko poprzeczne ogolny) lub lozysko przeczne (symbol slizgowe po- Lozysko L_j kulkowe wzdluzne 10j 10 .kowe wielo- b) Kola Kolo do pasa plaskiego na stale na wale osadzone pasowe Kolo do pas6w klinowych dzone na stale na wale osa- -f ill 13. ktore w takich przypadkach rysuje si~ liniami cienkimi (rys. Szczegolowe wytyczne dotyczace wykonywania schematow mechanicznych w og61e zawiera norma PN-80/M01156.7.2(cd.3. a schematow kinematycznych .5b i 13.2. a przyklady schernatow. Sohematy hydrauliczne. Elementy schematow kinematycmych obrablarek skrawajaeych Lozyska do metali Tab!. to mozna je wyniesc poza obrys i polaczyc odnosnikami z odpowiednimi miejscami schematu.. Schernat przekladni Nortona: syrnboli z tab!.£_ Lozysko waleczkowe poprzeczne -+osadzony na przesuwny '='Lozysko waleczkowe stozkowe Kolo zebate walcowe 0 zebach srubowych osadzone przesuwnie na wale Slimak jednozwojny stale na wale Lozysko kulkowe poprzeczne . 13.Tablica 13.2 13.--.5.~jyte w normie PN-ISO 1219-1: 1994. Wyb6r tych symboUpoka- Kolo do pasa plaskiego luzno na wale osadzone Kolo do pas6w klinowych dzone luzno na wale osa- . 13. w ktorych uzyto takich symboli.-0 Sprzegla /O( Kolo zebate n\ltrznym z uzebieniem wewSlimak dwuzwojny Sprzeglo nierozlaczne sztywne Sprzeglo wieloplytkowe niczne mecha- tub + ~ Kolo zebate stozkowe na stale na wale osadzone + Elementy Zebatka e Itt ttttt -4 ! ! " !I Sprzeglo elastyczne Sprzeglo wieloplytkowe magnetyczne elektro. -NSprzeglo odchylne (Cardana) lab {J Krzywka tarczowa =I rome Hamulec stozkowy Koncowka wrzeciona Sprzeglo wieloplytkowe hydrauliczne (H) lub pneumatyczne (P) 8-{J- Hamulec wieloplytkowy Sprzeglo teleskopowe Sruba pociagowa z rowkiem stowym i kolem zebatym suwnym wpuprze- Sprzeglo przeciazeniowe klowe Sprzeglo klowe wlaczalne ____l'L =t=1/-Sprzeglo przeciazeniowe stozkowe I Sprzeglo przeciazeniowe plytkowe Mechanizm zapadkowy Sprzeglo stoi. Jezeli pewne czesci schematu nie mieszcza sie w obrysie lub moga spowodowac zaciemnienie schematu. b) przy uzyciu a) narysowany przy syrnboli z tabl. 13. 13. Kolo zebate walcowe 0 zebach prostych osadzone na stale na wale Slimacznica Lozysko wzdluzne (symbol ogolny) lub lozysko slizgowe wzdluzne l~ 0 . 13.6 i 13.7). 13. pneumatyezne.1.norma PN-821 M-OI088. Schematy kinematyczne zaleca sie wrysowywac w obrysy maszyn lub zespolow. energetyki cieplnej i techniki prozn! Symbole graficzne stosowane w schematachllap~d6w i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego~<!. przedstawiono na rys.2.

1 0) ~ b) ~d c) d)o e) -C)a) I Rys.11. f) cylinder (silownik) z hamowaniem dwustronnym (0 stalej wartosci) przy koncu suwu. e) pneumatyczny b) I U~1: I "' fl.2 Rys. Elementy symboli graficznych stosowanych w schematach napedow i sterowania hydraulicznego i pneumatycznego: a) przeplyw cieczy jedno. d) przew6d gietki ¢=~ b) c) g) =f)= I 1W I : I I Jt! Rys. d) zrodlo energu pneumatyczne. c) zbiornik cisnieniowy. odprowadzania przecl~kow wewnetrznych. c) silnik hydrauliczny wahadlowy Rys.- d) C>- aC?= e) ~~ b)~ C)¢= f) d)~ ~~s.) Y y Rys. Symbole zbiomik6w i akumulator6w: a) zbiornik bezcisnieniowy (otwarty) z odprowadzeniem i wylotem przewodu nad poziomem cieczy.a) AI rT R llIP-oli on Rys. 13. q. Symbole pomp.12.10. dzwignia itp. Symbole zrodel energii i wymiennik6w ciepla: a) silnik elektryc~ny.16. sprezarek. Symbole przewod6w: a) przew6d roboczy. 13. powrotny lub elektryczny. c) kierunki przeplywu w rozdzielaczach i zaworach. c) zlacze szybkowlaczalne z zaworami zwrotnymi. c) z tloczyskiem dwustronnym. Schemat kinematyczny tokarki rewolwerowej wykonany przy uzyciu symboli graficznych z tabU3. b) silnik pneumatyczny 0 zmiennej chlonnosci i dw6ch kierunkach obrotow. e) chlodnica. g) z hamowaniemjednostronnym 0 zmiennej wartosci 0). 13. d) pompa prozniowa. d) bez zaworow zwrotnych. 13. d) akumulator hydrauliczny. b) pneumatyczny. c) sprezarka. spustowy lub odpowietrzajacy. przekladni hydraulicznych a) pompa 0 stalej wydajnosci i dw6ch kierunkach tloczenia. b) pompa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku tloczeni~. 13. Symbole wzmacniaczy (multiplikatorow) cisnienia: a) wzmacniacz hydrauliczny. I ~A~ i'lv I I II : I I I I I I I I c) ~ e) I f) I d)~ I ~ ~ Igg I : I I [Ii I I oj a) c) Rys. 13. Schemat kinematyczny regulacji stopniowej obrot6w wrzeciona frezarki poziomej wykonany przy zastosowaniu syrnboli graficznych z tabl. Symbole polaczen i zakonczen przewod6w: a) ~olllczenia przewod6w.9. 13. b) cylinder (silownik) dwustronnego dzialania z tloczyskiem jednostronnym.15.13. f) silnikopompa 0 zmiennej chlonnosci (wydainosci) i jednyrn kierunku przeplywu 1 silnikopomp: -.. c) zrodlo energii hydrauhczn~.. b) nap~~ glowny nieelektryczny. 1) nagrzewmca ~ +e) .i dwukierunkowy. 13.i dwukierunkowy.14. b) \l I X 11 flJ Ll d)/ c) elM d) )I( e) h) + CD= a) f)_~)< g) 0<5£ Rys. 13. e) przekladnia hydrauhczna z pornpa 0 zmiennej wydajnosci i jednym kierunku obrot6w oraz z silnikiem 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrotow. g) wylot powietrza z mozhwoSC1q przylaczenia przewodu. e) element mechaniczny (tloczysko. d) teleskopowy. f) 0=0= b) c) a. 13. d) nastawialnosc urzadzenia. e) roznicowy. e) zlacze 0 ruchu obrotowym przewod6w tr6j?~og0Y"~' f) koniec przewodu zamkniety. b) skrzyzowanie przewod6w bez polqczema. Symbole silnik6w hydraulicznych i pneumatycznych wirujacych: a) silnik hydrauliczny 0 stalej chlonnosci i jednym kierunku obrot6w.6. c) pneumohydrauliczny b) 158 159 . b) z wylotem przewodu pod poziomem cieczy.7. zasilania sterowania. b) przeplyw sprezonego powietrza jedno.8. Symbole cylindr6w hydraulicznych i silownikow pneumatycznych: a) cylinder (silownik) jednostronnego dzialania z tlokiem powracajacym pod dzialaniem sprezyny. h) bez tej mozliwosci C)DM~ I I ~[M~~ 13. c) lima obrysu zespolu. b) przew6d sygnalu sterowania wewnetrzny i zewnetrzny. Rys.

d) zawor z jednym przeplywem dlawio. Symbole urzadzen podstawowych: a) sprezarka tlokowa z napedem elektrycznym. Syrnbole zaworow zwrotnyeh i regulujacych cisnienie: a) zawar zwrotny obciazony. b) zbiomik sprezonego powietrza. nym.=v:= a) I b) I ---v-c) I -v-v-v- d) --!r- lub _Q_ a) f b) Rys.24. c) z wodazmiekozona.-{ --+{ --E[---q m) 17 Ii> Rys. d) ze skroplinami. h) nierozbieralne.palec WOdZllCY. 8 . Dzialanie rozdzielacza w roznych polozenie 0 . n) elektromagnesem lub cisnieniern Rys. 4. 5 . d) eztery drogi polaczone parami (dwa kanaly otwartel. zamkniete polozenie 1 . 13.. normalnie otwarty. b) osuszacz powietrza. 7.20.. fl rozdzielacz dlawiacy dlawiacy pieciodrogowy dwupolozeniowy sterowany bezposrednio cisnieniem -_--- b) ~ zano na rys.zawory bezpieczeristwa Rys.30. c) dwie drogi odciete (jeden kanal zamkniety).. c) kierunek przeplywu powietrza. e) sprezyna. b) wodny. '7 ..----r----II [[] c:J d) [l] 00 Rys. f) zawar redukcyjny. 2 . 3 5 .8-13. a) b) c) "---1 . sprzezony z rozdzielaczem. e) oddzielacz wody. d) blokada (zderzak) rtL.zawar przelewowy a)~ b)B C)~ d)q. f) rolka. n) z zuzlern i popiolern 160 21 Rysunek techniczny maszynowy 161 . 6 . B. Symbole urzadzen pomocniczych: a) filtr (symbol ogolny). a spos6b odczytywania zasad dzialania rozdzielaczy (zawor6w rozrzadczych) z ich symboli graficznych wyjasniono na rys.. 13. I) rozgalezienie rozbieraIne. b) przewod gietki. I) nierozbieralne. Dzialanie tego rozdzielacza mozna sobie uzmyslowic przesuwajac go (w mysli) tak. g) filtr powietrza suchy. f) zawar nadcisnieniowy zamykany przy wzroscie cisnienia. f) z czynnikami chemicznymi.. e) wydluzalnik petlicowy. 13. C i D zajma miejsca na wprost kanalow wewnatrz klatek.. 1) dlawik nastawny do zmniejszania przekroju przeplywu [ n) Ill> [ ~ a~b)~ c) 5 E[ -I><J-- h)~ Rys. I) z powietrzem..26.silnik hydrauliczny 0 zmiennej chlonnosci i dwoch kierunkach przeplywu. - I) Rys.przeplyw z przewodu D do C... h) z paliwem stalyrn.silnik elektryczny.29. Schemat przekladni hydraulicznej: 1. c) urzadzenie schladzajace (wymiennik ciepla). 13. 13.24 i 13.'IIIIBI x(H CD Rys. L!. Symbole zaworow dlawiacych i zamykajacych: a) zawar dlawiacy nastawialny.zawory zwrotne. Symbole graficzne przewodow cieplnych urzadzen energetycznych: a) przew6d parowy. Symbole zaworow i dlawikow: a) zawar otwarty (symbol ogolny). 3 . h) zawory bezpieczenstwa (hydrauliczny i pneumatyezny) sterowane cisnieniern Rys.pompa 0 zmiennej wydajnosci i dwoch kierunkach przeplywu.25. b) zawar zamkniety (symbol ogolny).cylinder hydrauliczny dwustronnego dzialania. g) z olejem lub smarem. 13. b) z ustaleniem przy ruchu w prawo.. k) zawor zwrotny grzybkowy. h) silnikiem elektrycznym.23.j) sterowanie bezposrednie ~adcl~nieniem pneumatyczne. h) zawar bezpieczenstwa sprezynowy z dzwignia do recznego otwierania.noz tokarski.25.J J)--{>.pompa 0 stalej wydajnosci.przeplyw z przewodu A do C i z polozenie 2 . 13.przeplyw z przewodu B do C i z polozenie 3 . e) normalnie zamkniety. e) przeplywomierz rejestrujacy. na przykladzie rozdzielacza czteroprzewodowego czteropolozeniowego. c) zawar spustowy. 6 . "'-'(1]181 X 181 ~l~""'IIIIJS(X IHI _. 13. h) szafa sterownicza Rys. a zamykany samoczynnie. I) sterowanie cisnieniem wlasnym. j) zawar bezpieczenstwa ciezarkowy. przesuwny. zeby jego poszczeg6lne klatki (kwadraty) znalazly sie kolejno w polozeniach. c) ze sterowaniem zamykania. d) sterowanie mechaniczne popychaczem.27. 13. f) odolejacz.22. k) z paliwem gazowym.rozdzielacz. 2 . d) kierunek spadku rurociagu. j) polaczenie zwezkowe stale. b) sterowanie reczne przyciskiem. c) przy ruchu w dwoch kierunkach i z ustalonym polozeniem srodkowym. b) dwie drogi po Illczone (jeden kanal otwarty).18. Syrnbole przewodow sprezonego powietrza i ich polaczen: a) przew6d (symbol ogolny). m) z mieszanka pylo-powietrzna. b) ze sterowaniem otwierania.22. k) rozbieralne. d) chlodnica rurowa zeberkowa. w kt6rych przewody zewnetrzne A.17. Symbole elementow sterujacych: a) zatrzask (zapadka) z ustaleniem srodkowyrn.Q--O-O--O-O- ----- d) h) k) --II>m) h) L) n) .. m) uziernienie przewodu i I r) m) Rys.cp ¢ e)¢ ¢ cj d) f) ~ a) f>(j b) -t><l- C)~ d)~ ~~~ k) ~ 0) t=[ b) <t={ c)}::[ d!q 1)* d) 1111111111111111111111111 e)¥I{ h) r-~L r-ri.zawor przelewowy. g) zawor redukcyjny przeponowy sprezynowy.. e) z odmulinami lub odsolinami. j) z paliwem cieklym. a zamykany samoczynnie.$---. Symbole rozdzielaczy (zaworow rozrzadczych): a) rozdzielacz trzypolozeniowy bez dlawienia. powrot pod dzialaniem sprezyny. I) sterowame -posrednie (ze wspomaganiem) przez wzrost cisnienia. Symbole sposobow sterowania: a) sterowanie reczne lub nozne (symbol ogolny).. 13. I) ze spalinarni. 13. k) hydrauliczne. 13. 13.21. g) polaczenie przewodow rozbieralne.krzywka.. e) rozdzielacz dwudrogowy dwupolozeniowy sterowany cisnieniem. Schemat hydraulicznego sterowania tokarki kopiarki: 1.pompa 0 stalej wydajnosci i jednym kierunku przeplywu. c) nozne pedalem. b) cisnieniowy przeponowy. 13. c) zawar zamykajacy (symbol ogolny) Rys. d) zawar otwierany recznie. 13. 4 . 13. d) termometr wskazujacy.wszystkie przewody polaczone polozeniach: przewody A i B D do B D do A d) e) j) 0 f}+q)~ c) --- Rys. e) zawor otwierany elektromagnetycznie. c) manometr wskazujacy.23. f) wilgociomierz wskazujacy a) e) b) r) j) k) c) g) . g) redukeyjny roznicowy. b) dlawiacy sterowany recznie lub noznie.28. 13. f) skrzyzowanie przewodow bez polaczenia. . e) smarownica mglowa. g) sterowanie elektromagnesem dwu~ierunk?we._~ o k) ~ 9) rrr[ ~ t) ~. Symbole przekaznikow i aparatury pomiarowo-kontrolnej: a) przekaznik cisnicniowo-mechaniczny tlokowy. 8 . Przyklady schemat6w zbudowanych ze znormalizowanych symboli pokazano na rys. d) odpowietrznik e~fj~ a) Rys.19. .{ --. m) elektromagnesem i cisnieniem.

13. k) zasuwowy. m) zwrotny grzybkowy 0 przeplywie w lewo. f) ze sterowaniem recznym. d) regulacyjny dozujacy. d) silnik tlokowy 0 a) --rxt- {D-W-O-@) a) ~~~~ f b) c) d) ~f~g~ k) m) ~ Rys. rn] naparowujaca (sublimacyjna). 13. f) wymiennik ciepla mieszankowy. Symbole silnik6w cieplnych: a) turbina (sYmb I ogolny). h) kurkowy. c) mieszalnik. 13. g) cisnieniowy ~ k~ q) W ~ -r$J. Symbole urzadzen do przygotowywania wody i zbiornikow: a) przygotowalnia wody.42. lone zespoly urzadzen prozniowych: a) filtr. I) katowy.40. n) redukcyjny.fJ-t. b) turbina parowa. k) syfon (cisnien ie wyzsze z prawej strony) lr Rys. b) prozniomierz n):i:nicowy (symbol ogolny). d) odprowadzenie do atmosfery. ~ ~ ~ m) ~ -£ h)-ttI)j= ° __ 3 -t><ID- P<F Rys.J q)~ -0. 13. a przyklad sehematu zbudowanego z tych symboli-na rys. Orientacyjne wymiary symboli graficznych na schematach. e) adsorpcyjny. e) filtr (symbol ogolny). h) turbomolekularna.38-13. Symbole maszyn i urzadzen pomocniczych: a) pompa wirowa. Prozniomierze: a) symbol ogolny.Rys. h) przekladnia z regulacja predkosci obrotowej b~ Rys. p) bezpieczenstwa 0 przeplywie w prawo J ep gJE? h)~ J)~ c) Rys. przy czym wymiar allO nie powinien bye mniejszy niz 2 mm 1 Ii . b) polaczenia (czwornik).20 . c) wiazka przewod6w. Rys. 13. I) trojdrogowy. r) kriogeniczna. d) elektromagnetycznym. g) ciezarkowy. g) ze stero~amem na odleglosc (symbol ogolny). j) ejektorowa. oznacza pompe dwulub wielostopniowa 162 21* . e) zespol (lub urzadzenie) podgrzewany D e) --()I::J- i)~ n) -I2l- p) -t:e(}- Rys.30-13. I) przepust mechaniczny (symbol og6Iny). Zawory i przepusty: a) zawor (symbol ogolny). odrzutnik chlodzony ciecza.41.43. d) podgrzewacz pary.43).32.puj<} instalaeje i urzadzenia sprezonego powietrza.36. Syrnbole urzadzen cieplnych i kotlowych: a) odwadniacz. g) skraplacz (kondensator) powierzchniowy w zarnknietym ukladzie chlodzenia. d) tlokowa. mm (mnoznik n{[). 1) przepust posuwowy ze sterowaniem recznym. b) tlokowa. f) z pierSclemem cieczowym. g) pulapka ze zbiomikiem -urn C)~ d) f) g) Rys. c) chlodzony powietrzem. c) prozniornierz hydrostatyczny. 13. 13. k) dyfuzyjna. e) pompa z przedmuchem. I) wiazaca gaz (symbol ogolny)._ n) ~ p~ ~ I Rys.. c) kociol (symbol ogolny). d. wybor tyeh symboli pokazano na rys. Schemat stacji odgazowania wody zasilajacej kociol 0) c) d) --{)tJ- -tX d) Rys. 14. I) adsorpcyjna. e) do kanalu + 0) a) -+I I b) + -+I I c) -t>- e) ~ d) ill- =$$$ b) c) d) $3 g) ~~ Rys. g) rozpryskowa. k) elektrycznym. e) symbole grafiezne urzadzen stosowanyeh w teehniee prozni (rys. h) odgazowywacz.D ~ hJ-Q= k) a) b) c) d) -.36. 13.. g) Rootsa.. f) chlodnia kominowa.31. n) jonowo-naparowujaca. kondensor. wymiar a powinien wynosic 10. d) komora prozniowa. b) odoliwiacz. lopatkowa lub suwakowa) jednostopniowa. c) sprezarka wirowa (lub wentylator). 13. f) pulapka (symbol ogolny).j) zwezka dlawiaca. b) symbole grafiezne elementow urzadzen energetyki eiep1nej. c) pompa objetosciowa obrotowa (np. Symbole graficzne zawor6w urzadzen cieplnych: a) zawor (symbol ogolny). c) tlokowym. 13. j) elektromagnetycznym. 13. h) z zrmna katoda. l3.. b) reaktor chemiczny. 13. b) zawor z napedern recznym.38.39. g) jonizacyjny z goraca katoda. 13. f) cieplno-przewodnosciowy. b) suwakowy.-G. e) mernbranowy. d) termoelektryczny. Odrzutniki par i pulapki: a) odrzutnik (symbol ogolny). e) plywakowy. e) wymienniki ciepla powierzchniowe.lub wielostopniowa. h) ze sterowaniem hydraulicznym lub pneumatycznym. J) spektrometr masowy ~~O/2 ~ X [!J ~ '" a'4 d~ Rys. e) zapowietrzenia. uwaga: w pompach wg 1)'5. c) separator oleju. c) gazowa. b) oddzielacz czesci stalych.37. 13. Pompy prozniowe: a) symbol ogolny. jak na rys.D.29.37. j) grzybkowy. d) dwu. p) Jonowo-napylajaca. 13. fig dorysowaniedrugiego okregu.35. f) zbiomik bezcisnieniowy otwarty. Symbole graficzne polaczen przewod6w cieplnych: a) skrzyzowan ia bez poiaczenia. d) rozdzielacz wody. f) sprezynowy.26-13. c) odrzutnikowy. wybor symboli tych elementow zestawiono na rys. d) kompresyjny McLeoda. w ktorych wyst.34. m) sluza prozniowa Znormalizowane zostaly rowniez: a) symbole grafiezne elernentow pneumatyki stosowanyeh w schemataeh tych urzadzen energetycznych. 13. e) strumienica. b) pompa przeplywowa (symbol ogolny).

2. jaka jest niezbedna do unoznacznego okreslenia jej ksztaltu. ktore maja sluzyc do ustalania pokrywy w uchwytach o [0 kowych podczasJeJobrobki skrawamem wykonawczy powinien przedstawiac czesc takiej ilosci rzutow. 4.".1. drobne fragmenty jej budowy przedstawia sie w· dodatkowych rzutach czastkowych. Wskazowki ogolne Rysunkiem wykonawczym cZ~Scinazywa sie rysunek...alezy. 5. odkuwki itd. Unikac rowniez nalezy rysowania rzut6w.14 RYSUNKI WYKONAWCZE v/to/Ra~) CZ~SCI EB Tabliczka Rys. w przypadkach gdy cz~se jest duza lepiej narysowac jll '!'..) lub czesci gotowej. b) prawidlowy d) wymagania dotyczace obrobki cieplnej. 14. kt6ry ulatwi orientacje co do rzeczywistej wielkosci czesci (rys. zmniejszeniu 1:2 (wyjqtkowo 1:5) na jednym arkuszu mz 1: 1 na kilku arkuszach.5. przy czym bardziej zawile.2. ale poniewai jednoczesnie nalezy unikac rysowania jednej czesci na kilku arkuszach. 165 164 . wykanczajacej itd. 14. Male czesci 0 skomplikowanych ksztaltach rysuje sie czesto w powiekszeniu..1).4. ktore utrudnia wymiarowanie. to poszczegolne arkusze numeruje sie i rzuty oznacza wg wskaz6wek podanych w p. na podstawie ktorego bedzie wykonana czesc maszynowa.ie jesli polozenie czesci na rysunku zgodne z tymi wskazowkami powoduje nienaturalne wymiarowanie (rys. t.1. dla ulatwienia odczytywania rysunku. 14. w podzialce 1: 1 lub nawet w powiekszeniu.os Rys.na rysunku oznaczono dwa otwory. 14.3. rnoze on dotyczyc polwyrobu (odlewu.m W Tabliczka Rys. Rysunek wJ:k. 14.Mala CZI<SC maszynowanarysowana w podziaice 5 : 1 Rys. Rysunki wykonawcze powinny bye w zasadzie sporzadzane w podzialce 1: I.a) ?' polozeniu pracy.I<?·"n. Tutaj dodac r. 14. w ktorych wystepuje wiele elips. 14. Dober rzutow: a) bledny. W takich przypadkach dobrze Jest w lewym dolnym rogu arkusza dorysowac cienkimi liniami rzut glowny tej czesci w podzialce 1: 1. b) w po!ozenlU wlasciwym t08 56 Tabliczka RbYS. i powinien zawie:.3).1 0. Czesc maszynowa na rysunku wykonawczym:. Jezeli narysowanie rzutow czesci na kilku arkuszach jest konieczne. 14.2b).ona~czy: pokrywy.2a). zastepujqc takie rzuty rzutami ukosnymi (rys.3x45° Ra~_ Tabliczka Tabliczka 92:to. Wskazowki dotyczace polozenia czesci w rzucie glownym zostaly podane w p. to lepiej narysowac czesc w polozeniu ulatwiajacyrn wymiarowanie (rys. A ~( Ra~R~RffR~) 2x¢8H7 a) b) Ilobrze B ~L r 56+0.1.b14. Rysunek wykonawczypodstawy (bez wymiarow odlewnicznych) 14..

w ki1ku operaejaeh obrobki skrawaniem).:.jako zbedne .::.7.-------- --r-------1---- --f-- lA f-- f----- - I- -- 160 o L-- ~ Ra~ Iabllczka 8 Rys. Oczywiscie. .4714. 14.. sprawdzianow oraz uchwytow i przyrzadow sporzadza silt jako rysunki bezwymiarowe ("slepe") (rys.---l i:::-cz:hb=-a s redn i ca pcdzi et ove L numer r-ysunku 2. 14.14).03 rfJ6H7 wykonac . srub. poslugujac silt przygotowanymi do tego eelu tablieami gotowyeh wymiarow dla wszystkich wielkosci okreslonego narzedzia. jedynie te wymiary. 14. ktore sa potrzebne do wygiecia i ewentualnej dalszej obrobki (rys. Przyjete na tyeh rysunkaeh bazy wymiarowe zostaly oznaezone Iiterami X.. podajac na nim wymiar grubosci poprzedzonv znakiem mnozenia.4 Ko t o wspctp racuj ace li:l -:-Z. to mozna dla nieh wykonac wspolny rysunek.01 Ix45° razem z czescu. Rysunki czesci gotowych Kilka przykladow rysunkow wykonawczych czesci gotowyeh przedstawiono na rys." <'-I Rys. 14. rozwiniecie czesci Z wymiarami.2 11:0. nakretek. 14. a na rysunku gotowej czesci umieszcza sit. Na rys. W ten sposob unika silt wykonywania wielu podobnyeh do siebie rysunkow. Plaskie czesci z blaehy rysuje silt w jednym rzucie (rys.pominiete.9.9. 14.3~0:::. 14.5 zaznaezono 2 otwory.6. Na rysunkaeh czesci wykonywanych przez dodatkowa obrobke czesci znormalizowanyeh umieszeza silt tylko wyrniary i wskazowki dotyczace dodatkowej obrobki (rys. w razie potrzeby. Na rysunkaeh czesci wykrawanych z blachy i wyginanych dorysowuje silt. ktore pozostana surowe w gotowej czesci. Li czba aebov ModU{ norma lny Rys. ktoremaja-byc w tej operacji lub zabiegu uzyskane.:b=6":------1--=-f-:::. 14. Z (rys. Rysunek wykonawczy trzech zebatek rozniacych sie tylko niektorymi wymiarami 167 . czesci itp. 14.15. 14. 14. Gdy kilka czesci ojednakowyeh ksztaltach rozni silttylko niektorymi wymiararni.10). 14.O. zostaly . Na rysunkach wykonywanych na kartaeh obrobkowycb do poszczegolnych operacji (w dokumentacji teehnologicznej) grubymi liniami rysuje silt tylko zarysy powierzchni obrabianyeh w danej operacji lub zabiegu (rys. Y.11).01 zoo 168 400 368 Dtugosc l 330 Tabllczka Rys.7). a wymiary wpisuje sie dopiero na odbitki.6). 14. to na rysunku kazdej z nieh musi bye podana odpowiednia uwaga (rys. . Jezeli dwie czesci maja bye w jakiejs operaeji obrabiane wspolnie (w zlozeniu). ktore ze wzgledow teehnologieznyeh powinny bye dokladniej obrobione od pozostalych otworow w kolnierzu (tymi dwoma otworami czesc bedzie nakladana na kolki ustalajace w uehwytaeh obrobkowych. nokt adncs Dtugosc Wysokosc c wzdtuzwsp6lnej aebe 4. kolkow) oraz znormalizowanyeh narzedzi.13).8. Rysunek wykonawczy czesci odlewanej z wymiarami powierzchni. z wyjatkiem wyrniarow okreslajacych zarysy zewnetrzne czesci. // I '/ ~ -I 1 I -~ -s.4-7-14. Gdy zas czesc rna wymiarowych). oznaczajac zmienne wymiary literami i podajac wartosci wymiarow w tabliezee (rys. ktore maja pozostac nie obrobione ~ 1><45 o 16 15±o" Tabliczka l:t.12) i podaje silt tylko te wymiary.9). 12.:. Rysunki wykonaweze znormalizowanyeh czesci maszynowyeh (np. 14.:. Rysunek wykonawczy trzpienia (na rysunku podano uwage 0 wspolnej obrobce z czescia wspolpracujaca) Zarys odniesienia kilt zarysu wierzchoHowy luz Kat pochy l en-i a L'i n t t aeba jl 4 vspot czvnn+k pr aesunt ec i a zarysu vykcnant a normalnej przez 1D aebca W co musi bye na nieh wyraznie uwidocznione w postaei odpowiedniego napisu. Rysunek wykonawczy wspomika (bez wymiarow odlewniczych) 14. takie rysunki nie Sq wykonywane w podzialce (z zaehowaniem proporeji 166 35 20 45 Ra~ f---- ~! r.42. a wymiary powierzchni.2.

J(t I 15 ~~I 20 10 ---t-I I Iolerarcja skoku Gwint wykonac narzedzlem Powiel'zchnie wewnetrme stozkow nakrqjow zaszlifowac poosiowo na skok i Rysl1nek bez poddalki Haf'towac HRC r-~ ~! d-$-1 108.14 i 14.19) lub tez jako podzespol spawany (rys.16). 14.5 tiil . CZ<. 14. [4. (rys.14.-flt M~I ( Iabliczka J I I Tabliczka Rys. Rysunek bezwymiarowy ("s[epy") narzedzia znormalizowanego Rys.20). przy kt6rym odpady materialu beda najmniejsze lub nie bedzie ich wcale (rys.5 . w6wczas podaje sie na rysunku wymiary ~ -$--$I .-+ .ISa). 14. 1Sb).13.1 l . ostateczny wymiar srednicy jest zwykle okreslany doswiadczalnie.10. 14.12. z wszystkimi wymiaramiitd. 14.18xf25PN-59LM-6f056 iiczba otworow wiorowych Srednica f"eza A-A Rys. 14. przy czyrn za baze do wymiarowania poszczegolnych powierzchni tej czesci przyjmuje sie jej srodek (rys. 14. Na rysunkach czesci wykrawanych z blachy dobrze jest pokazac zalecane polozenie czesci na tasmie. 14. Dla czesci ciagnionych lub tloczonych z blachy nalezy podac orientacyjna srednice krazka materialu (rys. 14.17).7 Wlelkosc natvraina ~ bye tylko wyginana z tasmy 0 odpowiedniej szerokosci i grubosci. Rysunek lapy wykonywanej nej Z lapy znormalizowa- Cechowac: oraz znak wljtwornl ostozeaie Pomla» pr6bki Rys. gdy sklada sie z niewielu elementow i gdy produkcja jest jednostkowa) i w6wczas wykonuje sie tylko jej rysunek na gotowo.~ )- t _[ _8. 14. Czesc spawana z kilku element6w rnoze bye traktowana jako jedna czesc (zwykle wtedy. To sarno dotyczy czesci gietych z drutu (rys. Czesc wykrawana z blachy i wyginana 168 22 Rysunck techniczny maszynowy 169 .Sci laskie wykonywane z blachy p Rif Rys. [4. to na rysunku nalezy podac dlugosc odcinka tasmy (rys.18). Rysunek operacyjny (na karcie instrukcji obrobkowej) 8.

20. omowione zostaly w rozdzialach 10-12. przedstawiajacy odlew tej czesci. Jako zasade nalezy wiec przyjac wykonywanie dwoch rysunkow . f 8 140 Tabliczka Rys. czy tez podac na jednym rysunku wszystkie wyrniary i wskazowki potrzebne do wykonania surowej czesci i do jej obrobki. Rysunki odlewow i odkuwek Przy rysowaniu czesci maszynowych wykonywanych z odlewow 1ub odkuwek nasuwa silt niekiedy watpliwosc. Rysunek dzwigni katowej spawanej.21). Czesc tloczona z blachy 14.zebate.. 14. W tyrn drugim przypadku zyskuje silt wprawdzie na czasie wykonania rysunku w biurze konstrukcyjnym. dotyczace spawania Rys. 14. a dla poszczegolnych elernentow (w stanie przed spawaniem) wykonuje silt odrebne rysunki (rys. Natomiast gdyby z rys. 14. czy nalezy wykonac odrebne rysunki czesci gotowej i polwyrobu (odlewu lub odkuwki). Czesci wyginane: a) drutu Z kawalka tasmy. Dlatego tez jeden rysunek 0 podwojnyrn przeznaczeniu mozna wykonac tylko w przypadku czesci 0 prostych ksztaltach i niewielkiej ilosci wymiarow.14.4. 14. CzyS6 wykrawana z blachy Rys.a 1/ ~) Iobiiczka f- \ / r2 §.. Rysunki elementow wspornika Tabliczka Tobticeka Z rys. 14.23 (rysunek czesci gotowej) przeniesc wszystkie wyrniary i oznaczenia na rys. zwlaszcza ze na rysunku tym (dla uproszczenia) pornin ieto kilka czastkowych przekrojow wraz z wymiarami potrzebnymi do jednoznacznego okreslenia wszystkich szczegolow budowy tego odlewu. 14.22. traktowanego jako podzespol 170 22* 171 .16. na rys. sruby. to rys. 14. Ra-!y RalOI V Uloienie na ta.24. Rysunek wspornika spawanego. gdyz wtedy rysunki Sq jasniejsze i kazdy z zainteresowanych oddzialow zakladu (odlewnia lub kuznia i oddzial obrobki skrawaniern) otrzymuje tylko rysunek specjalnie dla niego przeznaczony. 14.18. Rysunki wykonawcze typowych czesci rnaszynowych.19. 14. CzyS6 tloczona Z blachy Rys. traktowanej jako CZySC 14..17.3. sprezyny itd.20 Tabliezka i obrobki po spawaniu. .15.24 stalby silt bardzo trudno czytelny.. 14. Rysunek ten przedstawia tit sama czesc co rys. jak np.polwyrobu i czesci gotowej. 14. ale duza ilosc wymiarow utrudnia odczytanie rysunku i moze spowodowac pomylki. b) z kawalka Rys. b) """'L . lecz z dodatkowymi wymiarami potrzebnymi do wykonania odlewu.lmle Iabliczka Tablicrka Tabllczka Rys. 14. co w tym przypadku nie powoduje zbytniego zaciernnienia rysunku. jak kola.21.

Rysunek podstawy z rys. 14. Rys. 14.23 Tabliczka Rys. Rysunek odlewu pokrywy z rys. 14.14.4.22.2 77.14.(66 250 (29 C PDdzialka HaS 2: r Iabliczka.130 n05 c A-Ab (w potozeoiu '60 .23.85 11100 odlewania) ¢150 ¢(62 I . ktore pozostana nie obrobione <P140 <.24.5 ~~ 10 q 10 Tabliczko: ~R~Ro/) ROlf Rys. Rysunek wykonawczy pokrywy (bez wymiarow odlewniczych) 172 173 .175 155+0. lecz z wymiarami powierzchni.

Rysunek odkuwki korbowodu -1/-11- t.9 Dopuszczalne przeeadreoie O.25). OdchyTki sreda«: zewn(ftrznljch ~~~ -1/-/1- Wewnf/trznych +06 -f. w postaci odpowiedniej uwagi nad tabliczka rysunkowa lub obok niej. Wymiary pr6bki oraz inne dotyczace jej dane podaje sie w wymaganiach technicznych na rysunku odkuwki. Miejsca porniaru twardosci oznacza sie jak podano na str. promienie zaokraglen przejsciowych miedzy scianami oraz tolerancje wymiarow odlewu. OopUSlcza/ne odchylki wymiarowe ~. 91."znych ~1. 14. 14.8 Iabliczka Tab/iezka Rys. pochylenia scianek oraz promienie zaokraglen przejsciowych. +0. W razie potrzeby pokazania powierzchni podzialu matrycy.27). ktore pozostana surowe. ich tolerancje. Dopuszczalne przesadzenie odkuwki 0.9 Tabliczka Rys. 14. ktore maja bye obrabiane. Jezeli plaszczyzna przebiegu wlokien jest plaszczyzna podzialu matrycy. Na rys. w jakim rna bye od1ana. Rysunek odkuwki kola zebatego z rys. 14. 14..14. promienie zaokraglen itd. Rysunek odkuwki kola zebatego waleowego Rys. wg odpowiednich norm PN lub BN.28 pokazano ksztalt odkuwki (tej samej czesci co na rys. to te powierzchnie powinny bye bazami wymiarowymi i obrobkowymi w pierwszej operacji obrobki. w gotowej czesci.26. powierzchnie te oznacza sie umownie krzyzykami i grubymi kreskami. 14. to rysuje sie tylko t~ ostatnia i oznacza dodatkowo jako plaszczyzne przebiegu wl6kien. Na rysunku mUSZ<l uwzglednione naddatki obrobkowe na powierzbye chniach.~ Rys. 14. Jezeli naddatki obrobkowe. leez wykonywanej na kuzniarce Rysunki czesci surowych powinny bye wymiarowane w takim samym ukladzie wspolrzednych i od tych samych baz co rysunki gotowych czesci. to zamiast powtarzac je wie1okrotnie na rysunku mozna podac je raz. 14. Rysunek odkuwki stozkowego kola zebatego trzpieniowego 174 . w sposob pokazany na rys. Na rys. Plaszczyzne przebiegu wlokien lub powierzchnie do badan metalograficznych oznacza sie na rysunku (jesli jest to potrzebne) linia punktowa cienka i wielka litera oraz omawia w wymaganiach technicznych. wg norm. pochy1enia konstrukcyjne ulatwiajace wyjmowanie modelu z formy. Na rysunku powinny bye uwzglednione: naddatki na obrobke.27. ktora rna bye produkowana na kuzniarceo Na rysunku odkuwki mozna umiescic tablice parametr6w nie podanych ani na rysunku. Rzut glowny od1ewu powinien przedstawiac czesc w takim polozeniu.50 30 fa I. tolerancje wymiarow.25-14. maja bye w wielu miejscach jednakowe.27 przedstawiono rysunki wykonawcze odkuwek. gdyz w ten sposob osiagnie sie najmniejsze bledy polozenia powierzchni obrabianych wzgledem surowych.25. Gdy konieczne jest pobranie pr6bki do badan wytrzymalosciowych.6 wewnfl . Rzut glowny rysunku powinien rowniez przedstawiac czesc w takim polozeniu.6mm DOpUSlczalneodchyTki wljmiarowe!. przy czym jesli czcrsc maszynowa rna powierzchnie. ani w wymaganiach techniczn ych.25. miejsce pobrania pr6bki nalezy zakreslic na rysunku linia ciagla cienka (mozna je rowniez zakreskowac) i oznaczyc wielka litera umieszczona nad linia odniesienia (rys. w jakim bedzie odkuwana.27.28. 14.}5 Tabliczka OdchyTki srednic zewnfltl'znych ~ ~.

Wymlarowanie i dodatkowe wskazowki na rysunkach zrozenlowyeh W zasadzie na rysunkach zlozeniowych wymiarow nie podaje sie. Rysunek zlozeniowy przystawki napedowej. Dopuszcza sie uzywanie wielkich liter zamiast liczb.2: Tak sarno podaje sie.4). fundamentowymi itd. N a rysunkach montazowych.¥e uzupelnia sie czesto rysunkami schematycznymi: napedow hydraulicznych. dwukrotnie) wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys.! cienka. W zaleznosci od wielkosci wyrobu (zespolu.!". konieczne jest czasem podanie wymiarow dotyczacych wspolnej obrobki dwoch lub wiecej czesci po zrnontowaniu. szczegolnie gdy wyrob jest narysowany w zmniejszeniu. a wymagane jest okreslone polozenie. nazywac czesci "plytkq okragla". okregi i pclki rysuje si~ linia ci:j. a wiec nie nalezy np.2. W przypadku duzej ilosci czesci skladowych wykaz czesci sporzadza sie na oddzielnych arkuszach.patrz p. gdy to jest konieczne. zwlaszcza podzespolow. Lini. 15. Wskazowki dotyczace wykonywania rysunku zlozeniowego na kilku arkuszach podano w p. jak np. wymiary. instalacji elektrycznych. chyba ze takiego okreslonego polozenia nie rna. Uwagi ogolne Rysunek zto:ieniowy moze dotyczyc calego wyrobu (maszyny. Budowa numerow zlozonych (W:~ pewnego systemu). drugiego i dalszych rzedow. 1. jesli wyr6b jest bardzo skomplikowany) oraz podzespolow. Na rysunkach montazowych podaje sie. Na rysunku zlozeniowym przedmiot powinien znajdowac sie w polozeniu jakie zajmuje przy jego uzytkowaniu. np.. 15.).5. zespol w wyrobie ! czesc w zespole. 176 23 Rysunek techniczny maszynowy 177 .gl. waznoscia cz~sci skladowych lub zgodnie z dowolna logiczna kolejnoscia+'.1). urzadzenia itd. jak dlugosc. a nastepnie nazwy powszechnie przyjete.e odniesienia. W takich wiec przypadkach na rysunku zlozeniowym calego wyrobu uwidacznia sie glowne zespoly wyrobu w ich' wzajemnym usytuowaniu oraz pokazuje sie w widokach ogolny wyglad wyrobu.4). jednego z zespolow nalezacych do wyrobu (rysunek zespolu) lub jednego z podzespolow (rysunek podzespolu).jesli wzajemne polozenie pewnych czesci moze sie roznic. Czesci skladowe numeruje sie na rysunkach zgodnie z mozliwa kolejnoscia montazu. okreslonych powierzchni czesci montowanych. 15. wspolne wiercenie i rozwiercanie w dwoch Tabliczka 15. samochodu. W przypadku wyrobu duzego i 0 skomplikowanej budowie. jak i jego zasade dzialania. Czesci numeruje sie uzywajac.2). ktore podaje sie niekiedy dla szybszego zorientowania uzytkownika rysunku co do rozrniarow wyrobu (rys.1. nazwy czesci powinny odpo- Rys.2. 15. 390 15. ukladow kine~ matycznych. W celu ulatwienia zrozumienia zasad dzialania poszczegolnych zespolow i calego wyrobu rysunki ~lozenio'. z ktorego mozna odczytac zar6wno budowe. rysunkami montazowymi. grupujac je w wiersze i kolumny. prostopadlosci. Numery czesci podaje sie rownolegle do podstawy rysunku.3. b) liczb wewnatrz okregow wraz z linia odniesienia zakonczona kropka lub strzalka (rys. Przy nadawaniu nazw czesciom przedstawionym na rysunku nalezy przede wszystkim stosowac nazwy lfzywane w Polskich Normach. ilosci i wielkosci czesci skladowych oraz iprzyjetej podzialki rysunku. c) liczb podanych nad polka linii odniesienia zakonczonej kropka lub strzalka (rys. rysunek zlozeniowy moze bye mniej lub bardziej szczegolowy. wysokosc itd. Ogolnie biorac. 4.1.3. w razie ?ot~z~~ by. jesli czesc rna wlasnie taka funkcje spelniac. Wyjatek stanowia wymiary charakterystyczne dla danego wyrobu oraz takie wymiary.1). 15. zwykle wystarcza jeden rysunek zlozeniowy calosci. Gdy wyrob jest prosty w budowie.2.1 RYSUNKI ZtOZENIOWE 15. 2. podzespohi). wspolosiowosci itd. omowiona jest w rozdziale 20. lecz "pokryw. okreslajqcych: wyrob. ktore maja bye uzyskane przy montazu. 15. przedstawienie wszystkich szczego16w budowy na rysunku zlozeniowym nie jest mozliw~ i konieczne. Tabliczki na rysunkach ztozeniowych Tabliczka na rysunku zlozeniowym sklada sie z tabliczki podstawowej i wykazu czesci (wypelnianie tabliczki . wiadac ich przeznaczeniu. na ktorym zanumerowane zostaly tylko zespoly 1) Dla prostoty numeracja czesci na rysunkach w tym rozdziale zaczyna silt zwykle od I. na rys. jak np. a) liczb 0 wysokosci wiekszej niz wysokosc liczb wymiarowych (np. wskazowki dotyczace rownoleglosci. natomiast szczegoly budowy przedstawia sie na rysunkach poszczegolnych zespolow (pierwszego.

ZMIANY IL. Rysunek zlozeniowy uchwytu frezarskiego 1: 1 Naprr.? I I t-- 7 wS//////l///7. PODZIAtKA v-~ TRE~C ZMlANY POOPIS DATA lnak inazwa wytworni I ZAl IZAST.14.1---------- 8 C\I -s- ~ /.sel 2 35 1 L450 NR MATERIAt CZE~CI WB NORMA 3 S/////- 140 NR.ZMIAN KONSTR.r-- "'~~d ~~ I ~ I I~~ l- e: (j) .5./1// // y. lARKUSZY 1 IARKUSZ 1 UchWljt frezarski Rys. 15.\70 144 "\ S Podkladka 7 6 rJruba M6x20 f Uszczelka 40x25x8 1 PokrlJwa 1 I Pokrywa 1 Tuleia dlJstansowa 2 toiysko tocme 6205 ILoSt 1 1 9 8 7 6 4 5 PN/f1-82008 PNIf1 82110 filc NP20.11 KRESut SPRAWOZ_ lATWIEROl I c:. 06 L450 P20.01 NR MODEW UWAGI WB FOREMNIKA Sf 5 \ KoTooosowe NAZWA Os SZTUK '/c w./. ~ I V~ I I\~\ .14.iacz pasa Rys. Rysunek ofertowy wiertarki wsp6lrz~dnosciowej (koordynatowej) 178 23* 179 .t:.H 1J&-~ 30. 15.~ ~ @___ 0. Rysunek montazowy zespolu kola pasowego 760 6?5125 125 125 3D Rys.14. Rysunek zlozeniowy reduktora do dwuosiowego wagonu tramwajowego Rys. 15.2. 15.05 L450 PNIf1-86102 NP20. fS.4.3./J . RVS.PREZ NP2014 EPUJE RYS.

16.dodatkowe wymagania techniczne i wskaz6wki. rysunki ofertowe oraz rysunki fundamentowe. alba dazeniem do ulepszenia konstrukcji . np. Rysunki zlozeniowe charakterze 0 specjalnym Zmiany wprowadzane w dokumentacji konstrukcyjnej sa najczesciej spowodowane albo konieeznoscia naprawienia bledu w poprzednio wykonanym rysunku (np. kt6re maja charakter reklamowy. to jednak umozliwiaja zorientowanie sie w budowie zespolu lub podzespolu i w kolejnosci montazu czesci. pokazuj'lc ja tylko w postac. Wprowadzanie zmian na rysunku dopuszcza sie wyskrobanie zmienianych fragment6w rysunku. Wady tej nie kompensuje korzysc polegajaca na niewykonywaniu rysunk6w poszczeg61nych czesci. kt6re chociaz nie sq wiasciwie rysunkami zlozeniowyml.4. 16.15._. albo pokazuje sie krancowe polozenia ruchomych CZySC! (rys. obr6bki cieplnej itd.! widok6w zaopatrzonych W wymiary okreslajace przest:'zen potrzebna do jej ustawienia. 16. IG/Cil/lfl 1 ~ 4 Ne 110$1: zmian!! zmian Konstf.1 Rys. gdyz w przypadku wiekszej liczby czesci skladowych.ze wzgledow uzytkowych lub technologicznych . to nalezy wykonac nowy oryginal rysunku tub nowy arkusz. Wprowadzanie zmian na rysunku 2) jezeli zmianie rna ulec fragment przekroju lub widoku (zmiana ksztaltu przedmiotu).5).jak np. Poniewaz do rysunku takiego dolllczona Jest ~ reguty charakterystyka techniczna wyrobu. liaba Ne sziuk czeSci N azwa cz~sci INateria~wymiary mat. I Vu.przez zmiane ksztaltu narysowanego przedmiotu zmiane materialu.!!_10 _ ""1930 r-I \ \ 16 WPROWADZANIE ZMIAN NA RYSUNKACH D l :.18).. natomiast dokladnie rysuje Sl~ i wymiaruje fundament.6). Jt-. Na rysunkach zlnzeniowych uchwyt6w obr6bkowych. Niekiedy na rysunku zlozeniowym .gdy to jest potrzebne . kt6re S'l najbardziej interesuiace dla ewentualnego przyszlego n~ywG· . Na rysunkach ofertowych (rys. bez obr6cenia. 15. a wykonanie nowego oryginalu niecelowe.j 1. np. blednej tolerancji wymiaru). jest podstawa do wykonania fundamentu oraz ustawienia na nim maszyny lub urzadzenia. Wszystkie jednoczesnie 181 . alba wsp6lne roztaczanie otworu w korbowodzie i przykreconej do niego pokrywie. 15.3 . Dlatego te.:yr6b sklada sie z niewielkiej liczby prostych CZ~SCI 1 ~dy wytwarza sie go w jednym lub w kilku egzemplarzach. spotyka sie rzadko. ..esizmiany " Pad pis 16-8J/8 Data Zaczep NJP-12. Obok kazdego miejsca. podajac rozmieszczenie. 5) jezeli wprowadzenie zmian w istniejacym oryginale r~sunku jest niemozliwe. pisze sie oznaczenie zmiany w postaci malej litery lub cyfry w koleczku 0 srednicy 6-12 mm. ze wzgledu na brak miejsca na arkuszu na dorysowanie zmienianych rzutow lub ich fragment6w alba ze wzgledu na pogorszenie czytelnosci rysunku. spawalniczych i innych zwykle wrysowuje sie zarys przedmiotu obrabianego -Tinia dwupunktow'l (rys. ~sztatt I wielkosc otwor6w na sruby fundamentowe. 15. 4) jezeli wprowadzenie zmiany w sposob opisany w p. na rysunku podaje sie zwykle tylko kilka wymiar6w gabarytowych i tych wymiarow. to w wyjqtkowych przypadkach. 14. umieszczonych na rysunku lub w wymaganiach technieznych. Dlatego tez tego rodzaju rysunki mozna wykonywac tylko wtedy.::: __ ~~~~~~~~~ 1480 1 440 ------------_£24~1~0----------------~ Rys. wykazach czesci itp.5i 4. tak aby przekreslcne dane mozna byto bez trudnosci odczytac. i obok wpisuje sie nowe wymiary itp.2).3. to zmieniany rzut przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i nowy rzut rysuje sie jak podano w p.1000 -----"2'l_7!. Rysunek fundamentowy tokarki czesciach otwor6w na kolki ustalajace okreslone wzajemne polozenie tych czesci.a 'to Spraw. napisow lub znakow na rysunku. Poza tym na wszelkich rysunkach zlozeniowych umieszcza sie . w postaci odpowiedniego opisu. 15.vmJJvnAmw 7f. to zmieniane wymiary itp.H n.1 Zatw. poniewaz dla dokladnego przedstawienia i zwymiarowania na rysunku zlozeniowym wszystkich czesci potrzebna jest wi~ks~a ilosc rzut6w na tym rysunku. 3) jezeli trzeba zrnienic caly rzut (widok lub przekr6j) przedmiotu.rysuje sie zarysy przedmiot6w przyleglych (rys. zmieniony fragment przekroju lub widoku rysuje sie obok przekreslonego. napisow itp.I Nasa 17r mOdel~1Uwa i suroveaa lub /MtryCy g wy-miaJr. ze wzgledu na duzy koszt przerysowania skomplikowanego rysunku na wielu arkuszach.1).1.6). g~y. na kt6rych podane sa wymiary wszystkich czesci oraz wymagania dotyczace ich obr6bki cieplnej. co moze bye przyczyn'lc kosztownych pomylek. Zgodnie z norma PN-91jN-01636 zmiany na oryginalach rysunk6w nalezy przeprowadzac w nastepujacy spos6b: 1) jezeli zmiany dotycza poszczeg6lnych wymiar6w. w kt6rym dokonano zmiany.dla lepszej orientacji .4). rysunek staje sie zagmatwany i bardzo trudny do odczytywania. jak i napisow z nim zwiazanych. Rys. Zmiany moga wiec dotyczyc zar6wno samego rysunku. i umieszczenie na ich miejscu nowych. W przypadku drobnych zmian ksztaltu dopuszcza sie . 15. 1-3 nie jest mozliwe...z~a rysunku fundamentowym nie pokazuje sie szczegolo~ budowy maszyny (rys. wykonywany dla urzadzen stacjonarnych.• . . z pominieciem wszystkich mniej istot~ych szczegolow..4fl ~ 1O.2. sposob ustawienia maszyny lub urzadzenia itd. to zmieniany fragment przekresla sie dwiema skrzyzowanymi liniami cienkimi i obwodzi cienka linia (rys. przekresla sie cienka linia.jesli to nie pogarsza czytelnosci rysunku . Z rysunk6w zlozeniowych 0 specjalnym charakterze najczesciej spotykane Sll tzw. 15.przekreslenie cienkimi kreskami zmienianego fragmentu zarysu przedrniotu i dorysowanie nowego fragmentu zarysu (rys. Do rysunk6w zlozeniowych mozna rowniez w pewnym stopniu zaliczyc tzw. Rysunek fundamentowy. 17. wyr6b jest zwykle przedstawiony w sposob uproszczony. rysunki eksplodujqce (rys.2. . w dokumentacji prototypowej.3). a nowy.43. niekt6re pomoce warsztatowe specjalne. a stary anulowac. np.6. w tej samej podzialce wraz z oznaczeniem numeru zmiany. Rysunki zestawieniowe.. szczeg61nie gdy maja one skomnukowana budowe. 16. chropowatosci powierzchni itd.

Na wszystkie zmiany wynikle z jednego powodu lub wprowadzane rownoczesnie sporzadza sie w zasadzie jedna karte zmian. Mozliwe jest rowniez.3b .1. Z tych trzech rodzajow rzutow najlatwiejsze do rysowania S'1 rzuty ukosne. Podkreslic nalezy. XO Y. c) ten sam przedmiot narysowany bez skracania wyrniarow. date wprowadzenia zmiany lub zrnian. to do ich opisania mozna zuzyc dwa lub wiecej wierszy (zmiany wpisuje sie od dolu ku gorze) lub ograniczyc siy do ogolnego okreslenia charakteru zrnian.3. YOZ) S'1 elipsami. ani do osi X. w pewnych przypadkach . Rzut izometryczny: a) uklad osi wspolrzednych. 17. ktorych srodki leza w punktaeh 0 i 0' (rys. Rzuty aksonometryczne izometryczne Uklad osi wspolrzednych w rzucie izometrycznym przedstawiono na rys.2 srednicy przedstawianych okregow. Rodzaje rzutow aksonometryeznych Do przedstawiania ksztaltow przedmiotow w sposob pogladowy.3a. 17.4b). zamiast wpisywania tresci zrniany.82: I (rys. W rzucie 1) Ze wzgledu na wieksza latwosc wykonywania rysunkow bezskr6towych (unikniecie przeliczania wymiar6w) mozna wykonywac rysunki izometryczne bez skrotow wyrniarow. 17. w przeciwnym razie nalezy wykonac nowy oryginal rysunku i zaopatrzyc go w nowy numer. a najbardziej naturalnie wygladaja rysunki w rzucie dimetrycznym prostokatnym.2.6 i 17. przy czym gdy wprowadza sie jednoczesnie kilka zmian. to numeru rysunku nie zmienia sie. ilosc jednoczesnie wprowadzanych zmian i ich tresc. a dlugosc malej osi 0.82 : I.4a.1 C)I).jak w rzucie dimetrycznym ukosnyrn (patrz rys. od ktorej zrniana rna obowiazywac. Jedyna podstawa do wprowadzenia zmian w dokumentacji konstrukcyjnej jest omowiona wyzej karta zmian.577. d) 10 10 ~ 85 90 ~I Rys. a na rys. ilosc arkuszy i kolejny numer arkusza karty zmian. Oznaczenie zmiany nalezy rowniez podac w tabliczce rysunkowej za numerem rysunku. tresc zmiany z uzasadnieniem.wprowadzane zmiany oznacza sie t'1 sama litera lub cyfra. prostokaty itd. jak trojkaty.1 a. 2) Scislej 0.1. 17. 17. a osie male . numery dokumentow. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn ukladu (XOZ.7 srednicy. Poniewaz jednak rysunki wielu przedmiot6w skladaja sie z odpowiednio ze soba powiazanych prostych figur plaskich. 17. Jak widac z rysunku. 17. takim wszystkie wymiary przedmiotu rownolegle do plaszczyzny YOZ S'1 przedstawiane bezskrotowo (rys. Powoduje to pewna trudnosc przy rysowaniu przedmiotow tak uksztaltowanych. natomiast kolejnc zmiany oznacza sie kolejnymi malymi Iiterami lub cyframi. pozostale zas wymiary. 17. Dlugosc wielkiej osi elips wynosi wtedy 1. ze wielu ieh krawedzi nie mozna ustawic rownolegle ani do p!aszczyzny YOZ. 17. podanie numeru karty zrnian.7).caly przedmiot.. jak np.0. gdyz ze wzgledu na ukosne polozenie wszystkich scian przedmiotu rownoleglych do plaszczyzn ukladu przedmiot narysowany bezskrotowo bylby zbyt duzy w stosunku do jego wielkosci na rysunku w rzutach prostokatnych (rys. dopuszcza sie jednak sporzadzanie oddzielnych kart zmian dla kazdego dokumentu konstrukcyjnego. ze gdy w wyniku wprowadzonej zmiany nie zostaje naruszona zamiennosc przedmiotu przedstawionego na rysunku ani jego cechy uzytkowe. 17. sluza w rysunku technicznym maszynowym rzuty aksonometryczne: izometryczne (jednomiarowe) i dimetryczne (dwumiarowe) ukosne oraz prostokatne. W rzucie tym wymiary przedmiotu rownolegle do ktorejkolwiek z osi ukladu ulegaja jednakowemu skroceniu w stosunku 0. date. do ktorych wprowadza sie zrniane. 1 RZUTY AKSONOMETRYCZNE Karta zmian powinna zawierac: numer tej karty.1 b). ktorych osie wielkie sq rowne srednicom przedstawianych okregow.korzystac trzeba z pomoeniczych figur geometrycznych.2. a) _z "'- 17. Rzuty dimetryczne ukosne Rzuty dimetryczne ukosne ukladzie osi wspolrzednych wykonuje sie najczesciej w jak na rys. 17. wymiary rownolegle do osi X ulegaja skroceniu 0 polowe. b) przedmiot 0 wymiarach skroconych wstosunku 0.582) tyeh srednic. dorysowuje sie w razie potrzeby obok niej dodatkowa tabliczke zmian.zwlaszcza przy zaokraglonych ksztaltach . nazwe jednostki sporzadzajacej karte zmian oraz nazwiska i podpisy osob odpowiedzialnych za sporzadzenie karty. Kazda zmiana wprowadzona na rysunek musi bye opisana w przeznaczonej do tego celu czesci tabliczki rysunkowej. Po wyczerpaniu miejsca na zmiany w tabliczce rysunkowej. gdzie wpisuje sie oznaczenie zrniany.2). Wlasciwy ksztalt elips mozna zastepowac lukami okregow. 16. w zmianie 1 na rys. Przyklady fragmentow przedmiotow narysowanych w rzucie izometrycznym pokazano na rys. wspomniana wyzej 183 . ulegaja skroceniu w roznym stosunku. w jednyrn rzucie. biegnace w innych kierunkach. w ktorej zmiana zostala szczegolowo opisana. d) ten sam przedmiot w rzutach prostokatnych 17.

7.jesli sie zna sposoby rysowania w rzucie ukosnym roznych figur plaskich dowolnie polozonych w plaszczyznach r6wnoleglych do YOZ lub XOY.11 a. Przyklad przedmiotu narysowanego w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn przy roznych polozeniach ukladu wspolrzednych pokazano na rys.5. 17. W rzucie tym wymiary przedmiotow rownolegle do osi Y lub Z nie ulegaja skrotom.11 b). Kreskowanie przekrojow i wymiarowanie rzutow aksonometrycznych Linie kreskowania przekrojow na rysunkach aksonometrycznych powinny miec kierunek rownolegly do odpowiedniej przekatnej szescianu narysowanego w takim Rys. 17.8. 120' lub 150" (rys. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych nych ukos- Rys.4a.pi 2/l 40 33 50 . prostopadloscianow. w zaleznosci od przyjetego polozenia ukladu wspolrzednych (rys.przedstawione rozne sciany przedmiotu.314. Rzut dimetryczny ukosny: a) uklad osi wspolrzednych. 17.12). najczesciej prostokaty. Rysowanie w rzucie dimetrycznym ukosnyrn figur plaskich przy wykorzystaniu ich elementow rownoleglych do osi ukladu (elementy te wykreslono na rysunku cienkimi liniami) ) e-. 17. przekatne kwadratu itd.4. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do XOZ lub XO Y S'l elipsami 0 stosunku dlugosci osi 1 : 3. W szczegolnych przypadkach mozna przyjmowac katy miedzy osiami Xi Z oraz Y i X inne niz na rys. Takie figury rysuje sie: a) wykorzystujac pewne elementy tych figur.5).5.3. 17.6). Okregi w rzucie izometrycznym okregow zatoczonych z punktu 0 i 0' narysowane lukami fo7 Rys. np. 17. a osie wielkic tych elips sa prostopadle do osi Y lub Z. jak: wysokosc trojkata.05 srednicy przedstawianego okregu. Podobnie . np. 17.10.w razie potrzeby .4. I ""'I. natomiast wymiary rownolegle do osi X skraca sie 0 polowe (rys. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym ukosnym I) Polosie elips wynosza: mniejsza. Przedmiot w rzucie izometrycznym 17. 17.6. 17. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzny YO Z sa elipsami 0 stosunku dlugosci osi 9: 102).przy wykorzystaniu pomocniczych bryl 0 prostych ksztaltach. przy czym os wielkajest nachylona do osi Y lub Z pod katem T (rys. Rysowanie w rzucie dimetrycznym miotu przy zastosowaniu pomocniczej siatki d ukosnym przedRys. [zucie. czyli ich stosunek wynosi dokladnie 0.m ukosnym figur plaskich przez opisywame na nich prostokatow (narysowanych cienkimi liniarni).13. 17 . a) szesciokat foremny. Rzuty dimetryezne prostokatne Uklad osi wspolrzednych w rzucie aksonometrycznym dimetrycznym prostokatnym przedstawiono na rys. 0 bokach r6wnoleglych do osi ukladu. ktorych bezposrednio narysowac nie bylo mozna (rys.b) 67!-tL. dimetrycznY. 17.7). 17. 0.3. w rzucie dimetrycznym ukosnym lych do osi Y i Z opisany na okregu (rys. 5(1 22 28 30 8 4J li Rys. 17. 2) Scislej 0.9).. b) czworokat. Rzuty dimetryczne ukosne przedmiotu w ukladzie 0 katach miedzy osiami Xi Y: a) 135'.1 Ob). 17. 17 .1 Rys.881 : I. b) opisujac na nich pomocnicze figury geometryczne. jesli zajmuja one polozenie rownolegle do osi ukladu (rys. 17. jezeli uzyskuje sitt przez to korzystniejsze polozenie przedmiotu na rysunku..8). i po narysowaniu tych pomocniczych figur w rzucie ukosnym wpisuje sie w nie figury. 17. rysuje silt przedmioty 0 bardziej skomplikowanych zarysach (rys. 17. 17. Rysowanie ow. c) figura z bokiem lukowym Rys. wieksza 1. Rzuty okregow lezacych w plaszczyznach rownoleglych do plaszczyzn XO Y i XO Z sq elipsami 0 stosunku dlugosci osi w przyblizeniu I: 31). Okregi trudnosc mozna pokonac. przy czym osie te pokrywaja sie z przekatnvmi ukosnika przedstawiajqcego kwadrat 0 bokach r6wnoleg- Rys.2.9. Na rysunku w rzucie dimetrycznym ukosnym moga bye . b) 150 0 184 24 Rysunek techniczny maszynowy 185 . 17. Rys. 17.

17. Rys. Przedmiot w roznych rzutach dimetrycznych prostokatnych Rys. W przypadkach szczeg61nych dopuszcza sie pisanie liczb jak na rys.smowego Rys. 17.14).~ X Rys. 17. 17.17). ale jest bardzo pracochlonne. w jakim zostal narysowany kreskowany przekr6j (rys. 17. Okregi w rzucie dimetrycznym prostok'ltnym x Rys. Kreskowanie stykajl.18) itd. 17. rysunek "eksplodujqcy") wykonany w rzucie aksonometrycznym izometrycznym Rys. zas gdy ta sarna czesc jest pokazana w przekroju na dw6ch plaszczyznach . 17.nalezy jlJena obu plaszczyznach zakreskowac pod mniej wiecej tym samym katern.a) z b) z z .. 17. na rysunku w rzutach prostokatnych przedmiotu 0 bardzo skomplikowanych ksztaltach dorysowuje sie niekied y rzut aksonometryczny tego przedmiotu (zwykle w zmniejszeniu) dla ulatwienia odczytywania rysunku.lcych sie czesci Rys. Rysunek katalogowy czesci zamiennych (tzw. 17.15). 17.11. Rysunek pogladowy reduktora obrot6w. 17.17.14. do katalog6w czesci zamiennych (rys. 17. Poza tym. 17.16a.l6b. 17. Pola przekroj6w stykajacych sie ze soba czesci na rysunkach zlozeniowych kreskuje sie w przeciwnych kierunkach (rys. b) przedmiot w rzucie dimetrycznym prostokatnyrn y :x Rys. Wymiarowanie przedmiotu w rzutach aksonometrycznych Do przenosnika ta.18. co wprawdzie ladniej wyglada. wykonany w rzucie aksonometrycznym prostokqtnym 24* 186 .15.12. jak tablice scienne do cel6w szkoleniowych (rys.6. Kierunki kreskowania przekrojow w rzutach aksonometrycznych samym rzucie aksonometrycznym. rysunki ofertowe.16. Zastosowania rzutow aksonometrycznych Rzuty aksonometryczne stosuje sie glownie przy wykonywaniu rysunk6w pogladowych. Rzut dimetryczny prostokatny: a) uklad osi wspolrzednych. Zasadniczy spos6b wymiarowania przedmiot6w na rysunkach w rzucie aksonometrycznym przedstawiono na rys. z 17.13.

5..czeniow.. h) silnik-pradnica. 18. pokazana z trzema zylami. Symbole graficzne rodzaj6w pradow i impuls6w (wyb6T): a) prad staly (symbol ogolny)._. przewod. m) mufa przelotowa. na kt6rych pokazuje sie najwazniejsze funkcjonalne czesci skladowe obiektu.1.-._/ 18. CHEMICZNEGO I ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANEGO a) 6000@ g~ ~ b) c) d) e) Rozroznia sie cztery grupy schemat6w elektrycznych: 1) schematy podstawowe. h) zespol 10 wybierak6w jednoruchowych. c) listwa zaciskowa.E ~ h) --= 8. g) elektrownia geotermiczl1a. e) linia z podziemnym punktem przylaczenia. przewod jednozylowy (symbol stosowany tylko w razie koniecznosci zaznaczenia. c) linia napowietrzna. Symbole graficzne linii kablowych: a) linia podziemna. c) tr6jfazowy V. przew6d.1. ktore stosuje sie w zaleznosci od charakteru i przeznaczen ia schematu. b) elektrocieplownia. n) mufa odgalezna z trzema zylami nalezy.. skrzyzowanie linii polaczonych elektrycznie. 18. 18. k) stacja przeksztaltnikowa (prad staly na przemienny) Rys. Poniewaz na rysunkach takich wystepuja bardzo czesto znormalizowane umowne symbole i oznaczenia.j) elektrowma MHD-magnetohydrodynarniczna. g) przewod ekranowany (symbol og6Iny).. g) prad staly lub przemienny. gdy na schemacie trzeba rozroznic zakresy czestotliwosci pradu). 18. Symbole graficzne polaczen nzwojen transformator6w *T i) Y' Rys. Symbole graficzne niektorych maszyn elektrycznych i transformatorow: a) maszyna elektryczna wirujaca (symbol ogolny). 1) trojfazowy uklad T (dwufazowo tr6jfazowy). d) elektrownia wodna. j) impuls prostokatny.26. bedace umownym przedstawieniem rysunkowym elementow maszyn i urzadzen elektrycznych. Symbole graficzne elektrowni i stacji elektroenergetycznych istniejacych i projektowanych (symboli tych ostatnich nie zakreskowuje sie): a) elektrownia. zmiana kolejnosci faz lub biegunowosci przedstawiona jednoliniowo dla n przewodow. Symbole graficzne stosowane w schematach elektrycznych W dziedzinie elektrotechniki rysunki konstrukcyjne maszyn i urzadzen wykonuje sie wg zasad rysunku maszynowego. gal itp.. k) transformator jednofazowy. g) tr6jfazowy zygzakowy.18. b) linia podwodna. I) szesciofazowy podw6jny trojkat Rys.. ich 00 k)6 U0& r). plany budynk6w lub schematy instalacji i urzadzen elektrycznych. g) silnik synchroniczny. na symbol wielokreskowy. b) polaczenie przewod6w. Oznaczenia przewodow elektrycznych: a) przewod neutralny. fOOOMHz g) . podano symbole najprostszc./) - lub r) m) -*" 0:::: ::J) (:aj . n) pradu przemiennego Rys. 18. i) anoda ochronna. e) przemienny wielkiej czestotliwosci (stosowany tylko jak wyzejl.. f) silnik elektryczny (symbol ogolny). m) koniec przewodu nieprzylaczony i specjalnie izolowany. kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. natomiast w schematach elektrycznych i planach instalacji stosuje sie znormalizowane symbole graficzne. h) szesciofazowy gwiazdowy. k) przew6d wspolosiowy (symbol og6Iny). olej.. j) punkt neutralny w ukladzie wielofazowym . f) polaczenie odcink6w przewodow. k J i) O BJ j) ~ k) ~ ---0---0-- l) L n ':> h)~ n \ -/~ \ :::::. linii. ze dla wielu elementow przewidziano w normach po dwa lub trzy symbole . b) dwufazowy trojprzewodowy.j) koncentratorlinii na slupie.przedstawienie jednoliniowe 188 189 .. bez znajomosci kt6rych odczytywanie tych rysunk6w jest nie- mozliwe.. IT Rys.5~ f) -T- g) L) n) 3 h) Q £1 J) ) k) -fZ_.f) przemienny 0 czestotliwosci 1000 MHz.coraz prostsze. np. c) stacja clektroenergetyczna. k) pros tokatny dwukierunkowy. d) linia z wlazem urnozliwiajacym dostep do komory laczeniowej. sieci itd. to te dodatkowe symbole lub oznaczenia mUSZq bye na schemacie slownie objasnione. j) tr6jfazowy trojkatowy otwarty.. b) linie.::: ED k)-+---1 J i)'$' lub f) D e Rys.. a) b) I.. tor ulozony na stale (symbol ogolny). gietki (symbol og6Iny).. przew6d trojzylowy. k) szesciofazowy szesciokatny. d) linia 3 fazowa z przewodem neutralnym i ochronnym a) 0 b) T f) Ii) • c) 111 112113 114115116 I~ -rI c-: eJ~ g) j) ---o<r~- I I . b) ochronny. g) punkt przylaczenia. Uwagi ogolne Kazdy inzynier czy technik mechanik spotyka sie w swej pracy zawodowej z koniecznoscia odczytywania rysunk6w technicznych z innych dziedzin techniki. h) koncentrator lh. m) autotransformator tr6jfazowy gwiazdowy h) j) a) b) -J'\j'-- c) tub 2 d) lub e) ?if' 7 t. e) pradnica pradu przemiennego trojfazowa. 18.» c) 3". I) trojkatny. \ ] Rys. j) przetwornica jednotwornikowa. e) odgalezienie podwojne. f) linia jednoprzewodowa.-. c) wsp61ny przewod ochronny i neutralny. j) z oznaczeniem rniejsca uziemienia ekranu. Czesciej stosowane symbole (wybor) pokazano na rys. e) elektrownia cieplna (na wegiel kamienny. I) przew6d wspolosiowy z oznaczeniem koncow. Podkreslic g)(Q.8. h) przew6d ekranowany z oznaczeniem koncow ekranu. Symbole graficzne polaczen linii i przewodow: a) koncowka. 18.. h) elektrownia sloneczna.j. d) pradnica pradu przemiennego. d) tr6jfazowy trojkatowy.A-I c) d) 0 e) a) --tub b) r<. przy ezym dla ele mentow.. tor ruchomy. d) linia tr6jprzewodowa.-. i) glowica kablowa z trzema kablamijednozylowymi. i) elektrownia wiatrowa.:j). c) linia dwuprzewodowa. I) pilozebny 0 narastaniu liniowym.4. b) prad przemienny (symbol a) ~ b) ~ c) ~ d) ~ e) ~ f) g) h) a) b) c) d) e) f) g) ~ kfJ I L V 6Y'f h) i maszyn elektrycznych: a) uklad jednofazowy. ze linia lub przewod Sl! pojedyncze).ri. k] oporka przeciwpelzna do kabla (symbol umieszczony po stronie "wypdzania" kabla z komory lq. 18. i) przeplecenie przewod6w.. g) polaczenie wspolne z grupa podobnych urzadzen. c) pradnica pradu stalego. I) transform at or nastawny.1. brunatny.6. d) odgalezienie przewodow. piecioprzewodowej. f) kabina lub szafa odporna na wplywy atmosferyczne.- h) ~ j) . zacisk.). 50 Hz d) ~ e) 18. 1) koniec przewodu nieprzylaczony._... Symbole graficzne linii i przewodow elektrycznych instalacji wnetrzowych: a) linia.2. f) tr6jfazowy gwiazdo~y z przewodem neutralnym. b) pradnica (generator). TT lub m =@ t / ri) I b) I c) T I r ~7LJ !. d) przemienny sredniej czestotliwosci (symbol stosowany tylko wtedy.2. f) elektrownia jadrowa. m) schodkowy. n) para wspolosiowa ekranowana L)---<J= 3 7L~ 3 7L a) r) . 1) autotransformator jednofazowy.1 ELEMENTY RYSUNKU ELEKTRYCZNEGO. jak np.7. e) przejscie z symbolu jednokreskowego linii wieloprzewodowej. dla ktorych przewidziane sa rozne stopnie uproszczeri.. Gdy na schemacie trzeba uzyc dodatkowo symboli graficznych lub oznaczen literowo-cyfrowych nie ujetych w normach panstwowych (PN) lub branzowych (BN). 18. e) tr6jfazowy gwiazdowy czteroprzewodowy (z przewodem neutralnym). k) Jl_r ~ nJ ogolny).. h) prad tetniacy. przewod dwuzylowy. 1) glowica kablowa z kablem trojzylowym. m)l y'"bn kf Y ~ Rys. c) przemienny tr6jfazowy 0 czestotliwosci 50 Hz. w dalszym ciagu tego rozdzialu zostaly podane najczesciej spotykane na rysunkach symbole urzadzen elektrycznych i chemicznych oraz oznaczenia wystepujace w rysunku architektoniczno-budowlanym ina schematach urzadzen wodociagowych.3.

e) gniazdo instalacji telekomunikacyjnej (TP .. j) swietlowka. f) termoelement Rys. m) przycisk (symbol ogolny]. f) miliwoltomierz. d) nikiem. e) odbiomik radiowy. zestaw lqcznikowy. Symbole graficzne elektrycznych zarowka. c) jednobiegunowy z lampka sygnalizacyjna d) sciemniacz.telex). Symbole graficzne przyrzadow pomiarowych: miernik wskazowkowy. c) rezystor 0 nastawnosci skokowej. g) rozwierny. Symbole graficzne rezystorow (opornikow). ogolny). h) zestyk wylacznika. 18. e} odchodzaca w gore i w dol. np. 18.11. f) lampa dach na jednej osi a) 0) a) 1<:1 ({Ub \ f) ~ tub (I{Ub ~ b)4 e)~ f)-(® c) y f) ~ b) h) 1t 1t tub lub ) Jr (ub g) h) -(~:: ({Ub ~ k) Q) } J) Rys. g) schodowy. s) Iicznik impulsow 190 191 . c) glosnik.J a) c) a) ~ b) 1 ~ c) ~ it) ~ a) r b) a g) c) c(] d)lE] h) e) []J tub 7I f) g) h) t r) III/ ~ e) Rys. h) 0 swietle skupionym. b) dioda podwojna o katodach posrednio zarzonych. Symbole graficzne urzadzen zabezpieczeniowych i czujnik6w: a) bezpiecznik (symbol ogolny). h) syrena.23. Symbole graficzne prostownikow. c) clektryczny podgrzewacz wody. b) lampa ze swiatlem migowym. Symbole graficzne gniazd wtykowych: a) gniaido instalacyjne elektroenergetyczne (symbol ogolny) lub gniazdo dwubiegunowe. e) lacznik grupowy-Ijszeregowy. d) potencjometr (symbol ogolny).24. b) rozwierny. nastawnik (symbol ogolny). 0 napieciu 24V).19. f) wtyczka. Symbole graficzne niektorych elektrycznych przyrzadow pomiarowych: a) przyrzad pomiarowy wskazujacy (symbol ogolny).. 18. e) oswietlenia wyjscia zapasowego. r) licznik watogodzinowy (PN-EN 60387:1996).18. b) przyrzad pomiarowy rejestrujacy (symbol ogolny) c) licznik (symbol ogolny). k) 1lJ. f) przychodzaca z gory i z dolu.17. h) czestotliwosciomierz. c) prostownik polprzewodnikowy. h) przechodzaca z gory w dol A TP b) )J 1 iub ~ c) g) . f) zmywarka elektryczna do naczyn. f) te1ewizor. b) z lacznikicm jednobiegunowym. b) uk!ad prostowniczy mostkowy. (pierwotny). I) przekaznik ze stykiem zwiernym. k) lacznik ciegnowy.15. h) gniazdo z transformatorem separacyjnym 0 b) c) ~ d) $ Rys.20.r- -(~ b) c) f) g) o o Rys. f) fotorezystor. j) fotodioda gazowana e) $IR ~xozrodel swiatla: a) dwoma wyprowazarowka z odblystukowa 0 elektro- a) a) 1 d. g) wtyk i gniazdo. c) zwiemo-rozwierny. g) jarzeniowka stabilizacyjna. c) tyrystor triodowy odlaczny z bramka nieokreslona. 18. k) omomierz. n) przycisk z lampka sygnalizacyjna. d) gong. e) dioda 0 zmiennej pojemnosci. j) promiennik podczerwietn :_p- c~ d~ oD h) m~ b) c) J) EJ o o e k) L) r) d) e) f) g) 1(2)----1 n) m) p) @ ~ @) © r) a) Rys. c) z regulowanym strumieniem swietlnym. Symbole graficzne wyposazenia elektrycznego pomieszczen: a) urzadzenie grzejne (symbol ogolny). I) lacznik sterowany kluczem. i) generator Halla z 4 wyprowadzeniami [ill] f) ~ a) 10 ~I g) b) c) QllD h) d) ~ e) ~ j) a) g) dJ. m) oscyloskop.14. b) przychodzaca z gory. c) bate ria akumulatorowa z ladownica pojedyncza. f) z reflektorem (symbol ogolny). 18.. h) krzyzowy.12. g) z reflektorem 0 swietle rozproszonym.mikrofon. h) aparat telefoniczny (symbol ogolny) c) ~ f) -J\. I) zegar sterujacy Rys. j) Iacznik trojbiegunowy. f) czujnik dotykowy Ic:::::J I [SJ LIT CD a) Rys.telefon.l. e) woltomierz. I) galwanometr.. M . p) oscylograf (symbol ogolny).telewizja. 18. g) suszarka. c) odchodzaca w dol. 1) lacznik zegarowy. b) typu NPN. c) pralka elektryczna. g) ogniwo fotoelektryczne. Symbole graficzne niektorych urzadzen zasilajacych i rozdzielczych: a) bateria akumulatorowa. d) chlodziarka elektryczna. TV . e) termistor 0 wspolczynniku temperaturowym ujemnym. d) tetroda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. g) przechodzaca z dolu do gory. h) rezystor zalezny od pola magnetycznego (typ Iiniowy).16. 18. d) bateria ogniw (np. c) ogniwo galwaniczne (symbol ogolny).. l8 . c) ogranicznik przepiec ucinajacy (iskiernikowy).13. k) zegar prowadzacy urzadzen sygnalizacyjnych: a) lampa sygogolny). d) dioda (symbol ogolny)._ c) d) e) e~ I) ~ g) ---J'YV""I. c) brzeczyk. b) kuchnia elektryczna. g) watomierz. 18. d) gniazdo z lacznikiem (symbol ogolny).-J j) k) j)-1~ k) -. rozwiernym i przelacznym tt( ~+~ III tub r L) d) 24V tub Y!~ A_Lub4- V g) ~ ~~ c) d) e) [>1 -If- \l -¢x h) ~) x ---c=J- k) LJ ~+-r--11 Rys. h) wentylator. cewek i kondensator6w: a) rezystor ogolnie lub rezystor staly.. Symbole niektorych przyrzadow polprzewodnikowych: a) tranzystor typu PNP. b) gniazdo trojbiegunowe. 18.21. d) iskiernik (symbol ogolny) lub iskiernik dwuelektrodowy. j) zegar (symbol ogolny) lub zegar wtorny. h) dtawik zwarciowy (symbol ogolny). g) puszka przelotowa lub odgalezna Rys. b) miernik rejestrujacy. f) cewka indukcyjna (symbol ogolny). e) pentoda 0 katodzie posrednio zarzonej. j) kondensator ogolnie lub kondensator staly. e) przy otwieraniu. b) transformator. 18. 18. h) b) c) d) e) j) ~VV k) I) r) [i] E] [~I a) --c:::J- a) b) r) -t IX T) t 01 Ilil 8 Rys. h) fotodioda prozniowa. ogniw i akumulatorow: a) prostownik (symbol ogolny)..) I I 1ub ( ) I e) I tub ( b) c) Rys. d) rozdzielnica (symbol ogolny). k) lampa wyladowcza ---1~--1~ 24 V ---1t-Rys. c) z czterema wyprowadzeniami. n) amperomierz rejestrujacy. Rys. h)~ 0080CDC) n)0 P)B r)~ . g) cewka indukcyjna z rdzeniem ferromagnetycznym.. c) licznik o b) Du c)4 c) R Rys.tiL- S)~ Rys. b) rezystor nastawny (symbol ogolny).10. 18. d) oswietlenia awaryjnego. TX . c) ze stykiem ochronnym. f) puszka (symbol ogolny). 18. Symbole nalizacyjna (symbol c) dzwonek (symbol g) buczek.9. c) trioda 0 katodzie bezposrednio zarzonej. b) lacznik jednobiegunowy.cznik instalacyjny prosty (symbol ogolny). d) wzmacniacz. e) czujnik zblizeniowy. d) amperomierz. 18. Symbole graficzne lacznikow i przekaznikow: a) zestyk zwierny. 18. 1) synchronoskop. e) promiennik podczerwieni. k) kondensator nastawny Rys. Oznaczenia linii prowadzonych prostopadle do plaszczyzny rysunku (na planach): a) linia odchodzaca w gore. rozrusznik. Symbole graficzne urzadzen oswietleniowych: a) punkt swietlny z zarowka (symbol ogolny). f) lampa rentgenowska. Symbole graficzne niektorych lamp elektronowych: a) dioda 0 katodzie posrednio zarzonej. d) zwierny dzialajacy ze zwloka przy zamykaniu. p) przycisk z dostepem ograniczonym (szklana pokrywa) 1fU--Jit~0QJ n g) --0 b) -0RT9R h) J1. Symbole graficzne urzadzen telekomunikacyjnych: a) antena. j) miernik coso.25.22. stycznika zwierny. e) skrzynka przylaczowa. 18.. Symbole graficzne Iqcznikow instalacyjnych: a) hl. b) mikrofon. d}przychodzaca z dolu. f) zestyk. b) odlacznik z bezpiecznikiem. b) lampa wy!adowcza niskoprezna z dzeniami.. f) gwizdek. j) lacznik dwubiegunowy. g) kamera telewizyjna.cznik zespolowy.

'---1 I JL 1 : I 1 Start I I 1}.30. powiazan elektrycznych (rys. Niektore ze znormalizowanych symboli maszyn. k) piee lukowy (symbol ogolny). 1 1I II 1I I r-~~~. 18.J :~ 1: 1 L 43 . Schematy takie Sq wiec wlasciwie schematami przebiegu procesow technologicznych.. W wymiarze podanym w postaci ulamka Iiczba L3 Rys.65 m. Oznaczenia literowe jednostek miar drukuje sie i pisze czcionka prosta (antykwa). Na rys.31) i rozmieszczenia urzadzen oraz plany sieci (rys. ~-':!-~-~ I : \b \b \b : : \b \b \b : 1 .J1 . ktore mozna rysowac w postacijednoliniowej (rys.J-_--L2 -7 I- Prawo '---t~ I irI- I~ isoI I4 1 --+--+--_I -I--l 1 L3 1 1 1 J I L-----~-_=_l I .J I' I 1 Rys. 30. 18. gruba i cienka). Sehemat e1ektryczny urzadzenia nika asynehronicznego zwartego do sterowania sil- 1 1 1 I I I ~ m)[2]n)a -. zasadniczymi lub szczegolowymi). oznaczenia liter owe wielkosci .r141rll Do-@-o481 42 12 1 1 Praca D.l5 ~ __ ::. Ogolne zasady wymiarowania S. g) piee rezystaneyjny.czcionka pochyla (kursywa).26.42 przedstawiono wymiarowanie otworu okiennego. IS. 3) schematy wykonawcze (rnontazowe) polaczeri wewnetrznych. I- H--+--------------------------~ I L 1 L .28). 18. Przekroje oznacza sie cyframi rzymskimi (rys. m) piee elektronowy (symbol ogolny). 18_27 -----J 1 1 Stop r--' lili I 135 361 L:: __ ::J 1 110~41 120 51 130 I L 61 J I I I 1 1 1 1 I przeznaczenie i wzajemne powiazania. schematy te dziela sie na strukturalne i funkcjonalne. 18.-------------l r-1314/s-i Hamawanie »: : ! !! 1 I 1 ill 33 45 I 1 1 1 \b \b \b I ~ ~11 ~ I I 1 10 53 1 i.j) elektrodowy tr6jfazowy do bezposredniego nagrzewania wsadu stalego. I) piee promiennikowy (symbol ogolny).32) lub linii. 18.3. 192 I 2 }- Rys. np.28. 18.29. na ktorych przy uzyciu znormalizowanych symboli pokazuje sie w odpowiednim powiazaniu aparaty i urzadzenia potrzebne do prowadzenia okreslonego procesu technologicznego. 18. 4) plany instalacji elektrycznych (rys. i 1 iI-!-fl ~ 8 ~ 9 _j I i I I I I _j I1~ IL7 I L1 L2 I L L JI I I 18. Elementy rysunku architektonlczno-budowlanego Rodzaje i grubosci linii uzywanych w rysunku architektoniczno-budowlanym oraz ich zastosowania pokazano w tab!. Rowniez uklad rzut6w na rysunkach architektoniczno-budowlanych rozni sie od ukladu w rysunkach maszynowych (brak rzutu z dolu). z dokladnoscia do dwoch miejsc dziesietnych za przecinkiem. np. Schemat montazowy instalacji elektrycznej tokarki rstf>29nf 3x16 18. technicznych i roboczych zbiorczych .----------11789117891 1 ~ I I I I 1 10 ~ 11 ~ 23 12 1 1 ~ ~12 ~ 1 1 10 45 11 1 1 Oo-@-o43 38 44 47: I : [Oo--@--oJ9: 1 I 35 45 I I \6 11 IOo--@--o46[ I 1 I . a dziela sie na zastepcze (uproszczone) i obwodowe (zwane rowniez ideowymi. Symbole grafiezne nie ktorych elektrotermieznyeh urzadzen przernyslowych: a) nagrzewniea elektryezna (symbol ogolny). h) piee elektrodowy (symbol ogolnyi. a na rysunkach projektow wstepnych. a przyklad schematu narysowanego przy zastosowaniu tych symboli pokazano na rys.30 i 18. na kt6rych pokazuje sie wszystkie funkcjonalne czesci skladowe obiektu i polaczenia elektryczne. zachodza tu znaczne roznice w por6wnaniu z rysunkiem maszynowyrn. 1)piee indukeyjny (symbol ogolny).1 1 I 1 1 1 1 L 47 ~ q ~ : 35 38 I \6 ~ 1 ~ ~ I I I J50~41 I I 41o_::42 : 1 1 46 J1 I L 47 39 ___J 1 350 045 I I I [ Rys.33-18.J 1 ~--~(~-------_j I ~ I Rys. 18.4.42). aparatow i urzadzen przedstawiono na rys. 18. Przy wymiarowaniu rysunk6w architektonicznych i budowlanych strzalki linii wymiarowych zastepuje sie ukosnymi kreskami. schematy te sluza miedzy innymi za podstawe do wykonywania schemat6w grup 3 i 4.J 1 --_---Ll --. d) nagrzewniea promiennikowa (symbol ogolny). 2) schematy wyjasniajace.6 ~'-----::==±±EJ2'frt Ii ~ I 1 _-I I I I I [ I I I I 1 I r--. n) piee plazmowy z atmosfera sztuczna I 1 1 '--------------1 1 1 (3) LeWD Sto] L_ "i ~~ 2m (1) I L 1& -.40. e) do nagrzewania posredniego wsadu cieklego.27.29) i przylaczen zewnetrznych.27) lub wieloliniowej (rys.------1 II 35 38 o 0 I r\~~1 1 40 L r-----------------l 48 . Fragment planu instalaeji oswietleniowej w budynku fabryeznym 25 Rysunek techniczny maszynowy 193 . 18. 18. Tutaj ograniczymy sie tylko do podania kilku typowych przykladow wymiarowania. Schematy procesow technologicznych chemieznych W przemysle chemicznym bardzo czesto uzywa sie rysun- kow schematycznych. e) ultradzwiekowa (symbol ogolny). f) piee elektryezny (symbol ogolny). Wymiary na rysunkach orientacyjnych i sytuacyjnych podaje sie w metrach. b) nagrzewniea rezystaneyjna (oporowa) do nagrzewania bezposredniego wsadu stalego. Jak widac z tej tablicy.41. Sehemat elektryczny urzadzenia z rys.1. 18.! przedstawione w normie PN-ISO 129: 1996.w centymetrach lub za pomoca wielokrotnosci przyjetego modulu. 18. obrysy przekrojow rysuje sie liniami grubszymi niz obrysy widokow (przy czym stosuje sie trzy grubosci linii: bardzo gruba. 18.

kondensator. f) butla stalowa. d) e) f). e) bebnowa I> . Sehemat dwu~topniowej destylacji ropy naftowej pod cisnieniem atmosferycznym j pod cisnieniem zmniejszonym: 1 ~ zblOrn~k ropy n~to:veJ.31. c) kruszarka walcowa. h) wielowysypowy. m) wozek.~ kol. h) dozownik tarczowy 3.37.32. 12 ~ piec rurowy prozmowy. 16 ~ pompy prozniowe. rektyfikacji i ekstrakcji oraz do suszenia: a) kolumna bez wypelnienia bezcisnieniowa. d) sprezarka tlokowa. k) sk!ad materialow sypkich odkryty. 18. h) przenosnik tasmowy.. f) strumienica (smoczek). 15 ~ ejektor. c) crsmeruowy.. e) z belkotka. d) wyparka (symbol ogolny) Rys. b) mieszalnik z mieszad!em poziomym (Iopatkowym). 13. e) wimikowa. Symbole grafiezne urzadzen do magazynowania cia! s~~!>:eh. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania eial stalych od cieczy i eieczy od eieczy: a) osadnik. 11 ~ zbiornik oleju gazowego... h) wentylator. 10 . I) podnosnik kube!kowy. b) wymiennik plaszezowo-rurowy (symbol ogolny). 18.38... 18. ( . Symbole graficzne urzadzeri do rozdrabniania i segregowania cia! sta!yeh: a) m!yn (symbol ogolny).umna re.5 Z3 D na rys. odstojnik.cieczy i gazow: a) zbiornik otwarty. 9 ~ zbiornik ciezkiej benzyny. gazow i cial stalych: a) pompa (symbol ogolny). b) cyklon (hydrocyklon). !) wozkowy. 18. f) ugniatarka. 7 -. g) rozdzielacz cieezy Rys. _) . c) dmuchawa. 18. e) I . d) suszarka (symbol ogolny). 18. 3 ~ wymiennik ciepla. 18. 18. Fragment planu instalaeji elektrycznej w pomieszezeniaeh przedstawionyeh b) ~ c) ~ d) a:r- h) Rys. o 0 0) ULJ biD 0 00 0Ul C) _Q2 Rys. b) cisnieniowa. 17 ~ zbiornik oleju gazowego.8. j) zbiornik gazu.. 18. 5 ~ kolumna rektyfikacyjna atmosferyczna. Fragment planu sieei napowietrznej 1Jj) ~ ----EY-- d) d) ~ e) ~g)~ ~ Rys. c) bebnowy (symbol ogolny). Symbole graficzne urzadzen do wymiany ciepla: a) wymiennik ciep!a (symbol ogolny). 21 ~ zbiornik asfaltu.33. n) cystema kolejowa lub samoehodowa r) g) h) k) ~ a) 1}8 Rys. f) osadzajaca. c) filtr prozniowy. Symbole graficzne urzadzen do absorpcji. d) elektrofiltr r) ~ H Rys. 19 ~ zbiornik oleju maszynowego. f) wialnia ~t~~~-}( b) C). g) miemik cieczy objetosciowy. b) m!yn kulowy. g) zasobnik jednowysypowy. wywrotka. 18 ~ zbiornik oleju wrzecionowego..36.30 "111111111111111 I . h) zamkniety.zbiornik nafty. d) gniotownik obiegowy. 20 ~ zbiornik oleju cylindrowego.. j) slimakowy. Rys.39. 4 ~ piee rurowy. c) wezownica. 8 ~ przeparnik.34. 2 pompy tlokowe. Symbole graficzne urzadzen do oddzielania cial stalych i cieczy do igazow: a) separator (symbol ogolny). d) z mieszad!em pionowym bezcisnieniowy. I) pod daehem Rys.35. k) czerpakowy.40. e) sito potrzasalne. 1. 18. e) wirowka filtraeyjna. ~b!ormk benzyny.41.f'S ¢36nt 3x50 c) Rys. 18.chlodmce. c) filtr gazowy (symbol ogolny). 6 ~. Symhole graficzne urzadzen do transportu cieczy. b) klasyfikator (symbol ogolny). 22 ~ separator 194 25* 195 .ktyfikaeyjna prozniowa. 14 . d) kulisty. d) prasa filtracyjna. ~I m) t~ n) (. g) przetloezka. c) z wypelnieniem ciesnieniowa. e) beczka. Symbole graficzne urzadzen do mieszania cia! stalych lub cieczy i cial sta!ych z cieczami oraz dozownikow: a) mieszalnik (symbol ogolny). r-Il 12 Rys.

1) zebrowe.osie 54D Linia konturowa: widoczne kontury obiektu lub jego elernentow ± fmin 540 =0.46. 1).i<- ~========~~~~~~==~=====t~ I.:) J~ ~+810 1IIpieiro ~ ~ ~~ ~ I. 540 204 14ll "'1 . 18.45.J~4. Rodzaje linii w rysunku architektoniczno-budowlanym i ich zastosowanie Linia pomocnicza: linie wymiarowe. "l c:.. Wymiarowanie otworu okiennego ~ ~~ "l 4"> :r~ ~ "-l -= - 024 019 02 019 024 7>~ i 14ll Rys. 18. c) pneumatyczne. b) krzyzowo-zbrojone. d.'~&5..1 Linia przekrojowa: obrysy przekrojow biektow lub ich elcmentow 0- -+ amin Strony swiata =0.1 Linia konturowa: niewidoczne obiektu lub jego elernentow kontury ---~t-amin =0. g) szczeliny dylatacyjne w przekroju poziomym i pionowym. ktory z kolei powinien bye odniesiony do stalego punktu terenu (reper niwelaeyjny . 18. 18. a na przekrojupoziomym .Tablica 18. Oznaczenia niektorych elementow budowlanych: a)-c) przekroje poziome scian: istniejacej. ezy ponizej poziomu zerowego (rys.na rys.:) lliill c:o N ~ - ~+540 11 ~ pietro =====t-~& ~ &l -----'k"l I pietro ~ ~~ ~ "-l -I e-.. e) zelbetowe wylewane.44.44. ~ U Jl ~ S3L d) ~Jl ~~ r) dylatacja Rys.L 256 270 135D 14Jj. Niektore oznaczenia przekryc (stropow. dach6w) na rysunkach w podzialce 1:50 lub 1: 100 (a)-c) w rzucie poziomym w widoku.. g) pneumatyczne 196 197 .43. d}-g) w przekroju pionowym): a) zbrojone jednokierunkowo. 18. Za poziom zerowy przyjmuje silt Przekroj J[-JI Przekr6j 1-1 Rys. w zaleznosci od tego. Przekroj pionowy budynku Rys.iQ.wysokosc parapetu.u 1 ~ t-..wysokosc otworu. 1) wejscie usytuowane ponizej poziomu zerowego budynku. m) znaki wysokosci poziom6w w budynku .. h).c:. n) znaki wysokosci poziomow w budynku . } 85 + 1 !7) 40 J ~ _J.42.=5.dla stanu surowego. e) fundamenty w przekroju poziomym i pionowym. odnosniki. 18. k).Rp).2 Linia pomocnicza: osie -~-tmin =0.45n). przeznaczonej do wyburzenia i projektowanej. 18. ezy dany poziom lezy powyzej. Wymiarowanie poziomow na pionowym przekroju budynku pokazano na rys. j) wejscie usytuowane na poziomie zerowym budynku i powyzej tego poziomu.J__ fzL. l ~ 204 314 540 .2'----77 parter b~'7 r) C)~ d):::EP=:S3:s= IJtm 1-250 ~ IIIII1 I~ k) h) taiba j) e) alba 9)______ ~ A m) ~~>k--_¥I7"".dla stanu wykonczeniowego (liczby podane przykladowo) ~ aL.--- l) ~ alba {} alba ~ ~ ~ ~ Rys. a liezba( 120) . liezba 82 .43. 18.1. d) z elemen tow prefabrykowanych. Przekroj poziomy budynku ! e) 315 7]. Kazdy syrnbol poziomu powinien bye okreslony wartoscia liczbowa ze znakiem + lub -.:: "l I.4 D DD DD 38 52 oznacza szerokosc otworu w swietle.

e) dwuskrzydlowe..e) stol slusarski z imadlarni. I) skladane. schodow itd. poliuretanowe nie oznacza sie .gdy to jest eelowe . W rysunku architektoniczno-budowlanym mozna st050wac ._-=. drugi stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzia!ce od 1 : 100 do 1 : 50. nie zabudowany (bez stolarki). 18. a liezba w mianowniku . lecz jego fragment.5x29 I': Rys. g) suwruca. g) balkonowe jednoskrzydlowe. Wymiarowanie spadk6w poehylni i sehod6w przedstawiono na rys. c) zabudowany (ze stolarka). d) drzwi jednoskrzydlowe. na paliwo gazowe. pleksiglas. pionowa. Na rys. pianizol. s) pawlacz a) b) ~~~ g) c) d) h) 11/11111111111111111 Beton niezbrojony lub kamien Sklejka chodne oraz materialy drewnopo- nie oznacza siC. 18.ieh wysokosc w em. k) wozek dziecinny.52. tynk. 18. c) fotel.. np.oznaezenia graficzne material6w a) ~ b) c) g) k) l) m) h) 0 IDl c::::::n l) ~ [7 ~[I r) m) j) D0 k) J2D d) e) r) c:::::J Ti'i"'i"i"'" ~ Tabllca 18. I) obrotowe. 18. wykonanego przy wykorzystaniu oznaczeri z powyzszych rysunkow. oznaczenia mebli i sprzet6w-na rys. p) grzejnik centralnego ogrzewania. Beton lekki (porowaty) Materialy termoizolacyjne i przeciwakustyczne Rys.I. Oznaczenia graflczne material6w budowlanych Podzialka rysunku 1: 100 i wieksza Podzialka rysunku Material 1:100 do 1 :50 wieksza niz 1: 50 n) ~ Materia! r)os) l~~) ::J<j.2). Rys . pokazano na rys. wymiary kanalu podaje sie w postaei ulamka (rys. 18:47. I) piee ogrzewczy sta!y. c). 198 199 . pustaki na zaprawie cementowej lub bloki Tworzywa sztuczne.6. 18.!. pojedyncze rozwierane. m) samoch6d osobowy Powierzchnia gruntu tub Drewno w poprzek wl6kien Podsypka. 18. motorower. 18. Oznaczenia roznych elementow budowlanych i instalacyjnych na planach: a).51. Niektore symbole graficzne i uproszezenia rysunkowe elementow budynk6w: stropow.>c II Rys. drzwi.wne dwuskrzydlowe. trzeci stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkach w podzialce wiekszej niz I : 50. r) podgrzewacz cicplcj wody. h) przenosnik walkowy ~ budowlanych uzytych na poszczegolne czesci budowli (tabl. h) fortepian.2. Oznaczenia niektorych mebli i sprzetow wolnostojacy?h oraz pojazdow: a) tapczan lub . 29 . d) czopuchy. j) wieszak. f) piec hartowniczy. c). c) dzwigu 11lIllllllllii jak obok Beton lekki zbrojony VVW\f\/\J1 Materialy ciowe izolacyjne przeciwwilgo- b) ~ e) Cegla. a oznaezenia maszyn i urzadzen przemyslowyeh-na rys.59 po kazano oznaezen ia czesciej spotykanych elernentow urzadzen wodociqgowo-kanalizacyjnych i centralnego ogrzewania. m) przenosny na gaz lub paliwo ciekle.60. Niektore oznaczenia okien i drzwi na planach w podzialce 1: 50 lub 1 :. nie zabudowany..poziom stanu wykonczeniowego dygnacji nadziemnej.szerokosc (bez uwzglednienia zwisu stopni). Strzalki pokazuja kierunek wznoszenia sie poehylni lub sehod6w. pustaki na zaprawie wapiennej lub bloki ~ Eliiil 27 I!!!J • •• lub nie oznacza sie 1/11 1/1 II/ II r) k) ~ 0 E fil_ g) -~~ ~Hil~ h) ::::IflZll= I J) --- 1)--K 0 012lt m) ~ ~ Cegfa. przy czym rozroznia sie trzy stopnie dokladnosci symboli graficznych (uproszczen rysunkowych): pierwszy stopieri dokladnosci stosuje sit: na rysunkaeh wykonywanych w podzia!ce nie mniejszej niz I:100. e~taboret (stolek). 18.b) krzeslo.50. a wymiary sehod6w (rys.===:J4 -m-~I s) Oznaczenia powyzsze stosuje sie tylko na przekrojach. Podobnie jak w rysunku maszynowym. I) okno jednoskrzydlowe.. g) kanaly spalinowe gazowe. j) jednoskrzydlowe wahadlowe.5 . okien. l) motoeykl. n) przenosny elektryczny.49.16Zko. najnizej polozonej kon- Przy wymiarowaniu kanal6w w murach.48. Oznaczenia niektorych maszyn i urzadzen technicznych na planach budynkow przemyslowyc~: a) tokarka kiowa.48a.=%---J11+20 I Beton zbrojony (zelbet) Metale tub c) g a) 0I d d) 8x/7. n) jednoskrzydlowe pojedyncze obracane. f) szafa ubraniowa. Oznaczenia: a) pochylni.i Cegla. I). pew. 18. styropian. w rysunku architektoniczno-budowlanym stosuje sit: uproszczenia czesto powtarzajacych sit: typowych elernentow budowli instalacji i wyposazenia budynkow.w lY i n) 1t2J1 p) C='8. Fragment planu instalacji eentralnego ogrzewania. k) bruzdy.wymiar wzdluz muru (rys. a) ~+5D b) 1t<e. b) rewolwerowa. przedstawiono na rys.50. 17. d) wiertarka prom. tworzywa epoksydowe.ilosc stopni. dla kanalow okraglych podaje sie srednice w em (rys. 18.Sl i 18. b) kominy centralnego ogrzewania. g) regal biblioteczny.49). e) kanaly dyrnowe. b) schodow. r) szafa dwudrzwiowa w scianie. p) jednoskrzydlowe podwojne rozwierane.lelllowa. h) dwuskrzydlowe. d) stol.49a). b. 18. l) rower. k) przesu. 18.49. Oznaczac mozna nie caly przekroj.46-18.48b) oznaczaja przykladowo: 8 . stosowane na planach budowlanyeh i na rzutach poziomyeh architektonieznych wykonywanych w podzialce 1: 50 lub I: I 00 (wyjatkowo 1:200).49b. s) kociol C. Oznaczen tych wolno jednak uzywacjedynie na rysunkach w podzia!ce I: 100 lub wiekszej (czyli na rysunkaeh w zmniejszeniu co najwyzej stukrotnym).100: a) otwor siegajacy podlogi.j) kanaly wentylacyjne. pustaki na zaprawie cementowo-wapiennej lub bloki Szklo /IIJI r) ///1 . 18. 18. 18.53-18. m) dwuskrzydlowe pojedyncze rozwierane. winileum. b) otwor nie siegajacy podlogi. hj. e) f~e~arka pOZH?ma lub. przy ezym liezba w liezniku okresla wymiar kanalu w eentymetraeh mierzony w poprzek muru. zaprawa Drewno wzdluz wl6kien nie oznacza sie Rys. I) trzon kuchenny staly weglowy.o.